Literatioram-pahendrena

Ny literatioram-pahendrena dia karazana literatiora niely patrana tany Atsinanana Akaiky tamin' ny Andro Taloha. Izy io dia ahitana fanambaràm-pahendrena avy amin' ny olon-kendry sy ny manam-pahaizana izay manolotra fampianarana momba an' Andriamanitra sy ny hatsaran-toetra. Na dia mampiasa teknika fitantarana am-bava nentim-paharazana aza ity karazana literatiora ity dia niely tamin' ny endrika an-tsoratra. Raha vantany niforona ny fampiasana soratra dia namolavola literatioram-pahendrena ahitana fiheverana momba ny fitondran-tena tokony hananan' ny olona mifanaraka amin' ny fisainany ny Someriana. Maro ny fitsipika ara-pitondran-tena ao amin' ny asasoratra izay tsy mionona amin' ny fampianaram-pitondran-tena fa ahitana fitantarana ny zava-bitan' olo-malaza na hira fiderana koa.

Niitatra sy nihasarotra ny fandinihana ny zavatra iainan' ny olombelona taty aoriana, indrindra tamin' ny vanim-potoana mediô-babilôniana (taona 1595 hatramin' ny 1000 tal. J.K.) izay nivohan' ny asasora-pahendrena goavana tao Mesôpôtamia.

 Literatioram-pahendrena tany Masôpôtamia 

 Ny lahatsora-pahendrena voalohandohany 

 NyToromarik' i  Shuruppak 
Efa tamin' ny taonarivo faha-3 no nanomboka nahitana torohevitra momba ny fitondran-tena tsara tokony hananana ny lahatsora-pahendrena. Ny lahatsoratra tranainy indrindra amin' izany karazany izany dia tokony ho ny Toromarik' i  Shuruppak izay torohevitra nataon' i Shuruppak tamin' ny zanany atao hoe ZiusudraAraka ny lovantsofina someriana, i Ziusudra dia anisan' ireo mpanjaka farany talohan' ny Safodrano tao Somera tao amin' ny tanànan' i Shuruppak, zanaka mpandimby ny mpanjaka Ubara-Tutu. (olona misongadina indrindra ao amin' ny tantaran' ny Safodrano araka ny fitantaran' ny Someriana azy), ka ny fisehony voalohany fantatra dia avy amin' ny toeram-pihadiana atao hoe Abu SalabikhI Abu Salabikh dia toeram-pikarohana arkeôlôjika momba an' i Mesôpôtamia tamin' ny Andro Taloha, izay mifanandrify amin' ny tanàna kely tamin' ny vanimpotoan' ny Dinastia tranainy (taonarivo faha-3 tal. J.K.).  sy AdabI Adab dia tanàna tao Mesôpôtamia tamin' ny Andro Taloha ao avaratr' i Somera (ankehitriny ao amin' ny tapany atsimon' i Iràka). Anisan' ireo tanàna lehibe tao Somera i Adab tamin' ny taonarivo faha-3 tal. J.K. (tany amin' ny tenatenan' ny taonarivo faha-3 tal JK), izay natao tamin' ny fiteny someriana tamin' ny voalohany avy eo nadika tamin' ny fiteny akadiana tamin' ny taonarivo faha-2.

Misy fizaràna telo sady miresaka momba ny lafin-javatra maro amin' ny fiainanana andavanandro izany lahatsoratra izany: tsy  tokony hangalatra, tokony ho mailo amin' ny andevo, tsy tokony hifanerasera amin' ny olona ratsy fomba, tokony hitoky amin' ny fianakaviana, sns. Miseho amin' ny endrika ohabolana izay matetika tsy mazava loatra ny andalana sasany amin' io lahatsoratra io.

 Lahatsoratra hafa 
Nahitana fampianarana ara-pitondrantena, toa ny tonon-kira fiderana ny andriamanibavy Nanshe, ny lahatsoratra hafa tamin' izany vanim-potoana izanyI Nanshe dia andriamanitra someriana tantaraina ao amin' ny fedrà mesôpôtamiana, zanaky ny andriamanidahy Enki sy ny andriamanibavy Ninhursag. . Ao koa ny fanangonana ohabolana sy ankamantatra ary angano izay ahitana fandraisan' ny biby anjara sy manome fampianarana momba ny fiainana.

 Ilay Olona sy ny Andriamaniny 
Ilay Olona sy ny Andriamaniny, izay lahatsoratra natao amin' ny tanimanga fanoratana tamin' ny vanim-potoana paleô-babilôniana (eo anelanelan' ny taona 2004 sy 1595 tal. J.K.) hita tao NippurI Nippur na Nibru (someriana), na Nibbur (akadiana) na Niffar  na Nuffar (arabo) dia tanàna tany Mesôpôtamia tamin' ny Andro Taloha (Iràka ankehitriny) izay ivontoeran' ny fivavahana amin' i Enlil andriamanitr' izao rehetra izao. , nefa mety voasoratra taloha elan' izany fotoana izany, dia maneho olona iray izay niangonan' ny loza maro, sy mikatsaka hahita fahasoavana (fitia) eo imason' ilay andriamaniny manokana amin' ny alalan' ny fitalahoana. Tamin' ny farany dia nihaino azy ilay andriamanitra ka nahatonga an' io olona io hiaina anaty fahasambarana. Tsy misy na dia indraimandeha aza tsy fatokian' ilay olona an' ilay andriamaniny, ao amin' io lahatsoratra io, ka tsy manohitra ny lahatra izy nefa mikatsaka ny hanatsara izany amin' ny alalan' ny fihetsika hankasitrahan' ny andriamanitra azy.

 Ny lahatsora-pahendrena tamin' ny vanimpotoana mediô-babilôniana 
Seha-pamokarana literatioram-pahendrena niompana amin' ny lohahevitra vaovao ny tempoly tamin' ny faramparan' ny taonarivo faha-2, noho ny fikatsahana valin-teny ny amin' ny antony mahatonga ny fijaliana iaretan' ny olo-marina. Lahatsoratra telo tamin' izany vanim-potoana izany no tena manoritsoritra izany lohahevitra izany: 

 Ny Ludlul bēl Nēmeqi 
Ny Ludlul bēl Nēmeqi ("Midera ny tompo hendry indrindra aho") dia lohateny amin' ny teny akadiana, avy amin' ny andalana fanombohany, izay nomena lohateny hoe Teny irerin' ilay olo-marina miaritra fijaliana" na "Tononkalon' ilay olo-marina miaritra fijaliana". Izy io dia fitarainan' ny olona iray (atao hoe Shubshi-meshre-Shakkan) avy amin' ny fianakavian' andriana babilôniana, izay very sitraka teo anatrehan' ny mpanjaka na dia nanana fitondran-tena tsy misy ho kianina. Nitaraina amin' ny andriamanitra Marduk izy, ka naneho aminy ny tsy fahafantarany ny hevitry ny zavatra mahazo azy alohan' ny hitondrany eo anatrehany ny vavaka ataony mba hampiverina amin' ny laoniny ny momba azy. Rehefa afaka fotoana vitsy taty aoriana dia tonga namonjy an' ilay olona tia vavaka ity andriamanitra ity ka nihatsara amin' izay ny momba azy. Matetika dia ampitahaina amin' ny Bokin' i Jôba ao amin' ny Baiboly ity lahatsoratra ity.

 Ny Lahateny fiarovana ny andriamanitra babilôniana 
Lahateny ifanaovan' ny olona roa ny Lahateny fiarovana ny andriamanitra babilôniana na Teôdike babilôniana na Kôhelety babilôniana. Mety ny hoe Arad Mitanguranni (andian-teny hita isaky ny fiandohan' ny andininy) no lohatenin' io lahatsoratra io amin' ny teny akadiana. Olona reraky ny loza isan-karazany nahazo azy taorian' ny fahafatesan' ny ray aman-dreniny ny mpandray anjara voalohany, izay niafara amin' ny fisalasalana ny amin' ny fahamarinan' ny andriamanitra, ny faharoa kosa dia iray amin' ny namany izay niezaka hanitsy ny fahadisoam-piheverany. Tamin' ny farany dia niara-niaiky izy roa fa ny sitrapon' ny andriamanitra dia tsy takatry ny zavaboary mety maty, ary ny tsy rariny dia anisan' izany sitrapon' andriamanitra izany sahala amin' ny fahamarinana ihany koa.

 Ny Resaka nifanaovan' ilay olona matro-pijery 
Maneho ny lafiny feno fanakianana ny Resaka nifanaovan' ilay olona matro-pijery. Resaka ifanaovan' ny olona miaina ao anaty fahalalahana sy ny olona miaina ao anaty fahandevozana izany. Nitady zavatra hasainy ny tompo izay tsy misy asa ataony. Isaky ny tapa-kevitra anefa izy dia mihemotra raha mahita ny lafy ratsin' izany. Ataon' ny mpanompony (andevony) ho marina avokoa ny fanapahan-keviny rehetra sy ny mifanohitra amin' ireo. Feno fahadisoam-panantenana ilay tompony satria tsy mahalala izay tokony hataony, ka nisafidy ny hamono ny mpanompony, nefa namaly ilay andevo fa tsy tokony hanao izany izy satria tsy ho afa-miaina ny tompony aorian' izany satria tsy mahay miaina samirery. Ity lahatsoratra ity dia karazana sangisangy momba ny fitsipi-pitondran-tena, izay ahitana lafiny maro maizimaizina. Na dia tsikerainy aza ny lafim-piarahamonina maro (ny mpanjaka, ny fanambadiana, ny fivavahana amin' ny andriamanitra), dia miverina amin' ny tsoa-kevitra sahala amin' ny lahatsora-pahendrena hafa: tsy takatry ny olombelona ny fiheveran' ny andriamanitra.

Vavolombelon' ny fisaintsainana ny amin' ny fifandraisan' ny olombelona sy ny andriamanitra izay tonga amin' ny lalindalina kokoa ireo lahatsoratra ireo, nefa tsy manan-tanjona hanakorontana ny foto-pisainana mesôpôtamiana izany. 

Namokatra lahatsoratra misy torohevitra ny literatiora tamin' io vanim-potoana io, dia ny Torohevitry ny olo-marina, izay mitovitovy karazana amin' ny Toromarik' i Shuruppak. Voatahiry amin' ny alalan' ny dika mitovy maro tamin' ny taonarivo voalohany ity lahatsoratra ity ka mety ny KasitaNy Kasita dia vahoaka tany Atsinanana tamin' ny Andro Taloha izay tokony ho nipoitra avy ao amin' ny tendrombohitr' i Zagros. no nanoratra azy.

Ahitana lahatsoratra mitovy votoatiny amin' ireo koa ny ao amin' ny literatioran' i Ogarita (Ugarit) tany Siria tamin' io vanim-potoana io, momba ny lohahevitra ny amin' ny "olo-marina miaritra fijaliana".  

 Ny literatioram-pahendrena tamin' ny taonarivo voalohany tal. J.K. 
Fantatra amin' ny alalan' ny endri-dahatsoratra tamin' ny antsasany voalohany amin' ny taonarivo voalohany tal. J.K. ny lahatsora-pahendrena nanana ny maha-izy-azy tamin' ny taonarivo faha-2, izay hita indrindra tao amin' ny tranom-bokin' ny mpanjakan' i Asiria. Toa voafetra ihany anefa ny famokarana lahatsoratra tamin' izany vanim-potoana izany. Azo tanisaina ny Torohevitra ho an' ny andriandahy, izay lahatsoratra miseho amin' ny endrika fanangonana faminaniana zavatra hoavy nampahafantarina ny olona ho mpanjaka, mba hahatonga azy hanaja ny fahalalahan' ny tanàna masina amin' ny faritra atsimo ao Mesôpôtamia.

 Ny Tantaran' i Ahiqar 
Ny lahatsora-pahendrena malaza indrindra tamin' ny taonarivo voalohany tao Atsinanana Akaiky dia ny Tantaran' i Ahiqar, izay nosoratana tamin' ny fiteny arameana, teo anelanelan' ny taonjato faha-7 sy faha-6. Izany asa soratra izany dia maneho ny fifandraisany amin' ny literatioram-pahendrena mesôpôtamiana. Mitantara ny fiainan' i AhiqarI Ahiqar dia olon-kendry asiriana arameana fanta-daza indrindra tao amin' ny lovantsofin' ny Atsinanana Akaiky tamin' ny Andro Taloha, satria voalaza ao amin' ny lahatsoratra jiosy sy grika izy. Tsy fantatra anefa na olona tena nisy izy na tsia., minisitry ny mpanjaka asiriana AsarhaddonI Asarhaddon (Asur-aha-iddina) dia mpanjakan' i Asiria teo anelanelan' ny taona 680 sy 669 tal. J.K. , izay very  sitraka avy eo nahita sitraka indray teo imason' ny mpanjaka rehefa avy nanampy ny mpanjaka izay nampiady karajia tamin' ny faraon' i Egipta. Ahitana ohabolana manerana ny fitantarana, izay omeny ny zanaky ny iray tampo aminy izay nahatonga an' ilay fahaverezan-tsitraka. Nalaza ka niely indrindra ny Tantaran' i Ahiqar.

 Ny literatioram-pahendrena jiosy sy kristiana 
Ampiasaina amin' ny fandalinana ny Baiboly ny teny hoe "Bokim-pahendrena" na "Bokin' ny olon-kendry" mba hanondroana ny vondrom-boky ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika, dia ny Septoajinta. Miisa fito ireo boky ireo, dia ny Bokin' i Jôba, ny Bokin' ny Salamo, ny Bokin' ny Ohabolana, ny Bokin' ny Mpitoriteny, ny Bokin' ny Tononkira Fanaperana (na Tononkiran' i Sôlômôna), ny Bokin' ny Fahendrena ary ny Bokin' ny Ekleziastika. Tsy ny salamo rehetra no heverina ho anisan' ny literatioram-pahendrena jiosyEstes, D. J., Handbook on the Wisdom Books and Psalms(Grand Rapids, MI: Baker Publishing Group, 2005), p. 141..

Nandikana ny teny hebreo hoe חכמה / khokmah ny teny grika ao amin' ny Septoajinta hoe σοφῐ́ᾱ / sophíā  ("fahendrena"). Lohehevitra foibe ao amin' ny bokin' ny olon-kendry ny fahendrena.

Ao amin' ny jodaisma dia anisan' ny Ketuvim ("Soratra") ny bokim-pahendrena ankoatry ny Fahendren' i Sôlômôna sy ny Ekleziastika. Amin' ny kristianisma dia dia ny Bokin' i Jôba sy ny Salamo sy ny Ohabolana sy ny Tononkira Fanaperana ary ny Ekleziastika dia ataon' ny antokom-pivavahana rehetra ho anisan' ny Testamenta Taloha, fa ny Fahendrena sy ny Ekleziastika dia ataon' ny fiangonana sasany ho deoterôkanônika fa apôkrifa kosa ho an' ny Baiboly anglikana sy ny Baiboly prôtestantaComay, Joan; Brownrigg, Ronald (1993). Who's Who in the Bible: The Old Testament and the Apocrypha, The New Testament. New York: Wing Books. pp. Old Testament, 355–56. ISBN 0-517-32170-X..

 Jereo koa 

 Bokin' ny olon-kendry (Baiboly)
 Baiboly prôtestanta
 Baiboly katôlika
 Baiboly ôrtôdôksa
 Tanakh
 Teôdike

 Loharano sy fanamarihana