Италијански јазик

Италијанскиот јазик (la lingua italiana) кој припаѓа на романската јазична група (фамилија индоевропски јазици) го зборуваат околу 70 милиони луѓе, од кои најголемиот број живее во Италија, Сан Марино и јужна Швајцарија. Стандардниот италијански јазик е заснован на  фирентинскиот дијалект и е нешто како среден јазик помеѓу јазиците на јужна Италија и галско-романските јазици на северот. Стариот тоскански стандарден јазик, во последните неколку децении, попримил влијанија од италијанскиот говор од Милано, економскиот центар на Италија. Италијанскиот е службен јазик во Италија и Сан Марино, као и во Швајцарските кантони Тичино и Гриџони. Италијанскиот заедно со латинскиот е втор службен јазик во Ватикан, заедно со словенечкиот е службен и во словенечките приморски општини  Копер, Изола и Пиран, а исто така заедно со хрватскиот се користи и во Истра каде што живее италијанско малцинство. Мошне е раширен и меѓу потомците на иселениците во Луксембург, САД и Австралија. Исто така доста се употребува и на Малта, каде што бил еден од службените јазици а до 1934 година кога бил заменет со англискиот јазик. По малку се зборува и во бившите африкански колонии на Италија, како што се Сомалија, Либија и Еритреја.

Согласно податоците од 2000 година од истражувањето Italiano 2000 кое било промовирано од страна на Министерството за Надворешни работи на Италија и водено од јазичарот Тулио Де Мауро од Универзитетот “Ла Сапиенца” од Рим, италијанскиот јазик е петти по ред во светот кој се изучува во училиштата (по англискиот, францускиот, шпанскиот и германскиот).

 Италијанска азбука 
Италијанскиот има двојни (или долги) согласки, како латинскиот (но не и како повеќето јазици од романската јазична група, на пр. францускиот и шпанскиот). Има 26 букви, но и покрај тоа користи 21 бидејќи буквите k, j, w, x, y постојат само во зборови од странско потекло, во дијалектите ("jella"), топонимите (Jesi), во некои презимиња како Lo Jacono или како графички варијанти во пишувањето (на пример кај Лујџи Пирандело се среќава gioja наместо gioia).

 Јазични влијанија 
Лексичкиот фонд на италијанскиот јазик како дел од групата на романски јазици се состои во најголем дел од лексеми кои настанале по пат на еволуција на народниот говорен латински јазик, иако не можат да се изостават ни таканаречените учени зборови (итал. voci dotte) кои во италијанскиот јазик се воведени со директно преземање од класичниот латински јазик. Меѓутоа, бидејќи ниту еден јазик не може да остане изолиран од други јазични влијанија, така и италијанскиот примал зборови од многу други јазици кои се јавуваат како супстрати или суперстрати (грчки,  германски, келтски, француски, провансалски,  шпански и во поново време,  англиски). Процентуално, нешто помалку од 70% од италијанските зборови има латинско потекло (66.8%), додека околу 10.9% се со грчко потекло а потоа следуваат и другите влијанија.

 Латинизми 
Сѐ до потполната афирмација на националните јазици, латинскиот опстојува како јазик на религијата, филозофијата,  правото, медицината и другите науки, како и јазик на европската култура општо гледано. Тоа постојано присуство на латинскиот како јазик на учените класи не можел да остане без последици за романските јазици, особено кога националните јазици почнуваат да се употребуваат во книжевниот и научниот говор. Приливот на латински зборови во италијанскиот јазик никогаш и не престанал, уште од неговата прва административна и формална употреба и од првите обиди за негова уметничка употреба, па сѐ до ден денешен.
Интересна е појавата кога во изведувањето на зборовите (деривација на зборови), италијанскиот јазик претежно употребува  латинизми. На тој начин многу зборови од непрекинатата народна традиција добиваат деривати во кои се открива латинската учена основа со минимални адаптации:
 bagno cervello fiore fiume lido ghiaccio giorno luogo madre maestro orecchio padre piombo specchio balneare cerebrale floreale fluviale litorale glaciale diurno locale materno magistrale auricolare paterno plumbeo speculare

Некои од изведените зборови се прават и од латинските основи кои не дале никакви рефлекси во италијанскиот јазик:

 bevanda bocca casa denaro guerra stella potabile (acqua potabile) orale (igiene orale) domestico (pareti domestiche) pecuniario (pena pecuniaria) bellico, bellicoso spazio siderale

Хуманизмот мошне придонел да дојде до директно преземање на многу зборови од класичниот латински јазик. Фонолошката и морфолошката структура на фирентинскиот, која не се издвоила премногу од латинската, го олеснила тој прием, така што не се осетил некој огромен контраст меѓу двата јазика.
Во италијанскиот јазик има и латински зборови кои не претрпеле никаква промена. Во правниот јазик на пример се среќаваат зборовите и изразите: iter, referendum, deficit, alibi, placet, status quo. Од другите сфери: humus (интернациона ознака за ‘терен богат со органски материи‘), raptus (‘напад на бес кај психотични лица‘), medium (‘лице која поседува паранормални способности‘), specimen (‘примерок во издаваштвото‘), habitat (‘комплекс од амбиентални услови во кои живеат животни и растенија‘). Некои се во уште поширока употреба: virus (и придавката која е изведена virale), la benzina super, gli ultra (‘екстремни навивачи на некоја екипа‘), auditorium, ultimatum, referendum, quorum, linoleum (за индустрискиот производ кој се состои од латинските зборови LINUM и OLEUM), а особено се застапени суфиксот EX (il mio ex ragazzo) и суфиксоидот SUPER (од la benzina super до други кованици), duplex (‘телефонски двојник‘), video, audio, computer, missile, и изведените зборови egoismo, egoista, egocentrico.
Покрај тоа, постојат и морфолошки латинизми, како што се облиците на компаративот: maggiore, minore, migliore, peggiore, posteriore, ulteriore , како и апсолутните суперлативи кои завршуваат на -errimo: integerrimo, acerrimo.
Понекојпат латинизмот не е препознатлив по формата, туку по значењето, и во тој случај зборуваме за семантички латинизам. Таков е случајот со зборот cattivo (лат. CAPTIVUS) кога се појавува во своето изворно, латинско значење како ‘затвореник‘: cattività babilonese del popolo ebraico; cattività avignonese dei papi.

 Христијански латински 
Христијанското учење донесува бројни иновации не само во италијанскиот јазик, туку и во сите романски јазици. Така на пример, во италијанскиот јазик ги среќаваме следниве зборови кои се директно преземени од хебрејскиот јазик, без грчко посредство: AMEN (‘амин, токму така‘), ALLELUIA (‘пофалба на Бога‘), PASCHA > Pasqua (‘Велигден‘), SCIABBATH > SABBATUM > sabato (‘сабота‘ свет ден за одмор кај Евреите), покрај многубројните библиски имиња кои се рашириле меѓу христијаните, а кои во италијанизирана форма гласат: Giuseppe, Giovanni, Maria, Anna, Giacomo, Raffaele, Elisabetta, Pasquale, Gioacchino.
Друга група е составена од зборови од грчки јазик, кои се најчесто преводи од еврејски на некои технички и доктринарни христијански термини во латинска фонолошка адаптација: CHRISTUS > Cristo, EUCHARISTIA > eucaristia, BAPTIZARE > battezzare, BAPTISMUS > battesimo, MARTYR > martire,  APOSTOLUS > apostolo, PROPHETA > profeta, DIACONUS > diacono, EPIPHANIA > Epifania (но исто и Befana), CHRISMA > crisma.  
Покрај наведените зборови кои во италијанскиот јазик навлегле како учени зборови, некои имаат и свои народски адаптации: ECCLESIA > chiesa (‘црква‘), EVANGELIUM > Vangelo (‘евангелие‘), PRESBYTER > prete (‘отец, свештеник‘).
Третата група зборови ја сочинуваат латинските калкови со кои се заменуваат грчките зборови: MISSA > messa (‘миса‘), IUSTIFICARE > giustificare (‘оправдува‘), TRINITAS > trinità (‘тројство‘), DIES DOMINICA > domenica (‘недела‘, ден посветен на Бога).

 Зборови од латинскиот супстрат 

 Неиндоевропски супстрат 
Во италијанскиот јазик влегле некои зборови од таканаречените средоземни јазици:

 Средоземни зборови Латински зборови Италијански зборови casa casa casa (‘куќа‘) barca barca barca (‘бротче, чамец‘)woinovinumvino (‘вино‘)elaiwooleumolio (‘масло‘)
Од етрурскиот јазик, кој е исто така неиндоевропски, земени се преку латинскиот јазик следните зборови:  persona (во етрурскиот тоа значело ‘маска‘), popolo (‘народ‘), taverna, transenna, cisterna, па дури и зборот satellite (‘satelliti‘ биле телесна стража на етрурскиот крал Тарквиниј). И латинскиот збор TUNICA, збор кој потекнува од феникијскиот, еден од семитските јазици, исто така во латинскиот влегол од етрурскиот. Во 9 век овој збор влегува во црковниот јазик како ознака за литургиска облека.

 Индоевропски супстрат 

 Италски супстрат 
Во италијанскиот јазик пренесена е и појавата наречена бетацизам, со која се означува промената на буквата B во F, карактеристична за некои дијалетски варијанти на латинскиот, како остаток од оскискиот супстрат (иако бетацизмот бил не само оскиска појава туку одлика на сите италски јазици). Бетацизмот е видлив во следните примери: TUBER > TUFER > it. truffa (‘измама‘), TERRAE TUFER > tartufo (‘тартуф‘, вид на печурка); BUBALUS > bufalo.
Од јазикот на Оските и Умбрите во италијанскиот, преку латинскиот јазик, навлегле и имињата на некои животни: lupo, bufalo, bue, scrofa, а од италско потекло се и имињата на некои растенија (elce).

 Галски (келтски) супстрат 
Галскиот супстрат извршил силно влијание врз латинскиот јазик во време на Римското Царство, кога латинскиот примил многу лексеми од келтскиот, од кои некои имаат свој континуитет и во италијанскиот јазик: CARRUS > carro, BRACA > braca, BETUL(L)A > betulla.
Покрај лексичкото влијание, на галскиот супстрат треба да му се препишат и многу важни фонолошки појави во италијанскиот јазик, како што е асимилацијата на согласната група -КТ (FACTUM > fatto).

 Грцизми 
Во италијанскиот јазик грцизмите, од хронолошка гледна точка, можат да се поделат во пет групи:
 антички грцизми;
 христијански грцизми;
 народнолатински грцизми;
 јужноиталијански и византиски грцизми;
 современи грцизми.

 Антички грцизми 
Античките грцизми се претхристијански грцизми кои се прифатени и хронолошки адаптирани во латинскиот јазик. Голем број од тие латински грцизми ги прифатил и италијанскиот јазик:

 Грчки Латински Италијански AÉR ĀERA aria, aere  (‘воздух‘) BALANÊION BĂLNEŬM  bagno  (‘бања‘) CHÁRTĒS CHĀRTA carta  (‘хартија‘) GRAMMATIKÉ  GRAMMATICA grammatica  (‘граматика‘) HISTORÍA HISTŎRIA storia  (‘историја‘) KATHÉDRA CĂTHĔDRA cattedra  (‘катедра‘) MOUSIKÓS MŪSICA musica  (‘музика‘) PÉTRA PĔTRA pietra  (‘камен‘) PÓIĒSIS PŎĒSIM poesia  (‘поезија‘) STÓMACHOS STŎMACHUM stomaco   (‘желудник‘) THÉATRON THEĀTRUM teatro  (‘театар‘)

 Христијански грцизми 
Христијанството воведува во латинскиот јазик многу грчки зборови поврзани со оваа религија и учење. Италијанскиот јазик пак, од своја страна, попримил многу латински грцизми, и тоа со соодветна фонолошка адаптација:

 Грчки Латински Италијански ÁNGHELOS (‘гласник‘)  ANGELUS angelo  (‘ангел‘) BIBLÍA (‘книги‘ множ.)  BÌBLIA  Bibbia  (‘Библија‘) DIÁBOLOS (‘тужител‘, ‘непријател‘, ‘клеветник‘) DIABOLUS diavolo  (‘ѓавол‘) PÁPAS (‘татко‘) PĀPA papa  (‘папа‘, Светиот отец) 

 Народнолатински грцизми 
Кога привилегираните и образовани класи во Стариот Рим почнуваат да стекнуваат национална и јазична свест, доаѓа и до постепено отстранување на грцизмите во класичниот латински јазик. Избегнувањето на грцизмите е во склад со создавањето на нова, автохтона култура која не сака да биде во сервилен однос наспроти грчкиот свет. Поради тоа многу грцизми во класичната писмена пракса се мошне ретки, но сепак се задржале во говорот и станале дел од традицијата на романските народи:

 Грчки Народен латински Италијански BÝRSA (‘кожа‘) BŬRSA  borsa  (‘торба‘, ‘берза‘) PLATÊIA од PLATÝS (‘широк‘) PLĂTEA  piazza  (‘плоштад‘) TÝMBOS (‘гроб‘) TŬMBA tomba  (‘гроб‘) 

 Јужнолатински и византски грцизми 

Посебна група сочинуваат јужноиталијанските грцизми кои настанале на територијата која е позната како MAGNA GRAECIA, од кои некои влегле во италијанскиот јазик, како на пример: THÊIOS, THÉIA (‘божји‘, ‘лице кое треба да се почитува‘) > THÍUS, THIA > zio, zia; кл.грчки KÓLPOS (‘залив‘), визант. KOLPHOS > лат.CŬLFUS > итал.golfo.   
И Византија имала големо влијание врз речникот на италијанските говори, благодарение на териториите во Апулија,  Калабрија, Сицилија и во Романија, а исто така поради силните трговски врски со Венеција и  Џенова. Така во италијанскиот јазик влегуваат зборови од средновековниот грчки јазик, за производите со кои во тоа време се тргувало: tegame (‘тава‘), anguria (‘лубеница‘), basilico (‘босилек‘), како и многу други зборови поврзани со морепловството: fanale (‘фенер‘, ‘светилник‘), gondola (‘гондола‘, чамец карактеристичен за Венеција), molo (‘брег‘, ‘пристаниште‘).

 Модерни грцизми 
Во италијанскиот јазик, како впрочем и во речиси сите европски јазици, се среќаваат многу грцизми, без кои не е можно да се замисли речникот на современите јазици: idea, tema, problema, fantasia, crisi, tesi, economia, tecnica, ginnastica, fotografia, aereo, до имињата на средствата за масовна комуникација: radio, cinema, telegrafo, telefono, televisione и најновите термини како што се: discoteca, macrobiotica, stereofonia итн.
Особена продуктивност доживеале грчките префиксоиди и суфиксоиди, меѓу кои се спомнуваат:

 aero- (гр.AĒR ‘воздух‘): auto- (гр.AUTÓS ‘сам‘, ‘самостојно‘, ‘свое‘):  bio- (гр.BÍOS, ‘живот‘): poli- (гр.POLÝS, ‘многу‘):  aeronauta autobiografia biochimica policromo aerofisica autogoverno biologia poligamo aerotrasporto automobile biografia poliglotta

 Библиографија 
 Lanuzza Stefano, Storia della language italiana, Tascabili Economici Newton, Roma, 1994
 Terić Gordana, Istorija italijanskog jezika, FILOLOŠKI FAKULTET, Beograd, 1995




 Наводи 

 Поврзано 
 Италијанска азбука
 МФА табела за италијански јазик
 Правопис на италијанскиот јазик
 Фонологија на италијанскиот јазик
 Граматика на италијанскиот јазик
 Македонска транскрипција на италијанскиот јазик

 Надворешни врски 
 Википедија на италијански јазик
 Мрежно место на Академија Дела Круска (Accademia della Crusca)  
 ITALIAN: a language of Italy, од Ethnologue
 Мрежно место на Национален Комитет за Заштита на Јазиците и Културите,  кој се бори за заштита на италијанскиот јазик (и другите јазици) во рамките на Европската Унија

 Речници 
 Македонски 
 Италијанско-македонски он-лајн речник на Он.нет!  заедно со други јазици 

 Странски 
 Речник со правопис и изговор на РАИ со можност за слушање на бараните зборови
 Речник на италијанскиот јазик (со етимологија)
 Речници на издавачката куќа Гарѕанти
 Речник на италијански јазик Трекани, он-лајн верзија
 Универзален речник 
 Речник De Mauro – Paravia он-лајн 
 Листа со преку 1800 зборови од странско потекло кои се употребуваат во италијанскиот јазик (со италијански алтернативи)


Категорија:Флективни јазици
Категорија:Јазици во Италија
Категорија:Јазици во Швајцарија
Категорија:Јазици во Хрватска
Категорија:Јазици во Сан Марино
Категорија:Јазици во Ватикан
Категорија:Јазици во Монако
Категорија:Јазици во Словенија