Јужна Круна (соѕвездие)

Јужна Круна (лат. Corona Australis или Corona Austrina, CrA) — соѕвездие на јужната небесна полутопка. Неговото латинско име значи „јужна круна“, а тоа е јужниот пан Северна Круна. Тоа е едно од 48-те соѕвездија наведени од астрономот од II век Птоломеј, и останува едно од 88-те современи соѕвездија. Античките Грци ја гледале Јужна Круна како венец наместо круна и ја поврзувале со соѕвездијата Стрелец или Кентаур. Други култури ја споредуваат со желка, нојско гнездо, шатор или дури и колиба што припаѓа на карпест пештерник.

Иако е послаба од нејзиниот северен сосед, овална или потковица на неговите посветли ѕвезди ја прави карактеристичен. Алфа и Бета Јужна се двете најсветли ѕвезди со привидна светлинска величина од околу 4,1. Ипсилон Јужна Круна е најсветлиот пример на променлива ѕвезда од типот W Голема Мечка на јужното небо. Лежејќи покрај Млечниот Пат, Јужна Круна содржи еден од најблиските области за ѕвездообразба до Сончевиот Систем - правлива темна маглина позната како Молекуларен Облак на Јужна Круна, која се наоѓа на околу 430 светлосни години од Земјата. Во него има ѕвезди во најраните фази од нивниот животен век. Променливите ѕвезди R и TY Јужна Круна осветлуваат делови од маглината, која соодветно варира во светлината.

 Име 
Името на соѕвездието било внесено како „Corona Australis“ кога Меѓународниот астрономски сојуз (МАС) ги основала 88-те современи соѕвездија во 1922 година. Во 1932 година, името наместо тоа било запишано како „Corona Austrina“ кога комисијата за нотација на МАС одобрила список со кратенки од четири букви за соѕвездијата. Кратенките со четири букви биле укинати во 1955 година. МАС во моментов користи исклучиво „Corona Australis“ односно „Јужна Круна “. 

 Карактеристики 
Јужна Круна е мало соѕвездие кое се граничи со Стрелец на север, Скорпија на запад, Телескоп на југ и Олтар на југозапад. Кратенката со три букви за соѕвездието, усвоена од Меѓународниот астрономски сојуз во 1922 година, е „CrA“.  Официјалните граници на соѕвездијата, поставени од белгискиот астроном Ежен Делпорт во 1930 година, се дефинирани со многуаголник од четири отсечки (илустрирани во инфокутијата). Во екваторијалниот координатен систем, координатите на десната асцензија на овие граници лежат помеѓу  и , додека координатите на деклинација се помеѓу -36,77° и −45,52°.  Покривајќи 128 квадратни степени, Јужна Круна кулминира на полноќ околу 30-ти јуни и се рангира на 80-то место по површина.  Видлива само на географски широчини јужно од 53° север,   Јужна Круна не може да се види од Британските Острови бидејќи лежи премногу на југ, но може да се види од јужна Европа и лесно од јужниот дел на Соединетите Американски Држави.

 Особености 
лево|мини| Соѕвездието Јужна Круна како што може да се види со голо око
Иако не е светло соѕвездие, Јужна Круна сепак е карактеристична поради нејзиниот лесно препознатлив модел на ѕвезди,  кој е опишан како потковица или во овална форма. Иако нема ѕвезди посветли од 4-та светлинска величина, сепак има 21 ѕвезда видливи со голо око (посјајана од светлинска величина 5,5).  НиколасЛуј де Лакај ги користел грчките букви од Алфа до Ламбда за да ги означи најистакнатите единаесет ѕвезди во соѕвездието, означувајќи две ѕвезди како Ета и целосно испуштајќи ја Јота. Му Јужна Круна, жолта ѕвезда со спектрален тип G5.5III и привидна светлинска величина 5.21,  била означена од Јохан Елерт Боде и задржана од Бенџамин Гулд, кој ја сметал за доволно сјајна за да го гарантира името. 

 Ѕвезди 
Единствената ѕвезда во соѕвездието што добила име е Алфа Јужна Круна или Меридијана. Името го комбинира арапското име на соѕвездието со латинското за „јужен“.  На арапски, Alfecca значи „кршење“ и се однесува на обликот и на Јужна Круна и на Северна Круна.  Исто така наречена едноставно „Меридијана“,  таа е бела ѕвезда од главната низа сместена на 125 светлосни години од Земјата,  со привидна светлинска величина од 4,10 и спектрален тип A2Va.  Како брзо вртлива ѕвезда, таа се врти со речиси 200 км во секунда на својот екватор, правејќи целосна револуција за околу 14 часа.  Како и ѕвездата Вега, таа има вишок инфрацрвено зрачење, што укажува на тоа дека можеби е опфатена од остаточен диск.  Моментално е ѕвезда од главната низа, но на крајот ќе се развие во бело џуџе; моментално, има сјајност 31 пати поголема, а полупречник и маса 2,3 пати поголема од онаа на Сонцето.  Бета Јужна Круна е портокалов џин оддалечен 474 светлосни години од Земјата.  Неговиот спектрален тип е K0II и е со привидна величина 4,11.  Од своето формирање, таа се развила од ѕвезда од В-тип во ѕвезда од К-тип. Нејзината класа на сјајност ја става како светол џин; нејзината сјајност е 730 пати поголема од онаа на Сонцето,  означувајќи ја како една од ѕвездите со највисока сјајност од типот К0 видливи со голо око.  Стара е 100 милиони години, и има полупречник од 43 сончеви полупречници ) и маса помеѓу 4,5 и  сончеви маси (). Алфа и Бета се толку слични што не се разликуваат по осветленост со голо око. 

Некои од поистакнатите двојни ѕвезди вклучуваат Гама Јужна Круна — пар жолтеникаво бели ѕвезди оддалечени 58 светлосни години од Земјата, кои орбитираат една околу друга на секои 122 години. Проширувајќи се од 1990 година, двете ѕвезди може да се видат како одвоени со 100 мм телескоп со;  тие се одвоени за 1,3 лачни секунди под агол од 61 степени.  Тие имаат комбинирана привидна величина од 4,2;  секоја компонента е F8V џуџеста ѕвезда со светлинска величина од 5,01.   Ипсилон Јужна Круна е затемнувачка двојна форма која припаѓа на класата ѕвезди познати како променливи ѕвезди од типот W Голема Мечка. Овие ѕвездени системи се познати како контактнидвојни системи, бидејќи компонентите на ѕвездите се толку блиску една до друга што се допираат. Променувајќи за една четвртина од светлинската величина околу просечна привидна светлинска величина од 4,83 на секои седум часа, ѕвездениот систем се наоѓа на 98 светлосни години од Земјата.  Нејзиниот спектрален тип е F4VFe-0,8+.  На јужниот крај на астеризмот на круната се ѕвездите Ета Јужна Круна и Ета Јужна Круна, кои формираат оптички двојник.  Со магнитуда 5,1 и 5,5, тие можат да се одвојат со голо око и двете се бели.  Капа Јужна Круна е лесно разрешлив оптички двојник - компонентите се со привидна величина 6,3 и 5,6 и се на оддалеченост од околу 1000 и 150 светлосни години, соодветно.  Тие се појавуваат под агол од 359 степени, разделени со 21,6 лачни секунди.  Капа 2 Јужна Круна е всушност посјајна од парот и е повеќе синкаво бела,  со спектрален тип на B9V,  додека Капа 1 Јужна Круна е од спектрален тип A0III.  Ламбда Јужна Круна се наоѓа на 202 светлосни години и таа е двојна разделлива во мали телескопи. Примарната е бела ѕвезда од спектрален тип A2Vn и светлинска величина 5,1,  додека придружната ѕвезда има светлинска величина 9,7. Двете компоненти се разделени со 29,2 лачни секунди под агол од 214 степени. 

Зета Јужна Круна е ѕвезда од главната низа која брзо се врти со привидна светлинска величина од 4,8, 221,7 светлосни години од Земјата. Ѕвездата има заматени линии во својот водороден спектар поради нејзиното вртење.  Нејзиниот спектрален тип е B9V.  Тета Јужна Круна се наоѓа подалеку на запад, жолт џин од спектрален тип G8III и привидна величина од 4,62.  Јужна Круна го засолнува RX J1856.5-3754, изолирана неутронска ѕвезда за која се смета дека лежи на 140 (±40) парсеци, или 460 (± 130) светлосни години, со пречник од 14 км.  Некогаш се сметало дека е невообичаена ѕвезда,  

 Молекуларен Облак Јужна Круна 
мини|350x350пкс| Млечниот пат како што го гледа „Гаја“, со истакнати темни карактеристики означени со бело, како и истакнати ѕвездени облаци означени со црно. Јужна Круна е на левиот долен центар.
мини|350x350пкс| Ѕвездена карта на ноќното небо кон средишната галактичка област, со молекуларниот облак Јужна Круна долу лево означен со зелено.
Молекуларниот облак Јужна Круна е темен молекуларен облак северно од БетаЈужна Круна. Осветлен со голем број на вградени отсјајни маглини  облакот се навива надвор од Ипсило н Јужна Круна кон исток долж границата на соѕвездието со Стрелец. Содржи ,  Хербиг-Ароови тела ( протоѕвезди) и некои многу млади ѕвезди,  кои се еден од најблиските области за ѕвездообразба, 430 светлосни години (130 парсеци) до Сончевиот Систем,  на површината на Месниот Меур. Првите маглини на облакот биле снимени во 1865 година од Јохан Фридрих Јулиј Шмит. 
мини|Регионот R Јужна Круна. Прашината на облакот е осветлена сино од ѕвездената светлина. Ѕвездите кои се формираат во облакот може да се откријат само со набљудување на подолги бранови должини.
мини| Детали за регионот на формирање на ѕвезди и јатото Коронет, со посебниот Хербиг-Ароово тело HH 100/Bernes 158 лево.
Помеѓу Ипсилон и Гама Јужна Круна, облакот се состои од посебната темна маглина и ѕвездениот регион Бернс 157. Широк е 55 на 18 лачни минути и поседува неколку ѕвезди со светлинска величина 13. Овие ѕвезди се затемнети со величина до 8 поради заматените облаци од прашина.  Во средиштето на активниот регион за формирање ѕвезди се наоѓа јатото Коронет (исто така наречено кластер R CrA), кое се користи за проучување на ѕвездообразба и протопланетарни дискови. R Јужна Круна (R CrA) е неправилна променлива ѕвезда која се движи од светлинска величина 9,7 до 13,9. Како синобела, таа е од спектрален тип B5IIIpe.  Многу млада ѕвезда, таа сè уште акумулира меѓуѕвезден материјал.  Таа е затемнета и ја осветлува околната маглина, NGC 6729, која осветлува и потемнува со неа. Маглината често се споредува со комета поради нејзиниот изглед во телескоп, бидејќи нејзината должина е пет пати поголема од ширината.  Други ѕвезди на јатото вклучуваат S Јужна Круна , џуџе од класата G и ѕвезда T Бик. 

Во близина на север, друга млада променлива ѕвезда, TY Јужна Круна, осветлува друга маглина: рефлектирачка маглина NGC 6726 / NGC 6727. TY Јужна Круна се движи неправилно помеѓу величините 8,7 и 12,4, а светлината на маглината варира со неа. Како синобела, таа е од спектрален тип B8e.  Најголемите млади ѕвезди во регионот, R, S, T, TY и VV Јужна Круна, сите исфрлаат млазови од материјал што предизвикуваат околната прашина и гас да се спојат и да формираат Хербиг-Ароови тела, од кои многу се идентификувани во близина. 

Не е дел од него збиеното јато познато како NGC 6723, кое може да се види во непосредна близина на маглината во соседното соѕвездие Стрелец, но е многу подалеку.
мини| Јужна Круна во Месниот Меур.

 Длабоконебесни тела 
IC 1297 е планетарна маглина со привидна величина 10,7, која се појавува како заоблен објект со зелена нијанса во аматерски инструменти со поголема моќност. Маглината ја опкружува променливата ѕвезда RU Јужна Круна, која има просечна привидна светлинска величина од 12,9  и е Волф-Рајеова ѕвезда од класа WC.  IC 1297 е мал, со пречник од само 7 лачни секунди; тој е опишан како „квадрат со заоблени рабови“ во окуларот, издолжен во правец север-југ.  Описите на неговата боја опфаќаат сина, сина-зелена и зелена-сина. 

Местоположбата на Јужна Круна во близина на Млечниот Пат значи дека галаксиите ретко се гледаат. NGC 6768 е објект со светлинска величина 11,2 35′ јужно од IC 1297. Таа е составена од две галаксии кои се спојуваат,  од кои едната е издолжена елиптична галаксија од класификација Е4, а другата леќеста галаксија од класификација S0.  IC 4808 е галаксија со привидна величина 12,9 која се наоѓа на границата на Јужна Круна со соседното соѕвездие Телескоп и 3,9 степени западно-југозападно од Бета Стрелец. Сепак, аматерските телескопи ќе покажат само сугестија за неговата спирална структура. Тоа е 1,9 лачни минути на 0,8 лачни минути. Средишната област на галаксијата изгледа посветла во аматерски инструмент, што покажува дека е навалена североисток-југозапад. 

Југоисточно од Тета и југозападно од Ета се наоѓа расеаното јато ESO 281-SC24, кое е составено од жолтата ѕвезда со 9-та величина GSC 7914 178 1 и пет ѕвезди со светлинска величина од 10 до 11.  На половина пат помеѓу Тета Јужна Круна и Тета Скорпија се наоѓа густото расеано јато NGC 6541. Опишано е како помеѓу светлинска величина 6,3 и светлинска величина 6,6, . Тоа е видливо со двогледи и мали телескопи. Оддалечено е околу 22,000 светлосни години, а пречникот е околу 100 светлосни години. Се проценува дека е старо околу 14 милијарди години. NGC 6541 има пречник од 13,1 лачна минута и донекаде може да се види во големи аматерски инструменти; 12-инчен телескоп открива приближно 100 ѕвезди, но јадрото останува нерешено. 

 Метеорски дождови 
Дождовите Јужна Круна се метеорски дождови кои се случуваат помеѓу 14 и 18 март секоја година, а врвот го достигнува околу 16 март. Овој метеорски дожд нема висок врв на час. Во 1953 и 1956 година, набљудувачите забележале максимум 6 метеори на час и 4 метеори на час соодветно; во 1955 година метеорскиот дожд бил „едвај решен“.  Меѓутоа, во 1992 година, астрономите откриле максимална брзина од 45 метеори на час.  Стапката на Јужна Круна варира од година на година.   На само шест дена, времетраењето на метеорскиот дожд е особено кратко,  и неговите метеороиди се мали; потокот е лишен од големи метеороиди. Дождовите Јужна Круна првпат биле видени со голо око во 1935 година и првпат забележани со радар во 1955 година  Метеорите од Јужна Круна имаат влезна брзина од 45 километри во секунда.  Во 2006 година, тие со потекло во близина на Бета Јужна Круна биле означени како Јужна Круна. Тие се појавуваат во мај, истиот месец како метеорски дожд во близина познат како Мајски Микроскопи, но двата метеорски дождови имаат различни траектории и веројатно нема да бидат поврзани. 

 Историја 
лево|мини|350x350пкс| Јужна Круна на глобус, колекција Адилнор, Шведска.
Јужна Круна можеби била забележана од древните Месопотамијци во  MUL.APIN, како соѕвездие наречено MA.GUR  („Кората“). Сепак, ова соѕвездие, во непосредна близина на SUHUR.MASH („козина риба“, современоЈарец), наместо тоа, можеби е современото Ипсилон Стрелец. Како дел од јужното небо, MA.GUR  била една од петнаесетте „ѕвезди на Енки“. 

Во 3 век п.н.е., грчкиот дидактички поет Арат пишувал, но не го именувал соѕвездието,  наместо тоа, двете круни ги нарекол Στεφάνοι (Стефанои). Грчкиот астроном Птоломеј го опишал соѕвездието во 2 век од нашата ера, иако со вклучување на Алфа Телескоп, оттогаш пренесено во Телескоп.  Припишувајќи 13 ѕвезди на соѕвездието, тој го нарекол Στεφάνος νοτιος  или, „Јужен венец“, додека други автори го поврзале или со Стрелец (кој паднал од главата) или со Кентаур; со првото, се нарекувало Corona Sagittarii.  Слично на тоа, Римјаните го нарекле Јужна Круна  „Златната круна на Стрелецот“.  Било познато и како Parvum Coelum ( „Мало небо“) во 5 век.  Францускиот астроном од 18 век Жером Лаланд му ги дал имињата Sertum Australe („Јужен венец“)   и Orbiculus Capitis, додека германскиот поет и автор Филип Кезиј го нарекол Корола („Мала круна“) или Spira Australis ( „Јужен калем“) и го поврзал со Круната на вечниот живот од Новиот завет. Небесниот картограф од седумнаесеттиот век Јулиј Шилер го поврзал со Соломоновата дијадема.  Понекогаш, Јужна Круна не била венец на Стрелец, туку стрела што ги држела во раката. 
лево|мини| Јужна Круна прикажана во Уранографијата на Јохан Боде
Јужна Круна е поврзана со митот за Бахус и Стимула. Јупитер ја оплодил Стимула, поради што Јунона станала љубоморна. Јунона ја убедил Стимула да побара од Јупитер да се појави во неговиот полн сјај, со што смртнатажена не можела да се справи, поради што изгорела. Откако Бахус, нероденото дете на Стимула, станал возрасен и бог на виното, тој ја почестил својата почината мајка ставајќи венец на небото. 

Во кинеската астрономија, ѕвездите на Јужна Круна се наоѓаат во Црната желка на северот (北方玄武, Běi Fāng Xuán Wǔ ).  Самото соѕвездие било познато како ti'en pieh („Небесна желка“) и за време на периодот на Западен Џоу, го означувало почетокот на зимата. Сепак, прецесијата со текот на времето значело дека „Небесната река“ (Млечниот Пат) станал попрецизен маркер за древните Кинези и оттука ја заменила желката во оваа улога. Арапските имиња за Јужна Круна ги вклучуваат имињата Al Ķubbah „желката“, Al Ĥibā „Шаторот“ или Al Udḥā al Na'ām „Нојското гнездо“.   Подоцна било дадено името Al Iklīl al Janūbiyyah, кое европските автори Чилмид, Риколи и и Цезиј го транслитерирале како Alachil Elgenubi, Elkleil Elgenubi и Aladil Algenubi соодветно. 

Бушманите од Јужна Африка го познавале соѕвездието како ≠nabbe ta !nu „куќа од гранки“ - првично во сопственост на Дасие (карпест пештерник), и ѕвездениот модел кој прикажува луѓе кои седат во полукруг околу оган. 

Домородните луѓе Буронг од северозападна Викторија го познавале соѕвездието како Вон, бумеранг фрлен од Тотјаргуил (Алтаир).  Жителите на Аранда од Средна Австралија ја познавале Јужна Круна како куламон кој носи бебе, кое случајно било фрлено на земјата од група небесни жени кои танцувале на Млечниот Пат. Ударот на куламон го создал кратерот Гос Блаф, 175 км западно од Алис Спрингс.  Жителите на островот Торесов теснец го познавале Јужна Круна како дел од поголемо соѕвездие кое опфаќа дел од Стрелец и врвот на опашката на Скорпија; Плејадите и Орион исто така биле поврзани. Ова соѕвездие било кануто на Тагај, со екипаж од Плејадите, наречени Усијам и Орион, наречени Сег. Митот за Тагај вели дека тој бил задолжен за ова кану, но неговите членови на екипажот ги консумирале сите залихи на бродот без да побараат дозвола. Разгневен, Тагај ги врзал Усијамите со јаже и ги врзал на страната на чамецот, а потоа ги фрлил на морето. Опашката на Скорпија претставува цицачка риба, додека Ета Стрелец и Тета Јужна Круна го означуваат дното на кануто.  На островот Футуна, фигурата на Јужна Круна се викала Танума, а во Туамоту, На Кауа-ки-Тонга. 
центар|мини|500x500пкс| Главни темни маглини на Сончевиот врв половина од галактичката рамнина, со Јужна Круна на десната страна

 Поврзано 
 Северна Круна (соѕвездие)

 Наводи 
 Цитати 

 Извори 









































 Мрежни извори

















SIMBAD
















 Надворешни врски 

 Фотографски водич низ соѕвездието: Јужна Круна
 Ѕвездени приказни — Јужна Круна

Категорија:Соѕвездија

Категорија:Јужни соѕвездија
Категорија:Западни соѕвездија
Категорија:Соѕвездија забележани од Птоломеј