Частице

Частице - мутын але предложенийын  значенийжым рашемдыше  да грамматически рашемдыше  да грамматический формым ыштыше служебный ойлымаш ужаш.

 Частицын ойлымаш ужаш ойыртемже 


 Шукышт огыт вашталт. Шöрымö частице-влак числа да лица дене вашталтыт.
 Шукышт предложенийын членже огыт лий. Грамматический формым ыштыше  частице-влак предложенийын член составыш пурат.
Таза енын илышыже весела, паша лектышыже кушно. Тиде предложенийымак  изиш весемда: Вет таза енын  илышыжат весела, паша лектышыжат кушно. Танастарен, ойыртемым муза. Шонымаш  путынек аралалт кодеш. Но вет шомак  тудым виянденрак  каласаш полша. Кок мутышто  -ат уло. Тудат нине шомак-влакым ойыренрак ойлаш йöным пуа. Вет ден – ат   частице улыт. Нуно предложений  ден посна мутлан  ешартыш вийым пуат.  «Тунемде, чылажымат умылен налде , у илышым ышташ огеш лий улмаш», - шонен, Сану ошкылеш. (М. Шкетан.) Улмаш частице составной эртыше жап формым ышта.

Частице
Частицын ойлымаш ужаш ойыртемже
1)Частице-мутын але предложенийын  значенийжым рашемдыше  да грамматически рашемдыше  да грамматический формым ыштыше служебный ойлымаш ужаш.
2)Шукышт огыт вашталт. Шöрымö частице-влак числа да лица дене вашталтыт.
3)Шукышт предложенийын членже огыт лий. Грамматический формым ыштыше  частице-влак предложенийын член составыш пурат.
 Таза енын илышыже весела, паша лектышыже кушно. Тиде предложенийымак  изиш весемда: Вет таза енын  илышыжат весела, паша лектышыжат кушно. Танастарен, ойыртемым муза. Шонымаш  путынек аралалт кодеш. Но вет шомак  тудым виянденрак  каласаш полша. Кок мутышто  -ат уло. Тудат нине шомак-влакым ойыренрак ойлаш йöным пуа. Вет ден – ат   частице улыт. Нуно предложений  ден посна мутлан  ешартыш вийым пуат.
 «Тунемде, чылажымат умылен налде , у илышым ышташ огеш лий улмаш», - шонен, Сану ошкылеш. (М. Шкетан.) Улмаш частице составной эртыше жап формым ышта.

 Частицын значенийже 

Значенийышт да кучылталтме ойыртемышт ден частице - влак  кок тÿшкалан шелалтыт :

 ойлымым тÿрлö могырым рашемдыше
 грамматический формым  ыштыше частице – влак.

Рашемдыше частице – влак  шуко тÿрлö улыт.

 ончыктышо : теве, тевыс, вот, уна;
 ойырен палемдыше : веле, гына, гын, лач,  лачак, иже, эртак, ятыр молат;
 йодмо:  мо, а, вара, мо вара, вет, туге вет, ала, гала, але, ала- мо,  разве, неужели да молат 
 ушаныде ойлымо : чай, дыр, докан, ала-мо да молат;
 танастарыме : чылт, чылтак, пуйто, ялт, ялтак;
 таратыме: -я, -ян, тек, айда, айста, айдыза, ну, ну-ка;
 вияндыше: -ат, -ак, -с, -ыс, веет, эсогыл, эре, э, эй, ну и, ятыр молат.
   Палемдымаш.
Лончылымо годым чылаштымат « рашемдыше частице» манмат сита, тыгыде тÿшкажым ойлыдеат кодаш лиеш.
 Мутын, мут сочетанийын але предложенийын значенийжым рашемдыше : мо, а, вара, мо вара, чай, дыр, докан, веле, гына, эсогыл, але, лач, чылт, чын, шол, -я, -ян, -с, -ыс, -ат, -ак, лай, теве, вот, уна.
Грамматический формым ыштыше : ом, от, ок, огеш, она, ода, огыт, шым, шыч, ыш, ышна, ышда, ышт, ит, ида, ынже, ынем, ынет, ынеже, ынена, ынеда, ынешт да молат.

 Грамматический формым ыштыше частице – влак кок тÿшкалан шелалтыт :
1)	шукыжо глаголын шöрымö формыжым ыштат, мутлан : ом кай, от кай, ок кай;
2)	ыле, улмаш частице – влак эртыше жапын составной формылажым ыштат, мутлан : лудеш ыле, лудеш улмаш, лудын ыле, лудын улмаш.
Шарналтыза : нине частице – влак  глаголын могай  наклонений  ден жап формыжым ыштат? Могай шöрымö частице – влакым  тыште каласыме огыл?
  Единственный числаште
1) ом     шым          омыл          -                  ынем
2) от     шыч           отыл        ит             ынет
3) ок       ыш             огыл          ынже        ынеж
  Множественный числаште
1) она     ышна         онал          -                   ынеда
2) ода     ышда         одал         ида              ынена
3) огыт  ышт         огытыл   ынышт     ынешт
   Частицым возен моштымаш
1) -я, -ян, -ла, -лай частице – влак  дефис гоч возалтыт :пуро-я, каласе-ян, толеш-ла, чевер-лай.
2) -ат,-ак,-с, -ыс, -ше (-шо,-шо), -же (-жо,-жо) частице – влак пырля возалтыт : кызытат, тачат, тольыс, ойлышыс, пÿртÿсшö, кечыже.
3) Молышт посна  возалтыт, мутлан : ойла аман, толеш докан, кертеш вет, шып гына кая.

 Лончылымо радам
1) Ойлымаш ужаш.
2) Морфологический ойыртем : а) значений тÿшка,
  б) вашталтдыме мут, в) шöрымö частицын наклоненийже, жапше, числаже ден    лицаже.
3) Предложенийыште рольжо.
Тыге лончылыман  
Порым палыметым ит шылте. (Калыкмут.)

Категорий:Йылме