Нобелова награда за литература

Нобелова награда за литература (шведски: Nobelpriset i litteratur) — награда која се доделува секоја година, почнувајќи од 1901 на автор од некоја земја, кој, според зборовите на Алфред Нобел од неговиот тестамент, го има напишано „најзначајното дело со идеалистички тенденции“ (во оригинал на шведски: den som inom litteraturen har producerat det utmärktaste i idealisk riktning). „Делото“ во овој случај се однесува на авторовиот опус, иако понекогаш се цитираат и поединечни дела. Шведската академија одлучува кој, доколку и воопшто има некој, ќе ја прими наградата во соодветната година, а неговото име го објавува во почетокот на октомври.

Изборот на Нобел да го вметне зборот „идеалистичко“ или „идеално“ (во македонски превод) како основен критериум при одбирањето на лауреатите е причина за многу контроверзии и несогласувања. (шведскиот збор idealisk може да се преведе и како „идеалистички“ и како „идеален“.) Во почетокот на дваесеттиот век, Одборот за доделување на наградата се осврнува кон првото значење на зборот, и ова е единствената причина што автори од типот на Лав Толстој и Хенрик Ибзен не ја добиле Нобеловата награда. Сепак, во последно време, зборот е сфатен во многу послободното значење, па Нобеловата награда за литература се доделува и на писатели чии дела се од големо значење, но и на такви кои се залагаат за почитување на човековите права; вторава причина, за некои луѓе, е причина да се додаде и политичка конотација на наградите.

„Крунскиот момент во текот на церемонијата по повод доделувањето на наградата во Стокхолм е кога лауреатот истапува за да ја прими наградата од Неговото Височество - Кралот на Шведска. ... Пред очите на целиот свет, Нобеловиот лауреат прима три нешта: диплома, медал и документ кој го потврдува износот на наградата“.

Во последниве години, Шведската академија е на удар на многу критичари. Некои сметаат дека многу светски познати автори не само што не ја добиле, туку и не биле номинирани за наградата, а според други, дел од лауреатите воопшто и не ја заслужуваат. Многу контроверзности се испреплетени и околу политичката димензија на процесот за номинирање и изборот на последните лауреати.

 Процедура на номинирање 

Секоја година, Шведската академија испраќа барања за номинации за Нобеловата награда за литература. Членовите на академијата, членови на литературни академии и друштва, професори по јазик и литература, поранешни Нобелови лауреати, како и претседатели на друштва на писатели - сите тие имаат право да номинираат свој кандидат. Сепак, не е дозволено некој да се номинира себеси.

Илјадници барања се пуштаат секоја година, но одвај педесетина номинации се вратени. Овие предлози, академијата ги прима до 1 февруари, по што Одборот почнува да ги разгледува. До април, академијата го стеснува кругот на дваесетина кандидати, а до почетокот на летото, остануваат петмина. Останатите месеци се разгледуваат делата на можните добитници. Во октомври, членовите на академијата гласаат и оној кандидат што ќе добие повеќе од половина од гласовите, е идниот лауреат. Во основа, процесот е ист како и при доделувањето на останатите награди. Номинациите и предлозите, во принцип, се чуваат во тајност педесет години, но некои од нив, ги откриваат (или тврдат дека ги знаат) медиумите.Списоци со номинантите често се наоѓаат во дневните публикации.

Вредноста на наградата варира, но денес изнесува точно 10 милиони шведски круни. Добитникот на наградата добива и златен медал и диплома, како и покана да одржи говор во текот на „Неделата на Нобел“ во Стокхолм. Церемонијата на доделувањето и банкетот се одржуваат на 10 декември.

 Заборавени автори и контроверзии 
Нобеловата награда за литература има долга историја на контроверзии. Така, од 1901 до 1912 година, комитетот го дефинира барањето на Нобел во неговиот тестамент како желба да се награди делото што зрачи со „длабок и цврст идеализам“, поради што Лав Толстој, Хенрик Ибзен, Емил Зола и Марк Твен никогаш нема да се закитат со признанието. Во текот на Првата светска војна и непосредно по нејзиниот завршеток, комитетот негува политика на неутралност, доделувајќи им награди на писатели од земји што не учествувале во војната.

Се смета дека лошо изработениот (иако добро продаван) превод на В. Х. Одн на книгата Vägmärken („Обележја“) на лауреатот за мир од 1961 година Даг Хамарскјелд, придружен од неколку реченици на Одн за време на едно негово предавање во Скандинавија, според кои Хамарскјелд бил хомосексуалец (исто како и поетот), му ги одзеле шансите на Одн за добивање на наградата.Харолд Орланс, „Егоистичен превод: Зошто В. Х. Одн погрешно ги протолкува 'Обележја' при преведувањето на англиски?“, Heldref Publications, 2000.

Добитникот на наградата за 1970 година, Александар Солженицин, не присуствува на нејзиното доделување од страв дека СССР би го спречила неговото враќање (неговите дела таму циркулираат илегално, во облик на самиздати). Откако шведската влада одбива да го почести Солженицин со јавна церемонија во московската амбасада, рускиот писател ја одбива наградата, коментирајќи дека условите поставени од Швеѓаните (кои претпочитале посуптилна атмосфера) се „навреда за самата Нобелова награда“. Солженицин не ја прифаќа ниту наградата, ниту паричниот фонд, сè до 10 декември 1974 година, односно дури откако е протеран од Советскиот Сојуз.Стиг Фредриксон, „Како му помогнав на Александар Солженицин да го прошверцува неговиот говор за Нобел од СССР “, nobelprize.org, 22 февруари 2006.

Во 1974 година, Греам Грин, Владимир Набоков и Сол Белоу се номинирани, но не и наградени, на сметка на заедничките лауреати Ејвинд Џонсон и Хари Мартинсон, и двајцата и самите членови на одборот. Белоу ќе ја добие Нобеловата награда во 1976; ниту Грин, ниту Набоков нема да бидат наградени до крајот на нивните животи.

Хорхе Луис Борхес бил исто така неколкупати номиниран за Нобеловата награда, но според Борхесовиот биограф Едвин Вилијамсон, академијата не му ја доделила нему само поради неговата политичка дејност која, како што пишува во предговорот на Борхес: Живот, е комплексна од повеќе аспекти. Шведската авторка за деца Астрид Линдгрен е исто така заборавена, според некои критичари поради тоа што академијата не покажува доволно почит кон литературата за деца.

Наградата за Дарио Фо во 1997 година на почетокот се смета за „доста несериозна“ од некои критичари, зашто на Фо, пред сѐ, се гледа како на глумец и изведувач, и поради тоа што самиот тој е претходно цензуриран од Римокатоличката црква.Џули Керол,„ 'Папата и Вештерката' предизвика протести кај католиците“ , Католички дух, 27 февруари 2007. Салман Ружди и Артур Милер често се меѓу фаворитите за добивање на наградата, но Нобеловиот одбор, нивните дела ги дефинира како „премногу предвидливи, премногу популарни“.„Нобел го одби лево-ориентираниот шегаџија“, The Times, 10 октомври 1997.

Академијата е исто така критикувана поради тоа што одбива да го поддржи Салман Ружди во 1989 година, кога ајатолахот Хомеини издава фатва во која наредува убиство на писателот; двајца членови на академијата, се откажуваат од членството, по нејзиното одбивање да го поддржи Ружди.Associated Press, „Кој ја заслужува Нобеловата награда? Судиите не се согласни“ , MSNBC 11 октомври 2005.

Изборот на добитникот за 2004, Елфриде Јелинек, наидува на протест од страна на еден виден член на академијата, Кнут Алунд, кој активно не учествува во нејзината работа од 1996; Алунд се откажува од членството, велејќи дека избирањето на Јелинек предизвикува „непоправлива штета“ за угледот на наградата.

Конечниот избор на блискиот пријател на Ружди, Харолд Пинтер, за наградата во 2005 година, е одолговлечено за неколку дена, веројатно токму поради отказот на Алунд, но ова предизвикува нови контроверзии околу „политичката димензија“ на наградата на Шведската академија. Проблемот со „политичката исправност“ продолжува и во наредните две години, поради доделувањето на наградата на Орхан Памук и Дорис Лесинг.Дан Келум, „Лесинговиот опус на политичка литература:  The Nation: скептиците велат дека ова е нелитерарна победа, но академијата ја гледа нејзината визионерска моќ“, CBS News, од The Nation (колумна), 14 октомври 2007.

Уште неколку големи писатели кои биле номинирани но (за многумина незаслужено) не ја добиле Нобеловата награда се кријат во имињата на Бертолт Брехт, Антон Чехов, Олдос Хаксли, Џејмс Џојс, Роберт Фрост, Марсел Пруст, Ана Ахматова, Марина Цветаева и Вирџинија Вулф.

 Список на досегашни лауреати 
Табелата ги прикажува имињата на добитниците, како и јазикот на кои истите пишувале (што значи истиот се однесува на јазикот на кој се напишани нивните дела). (Извор: Нобеловата фондација.)
 Година Име Националност Јазик 1901 Сили Придом  француски 1902 Теодор Момзен  германски 1903 Бјернстјерне Бјернсон  норвешки 1904* Фредерик Мистрал  окситански 1904* Хосе Ечегарај  шпански 1905 Хенрик Шенкевич  полски 1906 Џозуе Кардучи  италијански 1907 Радјард Киплинг  англиски 1908 Рудолф Криштоф Ојкен  германски 1909 Селма Лагерлеф  шведски 1910 Паул Јохан Лудвиг фон Хајзе  германски 1911 Морис Метерлинк  француски 1912 Герхарт Хауптман  германски 1913 Рабиндранат Тагоре  бенгалски 1914 не е доделена     1915 Ромен Ролан  француски 1916 Вернер фон Хејденстам  шведски 1917* Карл Адолф Гјелеруп  дански 1917* Хенрик Понтопидан  дански 1918 не е доделена     1919 Карл Шпителер  германски 1920 Кнут Хамсун  норвешки 1921 Анатол Франс  француски 1922 Хасинто Бенавенте  шпански 1923 Вилијам Батлер Јејтс  англиски 1924 Владислав Рејмонт  полски 1925 Џорџ Бернард Шо  англиски 1926 Грација Деледа  италијански 1927 Анри Бергсон  француски 1928 Зигрид Ундсет  норвешки 1929 Томас Ман  германски 1930 Синклер Луис  англиски 1931 Ерик Аксел Карлфелт  шведски 1932 Џон Голсворди  англиски 1933 Иван Бунин  (во егзил) руски 1934 Лујџи Пирандело  италијански 1935 не е доделена     1936 Јуџин Онил  англиски 1937 Роже Мартен ди Гар  француски 1938 Перл Бак  англиски 1939 Франс Емил Силанпе  фински 1940 не е доделена     1941 не е доделена     1942 не е доделена     1943 не е доделена     1944 Јоханес Вилхелм Јенсен  дански 1945 Габриела Мистрал  шпански 1946 Херман Хесе   (од 1923 година)  германски 1947 Андре Жид  француски 1948 Т. С. Елиот   (од 1927 година) англиски 1949 Вилијам Фокнер  англиски 1950 Бертранд Расел  англиски 1951 Пер Лагерквист  шведски 1952 Франсоа Моријак  француски 1953 Винстон Черчил  англиски 1954 Ернест Хемингвеј  англиски 1955 Халдор Лакснес  исландски 1956 Хуан Рамон Хименес  шпански 1957 Албер Ками  француски 1958 Борис Пастернак (ја одбива наградата)<sup> </sup>  руски 1959 Салваторе Квазимодо  италијански 1960 Сен-Џон Перс  француски 1961 Иво Андриќ  српскохрватски 1962 Џон Стајнбек  англиски 1963 Јоргос Сеферис  грчки 1964 Жан-Пол Сартр (ја одбива наградата)<sup></sup>   француски 1965 Михаил Шолохов  руски 1966* Шмуел Јозеф Агнон  хебрејски 1966* Нели Закс   (од 1952 година)  германски 1967 Мигел Анхел Астуријас  шпански 1968 Јасунари Кавабата  јапонски 1969 Семјуел Бекет  англиски/француски 1970 Александар Солженицин  руски 1971 Пабло Неруда  шпански 1972 Хајнрих Бел  германски 1973 Патрик Вајт  англиски 1974* Ејвинд Јонсон  шведски 1974* Хари Мартинсон  шведски 1975 Еуџенио Монтале  италијански 1976 Сол Белоу   (од 1941 година)Елинор и Роберт Слејтер, "Сол Белоу: Добитник на Нобелова награда за литература", Големи Евреи, Jonathan David Company, 1996, 41: "Белоу стана натурализиран американец во 1941."  англиски 1977 Висенте Алехандре  шпански 1978 Исак Башевис Сингер   (од 1943 година) хебрејски 1979 Одисеас Елитис  грчки 1980 Чеслав Милош  (од 1970 година)   (од 1992 година; почесно) полски 1981 Елијас Канети  германски 1982 Габриел Гарсија Маркез  шпански 1983 Вилијам Голдинг  англиски 1984 Јарослав Сајферт  чешки 1985 Клод Симон  француски 1986 Воле Шојинка  англиски 1987 Јосиф Бродски    (од 1977 година)  руски/англиски 1988 Нагиб Махфуз  арапски 1989 Камило Хосе Села  шпански 1990 Октавио Паз  шпански 1991 Надин Гордимер  англиски 1992 Дерек Волкот  англиски 1993 Тони Морисон  англиски 1994 Кензабуро Ое  јапонски 1995 Шејмас Хини  англиски 1996 Вислава Шимборска  полски 1997 Дарио Фо  италијански 1998 Жозе Сарамаго  португалски 1999 Гинтер Грас  германски 2000 Гао Сјингѓен   (од 1998 година) кинески 2001 Видјадар Сураџпрасад Најпол    англиски 2002 Имре Кертес  унгарски 2003 Џон Максвел Куци  (од 2006 година) „Џ. М. Куци станува австралиски државјанин“ , Mail & Guardian, 6 март 2006. англиски 2004 Елфриде Јелинек  германски 2005 Харолд Пинтер  англиски 2006 Орхан Памук  турски 2007 Дорис Лесинг  англиски 2008 Жан Мари Гистав Ле Клезио  француски 2009 Херта Милер  германски 2010 Марио Варгас Љоса  шпански 2011 Томас Транстремер  шведски 2012 Мо Јен  кинески 2013 Алис Манро  англиски 2014 Патрик Модијано  француски 2015 Светлана Алексиевич  руски 2016 Боб Дилан  англиски 2017 Казуо Ишигуро  англиски2018Олга Токарчукполски2019Петер Хандкегермански2020Луиз Гликанглиски2021Абдулразак Гурнах, англиски2022Ани Ернофранцуски
* Години во кои има повеќе од еден лауреат.

 Најнаградени јазици 
 Пишанјазик Лауреати англиски  29  француски  16 германски  14 шпански  11  италијански  6  шведски  7  руски  6  полски  5 дански  3  норвешки  3  грчки  2  јапонски  2  хебрејски  2  кинески  2  арапски  1  бенгалски  1  чешки  1  фински  1  унгарски  1  исландски  1  окситански  1  португалски  1  српскохрватски  1  турски  1 

 Земји со најмногу лауреати 

Лауреатите со двојно државјанство се избројани за секоја држава по еднаш. На пример: Т. С. Елиот се смета и за Американец и уште еднаш за Британец. Писателите во егзил се сметаат според нивната родна земја. Под Германија се подразбираат сите различни фази на нејзиниот развиток, вклучувајќи ги и двете Германии создадени по Втората светска војна.

 Земја  Лауреати   14    11    11    10    6    8    5    5  5 4   3    3    2    2    2    2   2    2    2  2 1   1    1    1    1   1    1    1    1   1    1    1    1    1   1    1    1    1    1 

 Поврзано 
 Нобелова награда

 Наводи 

 Надворешни врски 
 Сите добитници на Нобелова награда за литература  – официјална страница на Нобеловата фондација
 Церемонии по повод доделувањето на Нобеловата награда – Официјална страница на Нобеловата фондација со хиперврски 
 Медалот за Нобелова награда за литература – Официјална страница на Нобеловата фондација


Литература
Категорија:Книжевни награди
Категорија:Шведски награди