Мала Мечка (соѕвездие)

Мала Мечка (латински: Ursa Minor) — соѕвездие кое се наоѓа на северната полутопка. Како и кај Голема Мечка, опашката на Мала Мечка исто така може да се гледа како рачка на црпалка: седум ѕвезди со четири во садот како нејзиниот партнер Голема Мечка. Мала Мечка била едно од 48-те соѕвездија наведени од астрономот Птоломеј од 2 век и останува едно од 88-те современи соѕвездија. Мала Мечка традиционално била важна за навигацијата, особено за морнарите, бидејќи Северница е ѕвездата на Северниот Пол.

Северница, најсветлата ѕвезда во соѕвездието, е жолто-бел суперџин и најсветлата променлива ѕвезда од тип Кефеиди на ноќното небо, со привидна светлинска величина од 1,97 до 2,00. Бета Мала Мечка, позната и како Кохаб, е старечка ѕвезда која се лади и во иднина треба да стане портокалов џин со привидна светлинска величина од 2,08, само малку побледа од Северница. Кохаб и Гама Бета Мала Мечка со трета величина се нарекуваат „чувари на поларната ѕвезда“ или „Чувари на полот“. Откриени се планети кои орбитираат околу четири од ѕвездите, вклучувајќи ја и Кохаб. Соѕвездието содржи и изолирана неутронска ѕвезда - Калвера - и H1504+65, најжешкото бело џуџе досега откриено, со површинска температура од 200.000 К.

 Историја и митологија 
мини|427x427пкс| Мала Мечка, со Змеј како се врти околу неа, како што е прикажано во Огледалото на Уранија,  збир на карти на соѕвездија објавени во Лондон в. 1825 година
Во вавилонските ѕвездени каталози, Мала Мечка била позната како „Запрежна кола на рајот“ (, исто така поврзана со божицата Дамкина). Таа е наведена во каталогот MUL. APIN, кој бил создаден околу 1000 г п.н.е., помеѓу „Ѕвездите на Енлил“ на северното небо. 

Според Диоген Лаертиј, цитирајќи го Калимах, Талес од Милет „ги измерил ѕвездите на запрежната кола со кој пловат Феникијците“. Диоген ги идентификувал како соѕвездие Мала Мечка, кое поради неговата пријавена употреба од страна на Феникијците за навигација на море, исто така, го добиле името Фојник. Hermann Hunger, David Edwin Pingree, Astral Sciences in Mesopotamia (1999), p. 68.  Традицијата на именување на северните соѕвездија со „мечки“ се смета дека е навистина грчка, иако кај Хомер тоа однесува само на една „мечка“.  Оттука, оригиналната „мечка“ е Голема Мечка, а Мала Мечка била примена како втора или „Феникиска мечка“ дури подоцна, според Страбон (I.1.6, C3) поради предлог од Талес, кој го предложил како помош за навигација на Грците, кои пловеле од Голема Мечка. Во класичната антика, небесниот пол бил нешто поблиску до Бета Мала Мечка отколку до Алфа Мала Мечка, а целото соѕвездие било земено за да го означи северниот правец. Од средновековниот период, станало погодно да се користи Алфа Голема Мечка (или „поларна ѕвезда“) како Северна ѕвезда. (Иако, во средновековниот период, Северница сè уште била неколку степени подалеку од небесниот пол.   ) Денес, Северница е на 1° од северниот небесен пол и останува сегашната поларна ѕвезда. Нејзиното ново-латинско име Stella Polaris било измислено дури во раниот современ период. "Star Tales – Ursa Minor". Retrieved 2024-07-22.

Античкото име на соѕвездието е Cynosura ( грчки Κυνοσούρα „кучешка опашка“). Потеклото на ова име е непознато (Мала Мечка што е „кучешка опашка“ би значело дека друго соѕвездие во близина е „кучето“, но такво соѕвездие не е познато).  447f.
"Потеклото на овој збор е непознато, бидејќи ѕвездената група не одговара на нејзиното име освен ако не е прикачено самото куче; сепак некои, потсетувајќи се на една варијантна легенда за Калиста и нејзиното куче наместо Аркас, сметал дека тука лежи објаснувањето. Други ја извлекле оваа титула од онаа на атиканскиот рид источно од Маратон, бидејќи морнарите, при нивното приближување кон него од морето, ги гледале овие ѕвезди како сјаат над него и пошироко; но доколку воопшто постои некаква врска овде, поверојатна е обратната изведба; додека Бурнуф тврдел дека тоа во никој случај не е поврзано со грчкиот збор за „куче“" Наместо тоа, митографската традиција на Катастеризам ја прави Кинозура името на нимфата Ореад опишана како медицинска сестра на Зевс, почестена од богот со место на небото. Condos, T., The Katasterismoi (Part 1), 1967. Also mentioned by Servius On Virgilius' Georgics 1. 246, c. AD 400; a mention of doubtful authenticity is Hyginus, De Astronomica 2.2. Постојат различни предложени објаснувања за името Cynosura. Еден предлог го поврзува со митот за Калиста, при што нејзиниот син Аркас е заменет со нејзиното куче кое Зевс го поставил на небото. Други сугерираат дека архаичното толкување на Голема Мечка била онаа на крава, која формирала група со Воловар како сточар и Мала Мечка како куче. 265f. Robert Brown, Researches into the origin of the primitive constellations of the Greeks, Phoenicians and Babylonians (1899),
"M. Syoronos (Types Mon. des anciens p. 116) is of opinion that in the case of some Kretan coin-types, Ursa Maj. is represented as a Cow, hence Boôtês as 'the Herdsman', and Ursa Min. as a Dog ('Chienne'  cf. Kynosoura, Kynoupês), a Zeus-suckler."
A supposed Latin tradition of naming Ursa Minor Catuli "whelps" or Canes Laconicae "Spartan dogs", recorded in Johann Heinrich Alsted (1649, 408), is probably an early modern innovation.  Џорџ Вилијам Кокс го објаснил како варијанта на Ликозура, сфатена како „опашка на волкот“, но од него е етимологизирана како „патека, или воз, на светлината“ (т.е. λύκος „волк“ наспроти λύκ- „светлина“). За споредба, Ален укажува на староирското име на соѕвездието, „огнена патека “. Браун (1899) предложил негрчко потекло на името (заем од асирскиот An-nas-sur-ra „висок пораст“). "Меѓутоа, многу неодамна, Браун [Роберт Браун, Истражувања за потеклото на примитивните соѕвездија на Грците, Феникијците и Вавилонците] сугерирал дека зборот не е грчко по потекло, туку еуфрат; и, како потврда на ова, споменува наслов на соѕвездието од таа долина, препишан од Сајс како Ан-та-сур-ра, Горна Сфера. Браун го чита ова An-nas-sur-ra, Високо во издигнување, секако многу соодветно за Мала Мечка; и тој го споредува со Κ‑υν‑όσ‑ου‑ρα, или со испуштена почетна согласка, Unosoura.“ (Ален, Ричард Хинкли. „Star Names: Their Lore and Meaning“. стр. 448.) Браун истакнува дека Аратус соодветно ја опишува „Cynosura“ како „високо трчање“ („на крајот на ноќта главата на Cynosura тече многу високо", κεφαλὴ Κυνοσουρίδος ἀκρόθι νυκτὸς
ὕψι μάλα τροχάει v. 308f). Алтернативен мит раскажува за две мечки кои го спасиле Зевс од неговиот татко убиец Крон, криејќи го на планината Ида. Подоцна Зевс ги поставил на небото, но нивните опашки пораснале откако богот ги занишал на небото. 

Бидејќи Мала Мечка се состои од седум ѕвезди, латинскиот збор за „север“ е septentrio, од septem (седум) и триони (волови), од седум волови кои возат плуг, на кој седумте ѕвезди исто така личат. Ова име е прикачено и на главните ѕвезди на Голема Мечка. 

Во инуитската астрономија, трите најсјајни ѕвезди - Северница, Кохаб и Феркад - биле познати како Нутуитут („никогаш не се движат“), иако терминот почесто се користи во еднина за да се однесува само на Северница. Поларната ѕвезда е превисока на небото на далечните северни географски широчини за да може да се користи во навигацијата.  Во кинеската астрономија, главните ѕвезди на Мала Мечка се поделени помеѓу два астеризми :勾陳 Gòuchén (Закривена низа) (вклучувајќи α UMi, δ UMi, ε UMi, ζ UMi, η UMi, θ UMi, λ UMi ) и 北極 Běijí, β UMi и γ UMi). 

 Карактеристики 
мини| Мала Мечка како што е прикажана во Книгата на неподвижни ѕвезди, ок. 1009-1010 година. За разлика од западните претстави, мечката е нацртана со опашка висната надолу.
Мала Мечка се граничи со Жирафа на запад, Змеј на запад и Кефеј на исток. Покрива 256 квадратни степени и се наоѓа на 56-то место од 88-те соѕвездија по големина. Мала Мечка е колоквијално позната во САД како Мала Мечка бидејќи нејзините седум најсветли ѕвезди изгледаат како да формираат облик на мекацрпалка или лажичка. Ѕвездата на крајот од црпалката е Северница. Таа може да се најде и со следење линија низ двете ѕвезди - Алфа и Бета Голема Мечка, популарно наречени Покажувачи - кои го формираат крајот на „садот“ на Голема Мечка, за 30 степени (три исправени тупаници на должината на рацете ) преку ноќното небо.  Четирите ѕвезди што го сочинуваат садот на Мала Мечка се со втора, трета, четврта и петта величина, соодветно, и обезбедуваат лесен водич за одредување на ѕвездите со големина што се видливи, корисни за жителите на градовите или за тестирање на видот. 

Кратенката со три букви за соѕвездието, усвоена од МАС (Меѓународен астрономски сојуз) во 1922 година, е „UMi“.  Официјалните граници на соѕвездијата, поставени од белгискиот астроном Ежен Делпорт во 1930 година, се дефинирани со многуаголник од 22 отсечки (илустрирани во инфокутијата). Во екваторијалниот координатен систем, координатите на ректасцензија на овие граници лежат помеѓу  и , додека координатите на деклинација се движат од северниот небесен пол до 65,40° на југ.  Неговата местоположба на далечната северна небесна полутопка значи дека целото соѕвездие е видливо само за набљудувачите на северната полутопка.  

 Особини 
лево|мини|300x300пкс| Соѕвездието Мала Мечка како што може да се види со голо око (со додадени врски). Забележливи се седумте ѕвезди на Голема Мечка што ја формираат Голема Мечка и потоа е направена линија од најоддалечените ѕвезди од Голема Мечка (понекогаш наречени „покажувачи“) до Северница.

 Ѕвезди 
Германскиот картограф Јохан Бајер ги користел грчките букви од алфа до тета за да ги означи најистакнатите ѕвезди во соѕвездието, додека неговиот сонародник Јохан Елерт Боде последователно додал јота преку фи. Само ламбда и пи остануваат во употреба, најверојатно поради нивната близина до северниот небесен пол. Во границите на соѕвездието, има 39 ѕвезди посветли од или еднакви на привидната светлинска величина 6,5. 

Традиционалните имиња на Јохан Бајер се:

 Северница
 Кохаб
 Феркад
 Јилдун
 Ипсилон Мала Мечка, нема традиционално име.
 Зета Мала Мечка, нема традиционално име.
 Ета Мала Мечка, нема традиционално име.

Обележување на опашката на Малата Мечка, Северница, или Алфа Мала Мечка, е најсветлата ѕвезда во соѕвездието, која варира помеѓу привидни величини 1,97 и 2,00 во период од 3,97 денови.  Се наоѓа околу 432светлосни години далеку од Земјата.  Таа е жолто-бел суперџин кој варира помеѓу спектралните типови F7Ib и F8Ib, и има околу 6 пати поголема од масата на Сонцето, 2.500 пати поголема од нејзината сјајност и 45 пати повеќе од неговиот полупречник. Северница е најсветлата променлива ѕвезда на Кефеидите видлива од Земјата. Тоа е троен ѕвезден систем, суперсинџирска примарна ѕвезда која има две жолто-бели ѕвездени придружници од главната низа кои се 17 и 2.400 астрономските единици (АЕ) одддалечни и земаат 29,6 и 42.000 години соодветно да завршат една орбита. 

Традиционално наречена Кохаб, Бета Мала Мечка, со привидна величина од 2,08, е нешто помалку светла од Северница.  Се наоѓа околу 131 г светлосни години подалеку од Земјата,   тоа е портокалов џин — развојна ѕвезда која го потрошила водородот во своето јадро и се оддалечила од главната низа — од спектрален тип K4III. Малку променлива во период од 4,6 дена, Кохаб имала маса проценета на 1,3 пати повеќе од Сонцето преку мерење на овие осцилации.  Кохаб е 450 пати посјаен од Сонцето и има 42 пати поголем пречник од сончевиот, со температура на површината од приближно 4.130 K.  Се проценува дека е стара околу 2,9 милијарди години, ±1 милијарди години. За Кохаб било објавено дека има планетарен придружник околу 6,1 пати помасивен од Јупитер со орбита од 522 денови. 
мини|300x300пкс| Мала Мечка и Голема Мечка во однос на Северница
Традиционално познат како Феркад, Гама Мала Мечка има привидна величина која варира помеѓу 3,04 и 3,09 приближно на секои 3,4 часови.  Таа и Кохаб се нарекуваат „чувари на поларната ѕвезда“.  Таа претставува бел светол џин од спектрален тип A3II-III, со околу 4,8 пати поголема маса од сончевата, 1050 пати поголема од нејзината сјајност и 15 пати повеќе од нејзиниот полупречник.  Таа е оддалечена од Земјата 487±8 светлосни години. Феркад припаѓа на класата на ѕвезди познати како променливи ѕвезди од типот Делта Штит — пулсирачки ѕвезди со краток период (најмногу шест часа) кои биле користени како стандардни свеќи и како предмети за проучување на астеросеизмологијата.  Исто така, веројатно член на оваа класа е Зета Мала Мечка,  бела ѕвезда од спектрален тип A3V,  која почнала да се лади, шири и осветлува. Најверојатно била ѕвезда од главната низа В3 и денес е малку променлива. Со светлинска величина од 4,95 најмрачната од седумте ѕвезди во Мала Мечка е Ета Мала Мечка.  Таа претставува жолто-бела ѕвезда од главната низа од спектрален тип F5V, оддалечена 97 светлосни години.  Таа е двојно поголема од сончевиот пречник, 1,4 пати помасивна, а блеска со 7,4 пати повеќе од сончевата сјајност. Во близина на Зета се наоѓа Тета Мала Мечка со јачина од 5,00 степени. Се наоѓа на 860 ± 80 светлосни години оддалеченост,  и претставува портокалов џин од спектрален тип K5III кој се проширил и ја оладил главната низа и има проценет пречник околу 4,8 пати повеќе од сончевиот пречник. 

Црпалката на Мала Мечка ја сочинуваат Делта Мала Мечка, или Јилдун,  и Епсилон Мала Мечка. На нешто повеќе од 3,5 степени од северниот небесен пол, Делта е бела ѕвезда од главната низа од спектрален тип A1V со привидна светлинска величина од 4,35,  која се наоѓа на 172±1 светлосни години од Земјата. Има околу 2,8 пати поголем пречник и 47 пати поголема сјајност од Сонцето.  Како троен ѕвезден систем,  Ипсилон Мала Мечка сјае со комбинирана просечна светлина со светлинска величина 4,22.  Жолт џин од спектрален тип G5III,  примарната е променлива ѕвезда од типот RS Ловечки Кучиња. Таа е спектроскопски двојна, со придружник на 0,36АЕ и трета ѕвезда - портокалова ѕвезда од главната низа од спектрален тип K0 - 8100 АЕ одддалеченост. 

Во близина на Северница се наоѓа Ламбда Мала Мечка, црвен џин од спектрален тип M1III. Тоа е полуправилна променлива која варира помеѓу величините 6,35 и 6,45.  Северната природа на соѕвездието значи дека променливите ѕвезди можат да се набљудуваат цела година: Црвениот џин R Мала Мечка е полуправилна променлива која варира од светлинска величина 8,5 до 11,5 над 328 дена, додека S Мала Мечка е долготрајна променлива која се движи помеѓу величините 8,0 и 11 над 331 денови.  RR Мала Мечка се наоѓа јужно од Кохаб и Феркад кон Змеј, црвен џин од спектрален тип M5III, кој исто така е полуправилна променлива која се движи од светлинска величина 4,44 до 4,85 во период од 43,3 денови.  T Мала Мечкае уште една променлива ѕвезда црвен џин која претрпела драматична промена во составот - од променлива со долг период (Мира) која се движи од светлинска величина 7,8 до 15 во текот на 310-315 дена, до полуправилна променлива.  Се смета дека ѕвездата претрпела хелиумски блесок - точка каде што обвивката од хелиум околу јадрото на ѕвездата достигнува критична маса и се пали - обележана со нејзината нагла промена во променливоста во 1979 година.  Z Мала Мечка е бледа променлива ѕвезда која наеднаш паднала за 6 величини во 1992 година и била идентификувана како една од ретките класи на ѕвезди - променливи ѕвезди од тип R Северна Круна. 

Затемнувчките применливи се ѕвездени системи кои се разликуваат по осветленост поради тоа што едната ѕвезда поминува пред друга, а не поради каква било внатрешна промена во сјајноста. W Мала Мечка е еден таков систем, неговата величина се движи од 8,51 до 9,59 за 1,7 дена.  Комбинираниот спектар на системот е A2V, но масите на двете составни ѕвезди се непознати. Мала промена во орбиталниот период во 1973 година сугерира дека постои трета компонента на повеќекратниот ѕвезден систем - најверојатно црвено џуџе - со орбитален период од 62,2±3,9 години.  RU Мала Мечка е уште еден пример, кој се движи од 10 до 10,66 над 0,52 денови.  Тоа е полуодвоен систем, бидејќи секундарната ѕвезда ја пополнува својата Рошева шуплина и ја пренесува материјата кон примарната ѕвезда. 

RW Мала Мечка е катаклизмичен променлив ѕвезден систем кој се разгорел како нова во 1956 година, достигнувајќи јачина од 6. Во 2003 година, таа сè уште била два степени посјајна од нејзината основна линија и се затемнувала со брзина од 0,02 степени годишно. Нејзиното растојание е пресметано како 5.000±800 парсеци (16.300 светлосни години), што ја става нејзината местоположба во галактичкиот ореол. 

Преземено од негативецот во Величествените седуммина, Калвера е прекарот даден на изворот на Х-зраци познат како 1RXS J141256.0+792204 во каталогот на светли извори на ROSAT All-Sky Survey (RASS/BSC).  Идентификувана е како изолирана неутронска ѕвезда, една од најблиските од ваков вид до Земјата.  Мала Мечка има две енигматични бели џуџиња. Документирана на 27 јануари 2011 година, H1504+65 е бледа (величина од 15,9) ѕвезда со најжешка површинска температура - 200.000 К - сè уште откриена за бело џуџе. Нејзината атмосфера, составена од приближно половина јаглерод, половина кислород и 2% неон, е лишена од водород и хелиум - нејзиниот состав не може да се објасни со денешните модели на ѕвезден развој.  WD 1337+705 е поладно бело џуџе кое има магнезиум и силициум во својот спектар, што укажува на придружник или кружен ѕвезден диск, иако не се појавиле докази за едното и другото.  WISE 1506+7027 е кафеаво џуџе од спектрален тип Т6 што е само  светлосни години од Земјата.  Слаб објект со светлинска величина 14, откриен од Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) во 2011 година. 

Настрана од Кохаб биле откриени уште три ѕвездени системи кои содржат планети. 11 Мала Мечка е портокалов џин од спектрален тип K4III околу 1,8 пати помасивна од Сонцето. Таа е стара околу 1,5 милијарди години, и се оладила и се проширила бидејќи била ѕвезда од главната низа од типот А и е оддалечена околу 390 светлосни години, сјае со привидна величина од 5,04. Планета со маса околу 11 пати поголема од Јупитер била откриена во 2009 година, која орбитира околу ѕвездата со период од 516 дена.  HD 120084 е уште една развојна ѕвезда, жолт џин од спектрален тип G7III, околу 2,4 пати поголема од сончевата маса. Има планета со маса 4,5 пати поголема од Јупитер, со една од најекцентричните планетарни орбити (e = 0,66), откриена со прецизно мерење на радијалната брзина на ѕвездата во 2013 година.  HD 150706 е ѕвезда слична на сонцето од спектрален тип G0V оддалечена околу 89 светлосни години од Сончевиот Систем. Се сметало дека има планета масивна како Јупитер на растојание од 0,6 АЕ, но ова било намалено во 2007 година.  Понатамошното иследување кое било објавено во 2012 година покажало дека има придружник околу 2,7 пати помасивна од Јупитер на кој му требаат околу 16 години за да заврши орбита и е оддалечена 6,8 АЕ од својата ѕвезда. 

 Длабоконебесни тела 
десно|мини| NGC 6217
Мала Мечка е прилично лишена од длабоконебесни тела. Џуџето Мала Мечка, џуџеста сфероидна галаксија, била откриена од Алберт Џорџ Вилсон од опсерваторијата Лоуел во Национално географско друштво - Паломарска опсерваторија на небото истражување во 1955 година.  Неговото средиште е оддалечено од Земјата околу  светлосни години.  Во 1999 година, Кенет Мигел и Кристофер Бурк го користеле вселенскиот телескоп „Хабл“ за да потврдат дека галаксијата имала единствен излив на ѕвездообразба кој се случил пред околу 14 милијарди години и траел околу 2 милијарди години,  и дека галаксијата веројатно била стара колку и самиот Млечен Пат. 

NGC 3172 (позната и како Polarissima Borealis) е бледа галаксија со светлинска величина од 14,9 која се случува да биде најблискиот објект NGC до северниот небесен пол.  Откриена е од Џон Хершел во 1831 година. 

NGC 6217 е пречкеста спирална галаксија која се наоѓа на околу 67 милиони светлосни години од нас,  која може да се наоѓа со  или поголем телескоп како објект со 11-та величина околу 2,5° источно-североисточно од Зета Мала Мечка.  Таа е окарактеризирана како ѕвездородна галаксија, што значи дека е подложена на висока стапка на ѕвездообразба во споредба со типична галаксија. 

NGC 6251 е активна суперџиновска елиптична радио галаксија оддалечена повеќе од 340 милиони светлосни години од Земјата. Има активно галактичко јадро Сејферт 2 и е еден од најекстремните примери на Сејфертови галаксии. Оваа галаксија може да биде поврзана со изворот на гама-зраци 3EG J1621+8203, кој има висока енергетска емисија на гама-зраци.  Забележителна е и по својот едностран радио-млаз - еден од најсветлите познати - откриен во 1977 година. 

 Метеорски дождови 
Урсидите, истакнат метеорски дожд што се јавува во Мала Мечка, го достигнува својот врв помеѓу 18 и 25 декември. Нејзиното родителско тело е кометата 8P/Tuttle. 

 Белешки 

 Наводи 

 Надворешни врски 

 The Deep Photographic Guide to the Constellations: Ursa Minor
 The clickable Ursa Minor
 Warburg Institute Iconographic Database (ca 160 medieval and early modern images of Ursa Minor)

Категорија:Соѕвездија забележани од Птоломеј
Категорија:Северни соѕвездија
Категорија:Соѕвездија