Кастрен, Матиас Александр

Матиас Александр Кастре́н () (2 Теле 1813, Тервола, Финляндий — 7 Ага 1852, Хельсинки) — финн йылмызе, этнограф. Тудо неле туберкулез черлан кӧра колен. Тудын илышыже кӱчык ыле, илыш пашаже – моло ойыртемалт шогышо.

Кастренын заслугыжо: ме палена финн улмынам, тӱҥямбалне ме шкетын огынал, мемнан родо-тукымна-влак улыт. Тудын шымлымыж почеш, финн-влакын родо-тукым калыкышт улыт: самоед, хант, манси, тунгуз, суас, тюрк-влак да мучашлан монгол-влак. Тудо шуко книгам возен Лапландийыште, Карелийыште, да Сибирьыште путешествоватлымыж нерген (Лапландийыште – 1838, Российысе Карелийыште – 1839, Лапландийыште, Российыште да Сибирьыште – 1841–1844, Сибирьыште – 1845–1849)Нойонен 2005: 58.. Нине пашалаште тудо шагал огыл йӱлам, верам, мут-влакым, муро еҥ модмаш-влакым келгын ончыкта, нуным ме тудын пашаж деч посна ала нигунамат огына пале ыле.

Кастренын возымо кугу пашаже-влаклан шотлыман самоед йылме дене грамматикым да Калевалан швед йылмышке кусарымым, нуно коктынат чыла могырымат кугу культурлык паша-влак лийыныт. 1850 ийыште Хельсинкисе университетыште финн йылме дене икымше профессорым сайлыме годым М. А. Кастреным тиде должностьышко ойыреныт. Хельсинкисе университетын профессоржо 1851. Тудын финн мифологийым кучылтман лекцийлаште Алексис Киви "Куллерво" пьесыжлан поян материалым муын. 

Шке современник-влакшылан Кастренын влиянийже кугу лийын, но кодшо поколенийланат тиде влияний изи лийын огыл. Арам огыл Сакари Топелиус "Элна" книгаштыже Кастрен нерген чот пагален воза: "Но тудо (Кастрен) пашам арам ыштен огыл: тудо шындыме цельын ужашышкыже шуын да корныжым весышке виктарен. Мӱндыр Эрвелыште да Тора Йӱдвелыште мондалтше калык-влак кызыт тӱнян шинчаончыкыжо лектыныт, нунын йылмышт рашемыныт, нунын акрет годсо памятникышт-влак аралалт кодыныт да волгалтарат финн тукым калык-влакым. – Кастрен гай еҥ-влак калыкын шамжым (сознанийжым) нӧлтат, кумылаҥдат, нунын шинчымашыштым да калык тӱнян историйыштыже нунылан чап страницым ыштат".

Колымекыже шымлымашыжым 12 том дене лукмо. Марий-влакын йылме, тӱвыра нерген шуко шанче пашам возен, марий грамматикымат возен. 

1991 ийыште Хельсинки олаште тудын лӱмым нумалше обществе почылтын; тӱвырам вияҥдымашыште, книга, тунемме пособийым лукмо шотышто уралысе изи калык-влаклан (марий-влакланат) полша.

Литератур
Нойонен, Уолеви 2005: Корно йолташ-влак (М. А. Кастренын путешествийлаштыже) (И. С. Галкин кусарен).

Негыз

Категорий:Финн йылмызе-влак