У Торъял кундем

У Торъял кундем, У Торъял район () — Марий Эл республикысе муниципал район.
Административ рӱдер — У Торъял .

 Географий 
Марий Элын йӱдвел-эрвелныже верланен. Йӱдвелне Виче велын Пыжанъю кундем (Пижанский район) да Кукарка кундем (Советский район) дене, эрвелне Шернур кундем дене, кечывалвелне да кечывалвел-эрвелне У Роҥго да Кужэҥер кундемла дене, касвелне — Оршанке кундем дене . Тыге картыште ончалаш гын, ты Киров областьынат да Марий Элынат икгай лӱман район-влак улыт – «Советский район», мо оҥай нуно ваш-ваш пошкудо улыт.

Кундем кумдык 920 км² (але 92009 га)-ыш шуеш.

 Вӱд 
Кундемыште 1043 га вӱд айла, куп-влак — 117 га наре. Кундем гоч Лемде, Толман да Шӱкшан эҥер-влак йогат.

 Чодра 
Кугу чодра уке, но изи куэр, шопкер, кожла-влак улыт, марий кӱсото-влак — 12230 га-ште верланеныт.

 Эртымгорно 
1920 ий марте У Торъял кундемын мландыже Вятский губернийысе Уржум да Яраҥ уездлашке пурен. Марий автономий областьым чоҥымеке, кызыт У Торъял кундемыш пурышо илмывер-влак тунам Сернурский кантоныш ушненыт. 1924 ийыште Новоторъяльский кантон чоҥалтын.
РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 11 Ӱярня 1959 ийыште Пектубаевский районным пытареныт да тудын илмывер-влакше тӱҥ шотышто Новоторъяльский районыш пуреныт.

РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш 1 Пургыж 1963 ийыште у административлымаш системе почеш Марий АССРыште 7 ялозанлык район ышталтын. Новоторъяльский районым пытареныт, тудын мландыже Советский районыш ушнен.

4 Ӱярня 1964 ий РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Новоторъяльский районым угыч илаҥдареныт.

 Калык 
1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемысе 147 илымверыште 18 100 еҥ илен.

 Административ шеледымаш 

 Ял-влак 
 Куэръял
 Лодакэҥер
 Кугу Лумарий
 Кузнеч
 Кем сола
 Алисола (Алеево)

 Экономика 

 Ялозанлык  

Кундемыште 2 ял озанлык предприятий шотлалтеш:
 «Первое мая»
 «Авангард» 

 Культура да образований 
Тӱвыра тӧнеж-влак:
 ялысе книгагудо-влак.
 районысо тоштер.
 культур да каныш рӱдер.
Туныктымо учреждений-влак:
 6 школ.
 10 йочасад.
 Йоча усталык пӧрт
 Йоча да самырык-влаклан спорт школ
 Э. Сапаев лӱмеш сымыктыш школ.

 Тазалык аралтыш 
 У Торъялысе рӱдӧ эмлывер
 Пектубаевысе врачебный амбулаторий 
 Масканурысо врачебная амбулатория
 29 медпункт

 Лӱмлӧ еҥ-влак 
 Эрик Сапаев — марий композитор, «Акпатыр» икымше марий оперын авторжо;
 Лариса Яковлева — политик, мер пашаеҥ;
 Светлана Строганова — актриса, Марий Эл Республикын Калык артистше;
 Иван Смирнов — марий актер, мурызо, Марий Эл Республикын Калык артистше;
 Александр Кожевников (Мурызо Эчан) — Марий Эл Радион вӱдышыжӧ, Марий самырык театырын актёржо;
 Леон Рая — поэтесса;
 Татьяна Соловьева — марий поэт, мурызо;
 Николай Любимов — журналист.

 Кылвер-влак 
 У Торъял кундем гыч Кугу Отечественный сарын геройжо-влак
 У Торъял район. Официал сайт.

*