Социјалистичка Федеративна Република Југославија

Социјалистичка Федеративна Република Југославија (скратено СФРЈ) — поранешна европска и балканска држава, која постоела од 1945 до 1992. СФРЈ е скратениот назив на Југославија.

Формирана е на 29 ноември 1945 на Третото заседание на АВНОЈ во Белград како заедница на 5 народи и 6 републики (Босна и Херцеговина, Македонија, Словенија, Србија, Хрватска и Црна Гора), со оригинално име Федеративна Народна Република Југославија (ФНРЈ), пред да го добие името Социјалистичка Федеративна Република Југославија (СФРЈ) на 7 април 1963.

Социјалистичка Федеративна Република Југославија е наследничка на Кралството Југославија (1918-1943) и Демократската Федеративна Југославија (1943-1945). За еден од најважните моменти што подоцна влијаеја Југославија да се распадне, се смета неуспехот на Вонредниот конгрес на Сојузот на комунистите на Југославија, во Белград, на 22.1.1990. Престанува да постои во 1992, со отцепувањето на 4 од 6-те републики. Србија и Црна Гора, формираа нова заедница - најпрво Сојузна Република Југославија, а подоцна во 2003-та државната заедница Србија и Црна Гора.

СФРЈ се граничела со Италија и Австрија на северозапад, Унгарија и Романија на север, Бугарија на исток, и Грција и Албанија на југ. Западниот дел на републиката излегувал на Јадранско Море.

Југославија била важен член на Движењето на неврзаните за време на Студената војна.

 Потекло на поимот 

Името „Југославија“ е мешовит збор составен од зборовите „југ“ и „славија“ што би значело земја на Словените. Според тоа преводот на „Југославија“ би бил „Јужна Славија“ или „земјата на Јужните Словени“. Зборот ги обединува шесте поврзани јужнословенски народи на Југославија, Бошњаци/Муслимани по националност, Македонци, Словенци, Срби, Хрвати и Црногорци. Сепак целосното официјално име на државата, варирало доста драстично од периодот 1943 — 1992.Benson, Leslie; Yugoslavia: a concise history; Palgrave Macmillan, 2001 ISBN 0-333-79241-6

Првата Југославија, била формирана под името Кралство на Србите, Хрватите и Словенците. Во јануари 1929 година, кралот Александар I, вовел диктатура во земјата и ја преименувал во Кралство Југославија, и со тоа за првпат го употребил овој термин, кој дотогаш неофицијално се употребувал. Откако окупацијата и ослободувањето на кралството во Втората светска војна, новата југословенска држава била прогласена в 1943 година и именувана како Демократска Федеративна Југославија (скратено ДФ Југославија или ДФЈ), со кое име го оставила прашањето за република или кралство отворено. Во 1946 година, се преименувала во Федеративна Народна Република Југославија (ФНР Југославија или ФНРЈ)  Proclamation of Constitution of the Federative People’s Republic of Yugoslavia, 31. 1. 1946., а веќе во 1963 станала Социјалистичка Федеративна Република Југославија (СФР Југославија или СФРЈ). Најчесто кога се мисли на земјата се употребува последното официјално име (Социјалистичка Федеративна Република Југославија) кое останало најголем период како официјално име на оваа земја. Од трите официјални југословенски јазици, српскохрватската и македонската варијнта за името на земјата била иста, додека словенечката се разликувала помалку во спелувањето на зборот „Социјалистичка“:

 српскохрватски и македонски јазик:
 латиница: Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija
 кирилица: Социјалистичка Федеративна Република Југославија
 словенечки јазик:
 Socialistična Federativna Republika Jugoslavija

Поради големината на името често биле користени кратенки кои се однесувале на Социјалистичка Федеративна Република Југославија, иако државата најпозната била само како „Југославија“. Најчестата и најупотребувана кратенка е „СФРЈ“, иако „СФР Југославија“ исто така било употребувано во официјална улога, посебно од страна на медиумите.

 Историја 

 Втора светска војна 

На 6 април 1941 година, Југославија била нападната од страна на силите на оската предводени од Германија. До 17 април 1941, земјата била целосно окупирана и подоцна поделена од страна на земјите окупатори. Како што германските сили оделе кон исток за да го нападната СССР, во Југославија била формирана Народно Ослободителна армија и партизанските единици на Југославија, познати едноставно како партизани. Врховен партизански командант бил Јосип Броз Тито (претседател на КПЈ), и под негова команда на движење наскоро започнува воспоставувањето на "ослободени територии", кои привлекоа вниманието на окупациски сили. За разлика од разни националистички сили, активни во окупирана Југославија, партизаните биле панјугословенско движење, односно го промовирале "братството и единството на југословенските народи, и ги претставувале републиканските, левичарските и социјалистичките елементи на политичкиот спектар на Југославија. Владеачката коалиција на политички партии, фракции и најпознати индивдуи кои стоеле зад ова биле сместени во Народно-ослободителниот фронт предводен од страна на Комунистичката партија на Југославија (КПЈ). Фронтот формирал претставничко политичко тело - Анти-фашистичко собрание за народно ослободување на Југославија, попознато само како АВНОЈ. На првото заседание на АВНОЈ кое било одржано во Бихаќ била донесена одлука дека парламентот треба да ја има врховната улога во државата.Lampe, John R.; Yugoslavia as history: twice there was a country; Cambridge University Press, 2000 ISBN 0-521-77401-2

Во 1943 година, југословенските партизани започнувале сè повеќе и повеќе да го привлекуваат вниманието на Германците. Во две големи операции наречени Fall Weiss (од јануари до април 1943) и Fall Schwartz (15 мај до 16 јуни 1943), силите оската се обиделе да стават крај на  противењето на југословенската држава еднасш засекогаш. Имало голем број битки, но како најпознати се издвоиле Битката на Неретва и Битката на Сутјеска. 20000 силни партизански трупи се бореле со 150000 војници кои припаѓале на тројниот пакт. И во двата случаи, покрај големите партизански жртви, Јосип Броз Тито успеал да ја избегне замката безбедно да се сокрие. По повлекувањето на главните сили на Оската, партизаните успеале да ослободат значаен дел од Југославија. Настаните значително го зголемиле достоинството на партизаните, и со тоа им се доделил поволен углед кај југословенското населени. Со тоа многу југословенски цивили се приклучиле кон партизанската чета. На 8 септември 1943 година фашистичка Италија капитулира, оставајќи празна зона во Југославија, отворена за партизаните. Тито ги искористил настаните и ослободил неколку крајрежни градови.

По многу поволна верига од настани, АВНОЈ одлучиле да се состанат за вторпат - сега во партизански-ослободениот град Јајце. На второто заседание на АВНОЈ, кое траело од 21 ноември до 29 ноември 1943 година (веднаш после Техеранската конференција) се добиле неколку важни заклучоци. Најважен од нив е создавање на Демократска Федерална Југославија, република, која ќе биде федерација од шест подеднакво јужнословенски републики (за разлика од српската превласт во Кралството Југославија). Советот донел одлука за "неутрално", име и намерно го оставиле прашањето "монархија против република" отворено, и било одлучено дека на кралот Петар II ќе му биде дозволено да се врати од прогонство во Лондон, при поволен резултат на Пан-југословенскиот референдум по ова прашање. Меѓу другите решенија, АВНОЈ се решиле за формирање на привремен извршен орган на Националниот комитет за ослободување на Југославија или НКОЈ (Nacionalni Komitet oslobođenja Jugoslavije) и го назначиле Јосип Броз Тито за премиер. Како што се нижеле успеси, во 1943 година, на Тито му било  дадено признането Маршал на Југославија. Поволни вести дошле и од Техеранската конференција во Иран, која се одржувала во речиси исто време. На партизаните им се доделиле набавки на воени оружја и добиле поддршка во борбата против силите на оската.

Бидејќи војната се драстично се свртила контра оската во 1944 година, партизаните продолжиле да имаат значителни парчиња од југословенската територија. Со сојузниците во Италија, југословенските острови на Јадранското Море беа рај за отпор. На 17 јуни 1944 година во партизанската база на островот Вис била местото каде што се одржала конференцијата помеѓу Јосип Броз Тито, премиер на НКОЈ (AVNOJ) и Иван Субашиќ, премиер на кралската југословенска влада која се наоѓала во егзил во Лондон.Martin, David; Ally Betrayed: The Uncensored Story of Tito and Mihailovich; New York: Prentice Hall, 1946 Со заклучоците, познати како договор меѓу Тито-Субашиќ, кралот го признал АВНОЈ и Демократска Федерална Југославија, како и потпишал договор за воспоставување на заедничка коалиција во југословенската влада, на чело со Тито, со Субашиќ како министер за надворешни работи и со АВНОЈ потврдено дека привременото тело на парламентот на Југославија.. Белград, главниот град на Југославија, бил ослободен со помош на советската Црвена армија во октомври 1944 година, a формирањето на новата влада југословенска било одложено за 2 ноември 1944 година. На овој ден во Белград било потпишан договор со кој се формирала и привремената влада. Договорот исто така предвидувал евентуално по војната избори, кои ќе ја одредат иднината на државата, како и нејзиниот систем на управување и економија.

До 1945 година партизаните правеле чистка на силите на оската и ги ослободувале останатуте делови од окупираната територија. На 20 март 1945 година, партизаните започнале со движење кое имало за цел, целосно да ги тргне Германците и останатите народи од оската од југословенска територија. До крајот на април 1945 година, останатите северните делови на Југославија биле ослободени и парченца од јужно-германска/австриска територија, како и италијанска територија околу полуостровот Трст. Демократската Федерална Југославија, стана целовита, и во неа биле вклучени шест сојузни покраини: Федерална Република Босна и Херцеговина (ФР Босна и Херцеговина), Федерална Република Хрватска (ФР Хрватска), Федерална Република Македонија (ФР Македонија), Федерална Република Црна Гора (ФР Црна Гора), Федерална Република Србија (ФР Србија) и Федерална Република Словенија (ФР Словенија).Ramet, Sabrina P.; The three Yugoslavias: state-building and legitimation, 1918-2005; Indiana University Press, 2006 ISBN 0-253-34656-8

 Пост-воен период 

Првите пост-југословенски воени избори, биле одредени за 11 ноември 1945 година. Во тој период коалицијата на партии за поддршка на партизаните, „Единствениот народнослободителен фронт“ (Jedinstveni narodnooslobodilački часа, JNOF), бил преименуван во „Народен фронт“ (Народни часа, NOF). Народниот фронт во главно бил предводен од Комунистичката партија на Југославија (КПЈ) и претставуваn од страна Јосип Броз Тито. Старите политички партии формирани пред војната, биле обновени. Во ран јануари 1945, кога непријателот сѐ уште окупирал делови од северозапад, Јосип Броз Тито искоментирал:

Покрај тоа, самите избори биле одржани со тајно гласање и кампања која била многу нередовна и нерегуларна. Опозициските весници биле забранети повеќепати, и во Србија, водачите на опозицијата како Милан Грол добиле закани преку печатот. Опозицијата се повлекла од изборите во знак на протест поради непријатната атмосфера која што била создадена. Сепак, изборите сѐ уште вклучувале опција да се гласа за опозицијата во кутија без листа. Изборните резултатите од изборите на 11 ноември 1945 година одлучиле во корист на другата, со просек 85% гласачи на секоја сојузна држава. На 29 ноември 1945 година на втората годишнина од вторато заседание на АВНОЈ на конститутивна седница на собранието на Југославија, државата била прогласена за република. Демократска федерална Југославија станала Федеративна Народна Република Југославија (ФНР Југославија, фНРЈ), како и претставките на имињата на шесте републики се промениле од "Сојузна држава" во "народна република".

мини|десно|Штафета на младоста, 1960
Југословенската влада влегла во коалиција со Советскиот Сојуз во рамките на владеењето на Сталин и во почетокот на Студената војна биле отстранети два американски авиона, кои лебделе над југословенскиот воздушен простор, на 9 и 19 август 1946 година. Ова биле првите воздушни несреќи на западни авиони за време на Студената војна и со оваа акција била предизвика длабока недоверба на Тито во САД и сметал дури дека се спремала воена интервенција против Југославија. Новата Југославија во почетокот го користела Сталинистичкиот модел за економски развиток во раниот период и притоа во некои делови доживеала успех. Тензиите со западот станале високи откако Југославија се приклучила кон планот на Сталин и СССР и во раниот период на Студената војна Југославија започнала со агресивна внатрешна политика. Откако ослободила поголем дел од Јулијскиот дел и Корушка и со историски барања на овие два региона, југословенската влада започнала дипломатски мисии со цел да ги приклучи кон своја територија. Овие две барања биле одбиени од западот. Најголема точка на раздорот била на пристаништето-град Трст. Градот и неговата внатрешност  биле претежно ослободени од партизаните во 1945 година, но притисокот од страна на западните сојузници ги присилило да се повлечат вна т.н. „Морганска линија“. Слободната територија на Трст била создадена, и поделена на зона А и зона Б, водени од западните сојузници и Југославија соодветно. Првично Југославија била поддржана од Сталин, но од 1947 година односите на двете земји (Југославија и СССР) заладиле. Ова прашање било решено кога започнала конфликтот меѓу Тито и Сталин, така што зоната А и била дадена на Италија, а зоната Б на Југославија.

мини|десно|Првата конференција на Движењето на неврзаните, Белград 1961 година.
Во меѓувреме избувнала граѓанската војна во Грција - јужниот сосед на Југославија. Притоа југословенската влада се одлучила да ја поддржува Комунистичката партија на Грција за победа. Југославија направила пратка на помош во Грција, биле испратени оружје и муниција како и храна. На грчките сили дури им било дозволено да ја користат и југословенската територија како. Иако СССР, Бугарија и Албанија и помогнале исто така и помогнале, помошта не можела да се мери со онаа која Југославија и ја упатила на грчката држава. Како и да е на оваа југословенска „авантура“ и дошол крајот кога настанала и Тито-Сталин поделбата, при што грчките комунисти во таа поделба застанале на страната на Сталин и одбиле секаква помош од југословенската влада. Без неа сепак ти биле победени во 1949 година. Како резултат на тоа многу Македонци биле избркани од Грција и нивните домови биле заземени.

 Вооружени сили 

мини|десно|Авион Соко Г-4 Супер Галеб
Вооружените сили на СФР Југославија ги сочинувале Југословенската народна армија (Jugoslovenska narodna armija, JNA), Територијална одбрана (TO), Цивилна заштита (CZ) и Милиција (полиција) во време на војна. Социјалистичка Југославија одржувала јака воена сила. ЈНА била главна организација на воените сили, и се состоела од копнена војска, морнарица и авијација. Воено, Југославија водела политика на само-доволност. Поради нејзината политика на неутралност и неврзаност, се настојувало да се развие воената индустрија во земјата која ја обезбедувала војската со сите нејзини потреби, па дури и произведувала за извоз. Најголемиот дел од воената опрема и делови биле домашно произведени, додека некои биле увезени од Исток и од Запад.

 Образование 
Универзитетот во Загреб (основан во 1669) и Универзитетот во Белград (основан во 1808) веќе постоеле пред создавањето на Југославија.

Помеѓу 1918 и 1992, биле основани следниве универзитети:Enciklopedija Jugoslavije, 2. Ausg., Band 6, Artikel Jugoslavija, Abschnitt Nauka, S. 510 f.

Универзитет во Љубљана (1919)
Универзитет во Сараево (1949)
Универзитет во Скопје (1949)
Универзитет во Нови Сад (1960)
Универзитет во Ниш (1965)
Универзитет во Приштина (1970)
Универзитет на уметностите во Белград (1973)
Универзитет во Риека (1973)
Универзитет во Сплит (1974)
Универзитет во Титоград (1974)
Универзитет во Бања Лука (1975)
Универзитет во Марибор (1975)
Универзитет во Осиек (1975)
Универзитет во Крагуевац (1976)
Универзитет во Тузла (1976)
Универзитет во Битола (1979)

Федерални единици
 Име  Главен град  Знаме  Грб МестоположбаСоцијалистичка Република Босна и Херцеговина  Сараево70px|border70px Социјалистичка Република МакедонијаСкопје70px|border70pxСоцијалистичка Република Словенија  Љубљана70px|border70pxСоцијалистичка Република Србија  

 Белград
 Приштина
 Нови Сад70px|border70pxСоцијалистичка Република Хрватска  Загреб70px|border<center>70px<center>Социјалистичка Република Црна Гора  Титоград (сега Подгорица)70px|border70px

 Демографија 
мини|Население во Југославија од 1961-1991
Населението на Југославија постојано растело во текот на нејзиното постоење, особено во повоениот период, благодарение на подобрувањето на здравствената заштита, економскиот развој и релативно високите стапки на наталитет во одредени региони. Според пописот од 1948 година, првиот официјален попис по војната, Југославија имала околу 15,9 милиони жители. До 1991 година, последниот попис пред распадот на државата, населението достигнало 23,5 милиони. Овој раст, сепак, не бил рамномерен низ целата земја. На пример, Косово и Босна и Херцеговина бележеле повисоки стапки на наталитет, особено кај албанското и муслиманското население, додека Словенија и Хрватска имале побавен демографски раст поради пониски стапки на раѓање и поголема урбанизација. Индустријализацијата во 1950-тите и 1960-тите години придонела за внатрешни миграции од рурални кон урбани области, што дополнително го обликувало демографскиот пејзаж.

 Јазици 
мини|лево|300п|Југословенските републики со главните градови.
Населението на Југославија зборувало три јазици, српскохрватски, словенечки и македонски.Rose, Arnold M.; Institutions of Advanced Societies; U of Minnesota Press, 1999 ISBN 0-8166-0168-2 Српскохрватскиот бил зборуван од населението во федералните републики СР Босна и Херцеговина, СР Србија, СР Хрватска и СР Црна Гора - со тотални говорители, 12,390,000 луѓе во тоа време. Словенечкиот бил зборуван од 1,400,000 жители на СР Словенија, додека македонскиот бил зборуван од 931,000 жители на СР Македонија. Исто така националните малцинства го употребувале нивниот мајчин јазик - 506,000 луѓе зборувале унгарски (најмногу во САП Војводина) и 780,000 луѓе го употребувале албанскиот јазик во САП Косово и СР Македонија. Турскиот, романскиот и италијанскиот исто така биле зборувани, но во помал степен.

Трите главни јазици се меѓусебно доста слични, сите три припаѓаат на семејството на јужнословенски јазици. На тој начин јужнословенските народи се разбирале меѓусебе независно во која република живееле. Српскохрватскиот јазик е составен од три дијалекта, штокавски, кајкавски и чакавски со тоа што Штокавскиот бил употребен во стандардниот литературен јазик. Официјалниот српскохрватски (штокавски), бил поделен на две слични варијанти, хрватска и српска варијанта, со мали разлики кои ги одделувале една од друга.

Две азбуки биле употребувани во Југославија: латиницата и кирилицата. Двете азбуки биле уредени за употреба во српскохрватскиот јазик, иако српскохрватската латинична азбука е позната како латинична азбука на Гај, додека за кириличата азбука се мисли на српската кирилична азбука. Со српскохрватскиот јазик се употребувале двете азбуки, со македонскиот јазик само кирилицата, додека со словенечкиот само латиницата. Хрватската варијанта на јазикот била целосно предадена на латиничното писмо, додека пак со српската варијанта се употребувале двете писма - и латиничното и кириличното.

 Култура 
 Литература 
мини|лево|Иво Андриќ, добитник на Нобеловата награда за литература во 1961|190x190пкс
Некои од најпознатите југословенски писатели биле Иво Андриќ, Мирослав Крлежа, Меша Селимовиќ, Бранко Ќопиќ, Мак Диздар и други.

 Спорт 
Спортот во Југославија имал значајна улога во нејзината култура и општество. Најголема популарност имале тимските спортови како фудбал, кошарка, ракомет, одбојка и ватерполо. Од поединечните спортови, најпопуларни биле тенисот, атлетиката, алпското скијање, пливањето, пинг-понг, скијачките скокови и шахот.

мини|десно|Југословенската кошаркарска репрезентација, шампиони на Евробаскет 1989, чиј домаќин беше Југославија
Најпопуларниот спорт бил фудбалот, со клубови како Црвена ѕвезда Белград, Партизан Белград, Динамо Загреб и Хајдук Сплит кои биле особено успешни. Особено успешна била и кошаркарската репрезентација на Југославија, која освоила три златни медали на светските првенства (1970, 1978, 1990), пет на европските првенства (1973, 1975, 1977, 1989, 1991) и еден на Олимписките игри (1980).

Од позначајните спортски настани кои се одржале во Југославија биле Европското првенство во фудбал 1976, Зимските олимписки игри 1984 во Сараево, и Светските првенства во пинг-понг во 1973 во Сараево и 1981 во Нови Сад.

Југославија како тема во уметноста и во популарната култура
 „Југославија“ - песна на српскиот поет Бранко Миљковиќ.Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 59-60.

 Поврзано 

 Знамиња на југословенските социјалистички републики

 Наводи 

 Надворешни врски 
 Лексикон на ЈУ митологија (на српски и на хрватски) 
 Филтер Југославија од Константин Петровски 


Категорија:Поранешни држави во Европа
Категорија:Поранешни комунистички републики
Категорија:Поранешни држави на Балканот
Категорија:Поранешни словенски држави
Категорија:Историја на Европа
Категорија:Комунистички држави
Категорија:Еднопартиски држави
Категорија:Држави и територии распаднати во 1992 година