Спас

Спас — село во Општина Дебар, во областа Горен Дебар, во околината на градот Дебар.

 Потекло и значење на името 

Бранислав Русиќ во својата книга „Дебарско Поле“ забележал дека мештаните селото го нарекувале Спас. Како такво било забележано и пред крајот на  век, како и во поново време. Во тој облик е познато и кај останатите селани од другите села. Мештаните наведуваат дека името го добило по некој човек (Спасе), но истовремено се наведува дека името на селото може да доаѓа од некогашната православна црква „Св. Спас“.

 Географија и местоположба 

мини|300п|лево|Панорама од сретселото

Селото се наоѓа во крајниот северозападен дел на територијата на Општина Дебар, сместено на самата државна гранична линија со Албанија. Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 570 метри. Од градот Дебар, селото е оддалечено околу шест километри.

Селото се граничи со селата Горно и Долно Блато на север (во Албанија), селата Баниште и Хаме на исток, селото Селокуќи на југ и реката Црн Дрим и селото Горна Горица на запад (исто така во Албанија).

Месностите во атарот на селото ги носат следниве имиња: Трапане, Фуша, Каменица, Музлиагица, По Дрим, Киша Спасит (некогашна црква), Ограде, Хорта, Ливаде т Кадијут, Ливада т Пашат, Равш т Русит или Росит, Чаире, Ар т Курбејќут, Ар т Будалас и Ар т Тата.

До селото води локален асфалтен пат, кој се исклучува од регионалниот пат 1202.

Земјиштето околу Селокуќи е рамно, со мали долини на југ и благ пад кон Дрим на запад. Земјата е составена од речни наноси од исток и прилично е плодна.

Јужно од селото поминува малиот поток Извор, кој извира близу регионалниот пат. За наводнување се употребува рекичката Решај, по која се движи границата. Во селото се Чешма е Маер со вода од атарот на Баниште и Чешма е Кече. Летно време селото оскудевало со вода, поради што селаните оделе во соседното Селокуќи. Многу куќи имаат и бунари.

Селото се наоѓа на благ рид. Куќите во поголемиот дел се збиени, но имаат пространи дворови. Свртени се кон исток и југ, а некои на запад. Изградени се од чатми на камена основа.

 Историја 

Подрачјето на Спас е населено уште од доцноантичко време, за што сведочи наоѓалиштето Троја во неговата околина.

По предание на мештаните, но и на соседните Македонци, Спас некогаш бил населен со православно население, кое имало своја црква со гробишта на денешната месност Киша Спасит. Црквата денес е уништена, додека гробовите до 1954 година се познавале.

Албанското население кажува дека безмалку сите нивни предци биле католици, додека соседните Македонци тврдат дека биле православни, па биле исламизирани.

 Стопанство 

Атарот на селото е мал и зафаќа простор од 4,9 км2, при што преовладува обработливото земјиште со површина од 244 хектари, на шумите отпаѓаат 112 хектари, а на пасиштата 93 хектари.

Во основа, може да се каже дека селото има полјоделска функција.

 Население 

Според податоците од 1873 година во „Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника“, селото имало 18 домаќинства со 30 жители муслимани (Албанци).„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, стр. 170-171.

Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија, Етнографија и статистика“) од 1900 година, во Кривци живееле 180 жители, сите Албанци.Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 259.

Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на Кралството Југославија од 1931 година, селото имало 200 Албанци.

Селото е исклучиво населено со албанско население, кое во 1961 година броело 312 жители, додека во 1994 година 275 жители.

Пописот од 1991 година не бил воопшто одржан во селото Спас, бидејќи целото негово население одбило да учествува, односно го бојкотирало неговото одржување, поради што за таа пописна година, за селото нема податоци.

Според пописот од 2002 година, во селото Спас живееле 32 жители, сите Албанци.

Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 3 жители, од кои 3 лица без податоци.


 Родови 

мини|300п|десно|Куќи во селото

Спас е албанско село, во кое некогаш порано имало и Македонци.

Според истражувањата од 1954 година, родови во селото биле:
 Албански родови:
Доселеници: Дуковци (13 к.) и нивните деленици Казановци (2 к.), по потекло се од областа Љура во Албанија, каде биле католици. Од Љура преминале во Ѓурас во Љузунија, потоа во Зогај во Малесија, па во соседното Стошан, од каде во 1805 година се доселил како католик предокот Зејнел. Кога Дуковци стигнале во Спас свој чифлиг имале браќата Далиб-бег и Хакик-бег Оџоли од Дебар, поради што Дуковци од нив купиле малку земја, а дел и присвоиле. Казановци биле сиромашни кога се доселиле; Лешовци (4 к.), дошле од истото место и време како и Дуковци, додека по потекло се од Љеша. Имаат свои деленици во соседните Горица, Окштун и Ѓурас. И Лешовци биле католици; Дацовци (3 к.), во 1865 година дошле од Мухур во Долен Дебар, на устието на Мура во Црн Дрим, западно од Пешкопеја. Таму биле католици; Цемене (1 к.), во 1865 година дошле од Селиште на Мура во Албанија. И тие имаат католичко потекло; Хот (1 к.), во 1870 година дошле од Хот во Албанија, каде нивните биле католици; Нреца (1 к.), во 1870 година дошле од Горенци во Жупа. Нивниот предок бил Торбеш, но подоцна се албанизирале; Коџа (2 к.), околу 1875 година дошле од Мацокула или Мацукле во областа Мат, каде биле католици; Купа (1 к.), во 1885 година се одвоиле од својот род во Пјеча близу Пешкопеја во Долен Дебар. Нивните предци биле католици; Унчи (1 к.), во 1914 година се одвоиле од својот матичен род во Реч, Албанија, најсеверното село во Долен Дебар, близу устието на Љура во Црн Дрим; Велија (2 к.), во 1924 година се преселиле од Горно Блато северно од Спас; Мајтара (1 к.), во 1935 година дошле од соседното Мајтаре, северозападно од Спас, преку Бомово и Решан.

 Иселеништво 

Од ова село и православното и муслиманското население се селело.

Од православното население се знае само за Топаловци, кои ги има во Дебар, а потоа и во Битола и во Скопје. Побегнале во 1840 година. По предание, нивното потекло е од Старавец близу Пешкопеја.

Од муслиманите иселеници има во Истанбул (Дуковци, 1 к.), во Алајбеговци (Дуковци, 1 к.), Коњари (Казановци, 1 к.), Горица (Лешовци, 1 к.) и во Селокуќи (Дацовци, 1 к.)

 Општествени установи 

 Основно училиште

 Самоуправа и политика 

Кон крајот на  век, Спас било село во Дебарската каза на Отоманското Царство.

Селото влегува во рамките на Општина Дебар, која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото исто така припаѓало на некогашната Општина Дебар.

Во периодот од 1955 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Дебар.

мини|300п|десно|Селската џамија

Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Дебарска градска општина, во која влегувал градот Дебар и селата Баниште, Бомово, Елевци, Коњари, Кривци, Рајчица, Селокуќи, Спас и Хаме. Во периодот 1950-1952 година селото било дел од некогашната Општина Селокуќи, во која влегувале селата Селокуќи и Спас.

 Избирачко место 

Во селото постои избирачкото место бр. 0551 според Државната изборна комисија, сместено во просториите на основното училиште.

На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 77 гласачи. На локалните избори во 2021 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 78 гласачи.

 Културни и природни знаменитости 

Археолошки наоѓалишта
 Троја — некропола од доцноантичко време.

Џамии
 Џамија — селска џамија

 Поврзано 
 Општина Дебар
 Дебар
 Горен Дебар

 Наводи 

Забелешки

 Надворешни врски 


Категорија:Села во Македонија
Категорија:Дебарски села
Категорија:Села во Општина Дебар