Суас Эл

Суас Эл Республик (Татарстан, ; ) — Россий Федерацйын ужашыже, Тудо Юлсер федерал йырвелыш пура.

Рӱдола — Озаҥ.

Киров, Сембер, Самаре, Оренбург велла, Марий Эл, Чуваший, Пошкырт Эл, Одо Эл Республик-влак дене йыгыре улеш.

1920 ий 27 агаште негызлыме.

 Географий верланыма 


Суас Эл Россий Федераций покшелне, Элвел-Европысо лапверыште, Юл да Чолман эҥервлакын иктыш йоген ушнымо верыштыже улеш. Озаҥ Моско деч эрвел могырышто, 797 меҥге тораште верланен. 

Республикын кужытшо йӱдвел гыч кечывалвелыш — 290 меҥге да касвел гыч эрвелыш — 460 уштыш. 

Республикын территорийже тöрвер да чодрастепян зонышто улеш, Юлын пурла серыштыже изи кÿкшакавлак вашлиялтыт. 90% кумдыкшо теҥӹзÿмбал деч 200 м марте кÿкшытыштö верланен.

Республик территорийын 16% деч утларакшым чодра айла, тушто тумо, писте, куэ, шопке, иман пушеҥгевлак гыч пÿнчö, кож кушкыт. Верысе фауныш 430 тÿрлö тупрÿдан да ала мыняр шÿдö наре тупрÿдыдымö янлык вид пура.

 Игече 
Игече икмардан кукшо. Южгунам пеш чот кукшо (засуха) лиеш. Шорыкйол тылзын (эн йÿштö тылзе) кыдалш температуржо −14 °C, сÿрем тылзын (эн шокшо тылзе) кыдалш температуржо +19 °C. Йÿр да лум 460 гыч 520 мм марте лиеш. Кушкыл 170 наре кечыште кушкеш да вияҥеш.

 Рок 
Рок тÿрлö улмыж дене ойыртемалтеш — республикын йÿдвелныже чодрасе сур да ломыж рок гын, кечывалвелне тÿрлö сынан шемрок вашлиялтеш (32 % кумдыкышто).

 Пӱртӱс поянлык 
Республикын тÿҥ мландыкöргö поянлыкше — нефть. Республикыште 800 млн тонн лукташ лийме нефть уло; чылаже 1 млрд тонн шапаш лийын кертеш ман шонат. 

Республикын кечывалвелныже Ромашкино да Альметьевск ола воктенысе Новоелхово нефть улмо вервлак Российыште ик эн кугу улыт. Республикыште нефть дене пырля эше нефтьысе газым луктыт — 1 тонн нефтьлан 40 м³. Тыгак ала-мыняр пÿртÿсгаз да газконденсат улмо вер палыме.

Республикын мландыкöргыштыжö тыгак поркÿ (известняк), доломит, чоҥымо ошма, кермычым ыштыме шун, чоҥымо кÿ, сирапор (гипс), шаргÿ дене варналтше ошма, тургыж (торф) уло. Тыгак нефтебитум, кÿреншÿй, мландышÿй, йÿлышö сланец, цеолит, вÿргене, боксит уло манын шонат.

 Административ шеледымаш 
 республик кид йымалне улшо олала: 14
 кундем кид йымалне улшо олала: 10
 кундемла: 43
 ола сынан кугыялла: 17
 ялысе администраций-влак: 872
 ял илемла: 3041

 Кундемла 
 Агрыз кундем
 Азнакаево кундем
 Аксубаево кундем
 Актаныш кундем
 Алабога кундем
 Алексеевский кундем
 Алькей кундем
 Алмат кундем
 Апастово кундем
 Арск кундем
 Атня кундем
 Бавлы кундем
 Балтаси кундем
 Бугульма кундем
 Буинск кундем
 Верхний Услон кундем
 Высокая Гора кундем
 Дрожжаной кундем
 Заинск кундем
 Кайбицы кундем
 Камское Устье кундем
 Камша кундем
 Кукмарий кундем
 Лаишево кундем
 Лениногорск кундем
 Мамадыш кундем
 Мензела кундем
 Муслюмово кундем
 Нижнекамск кундем
 Новошешминск кундем
 Нурлат кундем
 Парат кундем
 Пестрецы кундем
 Рыбная Слобода кундем
 Сабы кундем
 Сарманово кундем
 Спасск кундем
 Тетюши кундем
 Тукай кундем
 Тюлячи кундем
 Черемшан кундем
 Чистополь кундем
 Ютазы кундем

 Калыкчот 
2002 ийысе Кугыжаныш калык перепись почеш, Суас Элыште тыгай калык-шамыч илат:
Калык Калыкчот 2002 ийыште, %.Суас 52,9 %Руш 39,5 %Чуваш 3,35 %Одо 0,64 %Украин 0,63 %Мордва 0,62 %Марий 0,5 %Пошкырт 0,4 %

 Илем-влак 
Суас Элын эн кугу илемлан Озаҥ ола шотлалтеш. Тыгак, Республикыште 24 ола, 17 ола сынан поселко, 897 сельсовет уло.
 10 тӱжем утла калык чотан илем-влак 2007 ий, Шорыкйол тылзын 1 кечылан шотлымо почеш|-    Озаҥ
  1116,0
   Камша
  22,0

    Яр Чаллы
  506,4
   Буинск
  19,8

    Нижнекамск
  226,6
   Агрыз
  18,7

    Алмат
  141,9
   Арск
  17,6

    Парат
  99,0
   Васильево
  16,8

    Бугульма
  90,9
   Кукмарий
  16,6

    Алабога
  70,0
   Мензела
  16,3

    Лениногорск
  65,7
   Чолман Алан
  14,9

    Чистополь
  61,5
   Джалиль
  14,3

    Заинск
  41,8
   Мамадыш
  14,0

    Азнакаево
  34,6
   Тетюши
  11,5

    Нурлат
  31,6
   Уруссу
  11,1

    Бавлы
  23,0
   Алексеевское
  10,2

 Ончал лаштыкым: Марий илымверла Суас Элыште

 Административ-кумдык шеледымаш 
250px|thumb|right
Суас Эл Республикын Конституциже почеш тудын Республикын кумдыкшо 57 административ ужашлан шелалтеш: 43 район, 14 республике кӱкшытан ола.

 Кылвер-влак 
 Официальный сайт Республики Татарстан
 Официальный сайт Комитета Государственной статистки Республики Татарстан

 Негыз 
 Фәхретдинов Р. Татар халкы һәм Татарстан тарихы (Татарский народ и история Татарстана) (татар.)
 Косач Г. Г.: Татарстан: религия и национальность в массовом сознании // Каариайнен К., Фурман Д. Е. (отв. редакторы). Новые церкви, старые верующие — старые церкви, новые верующие. Религия в постсоветской России. М., Институт Европы РАН, Институт Евангелической Лютеранской церкви Финляндии, 2007.

Категорий:Суас Эл