Praiminisitran'i Madagasikara

Praiminisitran'i Madagasikara dia ny lehiben'ny governemantan'i Madagasikara. Tendren'ny Filohan'ny Repoblika, avy amin'ny antoko politika izay maro an'isa ao amin'ny Antenimierampirenena no maha azy azy matetika.
vignette|alt=

Ny lehiben'ny governemanta ankehitriny dia i Rajaonarivelo Herintsalama, nanomboka tamin'i 20 Oktobra 2025.

 Tantara 

 Ny fiaviany tao amin'ny fanjakan'ny Merina (1833-1896) 
vignette|Rainilaiarivony, Praiminisitra malaza tamin'ny toerana teo ambany fanjakan'ny mpanjaka
Ny anjara asan'ny Praiminisitra eto Madagasikara dia manomboka tamin'ny fanjakan'ny Merina tamin'ny taonjato fahasiviambinifolo. Voalohany voatonona io anaram-pahefana io tamin'ny 1833 tamin'ny Rainiharo, izay hova avy amin'ny foko Andafiavaratra, izay niova ho mpitia sy "Prime Minister" an'ny mpanjakavavy Ranavalona I, raha Andriamihaja kosa dia nantsoina hoe "Lehibe ny Raharaha" fotsiny.

Tamin'ny andron'ny mpanjaka merina, ny fomba fiasan'ny fahefana dia nifototra tamin'ny fifandonan'ny mpanjaka (solontenan'ny andriana) sy ny Praiminisitra (solontenan'ny olontsotra hova). Io toerana io, izay matetika nofononin'ny mpitia mpanjaka, dia nahafahaka ny fanaovana fanaraha-maso ny mpanjaka.

Ilay olona malaza indrindra tamin'io fotoana io dia tokoa Rainilaiarivony, izay nitantana ny fanjakana hatramin'ny 1864 ka hatramin'ny 1895 ho Praiminisitra sy vadintelo mpanjaka vavy (Rasoherina, Ranavalona II ary Ranavalona III). Ny asany rehetra dia nokendrena tamin'ny fiarovana ny fahaleovan-tena nandritra ny fanirian'ny Frantsay sy Britanika hanjanaka. Nanao fanavaozana lehibe tafika izy, nanavao ny tafika, namerina ny mpiaramila vonjy taitra tamin'ny 1866, ary tsy nisalasala nanafoana ny zo manokana an'ny andriana mba hamoronana tafika mifototra amin'ny fahaizana kokoa.

Nandritra ny loza frantsay, Rainilaiarivony dia nitondra mpampianatra vahiny ary nanamboatra indostrian-tafika eo an-toerana tamin'ny fanampian'i Jean Laborde. Nahay nampirisika ny saina ny vahooka koa izy, tsy nisalasala namorona sagaie 90 000 tamin'ny 1883 mba hamporisika ny fanahin'ny olona. Tena zava-dehibe ny anjara asany tamin'ny ady frantsay-malagasy voalohany (1883-1885), izay nisehoany ho mahery setra, nandà tsy nety ny hevitra rehetra momba ny Prôtektôrata Frantsay.

 Fanafoanana sy fiverenana indray aorian'ny fahaleovan-tena 
Ny toerana Praiminisitra dia noravan'ny governora jeneraly frantsay Joseph Gallieni tamin'ny septambra 1896, aorian'ny fakàn'ny mpanjanaka sy ny fialan'i Rainilaiarivony an-tery.

Nandritra ny vanim-potoana fanjanahantany sy ny taona voalohany tamin'ny Repoblika voalohany (1958-1975), tsy nisy ny toerana Praiminisitra. Philibert Tsiranana, ilay filohan'ny Repoblika voalohany, no nitondra ny fahefana filoha rehetra, na dia efa nitana ny toerana Praiminisitra pro tempore tamin'ny 1958 aza izy.

Niverina indray ilay anjara asa tamin'ny fotoana misy korontana. Tamin'ny may 1972, niatrika rotaka, Tsiranana dia nanome fahefana feno ny jeneraly Gabriel Ramanantsoa, izay nantsoiny hoe Lehiben'ny governemanta mba hihazonany ny fahefana. Namerina natao ny toerana ho an'ny volana vitsivitsy tamin'ny fotoana misy korontana politika sy sosialy.

Tamin'ny Repoblika faharoa (1975-1992), ny Lalàmpanorenana dia milaza Praiminisitra izay tendren'ny filoha, nefa izy dia mpanaraka fotsiny ny didin'ny lehiben'ny fanjakana.

 Nandritra ny Repoblika fahatelo (1992-2010) 
Ny Lalàmpanorenana tamin'ny 1992, izay nateraky ny hetsika fanoherana ny filoha Didier Ratsiraka, dia nanorina rafitra parlemantara mahery setra. Voalohany, ny Praiminisitra dia nofidin'ny Antenimierampirenena, raha mbola voafidy tamin'ny alalan'ny fifidianana ankapobeny mivantana ny filoha. Ity "zava-baovao malagasy" ity dia nahary "olona roa mitana fahefana ara-dalàna roa ao anatin'ny fahefana filoha mitovy".

Io rafitra entin-droa loha io, izay natao hanafoana ny fahefan'ny filoha heverina ho manam-pahefana be loatra, dia nahatonga tsy fitonjanana maharitra ny governemanta sy ady foana eo amin'ireo loha roa amin'ny fahefana mpanatanteraka.

Niatrika ireo tsy fahombiazana ireo, ny fanavaozana ny Lalàmpanorenana tamin'ny 1995, 1998 ary 2007 (taorian'i Ravalomanana Marc) dia niverina tamin'ny rafitra entimpiloha izay ny filoha no nanendrika mivantana ny Praiminisitra.

 Ny Lalàmpanorenana tamin'ny 2010 : fifangaroany loharanon'ny sakana 
Ny Lalàmpanorenana tamin'ny 2010, izay nandray tamin'ny fotoana misy korontana politika, dia nanandrana fampifangaroana sarotra. Ny Praiminisitra dia tsy voafidy mivantana intsony avy amin'ny Antenimieram-pirenena, fa tsy maintsy mivoaka avy aminy izay manoro azy, ary ny filoha no manendrika azy fotsiny.

Io rafitra mifangaro io dia mety hitarika fiaraha-miaina voatery rehefa mifanohitra amin'ny filoha ny maro an'isa parlemantara, toy izay nitranga tamin'ny fifidianana tamin'ny 2013 izay nandritra 80 andro ny fanendrena ny Praiminisitra. Io fomba fijery io dia mampiankin-doha amin'ny Antenimierampirenena ny filoha ary mety hiteraka sakana amin'ny fampiasam-pahefana, manohy ny tsy fitonjanana izay nanamarika ny tantaran'io anjara asa io tamin'ny andro maoderina.

Tamin'ny 2025, niatrika ny habetsahan'ny fihetsiketsehana sy ny tsy fahafahana mamehy ny hatezeran'ny vahoaka, ny filoha Andry Rajoelina dia nampitsahatra ny asan'i Christian Ntsay tamin'ny fanambarana ny fanalana ny governemantany tamin'ny 29 septambra, nanary an'i Madagasikara ho ao anatin'ny tsy fahazoana antoka. Rehefa tapitra ny fivoriana telo andro, ny Antenimieram-pirenena dia tsy nahavita mitady fifanarahana momba ny kandidà holoran'ny lehiben'ny fanjakana.

Rehefa tapitra ny herinandro niresahana tamin'ny Antenimieram-pirenena, Andry Rajoelina dia nanendry ny jeneraly divisionera Ruphin Zafisambo, taloha tale jeneralin'ny biraon'i Christian Ntsay, ho Praiminisitra.

 Fepetra amin'ny fanaovana anjara asa

 Fanendrena 

Araka ny lalàna ao amin'ny fizarana 54 amin'ny Lalàmpanorenan'i Madagasikara, ny Praiminisitra dia notendren'ny Filohan'ny Repoblika arak'ireo antoko na vondron'ny antoko maro an'isa ao amin'ny Antenimierampirenena. Afaka mamarana ny asany koa ny filoha, na amin'ny alalan'ny fanambaran'ilay Praiminisitra ny fialan'ny governemanta, na raha misy lesoka lehibe na tsy fahombiazana miharihary.

 Fanoherana 

Ny fomba fiasa izay ahafahan'ny Antenimierampirenena manome tsiny ny Praiminisitra dia antso hanoherana azo tanterahina. Tsy azo foanana amin'ny alalan'ny maro an'isa ratsy izy, izany hoe na dia manana ny maro an'isa ny mpandahateny na dia samy hafa ny fironana aza, fa amin'ny alalan'ny maro an'isa tsara.

 Anjarandraharaha 

Araka ny Lalàmpanorenan'ny Repoblika fahefatra, ny Praiminisitra no mitarika ny politika ankapobeny ny Fanjakana ary no Lehiben'ny Fitantanana. Manana ny anjara amin'ny fananganana lalàna koa izy ary mijery ny fampiharana ny didin'ny fitsarana.

 Trano fiasana 

Hatramin'ny 1828 ka hatramin'ny 1894, ny lapan'i Andafiavaratra no nampiasaina ho biraon'ny Praiminisitra.
Hatramin'ny 1977, ny biraon'ny Praiminisitra dia ao amin'ny lapan'i Mahazoarivo, ao amin'ny boriboritany faharoan'Antananarivo .

 Lisitry ny nitondra 

AnaranaNanombokaNifarana1Andriamihaja
(–1833)182818332Rainiharo
(–1852)183310 Febroary 18523Rainivoninahitriniony
(1821–1869)10 Febroary 185214 Jolay 18644Rainilaiarivony
(1828–1896)14 Jolay 186414 Oktobra 18955Rainitsimbazafy15 Oktobra 1895Septambra 18966Rasanjy
(1851–1918)Septambra 1896Febroary 1897Vanim-potoana fanakambanana frantsay (1897-1957)7Philibert Tsiranana
(1912–1978)27 mey 195714 Oktobra 19588Gabriel Ramanantsoa
(1906–1979)18 Mey 19725 Febroary 1975
Nametrapialana9Joël Rakotomalala
(1929–1976)11 Janoary 197630 Jolay 197610Justin Rakotoniaina
(1933–2001)12 Aogositra 19761 Aogositra 197711Désiré Rakotoarijaona
(b. 1934)1 Aogositra 197712 Febroary 198812Victor Ramahatra
(b. 1945)12 Febroary 19888 Aogositra 199113Guy Razanamasy
(1928–2011)8 Aogositra 199110 Aogositra 199314Francisque Ravony
(1942-2003)10 Aogositra 199330 Oktobra 199515Emmanuel Rakotovahiny
(1938-2020)30 Oktobra199528 Mey 199616Norbert Ratsirahonana
(1938)28 Mey 199621 Febroary 199717Pascal Rakotomavo
(1934-2010)21 February 199723 Jolay 199818Tantely Andrianarivo
(1954-2023)23 Jolay 199826 Febroary 200219Jacques Sylla
(1946-2009)26 Febroary 200220 Janoary 200720Charles Rabemananjara
(1947)20 Janoary 200917 Martsa 200921Roindefo Monja
(1965)17 Martsa 200910 Oktobra 200922Eugène Mangalaza
(1950)10 Octobra 200918 Desambra 2009-Cécile Manorohanta
(NC)18 Desambra 200920 Desambra 200923Albert-Camille Vital
(1952)20 Desambra 20092 Novambra 201124Jean-Omer Beriziky
(1950)2 Novambra 201116 Aprily 201425Roger Kolo
(1943)16 Apriy 201417 Janoary 201526Jean Ravelonarivo
(1959)17 Janoary 201510 Aprily 201627Olivier Mahafaly Solonandrasana
(1964)10 Aprily 20164 Jona 201828Christian Ntsay
(1961)4 Jona 20186 Oktobra 202529Zafisambo Ruphin6 Oktobra 202520 Oktobra 202530Rajaonarivelo Herintsalama20 Oktobra 2025

 Fanamarihana sy fanondroana