Стефан Гајдов

Стефан Гајдов (Велес,  - Охрид, ), бил композитор, диригент, педагог, учебникар од првата генерација македонски музички композитори.

Живот

Пораснал во скромно занаетчиско семејство во кое мајка му, Евгенија, познатата песнопојка, го создавала благопријатниот амбиент во кој неговата природна дарба се среќавала со творечките изблици на народниот музички гениј, а татко му му’ овозможувал да се сретне со звукот на повеќе народни инструменти. Оттаму не зачудува фактот што од најрана младост покажал љубов кон музиката преточена преку неговиот интерес за хорското пеење и народните инструменти. Од сите нив, – најмногу го привлекувала мандолината на која набрзо и научил да свири. Првите познавања за музиката ги добил уште на деветгодишна возраст од музичарот Илија Настов, кај кого се запишува во Велешката гимназија. Откако Настов заминува во Учителската школа во Скопје, водењето на хорот и оркестарот му го препушта на најталентираниот ученик – Стефан Гајдов што музичкото знаење и вештини ги надградил во гимназијата кај познатиот професор и хороводител
Стеван Шијачки. Токму тој му овозможил совладување на основната музичка писменост. Во 1922 година со неколку млади вљубеници во музиката, меѓу кои и Живко Фирфов, го формирале оркестарот што го нарекле „Гром“. Набрзо оркестарот престанал да работи, а Гајдов преминал во КУД „Горски“ каде што ги подучувал членовите до август 1926 година. Меѓу членовите на друштвото бил и неговиот другар Кочо Рацин. Следниот чекор во неговото музичко образование било решението, поттикнато и од фактот што веќе не можел да обезбеди средства за елементарна егзистенција, да замине во Белград. Тој е прв Македонец што го завршува наставно-теорискиот оддел при Музичката школа издржувајќи се како столарски помошник. За три години го завршил школувањето (што траело четири!) кај истакнати професори: Јосип Славенски, Коста Манојловиќ, Милое Милоевиќ, Миховил Логар. Сеќавајќи се на ова време самиот Гајдов велел: 

Ден по дипломирањето, Стефан Гајдов бил примен во Друштвото на композиторите на Кралството Југославија, на предлог на претседателот Милое Милоевиќ, истакнат композигтор и музиколог.

Уште за време на школувањето во Белград се чувствува неговиот творечки афинитет кон хорската музика. Неговите творби создадени во ова време веднаш биле прифатени, особено од напредната македонска и општојугословенска младина, а во нив се потцртува конкретното постоење на специфичниот македонски национален и културен бит. По завршувањето, се вратил во Велес и станува професор на Велешката гимназија. Една година подоцна, во 1930 година – го
формира хорот „Јека се Вардара“ на чиј репертоар се многу македонски песни, меѓу кои и негови композиции. Поради пеење на јавни концерти на забранетиот македонски јазик предизвикал револт кај тогашните власти придонело штод под стража го праќа во злогласната „комунистичка“ гимназија во градот Вуковар, Хрватска (јануари 1932). Како што вели самиот, таму поминал „десет прекрасни години во мир и спокојство“. Во блиското место Борово, во фабриката „Бата“ бил повикан од сопственикот да го води хорот „Радиша“, со кој ја прославил фабриката и се прославил и себеси. Со тие стотина хористи, главно работници и чиновници на многу концерти во поширокиот регион изведувал дел од потешкиот хорски репертоар. Во 1940 година со тој хор победувал на смотри на кои учествувале десетици хорови (од Белград, Загреб, Љубљана, Нови Сад) од Кралството Југославија.

Според исказот на тогашниот ученик на вуковарската гимназија, Воислав Ѓуриќ, подоцна истакнат византолог, член на САНУ, Гајдов случајно дознал (од ученик кому држел час по пијано) дека на 10.4.1941 ќе со прогласи фашистичката „Независна Држава Хрватска“ и дека е подготвен злогласниот логор „Јасеновац“ каде што ќе се „ликвидираат Евреите, Србите, Циганите“! За тоа ги информирал и им советувал на своите колеги и ученици да избегаат во партизани. И така се спасија тие што го послушаа професорот, вели академикот Ѓуриќ! Потоа, со сопругата Љубица, Србинка, Гајдов бега за Скопје каде што ја преживеал војната, како професор по музика во женската гимназија „Царица Јоана“ и диригент на машки хор во црквата св. Димитрија наречен „Браќа Миладиновци“, што дејствувал до 1945 година и служел како врска на борците што заминувале во партизани!

„Вуковарскиот“ период е особено значаен во творештвото на Стефан Гајдов. Од печат излегле повеќе дела за мешан, детски, женски хор и композиции за глас и пијано во чија основа се наоѓала македонската народна песна. Најдобра оценка за Гајдов, и како диригент и како творец во ова време дал познатиот критичар Дреновац:

Збирка народни песни од Стефан Гајдов.|мини

Во овој релативно долг цитат, всушност на најсублимиран начин се дадени одликите, не само на дотогашниот, туку и на идниот творечки опус на Гајдов и неговата диригентска вештина. По ослободувањето Стефан Гајдов својата активност ја продолжил во Македонија, работејќи и раководејќи повеќе институции и развивајќи плодна педагошка дејност. Освен на хорска музика, тој бил автор и на неколку инструментални дела, меѓу кои и на првиот македонски гудачки квартет (1934) и „Фантазијата за флејта и оркестар“ (1968). Основач е и долгогодишен диригент на Хорот на Македонската радио-телевизија, со кој остварил фасцинантен број настапи и студиски снимки, главно пропагирајќи го хорското творештво на македонските композитори. Основач и диригент е и на хорот на Операта и балетот на МНТ, каде што подоцна бил и директор. Основач и диригент е и на хоровите на железничарите „Владо Тасевски“ и на АКУД „Мирче
Ацев“.

Творештво

Оркестарско
Кончертино – за гудачки оркестар, (1966); 
Фантазија – за флејта и оркестар, (1968); 
Фантазија – за флејта и симфониски оркестар, (1968);

Хорско 
„Ајде слушај Анѓо“ Ајде слушај, слушај калеш бре Анѓо – за мешан хор, (1927); 
„Петлите пејат“ – за мешан хор, (1928); 
„Момиче мало ѓаволо“ – за мешан хор, (1928); 
„Тодоре љубе“ – за мешан хор, (1928); 
„Милкано моме“ – за мешан хор, (1934); 
„Собрале ми се..“ – за мешан хор, (1934); 
„Не оди моме крај река“ – за мешан хор, (1934); 
„Ти Сенче“ – за мешан хор, (1934); 
„Мери Томчо“ – за мешан хор, (1935); 
„Ајде Каљо“ – за мешан хор, (1935); 
„Се запали одајчето“ – за машки хор, (1936); 
„Дренка ми се..“ – за машки хор, (1936); 
„Пиле лета по море“ – за мешан хор, (1936); 
„Засвирил Димчо запеал“ – за мешан хор, (1936); 
„Поминав в село“ – за мешан хор, (1936); 
„Јана иди“ – за мешан хор, (1936); 
„Мојата мајка седи и мисли“ – за мешан хор, (1938); 
„Бог да бие невестата“ – за мешан хор, (1938); 
„Овчар по брег оди“ – за мешан хор, (1939); 
„Ожени ме мила мамо“ – за мешан хор, (1939); 
„Садила Тимка“ – за машки хор, (1940); 
„Овчар по брег оди“ – за машки хор, (1940); 
„Не ми карајте ќерето“ – за мешан хор, (1940); 
„Ела си сине у селото“ – за мешан хор, (1940); 
„Ејди Недо“ – за мешан хор, (1940); 
„Леле Јано“ – за мешан хор, (1940); 
„Млад Илија иде“ – за мешан хор, (1940); 
„Играле ергени“ – за мешан хор, (1940); 
„Девојче не стои спрема мене“ – за мешан хор, (1940); 
„Девојченце, црно ле око“ – за мешан хор, (1940); 
„Што ми е мило ем драго“ – за женски хор, (1941); 
„Велешки сватови“ – за женски хор, (1941); 
„Ах тиха вечер“ – за женски хор, (1941); 
„Од сон сладок“ – за женски хор, (1941); 
„Гора и јунак“ – за женски хор, (1941); 
„Румба, румба се собрале“ – за женски хор, (1942); 
„Копачите“ – за мешан хор, (1946); 
„За Титов план“ – за мешан хор, (1948); 
„Паѓај, паѓај“ – за мешан хор, (1957); 
„Марш на 1 Македонска бригада“ – за мешан хор, (1961); 
„Песна за Скопје“ – за мешан хор, (1967); 
„Малино моме“ – за мешан хор, (1968); 
„Бучат ми силни ветрови“ – за мешан хор, (1968); 
„Од сон сладок“ – за мешан хор, (1969); 
„Мома седи“ – за мешан хор, (1969); 
„Накачив горе“ – за мешан хор, (1969); 
„Деј гиди Стојно Попова“ – за мешан хор, (1969); 
„Севдалино моме“ – за мешан хор, (1969); 
„Мома седи“ – за мешан хор, (1969); 
„Приспивна“ – за мешан хор, (1970); 
„Садила Тимка босилок“ – за мешан хор, (1971); 
„Болен ми лежал Ѓуро“ – за мешан хор, (1971); 
„Синоќа си пројдов“ – за мешан хор, (1971); 
„Море садило моме“ – за мешан хор, (1971); 
„Андон иде од чаршија“ – за мешан хор, (1971); 
„Јунак врви“ – за мешан хор, (1971); 
„Огрејала месечина“ – за мешан хор, (1971); 
„Изгори мерак“ – за машки хор, (1973); 
„Елегија 2“ – за мешан хор, (1973); 
„Братство-единство“ – за мешан хор, (1974); 
„Слобода“ – за мешан хор, (1975); 
„Ајде слушај Анѓо“ – за мешан хор и тенор, (1976); 
„Зададе се“ – за женски хор, (1977); 
„Бучат ми силни ветрови“ – за мешан хор, (1985); 
„Малино моме“ – за мешан хор, (1986); 
„Се колнеме“ – за мешан хор, (1986);

Камерно 
Фуга 2, (1929); 
Канон 1, (1929); 
Канон 2, (1929); 
Корал 1, (1929); 
Корал 2, (1929); 
Гудачки квартет, (1934); 
Композиција – за инструментален септет (1947); 
Скерцо – за флејта и пијано (1950); 
Оро – за флејта, кларинет, гудачки квинтет и дајре (1962);

Вокално-инструментално
Песна, – за баритон, пијано и гудачки квинтет, (1932); 
Песна за Буридан, – за глас, обоа, кларинет и гудачи, (1958); 
Мори моме, – за глас, флејта, кларинет и гудачки квинтет, (1962); 
Давај ме мила мамо, – за глас, флејта, кларинет, гудачки квинтет и дајре, (1962); 
На гости ти дојдов, – за глас, флејта, кларинет, гудачки квинтет и дајре, (1962); 
Дека се чуло, – за глас, флејта, кларинет, гудачки квинтет и дајре, (1962); 
До три ми пушки.., – за алт, бас, баритон и оркестар, (1965); 
Оздола идат сејмени, – за баритон и оркестар, (1965); 
Таму долу, – за глас и камерен оркестар, (1966); 
Нагости ти дојдов, – за тенор и камерен оркестар, (1966); 
Мори моме, – за глас и оркестар, (1971); 
Што ми е мило, – за глас, флејта, кларинет и гудачки квинтет, (1971); 
Бог да бие, – за глас, флејта, кларинет и гудачки квинтет, (1971); 
Шти ми е мило, – за глас, флејта, кларинет и гудачки квинтет, (1971); 
Синото цвеќе цветаше, – за гласови, флејта, кларинет и гудачки квинтет, (1971); 
Што ти текна, – за гласови, флејта, кларинет и гудачки квинтет, (1971); 
Радиофонска етида, – за детски гласови, машки глас и дувачки квинтет, (1971); 
Малино моме, – за соло и група гласови, флејта, кларинет и гудачки квинтет, (1971);

Песни за деца
„Сона“, (1949); 
„Цвет“, (1949); 
„Дени и кајчето“, (1969); 
„Цицири, вицири“, (1969); 
„Распродажба“, (1969); 
„Пролетни капки“, (1970); 
„Така пее детската градинка“, (1970); 
„Снешко сака да се вози“, (1970);

Солистичко
Валцер – за пијано, (1926); 
Валцер (2 верзија) – за пијано, (1927); 
„Што ми е мило ем драго“ – за пијано, (1928); 
Валцер – за пијано, (1928); 
Двогласна инвенција 1 – за пијано, (1928); 
Двогласна инвенција 2 – за пијано, (1928); 
Двогласна инвенција 3, – за пијано, (1928); 
Фуга 1 – за пијано, (1929); 
„Месец“  – за пијано, (1929); 
Токата ин Ес – за пијано, (1968);

Соло песни
„Ејди Недо“ – за тенор и пијано, (1935); 
„На гости ти дојдов Като“ – за глас и пијано, (1936); 
„Дека се чуло“ – за глас и пијано, (1936); 
„Моја родна земјо“ – за два гласа и пијано, (1956); 
„Песна на трудот“ – за глас и пијано, (1959); 
„Пеперуга“ – за глас и пијано, (1964); 
„Си застанал ластовиче“ – за глас и пијано, (1967); 
„Сонатина“ – за глас и пијано, (1968); 
„Сонатина“ – за глас и пијано, (1968); 
„Врапчова молба“ – за глас и пијано, (1968); 
„Фросина“ – за глас и пијано, (1968);

Музика за филм 
Музика за документарниот филм „Азот“, (1953); 
Сценска музика „Лудориите на ветерот“, (1954); 
Музика за куклената претстава „Шеќерно дете“, (1955);

Учебници 
Нотно пеење за трето одделение, (1952); 
Солфеж за Учителските школи, (1952, 1960); 
Нотно пеење за четврто одделение, (1953, 1957); 
Нотно пеење за шесто одделение, (1953, 1962); 
Нотно пеење за петто одделение, (1954, 1958); 
Нотно пеење за седмо одделение, (1956, 1973); 
Нотно пеење за први клас Учителска школа, (1957, 1962); 
Нотно пеење за осмо одделение, (1957, 1972); 
Нотно пеење за втори клас Учителска школа, (1959, 1962); 
Музичко воспитување за седмо одделение, (1974, 1982); 
Музичко воспитување за осмо одделение, (1974, 1982);

Публицистика 
Дискусија по исполнувањето на народните песни, преку Радио Скопје.Културен живот, Скопје 7 април 1950, бр.7, стр. 4
Каква програма имаше по музичко воспитувањеПросветен работник, Полемика со Ѓорѓи Смокварски, Скопје 14/15 декември 1968 година, бр. 301, стр. 7
Кој е виновен : наставната програма или составувачите?Просветен работник, Отворена трибина, Скопје, 16, 15 и 30 септември 1969 година, стр. 315, стр. 7
Полемика по повод објавениот текст од Ѓ. Смокварски: Дали и колку е виновна наставата по музичко воспитување?Просветен работник, Скопје, 15 јануари 1969 година
„Каква програма имаше по музичко воспитување“.Просветен работник, 1968
„Кој е виновен: наставната програма или составувачите?“.Просветен работник, 1969

Наводи

Литература

 Наташа Диденко (2020):  ПОВЕЌЕСТРАНИОТ ИНТЕРЕС НА НАЈСТАРИОТ ПРЕТСТАВНИК НА СОВЕМЕНАТА МАКЕДОНСКА МУЗИЧКА КУЛТУРА- СТЕФАН ГАЈДОВ  - научен соработник/доцент во Институтот за национална историја - Скопје

Категорија:Македонски композитори
Категорија:Македонски диригенти
Категорија:Македонски педагози
Категорија:Членови на СОКОМ
Категорија:Првата генерација на повоени македонски музичари