Йӱд

мини|270пкс|Мланде йӱдым спутник гыч.
мини|270пкс|Йӱд парк

Йӱд — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап; жапын кужытшо, кунам палемдыме точкышто керек-могай кавасе телан (планет, тудын спутникше-влак да т.м.) рӱдӧ волгалтарышыже (Кечыже) каватӱр деч ӱлнӧ лийын шога (кумдан палемдыме годым).
«Йӱдын кужытшо» палемдыме точкылан тудын широтаже, планетын (керек-могай небесный телан) орбите плоскостьшо тудын пӧрдмӧ рӱдыжӧ деке тайналтмыже да рӱдӧ волгалтарышын  да пӧрдмӧ рӱждыжын кокласе лукшо деч зависитла. Небесный тела-влакын кечышт да йӱдышт терминатор дене ужашлалтыт. Кече системе планет-влакын пӧрдмӧ рӱдышт нунын орбите плоскостьышт деке вияшым колтымо гай огыт лий, сандене йӱд-влакын кужытшым нунын Кече йыр пӧрдмӧ ийгот пагытышт вашталта. Икгай кужытан кече да йӱд кечытӧр жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке вияшым колтымо гай лийын шогат; эн кужу кече да эн кӱчык йӱд (але мӧҥгешла) кечышогымаш жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке эн кугын тайналтын шога.
Полярный круг-влак деч кӱшнӧ лийын шогышо широталаште йӱдын кужытшо кечын кужытшым эртен кертеш (полярный йӱд). Полярный йӱдын кужытшо полярный кругысо ик сутка гыч полюсысо пелий марте шуйна.
Кече каватӱр деч 18° деч ӱлко волымыжо годым астрономически йӱд шуэш. Кечын каватӱр деч кӱшнӧ улмыжо годым — кече. Жап, кунам Кече каватӱр йымаке уже волен лиеш, но шалатыме кечыйолжо шекланыше деке эше миен шуэдылеш, рӱмбалгыш манын лӱмдат. Кунам тиде лук (18°) ок шуалт, йӱд ошо манын лӱмдалтеш (ош йӱд)Ил захидал, сайн шөнө хүсэл. 

 Тугак ончо 
 Кече лекмаш  
 Кече шичмаш
 Полярный кече
 Полярный йӱд
 Кече (жап)
 Эр
 Кас

 Важ-влак 

Категорий:Астрономий
Категорий:Жап