Pesta

Ny pesta dia aretina avy amin'ny voalavo izay mifindra amin'ny olombelona, izay mifindra amin'ny alalan'ny kaikitry ny parasy mitondra ny tsimok'aretina bakteria Yersinia pestisPerry, Robert D. & Fetherston, Joseph D. (1997). "Yersinia pestis - Eticologic Agent of Plague". Clinical Mcrobiology Reviews. 10 (1): 35-66.. Izany hoe, rehefa avy nanaikitra voalavo voan'ny pesta ny parasy iray dia mitondra ilay tsimok'aretina izy izay. Io parasy io indray avy eo no manaikitra olombelona ka mamindra an'ilay pesta"Imasoy : Un essai clinique inédit pour combattre la peste à Madagascar", www.madagascar-moov.mg. 

 Ny niandohany 

 Ara-bakteria 
vignette|Voalavo
Ny pesta dia vokatry ny bakteria Yersina pestis izay mipetraka ao amin'ny biby mpikiky toy ny voalavo mainty. Rehefa maty ny voalavo voan'ilay aretina dia hanin'ny namany izay mihinana ny ran'ny biby hafa indray rehefa avy eoBenedictow, Ole J. (2004). The Black Death, 1346-1353: The Complete History. Boydell & Brewer.

 Ara-pikarohana 
Araka ny fikarohana dia tany Azia Afovoany no heverina ho niandohan'ny pesta. Araka ny fandinihana nalaina tamin'ny taolam-paty tao Siberia sy amin'ny faritra Altai (Rosia) izay manaporofo fa efa 4 000 taona lasa izay no nisy ny bakteria Yersin pestisCohn, Samuel K. (2012). Epidemics: Hate and Compassion from the Plague Athens to AIDS. Oxford University Press. 

Nahitana trangan'ilay aretina ny tao Athenes (430 tal J.K), na dia mbola tsy voamarina tanteraka aza fa pesta dia maro ny mpikaroka milaza fa mety izy ilay aretina. Ary mbola nahitana sahala amin' izay ihany koa ny tany Konstantinôpla (541 taor J.K) ary tena voaporofo tanteraka, ka nantsoina hoe: "pesta justinien" tamin'izay"Yersinia pestis genomes reveal plague in Britain 4000 years ago", www.nature communication.com.

 Ny nampiely ny pesta tamin'ny faritra samihafa 

 Fifandraisana ara-barotra 
Io fifandraisana ara-barotra teo amin'ny firenena roa na maromaro io no tena nahatonga ny fiparitahan'ilay aretina haingana indrindra. Ny sambo sy lalanan'ny varotra no nitarika ny fiparitahan'ny voalavoStenseth, Nils C. et al. (2008). "Plague: Past, Present, and Future". PloS Medicine. 5(1): e3. .

 Ady sy fifindra-monina 
Nampiely haingana ny aretina tamin'ny miaramila sy ny mpifindra monina izany, vokatry ny fifampikasokasohana sy ny toetany tsy mahazatra no tena nahatonga an'izany."A historico-medical perspective on ancient epidemics and their impact on past human societies", www.jpmh.org

 Ny fiavian'ny teny hoe "pesta" 
Ny teny hoe "pesta" dia avy amin'ny teny latina hoe "pestis" izay midika hoe "areti-mifindra" na koa hoe "loza lehibe mitondra fahafatesana". Ary niely tamin'ny firenena eorôpeanina maro ilay teny:

 amin'ny teny frantsay sy pôrtogey ary espaniôla dia "peste" no fiantso azy"Peste", Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales
 amin'ny teny anglisy  dia ny "pest" na "plague" no fiantso azy"Plague", Oxford English Dictionary
 amin'ny teny malagasy dia ny "pesta" no iantsoina azy"Peste", Dictionnaire de l'Académie française. Izay noraisina avy amin'ny teny frantsay nandritra ny fanjanahantany.

 Ny karazany 
Misy karazany roa ny aretina pesta:

 ny voalohany dia ny pesta atoditarimo na ilay atao hoe "peste bubonique". Avy amin'ny kaikitry ny parasy mitondra an'ilay otrikaretina no ahazoana io aretina io.
 ny karazany faharoa dia ny pesta aretin-tratra na ilay antsoina hoe "peste pulmonaire". Ity farany ity moa dia vokatry ny fiitaran'ny pesta atoditarimo tsy voatsabo ka lasa mihanaka any amin'ny rà ary mahatratra ny avokavoka. Mety mifindra amin'ny alalan'ny piti-droran'ny olona samy olona ny pesta aretin-tratra raha tsy voatsabo.
 Ny fotoana mampirongatra ny pesta 
vignette|Doro tanetyEto Madagasikara dia amin'ny vanim-potoan'ny main-tany no mampirongatra ny pesta, satria mirongatra ny doro-tanety ka miakatra an-tanana avokoa ny voalavo, nefa efa maro amin'izy ireny no efa marary. Ny parasy anefa dia mety miraikitra sy misitrika anaty akanjo ka entin'ny marary mandehandeha, indrindra moa raha tsy mbola mahafantatra ny aretina ilay olona.

 Ny fomba fisehony 
Samy manana ny fomba fisehony na ny soritr'aretiny avy ireo karazana aretina pesta ireo:

 Ny pesta atoditarimo (peste bubonique): afaka andro vitsivitsy aorian'ny kaikitry ny parasy mitondra ny otrik'aretina dia mety hahatsapa harerahana, fanaviana ary mety hisy atoditarimo (fivontosana manaintaina) miforona eny amin'ny foto-pe, helika ary foto-tenda, arakaraky ny faritra amin'ny vatana voakaikitry ny parasy mitondra ny tsimok'aretina. Miankina tanteraka amin'ny kaikitry ny parasy ny fiparitahan'ity endriky ny pesta ity.
 Ny pesta aretin-tratra (peste pulmonaire): Raha miitatra any amin'ny ra ary mahatratra ny havokavoka ny pesta atoditarimo dia mivadika aretin-tratra. Ity farany ity dia miseho amin'ny alalan'ny fahasemporana sy kohaka ary rehoka misy ra. Sarotra tsaboina tokoa ity endriky ny aretina pesta ity ary raha mety mahafaty ao anatin'ny 3 andro monja"Peste", Institut Pasteur.

 Ny fomba fitsaboana ny pesta 
Mora mihanaka ao amin'ny vatana ny aretina pesta ary mahafaty ao anatin'ny andro vitsivitsy raha tsy voatsabo mialoha. Noho izany dia laharam-pahamehana ny manatona toeram-pitsaboana raha vao mitranga ny soritr'aretina, na misy mampiahiahy. Marihina fa mora tsaboina ny pesta raha voatily ara-potoana ary raha voahaja avokoa ny toromarika omen'ny mpitsabo. Maimaim-poana ny fitsaboana izany aretina izany raha eto Madagasikara. 

 Ny fomba fisorohana ny pesta 
Tsy ny parasy rehetra no mamindra ny aretina fa ny parasim-boalavo irery ihany. Ny fomba hisorohana azy dia:

 Ny fanalavirana sy famongorana ny voalavo tsy hiakatra an-tanàna. Noho izany dia mila diovina hatrany ny trano ary dorana na ariana amin'ny fitoerana sahaza azy ny fako sy ny poti-kanina fa tsy aparitaka.
 Esorina ny lobolobo sy rano mihandrona manodidina ny tanàna.
 Fandrihina amin'ny alalan'ny vovo na dity ny voalavo fa tsy mampiasa totam-boalavo.
 Dorana velona ny voalavo rehefa tratra mba tsy hiparitahan'ny parasy.
 Fadina ny mandoro tanety mba tsy hiakaran'ny voalavo any an-tanànaCDC (Centers for Disease Control and Prevention, USA) - Plague Information.

 Ny fomba atao raha misy matin'ny pesta 
Mba tsy hiparitahan'ny aretina dia dia tsara raha fonosina avy hatrany ny razana ary tsy andrasana an-trano intsony. Tsy tokony hampidirina anaty fasana ny razana fa atao anaty vata ka alevina anirotra. Na afaka anaovana fasana tsotsotra ihany koa ny faty mba tsy hikitihana ny razana raha sendra misy famadihana atao.

 Tabilao maneho ny salan'isan'ny olona matin'ny pesta 
+ Taona sy vanim-potoana  Anaran'ny valan'aretina  Faritra tena voa  Tombanana isan'ny maty 430 taor J.KAretina tao Athènes Athenes (Gresy)eo amin'ny 100 000 541 - 750 taor J.KPesta JustinienAmpira Bizantina, Mediteranea25 - 50 tapitrisa1347 - 1351Black DeathEorôpa, Afovoany Atsinanana , Azia25 - 30 tapitrisa1665 - 1666Pesta lehibe tany LondresLondres (Angletera)eo amin'ny 100 0001855 - 1959Valan'aretina fahateloAzia (Sina, India), Maneran-tanyeo amin'ny 12 tapitrisa1990 - 2020Tranga môderinaMadagasikara, RD Kôngô, Peroa , sns...1 000 - 3 000 isan-taona (50 - 200 maty)2017Pesta havokavoka teto MadagasikaraMadagasikara (tanàndehibe sy ambanivohitra)200 - 250
Loharano : World Health Organization (2017). "Plague - Madagascar", Weekly Epidemiological Record

 Ny Black Death (1347 - 1351) no valan'aretina pesta nahafaty olona betsaka indrindra tamin'ny tantara
 I Madagasikara no iray amin'ny firenena mbola ahitana tranga isan-taona ankehitrinyBramanti, Barbara et al. (2016). "The Plague: A Historical and Medical Review". Journal of Infection. 72(6): 485 - 493.

 Loharano nanovozan-kevitra 

Sokajy:aretina