Tany hamatra

Ny tany hamatra na metalin-tany hamatra, dia vondrona metaly malemy miisa 17, fotsy mivolom-bolafotsy, izay saika tsy hay avahana amin' izy samy izy, anisan' izany ny skandiôma (21Sc), ny itriôma (39Y) ary ny lantanida dimy ambin' ny folo (anisan' ny metaly mavesatra). Misy ny miantso azy ireo hoe "tany tsy fahita firy".

Tsy araka ny anarany, fa miely patrana ao amin' ny hoditry ny Tany, toy ny metaly mahazatra sasany, ireo metaly ireo. Ny habetsahan' ny seriôma (ny singa faha-25 betsaka indrindra amin' ny 68 ppm) ao amin' ny hoditry ny Tany noho izany dia mihoatra ny an' ny metaly mahazatra maro toy ny varahina (60 ppm), ny kôbalta (20 ppm), ny firamainty (13 ppm), ny firapotsy (2,1 ppm), volafotsy (0,075 ppm) ary ny volamena (0,004 ppm) no tena tsy fahita firy. Ny neôdima (41,5 ppm, ampiasaina amin' ny fanamboarana andriamby), lantanina (39 ppm), ary ny itriôma (33 ppm) dia somary betsaka, fa ny habetsahan' ny toliôma sy lotetiôma dia 0,5 ppm fotsiny. Ny fepetra takiana amin' ny maha "hamatra" (tsy fahita firy) dia noho ireo singa ireo mahalana no hita mivangongo ao amin' ny tahiry voajanahary azo trandrahana sady sarotra ny fitrandrahana azy, tsy toy ny firamainty, ohatra, ny ampahany betsaka amin' izy ireo dia miangona amin' ny vato manana mineralim-piraka toy ny galena.

Amin' ny endriny fototra, ny tany hamatra dia manana endrika metaly ary somary malemy sy malefaka ary mora roritina. Ireo singa ireo dia tena mihetsika ara-tsimika, indrindra amin' ny hafanana avo na rehefa mizara tsara. Ny toetra elektrômanetikan' izy ireo dia avy amin' ny firafitra elektrônika izay ahitana famenoana miandalana ny lafika ambany 4f, izay anton' ny zava-mitranga antsoina hoe fifanoheran' ny lantanida.

Indreto ny akora atao hoe tany hamatra: lantana (La), seriôma (Ce), praseôdima (Pr), neôdima (Nd), prômetiôma (Pm), samariôma (Sm), eorôpiôma (Eu), gadôliniôma (Gd), terbiôma (Tb), disprôsiôma (Dy), hôlmiôma (Ho), erbiôma (Er), toliôma (Tm), iterbiôma (Yb) ary lotesiôma (Lu). Ireo no atao hoe lantanida. Manampy azy ireo ny skandiôma (Sc) sy ny itriôma (Y).

Tany amin' ny Tetikasa Manhattan (anglisy: Manhattan Project) tamin' ny taompolo 1940 vao nodiovina tamin' ny sehatra indostrialy ny tany hamatra, ary tamin' ny taompolo 1970 no nahitan' ny fampiasana ny iray tamin' izy ireo, ny itriôma, tamin' ny fanamboarana lominôfôra ho an' ny fantsona katôdika ampiasaina amin' ny fahitalavitra miloko. Eo amin' ny toekarena maneran-tany, ny tany hamatra dia anisan' ny akora fanodina stratejika ankehitriny. Mitana 37 % amin' ny tahiry maneran-tany i Sina ary niantoka ny 60 % amin' ny famokarana maneran-tany tamin' ny taona 2021, arahin' i Etazonia (15 %).

 Jereo koa 

 Fasimainty
 Metaly mavesatra
 Lantanida
 Etona hamatra