Уметност

Уметност — човечка активност, производ на таа активност или идеја за истата, поврзана со сетилата, со емоциите и со интелектот. Може да се рече дека уметноста му е својствена на човекот, со што тој се разликува во рамки на природата, и се издвојува од останатите живи битија.

Во Европа, од крајот на XVIII векCf. Louis-Abel Fontenai de Bonafous, abbé de Fontenay (1736-1806), Dictionnaire des artistes. Notice historique et raisonnée des architectes, peintres, graveurs, sculpteurs, musiciens, acteurs & danseurs ; imprimeurs, horlogers & méchaniciens, Paris, 1776 (en ligne tome 1 tome 2) : repr. Genève, 1972., овој поим главно се однесува на производите на таканаречените „убави уметности“, како, на пример: вајарството, сликарството, архитектурата, графиката, но исто така и музиката, танцот, поезијата и литературата. Подоцна на тоа, меѓу другото, се додават и кујната, кинематографијата, театарот, фотографијата, стрипот, телевизијата, односно дигиталната уметност. Класификацијата на уметностите не е универзална и да се бара единствена класификација се чини невозможно.Voir, par exemple, le texte de Jacqueline Liechtenstein, « Le parallèle des arts », dans La Peinture, op.cit., p. 385-388 ; ou bien Dominique Chateau, « Art »  et Jacqueline Liechtenstein, « La comparaison des arts » , dans Vocabulaire européen des philosophies : dictionnaire des intraduisibles, dir. Barbara Cassin, Seuil, Dictionnaires le Robert, 2004  (extraits en ligne ).

Оваа концепција на уметноста како автономна активност, како призвод на предмети од страна на уметници кои се во потрага по убавото, согласно судот на  вкусот, датира од периодот меѓу 18 и XIX век. Но, честопати се смета дека модерната и современата уметност го напуштиле поимот на убавото и на безвременскиот стил за да ги прифатат принципите на трансгресијатаNathalie Heinich, Être artiste : les transformations du statut des peintres et des sculpteurs, Paris, 2005 ( éd. 1996) (50 questions) ..

Наједноставната дефиниција за поимот уметност е дека таа е творештво на човекот. Иако денес под поимот уметност најчесто обично се подразбира визуелна уметност, концептот за тоа што е уметност постојано ќе се менува низ вековите. Можеби најконцизна дефиниција е најопштата - дека поимот уметност се однесува на сите креативни и творечки дејствија на човекот, со исклучок на дејствата директно поврзани за опстанокот и репродукцијата. Од поширока перспектива, уметност е едноставно изведен поим за било кој производ на креативен импулс, од кој произлегле сите други човечки активност, како науката преку алхемијата, и религијата преку шаманизмот. Во есејот „Немаме од што да се плашиме, но...“ од 1961 година, италијанскиот писател Еуџенио Монтале вели дека под уметничко дело се подразбира секој израз што е конкретизиризан во некој предмет што предизвикува естетско задоволство и што е намерно изработен за таа цел.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 139.

 Историја на поимот уметност : Што е тоа уметност?  
Уште од Антиката, филозофијата се прашува за природата на уметноста. Платон во неговите дијалози или Аристотел во делото Поетика се прашуваат за уметноста како одраз на убавото, односно естетиката. Сепак, античката естетика понекогаш се разликува од подоцнежните естетики а  грчкиот збор τέχνη (техне), кој е најблискиот еквивалент на зборот  вештина, односно умеење (уметност), во Стара Грција означувал збир на активности подложни на одредени правила. Тој воедно опфаќа знаења, вештини и занаети. Не се сите грчки музи поврзувани со уметностите како што тоа ќе бидат дефинирани подоцна а поезијата, на пример, не се сметала за « техне ». И римската цивилизација не правела јасна дистинкција меѓу доменот на уметноста и оној на знаењата и вештините. Така, кај Галиен, терминот « уметност » означува збир процеси кои служат да се добие некаков резултат:

Со ваквото прифаќање на поимот кое преовладувало сè до крајот на средниот век, уметноста се спротивставува истовремено на науката сфатена како чисто сознание и на  природата која е производ без сознание . Сè до ренесансата, не постои прецизна разлика меѓу уметник и занаетчија : „уметник“ се нарекувал оној занаетчија кој создавал творби со исклучителен квалитет. Разликата почнала да станува попрецизна кога уметниците почнале да излегуваат од корпорациите за да влезат во академиите. Дури тогаш почнал да се насетува вистинското значење на денешниот поим уметност.

Сепак, поимот уметност онаков каков што денес го прифаќаме се појавил во периодот на просветителството. Почнувајќи како размисла за сетилата и вкусот, на крајот се утврдила концепција заснована на идејата за убавото. Со Емануел Кант, естетиката добила вистинско значење на една теорија  на уметноста на која романтичното движење ќе и даде парадигматски примери. Тогаш во втор план се става значењето на придржувањето кон правилата и во прв план се истакнува намерата на уметникот кој со својата творба влијае врз сетилата и емоциите.

Но, XX век, со своите практики и своите идеологии, става под знак прашање сè она што важело претходно. Најпрвин се оспорува постоењето на суштината на уметноста која би се пронашла низ вековите и цивилизациите, а со тоа и сонот за универзална дефиниција. Исто така, се истакнува двосмислениот карактер на односот меѓу  „убавината“ и „уметноста“, на пример кога уметничкото дело ја претставува природата на еден страшен, односно одбивен (неубав), начин . Во есејот „Алеаторична музика“ од 1962 година, италијанскиот писател Еуџенио Монтале тврди дека за современото потрошувачко општество е карактеристичен помиот на конзумирана уметност а не уметност што ја создал некој уметник. На тој начин, самата идеја за можноста за уметност се разводнува, а разликата меѓу оригиналното уметничко дело и сурогатот исчезнува.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 146. Слично на него, италијанскиот критичар Еуџенио Батисти вели: „Кога еднаш ќе се урне идејата на сликата или статуата, концертот или операта, и кога уметноста ќе се изедначи со создавањето какви и да било производи, исчезнува разликата меѓу уметникот и занаетчијата, меѓу ремек-делото и утилитарното производство.

Сепак, Класичниот список на уметности, онаков каков што бил предложен во XIX век од страна на Хегел во делото Естетика или филозофија на уметноста, за некои продолжува да биде показател што е уметност. Тука се говори само за пет главни уметности: архитектура, вајарство, сликарство, музика, поезија. Со проширување или со комбинација на вештините овој список може значајно да биде проширен додавајќи му ги на пример вештините како танцот, филмот (честопати нарекуван « седма уметност »), фотографијата, стрипот, итн.

 Историја на уметноста 

Кавгите во однос на класификацијата на уметностите се многубројни  во историјата на уметноста и во  естетиката. Писателот Клод Роа вака го резимира плурализмот во однос на поимот уметност:

 Праисторија 
Ако се земе предвид дека уметноста се состои во тоа да се гради, да се ваја и да се реализираат украсни мотиви, тогаш се чини недискутабилно дали постои или не постои праисториска уметност. Од друга страна, ако на уметноста се гледа како на некаков луксуз наменет за изложби во музеи и галерии, првите луѓе на тоа не ни помислувале. Најпосле, ако уметноста генерално се состои во тоа да им се обраќа на сетилата и на емоциите на оние што ја гледаат, тогаш тешко е авторите на одредени праисториски цртежи како оние во пештерата Ласко да не се категоризираат како уметници. 
Која била функција на скулптурите и сликите на овие уметници не се знае со точност иако се даваат претпоставки дека нивната функција била ритуална, магиска, симболична или поучна. Работата на уметникот тогаш веројатно би била чисто прагматична, сепак без да се исклучи и потрагата по одредена естетика.

 Африка 
Африка е дом на огромен број локални уметности кои се одраз на разноразни култури кои не престануваат да се развиваат со тек на времето. Овие творби биле сметани за вистински уметнички дела особено од почетокот на 20 век, особено под влијание на сликарите претставници на кубизмот. Откривањето на оваа уметност извршило огромно влијание врз западната модерна уметност (Afrique-annuaire.com 2009).
Денес, поголемиот дел африкански дела припаѓаат на приватни колекционери бидејќи во минатото музеите ја занемарувале оваа уметност. Оттогаш до денес интересот за автентичните стари објекти значително пораснал Како пример, статуа на жената Сенуфо е продадена за  во јуни 2008 кај Sothebys Paris , а со заштитата на УНЕСКО, од почетокот на деведесеттите на 20 век забранет е извозот на маски и статуи надвор од африканскиот континент .
Дрвената маска, која најчесто е приказ на некаков дух долго време се сметала за типичен предмет кој најдобро ја симболизира африканската уметност. Постепено се појавиле други форми и во 1966 се оддржал првиот светски фестивал на црните уметности во Дакар, претставувајќи му го на светот богатството на африканската уметност.. Од 1989, редовно во Дакар се одржува биенале на современата африканска уметност Dak'Art.

 Азија 

Примерот на азискиот континент е добар показател за тешкотијата да се воспостави класификации на историјата на уметноста заснована врз континенти и историски периоди.
Толкав голем збир на уметности присутни во Азија место по историски периоди полесно можат да се класифицираат согласно:
 религиозни контексти : Будистичка уметност, Исламска уметност
 географски контексти : Кинеска уметност, Јапонска уметност, Тибетска уметност, Персиска уметност и многу други.

Америка 

Олмечката култура, помеѓу 1200 п.н.е. и 400 п.н.е. Susan Milbrath, A study of Olmec sculptural chronology, éd. Dumbarton Oaks, 1979, p. 20, првата од големите цивилизации на Средна Америка, е особено позната поради богатството на иконографијата и техничкиот квалитет на нејзината уметност и била пример и наследство за сите последователни култури. Олмечката уметност е приказ на едно големо мајсторство во доменот на вајарството. Олмечките уметници своите дела ги изработувале во глина, камен и дрво.
Уметноста на Маите се развива во тек на (2000 п.н.е. - 250 г) Robert J. Sharer et Loa P. Traxler, The ancient Maya, éd. Stanford University Press, 2006, p. 155 Elin C. Danien et Robert J. Sharer, New theories on the ancient Maya, éd. UPenn Museum of Archaeology, 1992, p. 131. Таа била под влијание на олмечката цивилизација. Била под влијание и на други средноамерикански култури како онаа на Теотивакан и на Толтеките. Маите се познати по користењето  жад, опсидијан и штукатура.
Уметноста на Астеките (1300-1519) е позната по камените маски, наследени од Толтеките, кои ги користеле за погребни или верски церемонии. Своите храмови и палати ги украсувале со боја. 
Американско-индијанската уметност е форма на уметност која потекнува од Северна Америка. Предметите изработени од вештите занаетчии денес без никаква дилема се сметаат за уметнички дела.

 Океанија 
Уметноста на Океанија подразбира древни или современи творби на народите од Меланезија,  Микронезија, Полинезија, како и оние на старите народи од Австралија и Нов Зеланд и другите острови на Тихиот Океан. Од друга страна, во оваа категорија не се класираат творбите на австралиските и новозеландските народи од западно потеклоarticle art d'Océanie , Encyclopédie Encarta, consulté en avril 2009..
Нејзината историја започнува кога првиот бран доселеници, дојдени од Југоисточна Азија, се населил во Австралија и Нов Зеланд, пред околу  години. Најстарите уметнички дела кои се од нив најдени се фигури од камен, столбови украсени со зооморфни мотиви помешани со антропоморфни фигури .

Околу 1500 п.н.е. се појавила цивилизацијата Лапита (според името на едно археолошко наоѓалиште во  Нова Каледонија) John Onians, Atlas of world art, éd. Laurence King Publishing, 2004, p. 51. Станува збор за една оригинална цивилизација чии творби главно се од домен на грнчарството. Повеќе стотици археолошки лапитски наоѓалишта биле откриени на подрачјето на архипелагот Бизмарковиот Архипелаг, Соломонските Острови, Вануату, Нова Каледонија, Фиџи, Тонга, Самоа, Валис и Футуна.

На секој архипелаг оваа култура се адаптирала на средината и имала свој сопствен развој, сепак не губејќи го единството, На тој начин островите во Тихиот Океан задржале одредена културна хомогеност .

 Австралија 
Абориџините биле исклучителни сликари, на кора на север во Северните Територии, на ткаенина и платно во централниот дел на пустината. Призната за уметност, се смета дека уметноста на австралиското домородно население е најстарата традиција позната во светот. Најстарите примери на уметничко изразување се случиле пред повеќе од 30000 години.

Постојат три регионални модела на уметност на австралиските Абориџини. 
Прво : геометриски гравирани фигури, како кругови, концентрични кругови, сводови, точки - во Централна Австралија, во Тасманија, во Кимберли, и Викторија.
Второ: прости фигуративни силуети насликани или гравирани, најдени во Квинсленд. 
Трето: Комплексно фигуративно сликарство, како уметност на X зраци, што е приказ на внатрешните органи на луѓето и на животните. Тие се најдени во регионот на Арнемова земја.
Цртежите и фигурите имаат свое посебно значење поврзано за митологијата на сонот и може да се сведе на форма на писмо.

 Европа 
 Античка уметност

Иако географски се наоѓа во Африка, уметноста на Стар Египет, родена пред околу 5.000 години, е еден од главните извори на уметноста во Европа. Тоа е комбинација на стриктни правила со геометриска точност и остра перцепција на природата. Нејзините дела не биле наменети за восхит на луѓето туку биле наменети за задгробниот живот бидејќи се наоѓаат во гробовите на кралевите а подоцна се среќаваат и во оние на личности со не толку значајна општествена улога, со цел душата на починатиот да остане засекогаш жива .
Европската уметност исто така должи многу и на уметноста на Стара Грција. Во прво време (10 век п.н.е.), таа е мрачна и геометриска. Подоцна значително се инспирира од правилата утврдени во египетската уметност, особено во сликарството и вајарството. 
Околу 6 век п.н.е. настанува една вистинска уметничка револуција. Уметниците почнале да излегуваат од правилата наметнати од египетската уметност односно секој дел на некоја целина да се претстави посебно (на пример деловите на човечкото тело) под неговиот најпрепознатлив агол, по цена на тоа претставата да изгледа извештачено. Погазувајќи го ова правило, грчките уметници си дозволиле да претстават анфас на стапало на пример или пак да ја сокријат раката на објектот претставен во профил: така нивните скулптури и слики станале поприродни и не толку стереотипни .
Кон крајот на 6 век п.н.е грчките уметници сè уште се обични занаетчии, но нивните творби буделе интерес кај сè поголем број луѓе. Се правело споредба во заслугите на различните уметнички (занаетчиски) школи, меѓу мајсторите од различни градови. Некои од нив, како Праксител станувале мошне познати и барани. Малку подоцна се случила една друга еволуција: иако сè досега уметниците избегнувале на лицата да им даваат преголема прецизност, оттогаш почнале да ги прикажуваат поинаку, изразувајќи сентимент а со владеењето на Александар Македонски се појавила и уметноста на портретот којашто уметноста на Стариот Рим ќе ја преземе и уште повеќе ќе ја усоврши.

 Средновековна уметност 
Средновековната уметност покрива широк збир на времиња и места, на повеќе од илјада години историја на уметност во Европа, на Близок Исток и Северна Африка. Таа опфаќа бројни движења и периоди во уметноста, регионални или национални уметности, жанрови, уметнички занаети каки и самите уметници. 
Историчарите на уметност ја класифицираат средновековната уметност по периоди и движења а односите меѓу овие периоди честопати се суптилни. Тие се на пример: Келтска уметност, Ранохристијанска уметност, Уметност на преселбите, Предримска уметност и Римска уметност, Готска уметност и Византиска уметност. Згора на тоа, секоја « нација » или култура од средниот век си имала свој сопствен уметнички израз и поединечно постоење, како на пример Англосаксонска уметност, Викиншка уметност или Исламската уметност во Шпанија (на пример Алхамбра).
Средновековната уметност вклучува бројни техники како мозаикот и вајарствотота.
Голем број уметнички дела од тој период се од доменот на религијата.

 Модерна епоха 

За историчарите, модерна епоха – некогаш наречена и « Модерни времиња » – го опфаќа историскиот период кој почнува со крајот на средниот век. Француските историчари велат дека истата завршува со Француската револуција.
Уметничката преродба обично се смета дека започнала со ренесансата во Италија во 15 век. Италијанците тој период го нарекуваат кватроченто. Периодот на ренесансата се протега и низ 16 век имајќи го својот процут во повеќе европски земји. Иако обработува теми од митологијата и античката уметност, таа сепак не претставува враќање назад: има нови техники, новиот политички, социјален и научен контекст, им овозможува на уметниците да иновираат. Повторно се открива и се усовршува перспективата. Се развива техниката на сликарството во масло. Додека во средниот век уметничкиот израз бил свртен кон религијата, во ренесансата центар на внимание е човекот. За првпат уметноста продира во сферата на приватното: делата не се само нарачувани од страна на моќниците на Црквата или државата; тие навлегуваат и во домовите на буржоазијата.


Обично барок се нарекува стилот кој ја наследил ренесансата на почетокот на 17 век, но овој збор бил употребен дури подоцна, од страна на авторите кои сметале дека овој стил е гротескен и кои сметале дека елементите на античката уметност не треба никогаш да се применуваат поинаку од начинот на кој истите ги применувале Грците и Римјаните . Барокната архитектура станува грандиозна како во случајот со Версајската палата која била имитирана во цела Европа. Сликарството користи повеќе бои и светлина. Кај музиката од таа епоха се појавува операта. Ова движење забележало свој процут во католичката Европа во 18 век .

Во крајот на 18 век и почетокот на 19 век се напуштиле принципите на Класицизмот и се појавил романтизмот: уметници како Тарнер преку нивната претстава на природата ги евоцираат емоциите на човекот .


Отфрлањето на традициите изродува бројни движења (реализам, натурализам, импресионизам, симболизам, ...). Постои поголема комплексност во односите меѓу уметниците и купувачите на уметнички дела: Уметникот веќе не сака да се адаптира на вкусовите на неговите клиенти. Доколку тоа и го стои чувствува некој вид понижување. Но ако работи онака како што сака, изолирано, ризикува да се осуди себеси да живее во сиромаштија . Наскоро некои уметници ќе почнат да се издвојуваат и да го презираат потчинувањето на вкусовите на публиката. Во 20 век се јавува јаз меѓу уметниците кои имаат успех и оние неконформистите кои ќе бидат ценети дури после нивната смрт..

Модерната уметност се родила на крајот на 19 век и на почетокот на 20 век. Се појавиле сликите на Пикасо, Анри Матис, Миро, Макс Ернст и бројни движења како надреализам, улипо, нов бран. Архитекти како Френк Лојд Рајд ја напуштаат догмата на симетријата.

Во Франција со модерното време , сликарите полека се оттргнуваат од салоните и од прегратката на  буржоазијата. Значајна улога играат големите колекционери, галериите и критичарите. Пазарот на уметнички творби се интернационализирал.

Марсел Дишан е основоположник на концептуалната уметност. Иако неговата намера била да излезе од уметноста тој покрај своја волја тој станал предводник на една нова димензија на поимање на модерното вајарствоArthur Danto, , 1981 ; trad. fr. La transfiguration du banal : une philosophie de l'art, Paris, Ed. du Seuil, 1989 ..

Во доменот на сликарството одлучувачки чекор бил направен во десеттите години на 20 век кога Кандински испробал еден нов вид апстрактна уметност, која повеќе не прикажувала субјекти или објекти на природниот свет, реален или имагинарен, туку само форми и бои.

 Филозофија на уметноста 
 Класични теории : естетика  
Филозофијата на уметноста е речиси постојан предмет на интересот на филозофите, уште од античко време, а како посебна дисциплина е прифатена од крајот на 19 век.Michel Blay, Dictionnaire des concepts philosophiques, Larousse, CNRS éditions, 2006, , 50.. За историчарот на уметноста Мишел Бле, постојат два приода на филозофијата на уметноста: од една страна, сите филозофски текстови кои уште во Стара Грција се занимавале со прашањата на естетиката (сметано од  Платон до Кант); од друга страна, станува збор за дисциплина родена благодарение на Шелинг на почетокот на 19 век.

Теоријата во антиката, онаа на Платон и онаа на Аристотел во неговот дело „Поетика“, се врти околу идејата за „мимезисот“. Според Аристотел,мимезис е уметноста да се претстави реалноста; што значи, уметноста се сфаќа како претставување на реалноста и на Убавото. Тргајќи го настрана концептот на мимезисот, кај Кант се појавува првата теорија на уметноста како активност на генијот. Според неговата оригинална идеја, „генијот е вродена диспозиција на духот преку кој природата ги дава правилата на уметноста.“Kant , Critique de la faculté de jugement, § 46. 

Во својата Филозофија на уметноста (1802-1803), Шелинг го отфрла името естетика и објавува дека само филозофијата е таа која може да развие вистинска наука за уметноста. Друго големо име во однос на филозофијата на уметноста е Хегел, кој во својата Естетика (1828-1829) покажува дека целта на таа дисциплина е Убавото и Уметноста, сфатени различно и одвоено од религијата и филозофијата.

Модерните сфаќања за уметноста
Во модерниот период доминираат две поголеми струи:Michel Blay, Dictionnaire des concepts philosophiques, Larousse, CNRS éditions, 2006, , 50-53. 
Првата, претставувана од Адорно го поставува прашањето на автономијата на уметноста, особено vis-à-vis со општеството. Теодор Адорно, наследник на мислата на Карл Маркс, заклучува дека без општеството уметноста не може да постои. 
Втората струја е онаа на аналитичката естетика. Таа го поставува проблемот на дефиницијата на уметноста. Употребите на зборот се анализирани од  Лудвиг Витгенштајн додека нејзиното функционирање како практика е проучувано од Нелсон Гудман.

Во уводниот дел на романот „Сликата на Доријан Греј“, Оскар Вајлд ги објаснува своите погледи на уметноста, тврдејќи дека уметникот е создавач на убавото и дека целта на уметноста е да се открива самата себе, а да го прикрие уметникот; понатаму, тој тврди дека моралитетот во уметноста постои само како совршена употреба на несовршеното средство; исто така, ниеден уметник нема етничка наклонетост, зашто таа е само манизирам на стилот; понатаму, тој тврди дека уметноста не може да биде морбидна, зашто уметникот може да изрази сè, а како материјал на уметноста се јавуваат и порокот и доблеста; најпосле, тој го изразува ставот дека уметноста е сосема бескорисна, т.е. таа постои само за да ѝ се восхитуваме.Oscar Wilde, Slika Doriana Graya. Zagreb: Младост, 1989, стр. 5-6.

Зборувајќи за потеклото и значењето на уметноста, полскиот писател и филозоф Бруно Шулц вели дека уште во детството човекот доаѓа до одредени слики кои понатаму имаат судбоносно влијание, бидејќи во него создаваат содржини кои се предодредени и ја претставуваат програмата на духот. Овие рани слики на уметниците им ги одредуваат границите на нивното творештво, коешто претставува само дедукција од готови претпоставки. Подоцна, уметниците не откриваат ништо ново, туку само постојано го коментираат тој почетен стих што им е зададен. На тој начин, уметноста не ја открива тајната до крај. Оттука, рационализацијата на уметничкото дело е крај на забавата, осиромашување на проблематиката на делото, зашто уметноста не е крстозборка со скриен клуч кој би можела да го разреши филозофијата. Во уметничкото дело не е пресечена врската на човекот со целоста на неговата проблематика. Притоа, уметноста оперира во предморалната длабочина, во точката каде што вредноста е допрва во состојба на зародиш. Уметноста како спонтан исказ на животот и поставува задачи на етиката – а не обратно. Целта на уметноста не е само да го потврди она што донекаде веќе е воспоставено, зашто тогаш таа би била непотребна. Нејзината улога е да биде сонда спуштена во ненареченото, а уметникот е апарат кој ги регистрира процесите во длабочината, каде што се создава вредноста.„Писмо до Стањислав Игнаци Виткјевич“, во: Бруно Шулц, Митизација на реалноста. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 118-125.

Во својот есеј „Желба“ од септември 1944 година, италијанскиот писател Еуџенио Монтале вели дека уметноста треба да им служи на оние морални и материјални, економски и етички сили кои на крајот од Европа ќе создадат федерална заедница на слободни држави. Притоа, тој нагласува дека под „служи“ не мисли на потчинување, туку дека уметноста треба да стане корисна, зашто уметноста и науката, иако на прв поглед различни, на крајот се разрешуваат во едне заеднички формален, ритмички и стилистички принцип, иако е тешко теориски да се каже како се остварува тој принцип. Според него, постои уметност што се раѓа со топлината и непосредноста на документите, а дури подоцна, потомците успеваат да ја рафинираат и да го фатат нејзиниот стил. Но, постои и уметност што се раѓа запечатена, балсамирана и совршена, во која дури по многу години можеме да го познаеме човечкиот лик. Уметноста вреди онолку колку што во неа и низ неа се изразува онаа сила во нас што е поголема од нас самите.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 81. Во есејот „Отворени дела“ од 1962 година, Монтале вели дека во основата на уметничкото дело се наоѓа интенцијата на уметникот, кој секогаш нешто наметнува, иако намерата не му е секогаш јасна ниту нему.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 123.

Во својот роман „Портрет на уметникот во младоста“, ирскиот писател Џејмс Џојс ја дефинира уметноста како обид да се разбере природата на нештата и, разбирајќи ја, обид за полека, скромно и постојано изразување на сликата на убавината што сме успеале да ја разбереме. Според него, уметноста ја претставува човековата моќ да ги вообличи материјата и духот за една естетска цел.Džems Džojs, Portret umetnika u mladosti. Beograd: Rad, 1964, стр. 215-216. Понатаму, тој ја дели уметноста на три облици што произлегуваат еден од друг: лирски облик во кој уметникот ја дава својата слика во непосреден однос кон себеси; епски облик во кој ја дава својата слика во посреден однос кон себеси и кон другите; и драмски облик во кој ја дава својата слика во непосреден однос кон другите. Притоа, лирскиот облик е наједноставен вербален израз на еден момент на емоцијата при што во тој момент уметникот е посвесен за емоцијата отколку за себе. Од лирскиот овлик произлегува епскиот облик на тој начин што уметникот размислува за себе како за центарот на еден епски настан и овој облик се развива додека центарот на емоционалната тежа не биде на еднаква оддалеченост од самиот уметник и од другите. Драмскиот облик се достигнува кога животната сила ја исполнува личноста толку многу што таа поприма посебен и недофатлив естетски живот. Тогаш, личноста на уметникот престанува да постои и станува безлична. Естестката претстава во драмскиот облик е животот пречистен во човечката фантазија повторно проектиран од неа. Тогаш, уметникот, како Бога, останува во своето дело или покрај или зад или над него, невидлив и облагороден толку многу што повеќе не постои.Džems Džojs, Portret umetnika u mladosti. Beograd: Rad, 1964, стр. 223-224.

Во книгата „Естетичка скепса“, италијанскиот философ Џузепе Ренси тврди дека естетичкиот суд секогаш е субјективен и дека не може да тежнее кон апсолутното. Тоа произлегува оттаму што никако не може да се оспори некој кој претпочита еден автор од друг, еден композитор од друг. Според него, во уметноста не постојат вистина и заблуда, туку само вкусот на поединецот. Според философот Етјен Жилсон, човечкиот разум не може ниту да го допре процесот на уметничкото создавање, туку тој го оценува уметничкото дело отпосле, дури кога тоа е создадено, но не може да го оценува во текот на создавањето. Поради тоа, во уметноста нема никаква вредност принципот на противречноста. Наспроти науката, која се развива и во која докажаната теза ја побива спротивната, во уметноста една теза не ја укинува спротивната.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 116-117. Слично на него, историчарот на уметноста Серџо Бетини, во современата уметност само нишка ги дели ремек-делото од грдотијата, така што за современата уметност не може корисно да се разговара.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 118-119. Според Ален, уметничкото дело се разликува од занаетчиското дело по тоа што занаетчијата копира некој модел, знае што треба да направи и ги познава средствата што му се потребни за тоа. И уметникот поседува определена идеја, но таа е многу темна и неодредена. Кај него, појдовната точка е поттикот, а не програмата. Патем, таа идеја се преобразува и на крајот не може да се препознае. На тој начин, уметникот се познава себеси дури откако ќе го заврши уметничкото дело, наспроти занаетчијата кој може точно да ја дозира техниката и да ги предвиди крајните ефекти.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 108-109.

Во есејот „Уметноста на претставата“ од 1957 година, Монтале тврди дека не постојат уметности, туку Уметност чиј апсолутен параметар му бега на нашето знаење, а само историски Уметноста се изразува низ уметностите.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 100. Во есејот „Уметност за сите“ од 1957 година, тој вели дека прогресот не се одвива паралелно во сите уметнички подрачја, туку одделните уметности може да напредуваат по различни патишта, без никаква синхронизација. Со други зборови, тие може да се одвиваат во идеални времиња кои секогаш не одговараат на историското време.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 129.

Во есејот „Бегство од времето“ од 1958 година, Еуџенио Монтале зборува за иднината на уметноста во индустриското општество. Според него, штом пронајдоците на новата уметност ќе постанат декоративни мотиви, ќе биде тешко да се распознае што е уметничко дело, а што предмет за секојдневна употреба. Поради тоа, според него, современата уметност е бегство од времето, трка кон анонимноста, а уметноста се сведува на стил со потполна рамнодушност кон содржината. Оттука, во иднината, уметноста ќе биде само сетилна, акустична, визуелна уметност, предодредена за забава, а не за размислување и дека единствената нејзина публика ќе бидат нејзините творци, уметниците.Euđenio Montale, Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi. Beograd: Rad, 1979, стр. 113-114. Слични погледи изнесува и во есејот „Уметност за сите“ од 1957 година, во кој прогнозира дека во иднината бескрајно ќе се зголеми бројот на уметниците, зашто уметничката професија ќе биде привлечна, угледна и профитабилна. Затоа, „производството“ на уметници ќе биде сè поголемо, условено од потребата за продажба на „произведената“ стока.

Според српскиот поет Јован Дучиќ, уметноста е  најголемата творба на човековиот гениј, зашто за неа ниту една дефиниција не е доволно добра и точна. Исто така, на уметноста не ѝ треба толкување, зашто толкувањето не може да ја поправи уметноста. Уметноста не може да се научи, ниту да се објасне, туку може само да почувствува. Поради тоа, таа е супериорна во споредба со останатите творби на човековиот гениј. Само таа се повикува на формите на мислите кои не се општи и сечии, туку се привилегија на определени природи.Јован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 271-272. Според него, нема уметност без убавина, ниту уметноста и убавината можат да се разделат, зашто во спротивно, тоа би било само вештина и виртуозност, а не уметност.Јован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 284. Според него, сите уметности отсекогаш биле во служба на религијата. Понатаму, сè што се случувало во уметноста низ вековите било во тесна врска со другите нешта во животот. Уметничката смисла често се развивала без ред, но секогаш била поврзана со општествените појави, а најмногу со моралните промени. Притоа, во уметноста постојат разни форми на убавина (чудно, ново, мисловно, возвишено, необично, порнографско, аморално, итн.) и сето тоа предизвикувало недорабирање меѓу уметниците и нивните современици, особено кога уметниците биле над општеството или кога општеството било културно и морално над уметниците.Јован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 281. Понатаму, Дучиќ смета дека развојот на уметноста се одвива постепено, рамномерно и логичноЈован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 277. така што постојат нови уметници, но нема нови уметности. Секој уметник кој е персонален, тој претставува посебен и нов случај, т.е. нов е само оној уметник кој е израз на самиот себе, независно од претходниците, но и од современиците. Секое уметничко движење има еден голем протагонист и главен иницијатор, кој започнува, изразува сè и сè довршува. Уметничките школи што се создаваат околу таквиот протагонист се само засолниште на бедни епигони.Јован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 279. Тој смета дека целата историја на уметноста е историја на развојот на општиот, колективен вкус, т.е. само приказна за тоа што културните луѓе го сметале за убаво во разни периоди.Јован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 275.

Во есејот „Архитектонскиот принцип“, македонскиот поет Блаже Конески пишува за длабоката врска меѓу науката и уметноста која ја воспоставува архитектонскиот принцип, а тој може да се пронајде во областа на композицијата на уметничкото дело.Во тој поглед, Конески ја сфаќа уметноста како начин на артикулирање на хаосот кој ги напаѓа сите наши сетила, а преку нив и нашето битие, при што уметноста ја штити нашата личност од безобличноста. Од друга страна, науката ја остварува нашата потреба да воспоставиме поредок во светот на појавите и ги открива причинските врски. Токму во овој напор за средување голема улога има чувството за композиција, која пак ја претставува суштината на уметничкото дело. Притоа, науката ни помага да сфатиме дека композицијата во творечкиот процес не значи само примерно подредување на деловите, туку таа врши и откривачка улога. Композициониот пристап ги доведува една до друга разните појави кои инаку не би асоцирале една на друга.Блаже Конески, Збор и опит 1. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 195-199.

Според Борис Пастернак, уметноста не е област која опфаќа мноштво поими и разгранети појави; напротив, таа е нешто тесно и концентрирано, обележје на начелото кое влегува во состав на уметничкото дело; уметноста не е предмет или форма, туку пред сè таинствен и приркиен дел на содржината. Уметничките дела говорат со своите елементи: темите, ситуациите, сижеата, јунаците. Но, уште повеќе, тие говорат со уметноста која е присутна во нив. Првобитната уметноста, египетската, грчката, современата, тоа е секогаш истата уметност која во текот на илјадници години останува единствена. Тоа е некаква мисла за животот која не може да се разложи на одделни зборови и се манифестира како бит, основата и душата на делото. Притоа, за разлика од науката, каде напредокот се прави според законот на одбивањето, т.е. со негација на заблудите и лажните теории, напредокот во уметноста се одвива според законот на привлечноста, односно со подражавањето, следењето и обожавањето на претходниците.Борис Пастернак, Доктор Живаго II (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 40 и 43.

 Убави уметности 
Шарл Бато во 1746 година го создал изразот „убави уметности“ (Француски: Beaux Arts) во кои, според него, припаѓаат танцот, флорикултурата, вајарството, музиката, сликарството и поезијата, а подоцна кон нив ги додал архитектурата и елокванцијата. Подоцна, овој список претрпел повеќе измени бидејќи разни автори додавале или одземале одредени елементи. Италијанскиот филмски теоретичар Рикото Канудо во 1911 филмот ќе го нарекол седма уметност.
Денес, за убави уметности се сметаат следниве активности:
 Првите шест се следниве: архитектурата, танцот, вајарството, музиката, сликарството и литературата, - поделба преземена од Стара Грција.
 Седма уметност е филмот.
 Осма уметност е фотографијата.
 Деветта уметност е стрипот.
Некои овој список го прошируваат со телевизијата, модата, рекламата или видео игри.
 Ликовна уметност
 Филмска уметност
 Вајарство

Дисциплини во уметноста
Креативните вештини, односно уметности, често се поделени во повеќе конкретни категории, како н пример декоративни уметности, визуелни уметности, изведувачките уметности и книжевност. Така, сликарството е форма на визуелна уметност додека поезијата е форма на книжевност. Некои примери се следниве:

Визуелни уметности
Архитектура: уметноста на дизајнирање и изградба на објекти. Понекогаш се нарекува "просторна уметност".
Уметност на телото, наречена исто така и “боди-арт’’. Се состои во уметнички израз кој како подлога го користи човечкото тело (тетоважи, пирсинг, шминка и сл.) 
Дигитална уметност
Ефемерна уметност, некојпат наречена и ’’жива уметност’’ која има фиксно (краткотрајно) времетраење. Вклучува различни форми на концептуална уметност и активност како на пример перформанси. Таа  вклучува исто така и различни активности како што се храна, парфеми, огномети и сл. Суштински точка на овој вид на активност е учество на јавноста.
Декоративна уметност
Графичка уметност
Применета уметност
Кинематографија
Цртеж
Дизајн
Вајарство
Фотографија
Бакропис
Стрип
Сликарство

Сценски уметности
Танц
Театар

Музички уметности
Хорско пеење
Симфониска музика
Опера

Книжевни уметности
Проза
Поезија
Драма

 Уметнички техники 
Музика
 Хармонија: наука за формирање на акордите (групи на звуци) и сугерира како да се комбинираат на урамнотежен начин за поттик на релаксирачки сензации (согласната хармонија) или тензија (дисонантна хармонија).
 Контрапункт: техника која се користи за да се компонира полифонична музика со поврзувањето на две или повеќе мелодии кои се слушаат истовремено.
 Хомофонија и Монодија: е музичка текстура каде две или повеќе музички дела се движат истовремено од хармонична гледна точка. Тоа е во спротивност со полифонијата каде делата се во ритмичка и мелодиска независност и каде ниеден дел не е доминантен.
 Полифонија: се смета за збир на истовремени звуци во кои секој изразува музичка идеја, задржувајќи ја својата независност, и со другите формирајќи една хармонична целина.
 Орнаментика

Цртање

 Јагленот: е еден од најстарите материјали за цртање што се користи уште од праисторијата. Се добива од врбови гранчиња печени на ниска температура. Јагленот е идеален за скици. Ронлив е и лесно се брише.
 Молив е графит вметната во цевче од дрво или метал. Тој е темен, остар и лесно се избрише - идеален за цртање. Потекнува од Италија во 15 век.
 Четка: погодна за цртање, е составена од дрвена дршка и влакна на различни животни, особено свиња самур верверица и други. Се користи со мастило, со вода со желатин и одоранти како камфор или мошус. Идеална е за да се потенцираат и нагласуваат светлите подрачја.
 Перото е едно од најстарите и идеални техники за цртање, како и за пишување. Се исработува од изострени прачки од трска или од пердуви од животни, особено од гуска. Мастилото се аплицира на хартија или на пергамент.
 Метална дршка (stilum): метална дршка од (олово, калај, сребро) се користела уште од римско време за цртање на хартија, пергамент или на дрво.
 Сангвина е вид на црвен кармин што се добива од глина, и со кој се прави цртеж со карактеристична црвеникава боја. Бил модерен во Италија за време на ренесансата.
 Кредата е калциум сулфат што се користи од цртање уште во ренесансата како материјал за цртање или како пигмент за добивање темпера.

Сликарство 

 Акрилик: понова сликарска техника со синтетичка смола на која пред употреба ѝ се додава вода.
 Акварел: техника на сликање со боја разредена во вода. Оваа техника била позната и во Стар Египет но поголема нејзина примена е во текот на XVIII и XIX век.
 Гваш: техника слична на акварелот. За разлика од акварелот оваа техника е со погусти бои помешани со вода и во неа се применува бела боја за да се осветлат боите кои се непроѕирни.
 Енкаустика: стара техника на сликање со употреба на боје која се меша со растопен восок.
 Фреска:  слика на ѕид со бои разредени во вода изведена врз подлога од свеж малтер во кој се впиваат боите. Оваа техника била позната уште во античко време.
 Лака
 Минијатура
 Масло: техника која се состои во разредување на боите со разредувач врз основа на масло.
 Пастел: мешавина на обоен прав (пигменти) и масло.
 Темпера: боја растворлива во вода чии пигменти се врзани со јајце.
 Мешани техники: 
 Колаж
 Дрипинг.
 Асамблаж.
 Фротаж: ја користел Макс Ернст, 1925.
 Гратаж.

Вајарство 
 Вајарство во коска: за изработка се користи коската на забите на разни животни (слон, нилски коњ, морж). Хризенфантинска техника е онаа во која користи слоновата коска во комбинација со злато.
 Вајарство во метал: се користат разни метали како бакар бронза, злато или сребро и се работи директно со чекан и длето.
 Вајарство во камен: е една од најзастапените техники. Каменот што се користи главно е варовник, мермер, базалт, гранит, алабастер и други. Се работи со длето, чекан...
 Штукатура: со вар, гипс за изработка на декоративни елементи во архитектурата. 
 Копаничарство
 Теракота, вајарство од глина кој бил првиот материјал кој се користел за моделирање фигури.

Графика 
 Бакрорез: е графичка техника на метална плоча (матрица) од бакар и цинк.
 Акватинта: техника на метални плочки покриени со смола, чија површина се премачкува со мастило. Се добива слика слична на акварел. Техниката се појавила во 18 век.
 Линорез: графичка техника слична на ксилографија. Се користи линолеум.
 Литографија: 
 Сериграфија:  графичка техника измислена во Кина.
 Ксилографија:

Целта на уметноста
Уметноста имала голем број најразлични функции во текот на историјата. Нејзината цел е тешко да се определи или да се сведе на еден единствен концепт. Според Клод Леви-Строс, различните цели на уметноста можат да се групираат согласно тоа дали се мотивирани или немотивирани. 
Немотивирани цели на уметноста
Немотивираните цели на уметноста се оние кои се составен дел од самото човечко битие и не се во насока на исполнување на некои други специфични надворешни цели.
 Основен човечки инстинкт за хармонија, рамнотежа, ритам."Имитација, тогаш е инстинкт на нашата природа. Потоа, тука е инстинктот за хармонија и ритам. Луѓето почнувајќи од оваа природна дарба постепено развиле свои посебни склоности, сè додека нивните груби импровизации не ја изродиле Поетиката." -АристотелAristotle. The Poetics, Republic. Белешка: Иако тука главно се зборува за поезијата, Старите Грци честопати за уметностите зборувале обопштено. http://www.authorama.com/the-poetics-2.html

 Искуство на мистериозното.."Најубавото нешто што можеме да го искусиме е мистериозното. Тоа е изворот на секоја вистинска уметност и наука." –Алберт Ајнштајн Einstein, Albert. The World as I See It. http://www.aip.org/history/einstein/essay.htm 

 Израз на фантазијата. Уметноста е начин да се изрази фантазијата на невербални начини кои не се врзани за формалноста на говорниот или пишан јазик. За разлика од зборот, кој се наоѓа во реченица и има определено значење, уметноста нуди палета од форми, симболи и идеи со најразновидни значења."Јупитеровиот орел [како пример за уметност] не е, како логичките (естетски) атрибути на предмет, концепт на возвишеност и величественост на создавањето, туку нешто друго – нешто што ѝ дава на фантазијата поттик да го прошири летот над цела низа сродни претстави што предизвикува повеќе мисли од оние што ги дозволува изразот во некој концепт определен со зборовите. Тие даваат естетка идеја, која ѝ служи на надрационалната идеја како замена за логичката презентација, но со своја сопствена функција - анимирање на умот со негово отворање кон поле на сродни претстави проширени вон границите на сфаќањето." –Имануел КантImmanuel Kant, Critique of Aesthetic Judgement (1790).

 Универзална комуникација.

 Ритуална и симболичка функција. Во многу култури уметноста е користена во ритуали, перформанси и танцови како декорација или симбол.

Мотивирани цели на уметноста

Мотивираните цели на уметноста се свесни и намерни активности изведени од страна на уметникот или креативецот. Тие можат да бидат со намера да донесат некаква социјално-политичка промена, да коментираат некаков аспект во општеството, да изразат одредена емоција или расположение, да искажат одредена лична психологија, да отсликаат некоја друга дисциплина, да помогнат во продажба на одредени стоки и производи (комерцијални уметности) или или нешто да искомуницираат.

 Комуникација. Уметноста, најпросто кажано, е облик на комуникација. Со самото тоа што повеќето облици на комуникација имаат намера или цел да пренесат порака кон друг поединец, ова е мотивирана цел. Илустривните уметности, како научната илустрација се облик на уметносст како комуникација. Сепак, содржината не мора да е само научна. Преку уметноста се комуницираат и емоции, расположенијаа и чувства."Уметноста е збир артефакти или слики со ссимболични значења како средства за комуникација." –Стив МитхенSteve Mithen. The Prehistory of the Mind: The Cognitive Origins of Art, Religion and Science. 1999

 Уметноста како забава. Уметноста може да има цел да поттикне одредено расположение кај оној што ја прима. Оваа цел и функција е присутна во уметноста на филмот и видео игрите.

 Авангарда. Уметност за политичка промена. Една од целите на уметноста, особено во раниот 20 век, е да користи визуелни слики заради политичка промена. Уметничките движења кои ја имаат оваа цел – Дадаизам, Надреализам, Руски конструктивизам и Апстрактниот експресионизам и др. – се нарекуваат уметности на авангарда.

 Уметност со психолошки и терапевтски цели. Уметноста се користи и од страна на уметничките терапевти, психотерапевти и психолози како уметничка терапија. Цртањето на пример се користи за да се определи личноста или емоционалното функционирање на пациентите (дијагностика). Уметничкото дело исто така може да се користи како соодветна психијатриска терапија за надминување на некакви пречки или потешкотии.

 Уметност со општествени цели, субверзија или анархија. Иако слична на уметноста за политичка промена, ссубверзивната или деконструктивистичка уметност може да поставува прашања за аспектот на општеството без некакви определени политички цели. Во овој случај целта на уметноста не е промена туку проста критика на некои аспекти на општеството.

 Уметност за пропаганда, или комерцијализација. Уметноста често се користи како облик на пропаганда, заради остварување влијание врз сфаќањата или расположенијата на масите. Воедно цел на уметноста може да биде и стимулација на продажба на одреден производ. Целта на уметноста во овие случаи е суптилно да манипулира со гледачот кој емоционално или психолошки одговара на одредена идеја или предмет.Ролан Барт, Митологии

 Поврзано 
 Ликовна уметност
 Филмска уметност
 Вајарство
 Естетика, филозофија на убавина
 Уметничка критика
 Уметнички групи
 Историја на уметност
 Уметничка школа
 Уметнички стилови, периоди и движења
 Уметнички техники и материјали
 Музика
 Убави уметности
 Список на уметници
 Список на уметнички дела
 Список на најскапи платна
 Филозофија на уметност

 Корисна литература 
 Аристотел: „Метафизика“
 Платон: „Теорија на форми“
 Карл Густав Јунг: „Човек и неговите симболи“








 Надворешни врски 

 Големи музеи во светот (Лувр, Метрополитен) 
 CGFA: A Virtual Art Museum  Огромна страна со добар репродукциски квалитет на илјадници платна]
 Надреализам 
 Art History  Со биографии и дела на надреалистите
 Art-Atlas.Net Меѓународен уметнички директориум
 Речник на уметнички поими
 Енциклопедија на уметност.
 Уметност и спиритуален живот 
 Уметнички движења
 Уметност како примитивен јазик
 образование
 Уметнички ресурси
 Случајот против уметноста на Џон Зерзан 

 Наводи 

*