Латински деклинации

Латинскиот е флексивен јазик, и како таков неговите именки, заменки, и придавки се деклинираат за да ја послужат нивната граматичка улога.  Збир од деклинирани форми се нарекува деклинација. Во латинскиот има 5 деклинации, кои се набројани и групирани по наставка и род.

 Падежи 
Целосната деклинација се состои од седум падежи:
 Номинатив, кој се користи за изразување на предметот на исказот. Исто така се корсти и со копулативни глаголи.
 Генитив, кој се користи за изразување на имателство, измерување или извор. На македонски, генетивот се претставува аналитички со зборот на; инфлексивно се употребуваат и наставките „-ов“, „-ва“ и „-во“ за еднина и „-ви“ за множина за бил кој род. Пр. (Марков Манастир, Маркова Река, Црешово Топче, Маврови Анови)
 Датив, го искажува примателот на дејствието, т.е. индиректниот предмет на глаголот. На македонски, предлозите на, од и за најчесто ја вршат оваа улога аналитички. Меѓутоа падежните остатоци во македонскиот дозволуваат синтетичка употреба слична на латинскиот заедно со предлогот, во мешан манир - пр. Му реков на Игора. Тука наставката „-а“ ја врши улогата на датив, додека предлогот „на“ си го задржува местото и улогата, што не е случај со вистинските синтетички јазици.
 Акузатив, кој го изразува директниот предмет на глаголот. На македонски, номинативот и акузативот се идентични, освен во случај остатоците од старасловенскиот (пр. кој > кому).
 Вокатив, се користи за директно обраќање некому. Иако повеќе не се смета за падеж, овој граматички елемент е наполно присутен во македонскиот. Пр. мамо!, Мартине!, планино!, Боже! 
 Аблатив, кој изразува одделност, индирекција, или начин на изведба на нешто. Во македонскиот наместо тоа се користат предлозите крај, со и од.
 Локатив, кој се користи за да се изрази место во или на кое, или во времето во кое, нешто се случило. Локативот скоро и да не постои во латинскиот, и важи само за некои имиња на места, и затоа е идентичен со дативот (во првата, втората и третата деклинација) и аблативот (во четвртата и петтата деклинација).

 Деклинации на именки 

Постојат 5 деклинации на именките во латинскиот јазик.

 Прва деклинација 

Именките од оваа деклинација обично завршуваат на –а и типично се од женски род. Значи буквата која предоминира на крајот од зборот е a.

Треба да се знае дека латинскиот нема членови и како таков не ги разликува зборовите девојка и девојката; истиот збор, puella, ги означува двете.

+ puella - ae (женски), девојка Падеж Наставка Деклиниран облик Македонски Еднина Номинатив –a puella девојка/девојкин Генитив –ae puellae на девојката Датив –ae puellae на, за девојката Акузатив –am puellam девојка(та) Вокатив –a Puella! Девојко! Аблатив –ā puellā крај, со, од девојката Локатив –ae puellae кај девојката Множина Номинатив –ae puellae девојки Генитив –ārum puellārum на девојките Датив –īs puellīs на, за девојките Акузатив –ās puellās девојки(те) Вокатив –ae Puellae! Девојки! Аблатив –īs puellīs крај со, заедно со, девојките Локатив –īs puellīs кај девојките

 Втора деклинација 

Именките од оваа деклинација обично завршуваат на –us, –um, или –r и се типично од машки или среден род. ТУка предоминира буквата o на крајот од зборот.

+ servus (машки), роб Падеж Наставка деклиниран облик Македонски Еднина Номинатив –us servus роб Генитив –ī servī на робот/робовиот Датив –ō servō на, за робот Акузатив –um servum роб(от) Вокатив –e Serve! Робу! Аблатив –ō servō крај, со, од робот Локатив –ō servō кај робот Множина Номинатив –ī servī робови Генитив –ōrum servōrum на робовите Датив –īs servīs на, за робовите Акузатив –ōs servōs робови(те) Вокатив –ī Servī! Робови! Аблатив –īs servīs крај, со, од робовите Локатив –īs servīs кај робовите

+ verbum (среден), збор Падеж Наставка деклиниран облик Македонски Еднина Номинатив –um verbum збор Генитив –ī verbī на зборот/зборовиот Датив –ō verbō на, за зборот Акузатив –um verbum збор(от) Вокатив –um Verbum! Зборе! Аблатив –ō verbō крај, со, од зборот Локатив –ō verbō кај зборот Множина Номинатив –a verba зборови Генитив –ōrum verbōrum на зборовите Датив –īs verbīs на, за зборовите Акузатив –a verba зборови(те) Вокатив –a Verba! Зборови! Аблатив –īs verbīs крај, со, од зборовите Локатив –īs verbīs кај зборовите

+ ager (м.), поле Падеж Наставка деклиниран облик Македонски Еднина Номинатив – ager поле Генитив –ī agrī на полето Датив –ō agrō на, за полето Акузатив –um agrum поле(то) Вокатив – Ager! Поле! Аблатив –ō agrō крај, со, за полето Локатив –ō agrō на полето Множина Номинатив –ī agrī полиња Генитив –ōrum agrōrum на полињата Датив –īs agrīs на, за полињата Акузатив –ōs agrōs пол(е)иња Вокатив –ī Agrī! Полиња! Аблатив –īs agrīs крај, со, од полињата Локатив –īs agrīs на полињата

 Трета деклинација 
Именките од третата деклинација завршуваат со согласка; тие се од женски, машки, и среден род.

+rēx (м.), крал Падеж Наставка деклиниран облик МакедонскиЕднинаНоминатив–rēxкралГенитив–isrēgisна кралот/кралевДатив–īrēgīна, за кралотАкузатив–emrēgemкрал(от)Вокатив–Rēx!Кралу!Аблатив–erēgeкрај, со, од кралотЛокатив–īrēgīкај кралотМножинаНоминатив–ēsrēgēsкралевиГенитив–umrēgumна кралевитеДатив–ibusrēgibusна, за кралевитеАкузатив–ēsrēgēsкралеви(те)Вокатив–ēsRēgēs!Кралеви!Аблатив–ibusrēgibusкрај, со, од кралевитеЛокатив–ibusrēgibusкај кралевите

+nōmen (среден), име Падеж Наставка деклиниран облик МакедонскиЕднинаНоминатив–nōmenимеГенитив–isnōminisна името/имевотоДатив–īnōminīна, за иметоАкузатив–nōmenиме(то)Вокатив–Nōmen!Име!Аблатив–enōmineкрај, со, од иметоЛокатив–īnōminīкај иметоМножинаНоминатив–anōminaимињаГенитив–umnōminumна имињатаДатив–ibusnōminibusна, за имињатаАкузатив–anōminaимиња(та)Вокатив–aNōmina!Имиња!Аблатив–ibusnōminibusкрај, со, од имињатаЛокатив–ibusnōminibusкај имињата

+hostis (м.), непријател Падеж Наставка деклиниран облик МакедонскиЕднинаНоминатив–ishostisнепријателГенитив–ishostisна непријателот/непријателовиотДатив–īhostīна, за непријателотАкузатив–emhostem (или hostim)непријател(от)Вокатив–isHostis!Непријателе!Аблатив–ehoste (или hostī)крај, со, од непријателотЛокатив–īhostīкај непријателотМножинаНоминатив–ēshostēsнепријателиГенитив–iumhostiumна непријателитеДатив–ibushostibusна, за непријателитеАкузатив–ēshostēs (или hostīs)непријатели(те)Вокатив–ēsHostēs!Непријатели!Аблатив–ibushostibusкрај, со, од непријателитеЛокатив–ibushostibusкај непријателите

 Четврта деклинација 

Именките од четвртата деклинација имаат (номинативна наставка) –us, и се обично од машки, или –ū, кои се секогаш од среден род. Кај овие именки предоминира буквата u на крајот.

+lacus (м.), езеро Падеж Наставка Деклиниран облик МакедонскиЕднинаНоминатив–uslacusезероГенитив–ūslacūsна езерото/езеровотоДатив–uīlacuīна, за езеротоАкузатив–umlacumезеро(то)Вокатив–usLacus!Езеро!Аблатив–ūlacūкрај, со, од езеротоЛокатив–ūlacūкај езеротоМножинаНоминатив–ūslacūsезераГенитив–uumlacuumна езератаДатив–ibuslacibusна, за езератаАкузатив–ūslacūsезера(та)Вокатив–ūsLacūs!Езера!Аблатив–ibuslacibusкрај, со, од езератаЛокатив–ibuslacibusкај езерата

+cornū (n.), рог Падеж Наставка Деклиниран облик МакедонскиЕднинаНоминатив–ūcornūрогГенитив–ūscornūsна рогот/роговиотДатив–ūcornūна, за роготАкузатив–ūcornūрог(от)Вокатив–ūCornū!Рогу!Аблатив–ūcornūкрај, со, од роготЛокатив–ūcornūкај роготМножинаНоминатив–uacornuaроговиГенитив–uumcornuumна роговитеДатив–ibuscornibusна, за роговитеАкузатив–uacornuaрогови(те)Вокатив–uaCornua!Рогови!Аблатив–ibuscornibusкрај, со, од роговитеЛокатив–ibuscornibusкај роговите

 Петта деклинација 

Именките од петтата деклинација завршуваат со –ēs и речеси секогаш се од женски род.

 Латински падеж: Петта деклинација, женски род Еднина Падеж Наставка Македонски prep. Пример Превод Номинатив ēs - rēs нешто Генитив eī -на reī на нештото/нештовото Датив eī -на, -за reī на нештото Акузатив em - rem нешто(то) Вокатив ēs - rēs! Нешто! Аблатив ē -со, -крај rē со нештото Локатив ē -со, -покрај rē кај нештото Множина Падеж Наставка Македонски предлог Пример Превод Номинатив ēs - rēs нешта Генитив ērum -на rērum на нештата Датив ēbus -на, -за rēbus на нештата Акузатив ēs - rēs нешта(та) Вокатив ēs - rēs Нешта! Аблатив ēbus -со, -крај rēbus со нештата Локатив ēbus -кај rēbus кај нештата

Пример II (парадигма diēs -  ден )

 Латински падеж: Петта деклинација, машки род Еднина Падеж Наставка Македонски предлог Пример Превод Номинатив ēs - diēs денот Генитив ēī -на diēī на денот/деновиот Датив ēī -на, -за diēī на денот Акузатив em - diem ден(от) Вокатив ēs - diēs! Дену! Аблатив ē -со, -крај diē со денот Локатив ē -на diē на денот Множина Падеж Наставка Македонски предлог Пример Превод Номинатив ēs - diēs деновите Генитив ērum -на diērum на деновите Датив ēbus -на, -за diēbus на деновите Акузатив ēs - diēs денови(те) Вокатив ēs - diēs Денови! Аблатив ēbus -со, -крај diēbus со деновите Локатив ēbus -на diēbus на деновите

Оваа класа на деклинација била позледната која се развила во латинскиот јазик; единствените именки кои наполно се деклинираат се diēs и fidēs.

Од зборот rēs доаѓа зборот rēs pūblica (република): нешто на луѓето.

 Деклинации на придавки 

Придавките се делат на две деклинациони класи. Првата („наречена прва и втора деклинација“) ги комбинира a и o-деклинациите на именки, со тоа што a-наставките се додаваат за женски, а o за машки род. Придавките од среден род од оцаа класа одат по шемата за именките од среден род од o-класата.

Другата класа на придавки (наречена „трета деклинација“) е слична на третата класа за именки, со важната разлика дека речиси сите вакви придавки прават аблатив еднина со -ī, а не со -e.  Номинативната еднина на ови придавки исто така често се бележи за род на различни начини.

Една мала класа на придавки одат по т.н. „заменска деклинација“, објаснета подолу.

 Деклинација на заменки 

Односните и демонтративните заменки генерално се деклинираат како придавките од првата и втората деклинација, со следниве разлики:
 номинативите често се неправилни
 дативната еднина завршува на -ī, а не на -ae или -ō.
 генитивната еднина завршува на -īus, а не на -ae или -ī.
„Заменската“ деклинација се распознава токму по овие разлики, а и неколку придавки ја следат оваа шема.

 Показни заменки 

 Показна заменка: is/ea/id  Падеж Еднина Множина Машки Женски Среден Машки Женски Среден Номинатив is ea id eī eae ea Генитив eius eius eius eōrum eārum eōrum Датив eī eī eī eīs eīs eīs Акузатив eum eam id eōs eās ea Вокатив is ea id eī eae ea Аблатив eō eā eō eīs eīs eīs Локатив eō eius eō eīs eīs eīs

 Показна заменка: ille/illa/illud  Падеж Еднина Множина Машки Женски Среден Машки Женски Среден Номинатив ille illa illud illī illae illa Генитив illīus illīus illīus illōrum illārum illōrum Датив illī illī illī illīs illīs illīs Акузатив illum illam illud illōs illās illa Вокатив ille illa illud illī illae illa Аблатив illō illā illō illīs illīs illīs Локатив illō illius illō illīs illīs illīs

 Показна заменка: hic/haec/hoc  Падеж Еднина Множина Машки Женски Среден Машки Женски Среден Номинатив hic haec hoc hī hae haec Генитив huius huius huius hōrum hārum hōrum Датив huic huic huic hīs hīs hīs Акузатив hunc hanc hoc hōs hās haec Вокатив hic haec hoc hī hae haec Аблатив hōc hāc hōc hīs hīs hīs Локатив hōc huius hōc hīs hīs hīs

 Односна заменка: qui/quae/quod  Падеж Еднина Множина Машки Женски Среден Машки Женски Среден Номинатив quī quae quod quī quae quae Генитив cuius cuius cuius quōrum quārum quōrum Датив cui cui cui quibus quibus quibus Акузатив quem quam quod quōs quās quae Вокатив quī quae quod quī quae quae Аблатив quō quā quō quibus quibus quibus Локатив quō cuius quō quibus quibus quibus

 Лични заменки 

 Односна заменка: is/ea/id  Падеж Еднина Множина Машки Женски Среден Машки Женски Среден Номинатив is ea id eī eae ea Генитив eius eius eius eōrum eārum eōrum Датив eī eī eī eīs eīs eīs Акузатив eum eam id eōs eās ea Вокатив is ea id eī eae ea Аблатив eō eā eō eīs eīs eīs Локатив eō eius eō eīs eīs eīs

 Односна заменка: ille/illa/illud  Падеж Еднина Множина Машки Женски Среден Машки Женски Среден Номинатив ille illa illud illī illae illa Генитив illīus illīus illīus illōrum illārum illōrum Датив illī illī illī illīs illīs illīs Акузатив illum illam illud illōs illās illa Вокатив ille illa illud illī illae illa Аблатив illō illā illō illīs illīs illīs Локатив illō illius illō illīs illīs illīs

 Односна заменка: hic/haec/hoc  Падеж Еднина Множина Машки Женски Среден Машки Женски Среден Номинатив hic haec hoc hī hae haec Генитив huius huius huius hōrum hārum hōrum Датив huic huic huic hīs hīs hīs Акузатив hunc hanc hoc hōs hās haec Вокатив hic haec hoc hī hae haec Аблатив hōc hāc hōc hīs hīs hīs Локатив hōc huius hōc hīs hīs hīs

 Односна заменка: qui/quae/quod  Падеж Еднина Множина Машки Женски Среден Машки Женски Среден Номинатив quī quae quod quī quae quae Генитив cuius cuius cuius quōrum quārum quōrum Датив cui cui cui quibus quibus quibus Акузатив quem quam quod quōs quās quae Вокатив quī quae quod quī quae quae Аблатив quō quā quō quibus quibus quibus Локатив quō cuius quō quibus quibus quibus

 Поврзано 
 Латински коњугации

 Надворешни врски 

К
Категорија:Деклинација