Лӱммут

Йылмылончыш шанчыште лӱ́ммут — настам ончыктышо ойлымаш ужаш. Лӱммут кӧ? але мо? йодышлан вашмутым пуа.
 Лӱммут ,  да лица дене вашталтеш.
 Ойлончыште лӱммут чыла  лийын кертеш.

Обращений семын каласалтше лӱммут ойлончо йыжыҥ ок лий.

 Чонан да чондымо лӱммут-влак 
Кӧ? йодышлан вашмутым айдемым ончыктышо лӱммут-влак веле пуат. Мутлан: ко? — ӱдыр, рвезе, туныктышо, колызо, гармоньчо, йылмызе. Моло лӱммут, чонанжат, чондымыжат, мо? йодышлан вашмутым пуа, мутлан: мо? — ушкал, имне, кол, куэр, шопкер.

Чонан лӱммут-влак куд вочмык дене веле вашталтыт, мутлан: И. ава, Р. аван, Д. авалан, В. авам, Ср. авала, Совм. аваге. Чондымо лӱммут-влак чыла вочмыкышто каласалтыт: И. вуй, Р. вуйын, Д. вуйлан, В. выйым, Ср. вуйла, Совм. вуйге, М. вуйышто, Н. вуйыш(ко), О. вуеш.

 Собственный да нарицательный лӱммут-влак 
Икгай наста-влаклан пуымо лӱмым нарицательный лӱммут маныт, мутлан: ер, газет, ял, эл, эҥер.

Посна насталан пуымо лӱмым собственный лӱммут маныт, мутлан: Таир ер, "Ямде лий" газет, Учимсола, Марий Эл, Юл.

Собственный лӱммут-влак улыт:
 еҥын лӱмжӧ, ачалӱмжӧ, тукымлӱмжӧ: Сергей Григорьевич Чавайн, Шемер Микуш, Мичу, Кориш;
 вольык да янлык лӱм: Ошеч, Олач, Олас, Шемеч, Ошвуй;
 вершӧр лӱм: Россий, Урал, Элнет, Карман курык, Ялчык, Кичиер, Йошкар-Ола;
 газет, кнага, журнал лӱм: "Кугарня", "Ончыко", "Элнет", "Эреҥер", "Маска вынем";
 сӱрет, кинофильм, спектакль лӱм: "Онар", "Салика", "Морко сем";
  ден  лӱм: Марий кугыжаныш университет;
 орден да медаль лӱм: "Сорла да чӧгыт" шӧртньӧ медаль;

Собственный лӱммутым кугу йӱкпале дене тӱҥалын возат. Кнага, журнал, газет, сӱрет, кинофильм, спектакль, завод, фабрик да южо моло собственный лӱммут кугу йӱкпале дене тӱҥалын возалтыт да кавычкеш налалтыт, мутлан: "Шӧртньӧ падыраш" повесть, "Пачемыш" журнал, "Морко мланде" газет, "Мӱкш отар" спектакль.

 Лӱммутын чотшо 
Лӱммутын кок чотшо уло: шкет да шуко. Шуко лӱммутым кок чотыштат каласаш лиеш: ял - ял-влак, урем - урем-шамыч, ава - авамыт, пасу - пасулаште.

Лӱммутын чотшо гыч наста мыняр улмым пален налына. Шкет чот ик настам каласен пуа. Шуко чот икте деч шуко икгай наста улмым ончыкта.

Лӱммутын шуко чот сынжым ышташ -влак, -шамыч, -мыт, -ла супикс-влак кучылталтыт.

Юмо лӱммутым шкетй чотышто веле каласаш лиеш. Тыгай улыт, мутлан:
  лӱм: вӱд, шӧр, шӱр, лем, ӱй, мӱй;
 действий лӱм: лудмаш, тунеммаш, серымаш;
 пӱртӱс лӱм: лум, поран, теле, йӱр;
 металл лӱм: ший, шӧртньӧ, той, вулно.

Шотлымо чотмут почеш, тыгак шуко, шагал, ятыр, икмыняр шомак почеш шогышо лӱммут шкет чотышто возалтеш, мутлан: Урем дене кок еҥ кая. Погынымашке ятыр еҥ толын.

Нине, нуно олмештышмут почеш шогышо лӱммут шуко чотышто лиеш, мутлан: Нине олмапу-влак кугу йӱштымат чытат. Нуно ял-влак уэш кушкаш тӱҥалыныт.

 Лӱммутын лицаже 
Лӱммут чот да вочмык дене вашталтме семынак лица денат вашталт кертеш. Лица настан кӧн але мон улмыжым палаш полша. Тидым лица супикс-влак каласен пуат.

Лӱммутын кок чотысо кум лицаже уло (а лица сынже - кудыт), мутлан:

  Ед. ч.  Мн. ч. 1.  йолташем  йолташна 2.  йолташет  йолташда 3.  йолташыже  йолташышт

Лӱммутын икымше лицаже ойлышо еҥын настажым ончыкта: мыйын кнагам, мемнан кнага.

Лӱммутын кокымшо лицаже, ойлышо еҥ кӧ дене кутыра, тудын настажым ончыкта: тыйын пӧртет, тендан пӧртда.

Лӱммутын кумшо лицаже, кӧ але мо нерген ойлат, тудын насташтым ончыкта: тудын аваже, нунын авашт, колхозын пасужо, пушеҥгын лышташыже.

Лӱммутыш лица супикс ешаралтеш гын, лӱммутым мыйын, тыйын, тудын, мемнан, тендан, нунын олмештышмут-влак деч поснат ойлаш лиеш, мутлан: тыйын ачат - ачат, нунын пакчашт - пакчашт.

 Лица супиксан лӱммутым возен моштымаш 
 Лица  Й, л, м, н, ҥ, р дене пытыше лӱммут  Ш дене пытыше лӱммут  Моло соҥйӱк дене пытыше лӱммут Единственный чот 1.  -ем (оҥ-ем)  -ем (уш-ем)  -ем (кид-ем) 2.  -ет (оҥ-ет)  -ет (уш-ет)  -ет (кид-ет) 3.  -же (-жо, -жӧ) (оҥ-жо)  -ыже (-ыжо, -ыжӧ) (уш-ыжо)  -ше (-шо, -шӧ) (кид-ше) Множественный чот 1.  -на (оҥ-на)  -на (уш-на)  -на (кид-на) 2.  -да (оҥ-да)  -да (уш-да)  -да (кид-да) 3.  -ышт (оҥ-ышт)  -ышт (уш-ышт)  -ышт (кид-ышт)

 Лица  Пералтышан йоҥйӱк дене пытыше лӱммут  Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммут  Шольо, эрге, чӱчӱ Единственный чот 1.  -м, -эм (ача-м, пасу-эм)  -ем (корн-ем)  шольы-м 2.  -т, -эт (ача-т, пасу-эт)  -ет (корн-ет)  шольы-ч 3.  -же, -жо, -жӧ (ача-же, пасу-жо)  -же, -жо, -жӧ (корны-жо)  шольы-жо Множественный чот 1.  -на (ача-на, пасу-на)  -на (корны-на)  шольы-на 2.  -да (ача-да, пасу-да)  -да (корны-да)  шольы-да 3.  -шт (ача-шт, пасу-шт)  -шт (корны-шт)  шольы-шт

Шкет чот икымше да кокымшо лицаштыже возалтыт:
 -м, -т — пералтышан а, е, э йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: ава-м, шокте-т, куэ-т.
 -эм, -эт — пералтышан моло йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: посто-эм, посто-эт, кӱтӱ-эм, кӱтӱ-эт, Вачи-эм, Вачи-эт.

Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммутым шкет чотысо икымше ден кокымшо лицаште каласыме годым пералтышдыме йӱк лектын возеш: корн-ем, корн-ет, имн-ет, печ-ет.

Шкет чотын кумшо лицаштыже да шуко чотын кум лицаштыжат пералтышдыме йоҥйӱк ы йӱкыш савырна: пече - печы-же, печы-на, печы-да, печы-шт.

Родо-тукымым ончыктышо южо лӱммут (шольо, чӱчӱ, чӱчӱньӧ, шешке, веҥе, оньо) шкет чотын кокымшо лицаштыже -ч супиксым налеш, мутлан: эргы-ч, шольы-ч, чӱчӱ-ч, чӱчӱньы-ч, веҥы-ч, шешкы-ч, оньы-ч.

 Лӱммутын ышталтмыже 
Ик мутвожан лӱммутым тӱҥ лӱммут маныт, мутлан: ола, ял, пӧрт, вуй, кид.

Вес шомак гыч ышталтше лӱммутат шагал огыл. Нуно кум йӧн дене ышталтыт:
 муттӱҥыш супиксым ешарыме дене: кӱтӱ - кӱтӱчӧ; пеледаш - пеледыш, пеледмаш; петыраш - петыртыш;
 мут-влакым ушымо дене: кугу+корно — кугорно, изи+тер — издер;
 мут-влакым мужырын каласыме дене: ача, ава — ача-ава; шӱм, чон — шӱм-чон.

Пытартыш кок йӧн дене  лӱммут-влак ышталтыт.

 Супикс дене ышталтше лӱммут-влак 
 Ойлымаш ужаш  Супикс  Мутлан лӱммутглаголлӱммут  -зе (-зо, -зӧ, -ызо)-че (-чо, -чӧ)  пашазе, шӱвырзӧ, кутырызо, колызопашаче, гармоньчо, кӱтӱчӧ глагол  -маш, -ымаш-ыш-тыш-ем  лудмаш, шинчымаш, погынымашмодыш, лектыш, лӱдыктышончалтыш, ешартыш, пӱтыртышкорем, илем, йӱлем лӱммутпалымутнаречий  -лык  шинчалык, нерлык, поянлык, рвезылык, чолгалык, ончыкылык лӱммут  -ер (-эр)  кожер, куэр (куэ гыч)

Ида мондо! Шинчымаш, погынымаш да тыгаяк чыла моло шомакыште -маш супикс ончылсо ы йӱкпале лӱммутын 2-шо спряжениян глагол гыч ышталтмыжым палдара.

 Йыгыр лӱммут-влак 
Кок але кум шомакым иктыш ушен але мужырын каласен иштыме лӱммутым йыгыр лӱммут маныт, мутлан: кандывуй, кугырӱдывондо, иза-шольо, уш-акыл.

 Мут-влакым ушымо дене лийше йыгыр лӱммут  Мужыран йыгыр лӱммут Ик але кок ужашыжат тошто ыҥжым йомдарен але вашталтен: вӱдшор, изарня, кидвурго, кечыйол
 Шудым, пеледышым, поҥгым, вондерым, парням ончыктышо: арымшудо, кандывуй, пундыштӱҥвоҥго, поланвондо, кугыварня
 Термин семын кучылталтше да посна возымо годым ыҥжым вашталтыше: кугыеҥ, издер, урвоч
 Иге, лу, коля, шӱдыр, ушмен шомак дене лийше: маскаиге, пириге, сӧснаиге, шӱргылу, пасуголя, вӱдколя, шоктешӱдыр, йошкарушмен ача-аватуп-вачеуржа-сорлакид-йолӱй-торыкшӱм-чон пырля возалтеш  кореш гоч возалтеш

 Негыз 
 Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.

Категорий:Ойлымаш ужаш