Hāmoa ki te Uru

Ko Hāmoa he whenua i te Moana-nui-a-Kiwa. He Porinīhia nga tangata. Ko te reo Hāmoa (reo Hamoa gagana Samoa) te reo o nga tangata whenua. I te tau 2009, e 179,000 nga tangata e noho i roto o te whenua katoa. He tekau nga motu, ko Savai'i me Upolu nga motu nui. Ko Apia te tāone nui, e tu i Upolu, anō, te papa rererangi nui ko Fale'olo International Airport.

I te tau 1962, na tutahi ai Hāmoa mai Aotearoa.

He tino nui nga tangata Hāmoa e noho i nāianei ki waho o ratou motu. I te tau 2001, he 115,000 i roto o Aotearoa,  me he nui hoki ngā Hāmoa ki Hononga-o-Amerika, Hawai'i me Ahitereiria.

Ko Silisili te maunga teitei rawa o Hāmoa, e tu ki te motu o Savai'i. E 1,858 mita te teitei.

 Ngā wā ō mua 
Kāore e tino mōhiotia te wā i tae atu ai ngā tāngata Porinīhia ki Hāmoa. Engari, ki nga whakatewhatewha o nga kaipūtaiao Pakeha i Hāmoa, he whakapono ratou, na tatūngia nga tangata i nga motu, mai ano 3,000 tau.New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa by Roger C. Green & Helen M. Leach, Journal of the Polynesian Society, Vol. 98, No. 3, 1989. Retrieved 6 Hanuere, 2009 Ko Te Rangi Hīroa tētahi kaituhi na haere i Hāmoa mo tona mahi me ka tuhituhi e ia te pukapuka Samoa Material Culture.
Anō, ko Robert Louis Stevenson tētahi kaituhi na noho i Hāmoa ma tōna whānau ki te kāinga o Vailima. Ko te wā o tana matenga ki Hāmoa ko te tau 1894 me he nehua ia ki te maunga o Vaea ki Upolu. 

 Ngā motu 
He 10 ngā motu o Hāmoa, ngā ahi tipua katoa. E whā ngā motu e tu ai nga kāinga, ko Upolu, Savai'i, Manono me Apolima. Kāore e tu ngā kāinga ki motu iti'iti, ko Nu'utele, Nu'ulua, Namua, Fanuatapu, Nu'ulopa me Nu'usafe'e.

Ko Savai'i te motu nui rawa atu i te whenua katoa. E ai ki te whakataukī o reira, ko Savai'i 'te wairua o Hāmoa'. 43,103 (2006) ngā tāngata e noho ana i reira. Ehara i te tino nui ngā tāone i Savai'i; he kāinga rīriki noa iho te nuinga. Kei Upolu, he motu anō, ngā tāone nunui. E rua herenga kaipuke i Savai'i, ko Salelologa te tāone nui o te motu me Asau tētehi.

I Savai'i hoki ngētehi wāhi nō nehe noa atu: koia hoki te puke o Pulemele'i, ngā pehu wai tai o Taga (ko Alofa'aga tētahi ingoa), me te Tapuae o Moso. E rua tekau maero atu a Falealupo i te Rārangi Huringa Wā o te Ao, ā, koia te kāinga hauāuru rawa atu i Hāmoa. Kei roto i ngā pukapuka o Pākehā, i ngā tau tīmata o tērā atu rautau, i ngētehi wā i karangahia rā te motu ko Pola. Ko Matavanu he maunga ahi tipua anō hoki i runga i a Savai'i, i hū i nga tau 1905 - 1911, ā, ka puta mai te rangitoto, ka rere iho i te tihi o te maunga.

E tu ngā wāpu ki Mulifanua i Upolu me Salelologa ki Savai'i mo ngā waka tere ki waenganui o Savai'i me Upolu. 

 Takiwā tōrangapū 
He 11 nga takiwā tōrangapū o Hāmoa; he 6 ki Savai'i me 5 ki Upolu me nga motu iti ētahi atu.
Nga takiwā tōrangapū e 6 kei te raki o Savai'i ko Fa'asaleleaga, Gaga'emauga, Gaga'ifomauga, Palauli, Satupa'itea me Vaisigano.
Nga takiwā tōrangapū e 5 kei te raki o Upolu ko A'ana, Aiga i le Tai, Atua, Tuamasaga me Va'a o Fonoti. Te takiwā o Aiga i le Tai tae ana nga motu o Manono, Apolima me Nu'ulopa. 

E rua nga papakainga no Savai'i e tu i Upolu, ko Samalae'ulu me Le'ava'a. Nga papakainga e rua ēnei kua whakamōtī i te hūnga o te ahi tipua, te maunga Matavanu ki Savai'i.

 Reo Hāmoa 
Ko te reo Hāmoa nō te reo whānau o ngā iwi o Porinīhia, arā he reo ka ahu mai nō te Moana-nui-a-Kiwa, me te aha, e ōrite ana te reo Hāmoa ki te reo o Māori, o Tonga, ā, o ngā moutere Porinīhia anō hoki. Ko te mihinare George Pratt (1817-1894) ka tuhituhi te tikinare mataati o Hāmoa i te tau 1862.
E 40 tau i noho ai Pratt ki Savai'i.
Tangi itiNgā kupu ōrite i PorinīhiaPhonemePorinīhia i muaTongaNiueHāmoaRapa NuiTahitiMāori (Aotearoa)Māori (Kuki Airani)Hawai'iReo Pākehā (Ingarihi)*taŋatatangatatangatatagatatangatataatatangatatangatakanakaman*sinahinahinasinahinahinahinahinainahinagrey-haired*kanahekanahekanaheanaeanaekanaekanaeanaemullet*tialesialetialetialetiaretiaretīaretiarekieleGardenia*wakavakavakavaavakavaawakavakawaacanoe*fafinefafinefifinefafinehahinevahinewahinevainewahinewoman*matuqaGlottal stop is represented as 'q' in reconstructed Proto-Polynesian words.matuamatuamatuamatuametuamatuametua, matuamakuaparent*ruauaualuaruaruaArchaic: the usual word in today's Tahitian is 'piti'.ruarualuatwo*tolutolutolutolutorutorutorutorukoluthree



 Whakaahua 

 Tohutoro 

Category:Hāmoa
Category:Porinīhia