Лира (соѕвездие)

Лира, македонско народно име Пирустија и маша (од старогрчки: λύра) — мало соѕвездие. Тоа е едно од 48-те наведени од астрономот од 2 век, Птоломеј, и е едно од современите 88 соѕвездија признати од Меѓународниот астрономски сојуз. Лира честопати била претставена на ѕвездените карти како мршојад или орел што носи лира, и затоа понекогаш се нарекува како Vultur Cadens или Aquila Cadens („Мршојад што паѓа“ или „Орел што паѓа“), соодветно. Почнувајќи од север, Лира се граничи со Змеј, Херкул, Лисица и Лебед. Лира е речиси над главата во умерените северни географски широчини кратко по полноќ на почетокот на летото. Од екваторот до околу 40-тата паралела на југ е видлива ниско на северното небо во текот на истите месеци.

Вега, најсјајната ѕвезда на Лира, е една од најсветлите ѕвезди на ноќното небо и формира агол на познатиот астеризам Летен триаголник. Бета Лира е прототип на класа двојни ѕвезди познати како ѕвезди од типот на Бета Лира променливи. Овие двојни ѕвезди се толку блиску една до друга што стануваат во облик на јајце и материјалот тече од едната до другата. Ипсилон Лира, позната неформално како Двојна Двојна, е сложен систем со повеќе ѕвезди. Лира, исто така, е домаќин на прстенеста маглина, втората откриена и најпозната планетарна маглина.

 Историја 
лево|мини|300x300пкс| Положба и приказ на соѕвездијата Гуштер, Лебед, Лира и Лисица.Ѕвездена карта од 1825 година од Огледалото на Уранија .
Во грчката митологија, Лира ја претставува лирата на Орфеј. Се вели дека музиката на Орфеј е толку голема што дури и неживите предмети како што се карпите може да бидат шармирани. Придружувајќи им се на Јасон и Аргонаутите, неговата музика можела да ги смири гласовите на опасните сирени, кои им пееле примамливи песни на Аргонаутите.

Во еден момент, Орфеј се оженил со нимфата Евридика. Бегајќи од нападот на Аристеј, таа згазнала на змија која ја каснала и ја убила. За да ја врати, Орфеј влегол во Подземјето, каде што музиката од неговата лира го шармирала на Ад, богот на подземјето. Ад попуштил и му дозволил на Орфеј да ја врати Евридика, под услов ниту еднаш да не погледне назад додека надвор. За жал, при самиот крај, Орфеј се поколебал и погледнал назад, поради што Евридика засекогаш била оставена во Подземјето. Орфеј го поминал остатокот од својот живот свирејќи додека бесцелно талкал низ земјата, отфрлајќи ги сите понуди за брак од жените.

Постојат два главни натпреварувачки митови кои се однесуваат на смртта на Орфеј. Според Ератостен, Орфеј не успеал да ја направи неопходната жртва на Дионис поради тоа што го сметал Аполон како врховно божество. Дионис потоа ги испратил своите следбеници да го распарчат на парчиња Орфеј. Овидиј раскажува сосема поинаква приказна, велејќи дека жените, како одмазда за отфрлањето на понудите за брак од страна на Орфеј, се здружувале и фрлале камења и копја. Отпрвин, неговата музика ги шармирала и нив, но на крајот нивната бројност и врева ја совладала неговата музика и тој бил погоден од копјата. И двата мита потоа велат дека неговата лира била поставена на небото од Зевс, а коските на Орфеј биле закопани од музите. Во третиот мит, тој бил убиен од тракијките затоа што гледал на обредите на отец Либер (Дионис).

Римската книга , што му се припишува на Хигин, запишува и друг мит за Лира, кој вели дека му припаѓа на Тезеј „зашто тој бил вешт во сите уметности и се смета дека ја научил и лирата“. Книгата известува дека соседното соѕвездие денес познато како Херкул се вели дека прикажува многу различни митски фигури, вклучувајќи ги Тезеј, Орфеј или музичарот Тамирис. Близината на овие две соѕвездија и Северна Круна (можеби симбол на кралското семејство на Тезеј) може да укаже дека трите соѕвездија биле измислени како група.

Вега и нејзините околни ѕвезди исто така се третираат како соѕвездие во другите култури. Областа што одговара на Лира Арапите ја гледале како мршојадец или орел кој нурка со свиткани крилја. Во Велс, Лира е позната како харфа на кралот Артур (Талин Артур) и харфа на кралот Давид. Персискиот хафез ја нарекол Лира на Зура. Наречена е јасли на спасителот на доенчињата, Прасепе Салваторис. Во австралиската абориџинска астрономија, Лира е позната кај народот Буронг во Викторија како соѕвездие Malleefowl . Лира била позната како Уркучилај кај Инките и била обожавана како животинско божество.

 Карактеристики 
Лира се граничи со Лисица на југ, Херкул на запад, Змеј на север и Лебед на исток. Зафаќа површина од 286,5 квадратни степени, по големина се наоѓа на 52-то место од 88-те современи соѕвездија. Се појавува видно на северното небо за време на летото на северната полутопка, а целото соѕвездие е видливо барем дел од годината за набљудувачите северно од географската ширина 42°С. Додека делови од соѕвездието технички се издигнуваат над хоризонтот за набљудувачи помеѓу 42°С и 64°С, ѕвездите на неколку степени од хоризонтот се по сите намери и цели незабележливи. Нејзиниот главен астеризам се состои од шест ѕвезди, Претпоставувајќи дека привидниот двоен Ипсилон се брои како единечни ѕвезди, а само една од Делта1 и Делта2 Лира се брои како дел од моделот. и вкупно 73 ѕвезди се посјајни од светлинската величина 6,5. Границите на соѕвездието, поставени од белгискиот астроном Ежен Делпорт во 1930 година, се дефинирани со 17-стран многуаголник. Во екваторијалниот координатен систем, координатите на десното искаќување на овие граници лежат помеѓу  и , додека координатите на деклинација се помеѓу   и . Меѓународниот астрономски сојуз (МАС) ја усвоил кратенката со три букви „Lyr“ за соѕвездието во 1922 година.

 Особености 
мини|Соѕвездието Лира како што може да се види со голо око.
 Ѕвезди 
мини|Соѕвездието Лира, подобрено за боја и контраст. Најсветлите пет ѕвезди се означени.
Германскиот картограф Јохан Бајер ги користел грчките букви алфа до ну за да ги означи најистакнатите ѕвезди во соѕвездието. Англискиот астроном Џон Фламстид забележал и означил по две ѕвезди како делта, ипсилон, зета и ну. Тој додал пи и ро, не употребувајќи xi и омикрон како што Бајер ги користел овие букви за да ги означи Лебед и Херкул на неговата карта.

Најсветлата ѕвезда во соѕвездието е Вега (Алфа Лира), ѕвезда од главната низа од спектрален тип A0Va. Само 7,7 парсеци оддалечена, Вега е променлива ѕвезда од типот на Делта Штит, која варира помеѓу величините − 0,02 и 0,07 за 0,2 дена. Во просек, таа е втора најсветла ѕвезда на северната полутопка (по Арктур) и петта најсветла ѕвезда на сите, надмината само со Арктур, Алфа Кентаур, Канопус и Сириус. Вега била поларна ѕвезда во 12.000 година п.н.е., а повторно ќе стане поларна ѕвезда околу 14.000 г.

Вега е една од највеличествените ѕвезди и е наречена „веројатно следната најважна ѕвезда на небото по Сонцето“. Вега станала првата ѕвезда освен Сонцето која била фотографирана, како и првата на која бил снимен јасен спектар, покажувајќи спектрални за прв пат. Ѕвездата станала првата единствена ѕвезда од главната низа, освен Сонцето, за која е познато дека емитува рендгенски зраци, и е опкружена со остаточен диск, сличен на Кајперовиот Појас. Вега формира еден агол од познатиот астеризам Летен триаголник; заедно со Алтаир и Денеб, овие три ѕвезди формираат истакнат триаголник во текот на летото на северната полутопка.

Вега, исто така, формира едно теме на многу помал триаголник, заедно со Ипсилон и Зета Лира. Зета формира широка двојна ѕвезда видлива со двоглед, која се состои од Ам-ѕвезда и подџин од типот F. Ам-ѕвездата има дополнителен близок придружник, со што вкупниот број на ѕвезди во системот се искачува на три. Ипсилон е попознат широк двоен систем кој може да се види дури и со голо око при одлични услови. Двете компоненти сами по себе се блиски бинарни елементи што може да се видат со телескопи дека се состојат од ѕвезди од типот А и F, а неодамна била откриена и слаба ѕвезда која орбитира околу компонентата С, со вкупно пет ѕвезди.

За разлика од Ипсилон и Зета Лира, Делта Лира е оптички двојник, при што двете ѕвезди едноставно лежат по иста линија на гледање источно од Зета. Посјајната и поблиску од двете, Делта2 Лира, е црвен светол џин од 4-та привидна величина кој варира полуправилно за околу 0,2 магнитуди  со доминантен период од 79 дена, додека послабата Делта 1 Лира е спектроскопска двојна ѕвезда која се состои од примарна од В-тип и непозната секундарна ѕвезда. И двата системи, сепак, имаат многу слични радијални брзини и се двата најсветли членови на ретко отворено јато познато како Делта Лира.

Јужно од Делта е Сулафат (Гама Лира), син џин и втора најсјајна ѕвезда во соѕвездието. Оддалечена околу 190 парсеци, е означена како „површно нормална“ ѕвезда.

Последната ѕвезда што ја формира фигурата на Лира е Шелијак (Бета Лира), исто така двојна ѕвезда составена од син светол џин и рана ѕвезда од типот В. Во овој случај, ѕвездите се толку блиску една до друга што поголемиот џин ја прелева својата Рошева ѓуплина и го пренесува материјалот во секундарната ѕвезда, формирајќи полуодвоен систем. Секундарната, првично помалку масивната од двете, има насобрано толку многу маса што сега е значително помасивна, иако помала, од примарната, и е опкруженасо дебел насобирачки диск. Рамнината на орбитата е порамнета со Земјата и на тој начин системот покажува затемнувања, намалувајќи ја речиси целосната светлинска величина од основната линија со трета магнитуда на секои 13 дена, иако неговиот период се зголемува за околу 19 секунди годишно. Тоа е прототип на променливите ѕвезди од типот на Бета Лира, кои ги затемнуваат двојните податоци од раните спектрални типови во кои нема точен почеток на затемнувања, туку континуирани промени во сјајноста.
лево|мини| Слика на Лира со долга експозиција
Друга променлива која лесно се забележува е светлата R Лира, северно од главниот астеризам. Исто така позната како 13 Лира, тоа е полуправилен црвен џин со 4-та величина која варира за неколку десетини од светлинската величина. Нејзината периодичност е сложена, со неколку различни периоди со различна должина, особено еден од 46 дена и еден од 64 дена. Уште посеверно е FL Лира, многу побледа аголска променлива ѕвезда со 9-та светлинска величина која опаѓа за половина светлинска величина на секои 2,18 денови за време на примарното затемнување. Двете компоненти се ѕвезди од главната низа, примарната е доцен F-тип и секундарната доцен G-тип . Системот бил еден од првите двојни затемнувања од главна секвенца што содржи ѕвезда од типот G, кој ги имала познатите својства, како и подобро проучените двојниот затемнувачки ран тип.

На најсеверниот раб на соѕвездието се наоѓа уште послабата V361 Лира која не спаѓа лесно во една од традиционалните класи, со карактеристики на Бета Лира, променлива од типот на W Голема Мечкаи катаклизмични променливи. Тоа може да биде претставник на многу кратка фаза во која системот преминува во контактна двојна ѕвезда. Може да се најде помалку од еден степен подалеку од ѕвездата со голо око 16 Лира, подџин од 5-та магнитуда од типот А  кој се наоѓа на околу 37 парсеци.

Најсјајната ѕвезда што не е вклучена во астеризмот и најзападната каталогизирана од Бајер или Фламстид е Капа Лира, типичен црвен џин  оддалечен околу 73 парсеци. Слични светло портокалови или црвени џинови ги вклучуваат Тета Лира со 4-та величина, Ламбда Лира, и HD 173780. Ламбда се наоѓа јужно од Гама, Тета е позиционирана на исток, а HD 173780, најсветлата ѕвезда во соѕвездието без бајерова или Фламстидова ознака, е појужно. Веднаш северно од Тета и со речиси иста големина е Ета Лира, синиот подџин со изобилство од речиси сончеви метали. Во близина се наоѓа и слабата ѕвезда HP Лира, пост-асимптотична џиновска гранка која покажува променливост. Причината за нејзината варијабилност сè уште е мистерија: за прв пат каталогизирана како двојна форма на затемнување, и била теоретизирана дека е променлива ѕвезда од типот RV Бик во 2002 година, но доколку е така, таа ќе биде убедливо најжешката таква променлива откриена.

На крајниот исток е RR Лира, прототипот на големата класа променливи познати како променливи ѕвезди од типот RR Лира, кои се пулсирачки променливи слични на Кефеидите, но се развиле одѕвезди од популација II од спектралните типови A и F. Таквите ѕвезди обично не се наоѓаат во тенок диск на галаксијата, туку во галактичкиот ореол.Таквите ѕвезди служат како стандардни свеќи, и затоа се сигурен начин за пресметување на растојанијата до збиените јата во кои живеат. Самата RR Лира варира помеѓу магнитудите 7 и 8 додека го покажува Блашковиот ефект. Најисточната ѕвезда означена од Флемстид, 19 Лира, е исто така променлива со мала амплитуда, ѕвезда од типот на Алфа2 Ловечки Кучиња со период од нешто повеќе од еден ден.

Друга развојна ѕвезда е променливата со голо око XY Лира, црвен светол џин северно од Вега, кој варира помеѓу 6-та и 7-та величина во период од 120 дена. Исто така само видлива со голо око е чудната класична кефеида V473 Лира. Уникатна е по тоа што е единствениот познат кефеид на Млечниот Пат кој претрпел периодични фазни и амплитудни промени, аналогни на Блажковиот ефект во ѕвездите RR Лира. Со 1,5 денови, неговиот период бил најкраткиот познат за класичниот кефеид во времето на неговото откривање. W и S Лира се две од многуте променливи од типот Мирида во Лира. W Лира варира помеѓу 7-ми и 12-ти светлини во текот на приближно 200 денови, додека S, малку побледо, е силикатна јаглеродна ѕвезда, најверојатно од типот J.  Друга развојна ѕвезда е EP Лира, слаба променлива од типот RV Бик и „екстремен пример“ на пост-AGB ѕвезда. Тој и најверојатно придружник се опкружени со кружен остаточен диск.

Прилично блиску до Земјата на растојание од само 16 парсеци (52 светлосни години) е Глизе 758. Примарната ѕвезда слична на сонцето има придружник на кафеаво џуџе, најстудено што е снимено околу ѕвезда слична на сонцето во топлинска светлина кога била откриена во 2009 година. Само малку подалеку е V478 Лира, променлива ѕвезда од типот на RS Ловечки Кучиња чија примарна ѕвезда покажува активност на активна ѕвездена дамка.

Еден од најнеобичните системи во Лира е MV Лира, ѕвезда слична на нова која се состои од црвено џуџе и бело џуџе. Првично класифицирана како ѕвезда на VY Скорпија поради поминување најголем дел од времето на максимална осветленост, од околу 1979 година системот доминантно бил на минимална осветленост, со периодични изливи. Нејзината природа сè уште не е целосно разбрана. Друга ѕвезда што избувнува е AY Лира, џуџеста нова од типот SU Голема Мечка. Од истиот тип е и V344 Лира, забележлива по екстремно краток период помеѓу супериспакнатини заедно со една од највисоките замави за таков период. Вистинската нова HR Лира се разгорела во 1919 година до максимална магнитуда од 6,5, над 9,5 степени повисока отколку во мирување. Некои од нејзините карактеристики се слични на оние на повторливите нови.

 Длабоконебесни тела 
десно|мини| Месје 56 е составен од голем број ѕвезди, цврсто поврзани една со друга со помош на гравитацијата. Во Лира се наоѓаат M56, M57 и Kuiper 90. М56 е прилично лабаво глобуларно јато на растојание од приближно 32.900 светлосни години, со пречник од околу 85 светлосни години. Неговата очигледна осветленост е 8,3 m.
M57, исто така познат како „Прстенска маглина“ и NGC 6720, на растојание од 2.000 светлосни години од Земјата е една од најпознатите планетарни маглини и втора откриена; нејзината интегрирана магнитуда е 8,8. Откриена е во 1779 година од Антоан Даркиер, 15 години откако Чарлс Месје ја открил маглината Тег.  Астрономите утврдиле дека е стара помеѓу 6.000 и 8.000 години; има пречник од приближно една светлосна година. Надворешниот дел на маглината изгледа црвен на фотографиите поради емисијата од јонизиран водород. Средниот регион е обоен со зелена боја; двојно јонизираниот кислород испушта зеленикаво-сина светлина. Најтоплиот регион, најблиску до средишната ѕвезда, изгледа сино поради емисијата од хелиум. Самата средишна ѕвезда е бело џуџе со температура од 120.000 келвини . Во телескопите, маглината се појавува како видлив прстен со зелена нијанса; тој е малку елипсовиден бидејќи неговата тридимензионална форма е торус или цилиндар што се гледа од мал агол. Може да се најде на половина пат помеѓу Гама Лира и Бета Лира.

Друга планетарна маглина во Лира е Абел 46. Средишната ѕвезда, V477 Лира, е затемнувачка двојна ѕвезда, која се состои од основно бело џуџе и преголема секундарна компонента поради неодамнешното зголемување. Самата маглина е со релативно ниска површинска сјајност во споредба со средишната ѕвезда, и е недоволна за масата на примарната од причини кои сè уште не се целосно разбрани.

NGC 6791 е јато од ѕвезди во Лира. Содржи три возрасни групи на ѕвезди: бели џуџиња стари 4 милијарди години, бели џуџиња стари 6 милијарди години и нормални ѕвезди стари 8 милијарди години.

NGC 6745 е неправилна спирална галаксија во Лира која е на растојание од 208 милиони светлосни години. Пред неколку милиони години, таа се судрила со помала галаксија, што создало подрачје исполнето со млади, жешки, сини ѕвезди. Астрономите не знаат дали судирот бил само удар или увертира за целосно спојување, кое би завршило со соединување на двете галаксии во една поголема, веројатно елипсовидна галаксија.

Извонреден изблик на гама-зраци со долг рок била GRB 050525A, која се разгорела во 2005 година. Подоцнежниот сјај повторно се осветлил на 33 минути по оригиналното разгорување, и дури третото покажало ефект во временската рамка, и не може целосно да се објасни со познати феномени. Кривата на светлината забележана во текот на следните 100 дена била во согласност со онаа на супернова или дури хипернова, наречена SN 2005nc. Галаксијата домаќин на почетокот се покажала неостварлива за пронаоѓање, иако потоа била идентификувана.

 Вонсончеви планети 
Во орбитата околу портокаловиот подџин HD 177830 се наоѓа една од најраните откриени вонсончеви планети. Планета со маса на Јупитер, таа орбитира во ексцентрична орбита со период од 390 дена. Втората планета поблиску до ѕвездата била откриена во 2011 година. Видливи со голо око се HD 173416, жолт џин кој е домаќин на планета со двојно поголема маса од Јупитер, откриена во 2009 година; и HD 176051, двојна ѕвезда со мала маса која содржи уште една планета со висока маса. Намалку за видливост со голо око е HD 178911, троен систем кој се состои од блиска двојна ѕвезда и привидна раздвојлива ѕвезда слична на сонцето. Ѕвездата слична на Сонцето има планета со над 6 јупитерови маси, откриена во 2001 година, втората пронајдена во троен систем по онаа на 16 Лебед.

Една од најпроучуваните вонсончеви планети на ноќното небо е TrES-1b, во орбитата околу ѕвездата GSC 02652-01324. Откриена од преминот на својата матична ѕвезда, планетата има околу 3/4 од јупитеровата маса, но сепак орбитира околу својата матична ѕвезда за само три дена. Премините повеќепати се пријавуваат дека имаат аномалии. Првично се мислело дека веројатно се должи на присуството на планета слична на Земјата, денес е прифатено дека неправилностите се должат на голема ѕвездена дамка. Исто така, откриен со метод на премин е WASP-3b, со маса 1,75 пати поголема од Јупитер. Во времето на нејзиното откритие, таа била една од најжешките познати вонсончеви планети, во орбитата околу ѕвездата од главната низа од типот F WASP-3. Слично на TrES-1b, неправилностите во премините ја оставиле отворена можноста за втора планета, иако тоа денес изгледа исто така неверојатно.

Лира е едно од трите соѕвездија (заедно со соседните Лебед и Змеј) што се наоѓаат во видното поле на мисијата Кеплер и како таква содржи многу повеќе познати вонсончеви планети од повеќето соѕвездија. Една од првите откриени од мисијата е Кеплер-7б, вонсончева планета со екстремно мала густина со помалку од половина од јупитеровата маса, но речиси 1,5 пати поголем од полупречникот. Речиси исто толку редок е Кеплер-8b, само малку помасивен и со сличен полупречник. Системот Кеплер-20 содржи пет познати планети; три од нив се само малку помали од Нептун, додека другите две се некои од првите откриени вонсончеви планети со големина на Земјата. Кеплер-37 е уште една ѕвезда со вонсончева планета откриена од Кеплер; планетата е најмалата позната вонсончева планета позната од февруари 2013 година.

Во април 2013 година, било објавено дека од петте планети кои орбитираат околу Кеплер-62, најмалку две - Кеплер-62е и Кеплер-62ф - се во границите на животопогодниот појас на таа ѕвезда, каде што научниците мислат дека може да постои течна вода, и дваете се кандидати да бидат цврста, карпеста планета слична на Земјата. Вонсончеви планети се соодветно 1,6 и 1,4 пати поголеми од пречникот на Земјата, со нивната ѕвезда Кеплер-62 на растојание од 1.200 светлосни години.

 Белешки 

 Наводи 

 Надворешни врски 

 Warburg Institute Iconographic Database (medieval and early modern images of Lyra)
The clickable Lyra 

Категорија:Соѕвездија забележани од Птоломеј
Категорија:Северни соѕвездија
Категорија:Соѕвездија
Категорија:Лира (соѕвездие)
Лира