Соѕвездие

Соѕвездие — област на небесната сфера во која група видливи ѕвезди формираат воочена шема или преглед, типично претставувајќи животно, митолошки субјект или нежив објект.

Првите соѕвездија најверојатно биле разгледувани во праисторијата. Луѓето ги користеле за да раскажат приказни за нивните верувања, искуства, создавање, митологија. Различни култури и земји измислиле свои соѕвездија, од кои некои траеле до почетокот на 20 век пред денешните соѕвездија да бидат меѓународно признати. Препознавањето на соѕвездијата значително се променило со текот на времето. Многумина се промениле по големина или форма. Некои станале популарни, за да некои паднат во нејасност. Некои биле ограничени на една култура или нација. Именувањето соѕвездија, исто така, им помогнало на астрономите и навигаторите полесно да ги идентификуваат ѕвездите.

Дванаесет (или тринаесет) древни соѕвездија припаѓаат на зодијакот (кои се преплетуваат на еклиптиката, по која поминуваат Сонцето, Месечината и планетите). Потеклото на зодијакот останува историски неизвесно; нејзините астролошки поделби станале истакнати  400 п.н.е. во вавилонската или калдејската астрономија. Соѕвездијата се појавуваат во западната култура преку Грција и се спомнати во делата на Хесиод, Евдокс и Арат. Традиционалните 48 соѕвездија, составени од зодијакот и уште 36 (денес 38, по поделбата на Брод Арго на три соѕвездија) се наведени од Птоломеј, грчко-римски астроном од Александрија, Египет, во неговиот Алмагест. Создавањето соѕвездија било предмет на обемна митологија, особено во Метаморфозите на латинскиот поет Овидиј. Соѕвездијата на далечното јужно небо биле додадени од 15 век до средината на 18 век кога европските истражувачи почнале да патуваат на јужната полутопка. Поради римскиот и европскиот пренос, секое соѕвездие има латинско име.

Во 1922 година, Меѓународниот астрономски сојуз (МАС) формално го прифатил современиот список од 88 соѕвездија, а во 1928 година ги усвоилофицијалните граници на соѕвездијата кои заедно ја покриваат целата небесна сфера. Секоја дадена точка во небесниот координатен систем лежи во едно од современите соѕвездија. Некои астрономски системи за именување го вклучуваат соѕвездието каде што е пронајден даден небесен објект за да ја пренесе неговата приближна местоположба на небото. Флемстидовото означување на ѕвезда, на пример, се состои од број и генитивна форма на името на соѕвездието.

Другите модели на ѕвезди или групи наречени астеризми не се соѕвездија според формалната дефиниција, туку се користат и од набљудувачите за навигација на ноќното небо. Астеризмите може да бидат неколку ѕвезди во едно соѕвездие или може да делат ѕвезди со повеќе од едно соѕвездие. Примери за астеризми вклучуваат големата мечка во соѕвездието Голема Мечка.

 Терминологија 
Зборот соѕвездие доаѓа од доцнолатинскиот термин , што може да се преведе како „збир на ѕвезди“; стапил во употреба на средноанглиски јазик во текот на 14 век. Старогрчкиот збор за соѕвездие е ἄστρον (астрон). Овие термини историски се однесуваат на кој бил препознатлив модел на ѕвезди чиј изглед е поврзан со митолошки ликови или суштества, животни или предмети поврзани со земјата. Со текот на времето, меѓу европските астрономи, соѕвездијата станале јасно дефинирани и широко препознатливи. Во 20 век, Меѓународниот астрономски сојуз (МАС) признал 88 соѕвездија.

Соѕвездието или ѕвездата што никогаш не заоѓа под хоризонтот кога се гледа од одредена географска ширина на Земјата се нарекува околуполарна ѕвезда. Од Северниот или Јужниот Пол, сите соѕвездија јужно или северно од небесниот екватор се кружни. Во зависност од дефиницијата, екваторијалните соѕвездија може да ги вклучат оние што се наоѓаат помеѓу деклинациите 45° север и 45° јужно,  или оние кои минуваат низ опсегот на деклинација на еклиптиката (или зодијакот) кој се движи помеѓу 23,5° север и 23,5° југ.

Ѕвездите во соѕвездијата можат да се појават една до друга на небото, но тие обично се наоѓаат на различни растојанија од Земјата. Бидејќи секоја ѕвезда има свое независно движење, сите соѕвездија полека ќе се менуваат со текот на времето. По десетици до стотици илјади години, познатите линии на нивните местоположби ќе станат непрепознатливи. Астрономите можат да ги предвидат контурите на минатото или идните соѕвездија со мерење на заеднички правилни движења на поединечни ѕвезди  преку точна астрометрија  и нивните радијални брзини со астрономска спектроскопија.

88-те соѕвездија признаени од МАС како и оние од културите низ историјата се замислени фигури и форми добиени од моделите на ѕвездите на набљудуваното небо.What Are the Constellations?, University of Wisconsin, http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/extra/constellations.html Голем број на официјално признати соѕвездија се засноваат на имагинацијата на античките, блискоисточните и медитеранските митологии. Некои од овие приказни се смета дека се однесуваат на појавата на соѕвездијата, на пр. атентатот на Орион од страна на Скорпија, нивните соѕвездија се појавуваат во спротивно време од годината.

 Набљудување 

мини|На шпански јазик табела со ѕвезди со испрекината линија што покажува зодијак
Положбите на соѕвездијата се менуваат во текот на годината поради ноќта на Земјата што се јавува на постепено различни делови од земјината орбита околу Сонцето. Додека Земјата се врти кон исток, се смета дека небесната сфера се врти на запад, со ѕвезди кои кружат спротивно од стрелките на часовникот околу северната поларна ѕвезда и во насока на стрелките на часовникот околу јужната поларна ѕвезда.

Поради осниот наклон на Земјата од 23,5°, зодијакот е распределен подеднакво низ полутопките (по еклиптиката), приближувајќи се на голем круг. Хороскопски соѕвездија на северното небо се Риби, Овен, Бик, Близнаци, Рак и Лав. На јужното небо се Девица, Вага, Скорпија, Стрелец, Јарец и Водолија.  Зодијакот се појавува директно над главата од географски широчини од 23,5° север до 23,5° југ, во зависност од годишното време. Во лето, еклиптиката се појавува повисоко во текот на денот и пониско во текот на ноќта, додека во зима е обратното, за двете полутопки.

Поради наклонетоста на Сончевиот систем од 60°, галактичката рамнина на Млечниот Пат е наклонета за 60° од еклиптиката, помеѓу Бик и Близнаци (север) и Скорпија и Стрелец (југ и во близина на кој може да се наоѓа Галактичкото Средиште). Се смета дека галаксијата минува низ Орел (близу небесниот екватор) и северните соѕвездија Лебед, Касиопеја, Персеј, Кочијаш и Орион (близу Бетелгез), како и Еднорог (близу небесниот екватор) и јужните соѕвездија Крма, Едро, Јужен Крст, Кентаур, Јужен Триаголник и Олтар.

 Северната полутопка 

Северница, позната како поларна ѕвезда, е приближниот центар на северната небесна полутопка. Тоа е дел од Мала Мечка, што го сочинува крајот на рачката на Малата Мечка.

Од географските широчини од околу 35° северно, во јануари, Голема Мечка се појавува на североисток, додека Касиопеја е северозападно. На запад се Риби (над хоризонтот) и Овен. На југозапад Кит е во близина на хоризонтот. Високо и на југ се Орион и Бик. На југоисток над хоризонтот е Големо Куче. Над и на исток од Орион се појавуваат Близнаци: исто така на исток (и постепено поблиску до хоризонтот) се Рак и Лав. Покрај Бик над глава се појавуваат Персеј и Кочијаш.

Од истата географска широчина, во јули, Касиопеја (ниско на небото) и Кефеј се појавуваат на североисток. Голема Мечка сега е на северозапад. Воловар е високо на запад. Девицата е на запад, со Вага југозападно и Скорпија на југ. Стрелец и Јарец се југоисточни. Лебед (што го содржи Северен Крст) е на исток. Херкул е високо на небото заедно со Северна Круна. 
мини| Јужен Крст во истоименото соѕвездие и „Јужните покажувачи“ на Кентаур може да се искористат за да се пронајде јужната поларна ѕвезда, Сигма Октант.

 Јужната полутопка 

Јануарските соѕвездија ги вклучуваат Сликар и Мрежичка (во близина на Мала Водна Змија и Маса, соодветно).

Во јули може да се видат Ара (во непосредна близина на Јужен Триаголник) и Скорпија.

Соѕвездијата во близина на поларната ѕвезда ги вклучуваат  Камелеон, Рајска Птица и Јужен Триаголник (во близина на Кентаур), Паун, Мала Водна Змија и Mаса.

Сигма Октант е најблиската ѕвезда што се приближува до јужниот пол, но е слаба на ноќното небо. Така, полот може да се триаголира со користење на соѕвездието Јужен Крст, како и ѕвездите Алфа и Бета Кентаур (околу 30° спротивно од стрелките на часовникот од Јужен Крст) на соѕвездието Кентаур (случај над Јужен Крст).

 Историја на раните соѕвездија 

 Пештер Ласко 
Се претпоставува дека 17.000 години старите пештерски слики кои се наоѓаат во Ласко, јужна Франција, прикажуваат ѕвездени соѕвездија како Бик, Орионовиот Појас и Плејадите. Сепак, ова мислење не е општо прифатено помеѓу научниците.

 Месопотамија 
Впишани камења и глинени табли за пишување од Месопотамија (во денешен Ирак) кои датираат од 3000 п.н.е. го обезбедуваат најраниот општо прифатен доказ за идентификација на соѕвездијата од страна на човештвото. Се смета дека најголемиот дел од месопотамиските соѕвездија биле создадени во релативно краток интервал од околу 1300 до 1000 п.н.е. Месопотамиските соѕвездија се појавиле подоцна преку класичните грчки соѕвездија.

 Стар Блиски Исток 
мини|Вавилонска плоча која пишува за Халеевата комета во 164 п.н.е
Најстарите вавилонски каталози на ѕвезди и соѕвездија датираат од почетокот на средното бронзено време, особено текстовите на Трите ѕвезди и MUL.APIN проширена и ревидирана верзија базирана на попрецизно набљудување од околу 1000 п.н.е. Меѓутоа, многубројните сумерски имиња во овие каталози сугерираат дека тие се граделе на постари, но инаку недоверливи сумерски традиции од раното бронзено време.

Класичниот Зодијак е ревизија на нововавилонските соѕвездија од 6 век п.н.е. Грците ги усвоиле вавилонските соѕвездија во 4 век п.н.е. Дваесет соѕвездија на Птолемеј се од стариот Блиски Исток. Други десет имаат исти соѕвездија, но со различни имиња.

Библискиот научник Е.В. Булинџер интерпретирал некои од суштествата споменати во книгите на Езекиел и Откровението како средни знаци на четири четвртини од Зодијакот, со Лавот како Лав, Бикот како Бик, Човекот кој го претставува Водолија, и Орелот стои за Шкорпија. Библиската Книга на Јов, исто така, упатува на голем број соѕвездија, вклучувајќи го и   "биер",   „будала“ и   „куп“ (Јов 9:9, 38:31–32), преведен како „Арктур, Орион и Плејади“ од библијата на кралот Јаков, но „Ајиш „биер“ всушност одговара на Голема Мечка. Терминот Мацарот , преведено како венец од круни, е хапакс легоменон во Јов 38:32, и може да се однесува на зодијачките соѕвездија.

 Класична антика 
мини|Египетска ѕвездена карта и деканален часовник, од таванот на гробницата на Сенмут, 
Постојат единствено ограничени информации за старогрчките соѕвездија, а некои фрагментарни докази се пронајдени во Дела и денови на грчкиот поет Хесиод, кој ги спомнал „небесните тела“. Грчката астрономија во суштина го усвоила постариот вавилонски систем во хеленистичкиот период, првпат воведен во Грција од Евдокс од Книд во 4 век п.н.е. Оригиналната работа на Евдокс е изгубена, но преживеала како версификација од Аратус, која датира од 3 век п.н.е. Најкомплетните постоечки дела кои се занимаваат со митското потекло на соѕвездијата се на хеленистичкиот писател наречен псевдо-Ератостен и на раниот римски писател со стил псевдо- Хигин. Основата на западната астрономија како што се учи за време на доцната антика и до раниот современ период е Алмагест од Птоломеј, напишан во 2 век.

Во Птоломејското Кралство, родната египетска традиција на антропоморфни фигури ги претставувала планетите, ѕвездите и различните соѕвездија. Некои од нив биле комбинирани со грчките и вавилонските астрономски системи кои кулминирале во Зодијакот на Дендера; останува нејасно кога се случило тоа, но повеќето биле сместени за време на римскиот период помеѓу 2 и 4 век од нашата ера. Најстариот познат приказ на зодијакот што ги прикажува сите денес познати соѕвездија, заедно со некои оригинални египетски соѕвездија, декани и планети. Птоломејовиот Алмагест останал стандардна дефиниција за соѕвездијата во средновековниот период и во Европа и во исламската астрономија.

 Античка Кина 

десно|мини| Карта на кинеските соѕвездија со цилиндрична проекција (Су Сонг)
Античка Кина имала долга традиција на набљудување на небесните феномени. Неспецифични кинески имиња на ѕвезди, подоцна категоризирани во дваесет и осумте дворци, биле пронајдени на коските на пророштвото од Ањанг, кои датираат од средната династија Шанг. Овие соѕвездија се едни од најважните набљудувања на кинеското небо, посведочени од 5 век п.н.е. Паралелите со најраните вавилонски (сумерски) каталози на ѕвезди сугерираат дека древниот кинески систем не настанал независно.

Три школи за класична кинеска астрономија во периодот на Ханската династија им се припишуваат на астрономите од претходниот период на завојуваните држави. Соѕвездијата на трите училишта биле споени во еден систем од Чен Жуо, астроном од 3 век (период на трите кралства). Работата на Чен Жуо е изгубена, но информациите за неговиот систем на соѕвездија преживеале во записите од периодот на династијата Танг, особено од Кутан Ксида. Најстарата кинеска ѕвездена карта датира од тој период и била зачувана како дел од ракописите на Дунхуанг. Домородната кинеска астрономија процветала за време на династијата Сунг, а за време на династијата Јуен станала сè под влијание на средновековната исламска астрономија. Бидејќи во овој период се подготвувале карти на повеќе научни линии, тие се сметале за посигурни.

Добро позната карта од периодот на Сунг е астрономската карта Сужоу, која била подготвена со резби на ѕвезди на планисферата на кинеското небо на камена плоча; тоа е направено прецизно врз основа на набљудувања, и ја покажува суперновата од 1054 година во Бик.

Под влијание на европската астрономија за време на доцната династија Минг, графиконите прикажувале повеќе ѕвезди, но ги задржале традиционалните соѕвездија. Новонабљудуваните ѕвезди биле вградени како дополнителна на старите соѕвездија на јужното небо, кои не ги прикажувале традиционалните ѕвезди забележани од древните кинески астрономи. Дополнителни подобрувања биле направени за време на подоцнежниот дел од династијата Минг од Ксу Гуангки и Јохан Адам Шал фон Бел, германскиот језуит и бил забележан во Чунгжен Лишу (Календриски трактат за периодот Чунгжен, 1628 година). Традиционалните кинески карти на ѕвезди инкорпорирале 23 нови соѕвездија со 125 ѕвезди од јужната полутопка на небото врз основа на знаењето за западните ѕвездени карти; со ова подобрување, кинеското небо било интегрирано со светската астрономија.

 Рана современа астрономија 
Историски гледано, потеклото на соѕвездијата на северното и јужното небо е јасно различно. Повеќето северни соѕвездија датираат од антиката, со имиња базирани главно на класични грчки легенди. Доказите за овие соѕвездија преживеале во форма на ѕвездени карти, чија најстара претстава се појавува на статуата позната како Фарнески атлас, заснована можеби на каталогот на ѕвезди на грчкиот астроном Хипарх. Јужните соѕвездија се посовремени пронајдоци, понекогаш како замена за древните соѕвездија (на пр. Брод Арго). Некои јужни соѕвездија имале долги имиња кои биле скратени на поупотребливи форми; на пр. Мува Australis станало едноставно Мува.

Некои од раните соѕвездија никогаш не биле универзално прифатени. Ѕвездите честопати биле групирани во соѕвездија различно од различни набљудувачи, а произволните граници на соѕвездија често доведувале до збунетост за тоа на кое соѕвездие припаѓа небесното тело. Пред астрономите да ги исцртаат прецизните граници (почнувајќи од 19 век), соѕвездијата генерално се појавувале како лошо дефинирани области на небото. Денес тие ги следат официјално прифатените назначени линии на десно искачување и деклинација врз основа на оние дефинирани од Бенџамин Гулд во епохата 1875.0 во неговиот каталог на ѕвезди Уранометрија Аргентина.

Ѕвездениот атлас „Уранометрија“ на Јохан Бајер од 1603 година доделил ѕвезди на поединечни соѕвездија и ја формализирал поделбата со доделување низа грчки и латински букви на ѕвездите во секое соѕвездие. Овие денес се познати како Бајерови ознаки. Следните ѕвездени атласи довеле до развој на денешните прифатени современи соѕвездија.

 Потекло на јужните соѕвездија 
десно|мини| Скица на јужното небесно небо од португалскиот астроном Жоао Фарас (1 мај 1500 година)
мини| Небесна карта од златното доба на холандската картографија, од холандскиот картограф Фредерик де Вит
Јужното небо, под деклинација од околу -65°, било само делумно каталогизирано од древните Вавилонци, Египќани, Грци, Кинези и персиски астрономи од северот. Сознанието дека шарите на северните и јужните ѕвезди се разликуваат потекнува од класичните писатели, кои ја опишуваат, на пример, африканската експедиција нарачана од египетскиот фараон Нечо II во в. 600 п.н.е. и оние на Ханон Морепловецот во в. 500 п.н.е.

Историјата на јужните соѕвездија не е јасна. Различни групи и различни имиња биле предложени од различни набљудувачи, некои одразуваат национални традиции или дизајнирани да промовираат различни спонзори. Јужните соѕвездија биле важни од 14 до 16 век, кога морнарите ги користеле ѕвездите за небесна пловидба. Италијанските истражувачи кои забележале нови јужни соѕвездија се Андреа Корсали, Антонио Пигафета и Америго Веспучи.

Многу од 88-те соѕвездија препознаени од МАС во овој регион првпат се појавиле на небесните глобуси развиени кон крајот на 16 век од Петар Планциј, главно врз основа на набљудувањата на холандските морепловци Питер Дирксзон Кејзер  и Фредерик де Хаутман.Knobel, E. B. (1917). On Frederick de Houtman's Catalogue of Southern Stars, and the Origin of the Southern Constellations. (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 77, pp.  414–32)Dekker, Elly (1987). Early Explorations of the Southern Celestial Sky. (Annals of Science 44, pp.  439–70)Dekker, Elly (1987). On the Dispersal of Knowledge of the Southern Celestial Sky. (Der Globusfreund, 35–37, pp.  211–30)Verbunt, Frank; van Gent, Robert H. (2011). Early Star Catalogues of the Southern Sky: De Houtman, Kepler (Second and Third Classes), and Halley. (Astronomy & Astrophysics 530) Тие станале широко познати преку ѕвездениот атлас на Јохан Бајер, Уранометрија од 1603 година. Уште 14 биле создадени во 1763 година од францускиот астроном Никола Луј де Лакај, кој исто така го поделил древното соѕвездие Брод Арго на три; овие нови фигури се појавиле во неговиот каталог со ѕвезди, објавен во 1756 година.

Неколку современи предлози не преживеале. Француските астрономи Пјер Лемоние и Жозеф Лаланд, на пример, предложиле соѕвездија кои некогаш биле популарни, но оттогаш биле исфрлени. Северното соѕвездие Quadrans Muralis преживеало во 19 век (кога неговото име било прикачено на метеорскиот дожд Квадрантид), но денес е поделено помеѓу Воловар и Змеј.

 88 современи соѕвездија 

Список од 88 соѕвездија бил направен за МАС во 1922 година. Грубо се заснова на традиционалните грчки соѕвездија наведени од Птоломеј во неговиот Алмагест во 2 век и делото на Аратус Феномени, со рани современи модификации и дополнувања (најважното воведување соѕвездија кои ги покриваат деловите на јужното небо непознати за Птоломеј) од Петрус Планциј (1592, 1597/98 и 1613), Јоханес Хевелиј (1690) и Николас Луј де Лакај (1763), кои вовеле четиринаесет нови соѕвездија. Лакај ги проучувал ѕвездите на јужната полутопка од 1751 до 1752 година од ’Ртот на Добрата Надеж, кога се вели дека забележал повеќе од 10.000 ѕвезди користејќи рефракционен телескоп со отвор од .

Во 1922 година, Хенри Норис Расел направил список од 88 соѕвездија со кратенки од три букви за нив. Сепак, овие соѕвездија немале јасни граници меѓу нив. Во 1928 година, МАС формално ги прифатил 88-те современи соѕвездија, со соседни граници  по должината на вертикалните и хоризонталните линии на десно воздигнување и деклинација развиени од Ежен Делпорт, кои заедно ја покриваат целата небесна сфера; овој список конечно бил објавен во 1930 година. Каде што е можно, овие современи соѕвездија обично ги делат имињата на нивните грчко-римски претходници, како што се Орион, Лав или Скорпија. Целта на овој систем е мапирање на површина, односно поделба на небесната сфера на соседни полиња. Од 88 современи соѕвездија, 36 лежат претежно на северното небо, а другите 52 претежно на јужното.Границите развиени од Делпорт користеле податоци кои потекнуваат од епохата B1875.0, кога Бенџамин А. Гулд првпат го дал својот предлог да се назначат граници за небесната сфера, предлог на кој Делпорт ја засновал својата работа. Последица на овој ран датум е што поради прецесијата на рамнодениците, границите на современата ѕвездена карта, како што е епохата J2000, веќе се малку искривени и веќе не се совршено вертикални или хоризонтални.A.C. Davenhall & S.K. Leggett, "A Catalogue of Constellation Boundary Data", (Centre de Donneés astronomiques de Strasbourg, February 1990). Овој ефект ќе се зголемува со текот на годините и вековите што доаѓаат.

 Симболи 
Соѕвездијата немаат официјални симболи, иако оние од еклиптиката може да ги земат знаците на зодијакот.For example, in the Nautical Almanac and Astronomical Ephemeris for the year 1833 (Board of Admiralty, London) Повремено се објавуваат симболи за другите современи соѕвездија, како и за постарите кои сè уште се појавуваат во современата номенклатура.Peter Grego (2012) The Star Book: Stargazing Throughout the Seasons in the Northern Hemisphere. F+W Media.

 Соѕвездија на темни облаци 

Големиот расцеп, серија темни дамки на Млечниот Пат, е највидлив на јужното небо. Некои култури забележале облици во овие закрпи. Припадниците на цивилизацијата на Инките идентификувале различни темни области или темни маглини на Млечниот Пат како животни и го поврзале нивниот изглед со сезонските дождови. Австралиската абориџинска астрономија, исто така, ги опишала соѕвездијата на темни облаци, а најпознатото е „ему на небото“ чија глава е формирана од Јагленова Торба, темна маглина, наместо ѕвездите.

Соѕвездието како мотив мо уметноста
 „Соѕвездија“ - поетска збирка на францускиот писател Андре Бретон од 1959 година.„Андре Бретон (био-библиографски летопис)“, во: Андре Бретон, Рајот не е наполно загубен. Скопје: Култура, 1989, стр. 103.
 „Плејади“ - песна на полскиот поет Јарослав Ивашкјевич.Savremena poljska poezija. Beograd: Nolit, 1964, стр. 58.
 „Големата кола“ - песна на полската поетеса Марија Павликовска-Јасножевска.Savremena poljska poezija. Beograd: Nolit, 1964, стр. 70.
 „Земско соѕвездие“ (Земаљско сазвежђе) - песна на српскиот поет Васко Попа.Vasko Popa, Pesme. Beograd: Bigz, 1978, стр. 161.

Белешки

 Наводи 


Категорија:Историја на астрономијата
Категорија:Концепти во астрономијата