Цаде (буква)

Цаде (исто така Цади, Саде или Сад) е осумнаесеттата буква во многу семитски писма, како феникискиот, арамејскиот, хебрејскиот  и арапскиот . Нејзината најстара звучна вредност веројатно била , иако постојат разни изговори кај разните денешни семитски јазици и нивните дијалекти. Таа претставува соединеније на три протосемитски „емфатични согласки“ на хананејски јазици. Арапскиот, кој ги задржал фонемите како посебни, има воведено варијанти за изразување на трите. На арамејски, овие емфатични согласки се соединуваат во буквите ајин односно тет, и така хебрејскиот збор ерец ארץ (земја, почва) е  ארעא на арамејски.

Феникиската буква била претворена во грчката буква сампи  и сан  на етрурски  Ś. Истата е и веројатен извор на инспирација за создавањето на буквата Ц во глаголицата, а потоа и во кирилицата.

Соодветната буква во угаритската азбука е .

 Потекло 
Потеклото на буквата цаде е нејасно. Можеби дошла од писмата од средното бронзено доба, заснована на пиктографот за тастение, можеби папирус, или пак јадица („цајад“ = лов на денешен хребрејски , или на арапски „сад“ = рибарење или лов).

 Хебрејското цаде 
 Име 
Буквата ги носи имињата цаде, цади, саде и др. Видете хебрејска азбука за список на разни транслитерации и изговори.

 Изговор 
На денешен хебрејски, буквата цаде претставува безвучен алвеоларен африкат (). Ова важи и за јидиш. Историски, веројатно претставувала фарингијализирано ; јеменските евреи и ден денес ја изговараат така.

 Варијации 
Цаде, како и каф, мем, пе и нун, има финална форма која се користи на крајот на зборовите. Обликот му се менува од: צ на: ץ. Изговорот не се менува.

 Значење 
Во гематријата, цаде го означува бројот 90. Финалната форма на буквата претставува 900, но ретко се користи - наместо ова се користат тав, тав и коф (400+400+100).

По цаде може да се стави и Гереш ('צ), давајќи му МФА-звучност //. Ова најчесто го наоѓаме во хебрејскиот збор צ'יפּסים = деланки, чипс. Стручњаците го користат ова обликување на буквата за недвосмислено претставување на арапската и протосемитската буква дад.

Како кратенка буквата го претставува зборот цафон=север.

Цаде е една од седумте букви која добива посебна круна (наречена тагин) кога е напишана во Сефер тора. Видете шин, ајин, тет, нун, зајин и гимел.

 Поврзано 
 Шин (буква)
 Ц (буква)

Категорија:Сириска азбука
Категорија:Феникиска азбука
Категорија:Арапска азбука
Категорија:Арамејско писмо
Категорија:Хебрејска азбука