Septoajinta

Ny Septoajinta na Septanta na Septoaginta izay hafohezina amin' ny tarehimarika romana hoe LXX (midika hoe "fitopolo"), dia dikan-tenin' ny Baiboly jiosy amin' ny fiteny grika kôine. Niitatra ny zavatra tondroin' ny teny hoe Septoajinta ka nahafaoka ny dikan-tenin' ny Tanakh (Baiboly hebreo) manontolo fa tsy ny Torah ihany. Tsy nandray ny Septoajinta anefa ny jodaisma fa nitoky tamin' ny Baiboly amin' ny teny hebreo ihany, sy amin' ny dikan-teny grika na arameana (Targoma) manakaiky kokoa ilay amin' ny teny hebreo.

Araka ny lovantsofina taterin' ny Taratasin' i Aristea tamin' ny taonjato faha-2 tal. J.K., ny fandikan-teny ny Torah ho amin' ny teny grika, hono, dia notanterahin' ny mpandika teny miisa 72 tao Aleksandria, tokony ho tamin' ny taona 270 tal. J.K., nampanaovin' ilay mpanjaka lagida atao hoe Ptôlemaiôsy II. 

Marihina fa tsy mitovy tanteraka amin' ny antsipirian' ny votoatin' ny Baiboly hebreo ny an' ny Baiboly amin' ny teny grika. Ohatra amin' izany ny fanoloana ny teny hebreo hoe יהוה‬ / Ihwh (ilay nogasina hoe Jehovah na Iahveh) ho Kύριος / Kúrios fotsiny amin' ny teny grika (izay midika hoe "Tompo"). Misy boky tsy hita ao amin' ny Baboly hebreo izay hita ao amin' ny Baiboly amin' ny teny grika sady tsy hita koa amin' ny Baiboly kristiana sasasany. 

 Ny anarany sy ny nipoirany 

 Ny anarany 
Fanagasiana ny teny latina hoe Septuaginta ny teny hoe Septoajinta na Septoaginta. Ny Septanta kosa dia fanagasiana ny teny frantsay hoe Septante izay avy amin' io teny latina io. Midika hoe "fitopolo" ireo teny ireo. Fanafohezana ny andian-teny latina hoe Versio septuaginta interpretum ("Dikan-tenin' ny mpandika teny fitopolo") io teny latina septuaginta io, izay avy amin' ny teny grika hoe Ἡ μετάφρασις τῶν Ἑβδομήκοντα / Hê metafrasis tôn Hebdomêkonta (izay midika hoe "Dikan-tenin' ny Fitopolo").

 Ny nipoiran' ny Septoajinta 
Fotoana fohy taorian' ny nanorenan' i Aleksandra Lehibe an' i Aleksandria tamin' ny taona 331 tal. J.K., dia nihamaro ny zanaka am-pielezana jiosy tao, indrindra nanodidina ny Lapan' ny mpanjaka; ka natokana ho an’ ny "taranak' i Abrahama" ny roa ampahatelon’ ny vakin-tanàna rehetra ao an-drenivohitra. Nanohy niteny hebreo tao ny Jiosy sady nandinika ny lahatsoratry ny Testamenta Taloha. Natao ampahibemaso ny fanompoam-pivavahana tao amin’ ny sinagôga ary liana tamin’ ny fahendren’ ireto vahiny (grika: βάρϐαρος / bárbaros) ireto ny Grika. Nanjary nantsoina hoe "Matahotra an' Andriamanitra" (grika: φοβούμενος τον Θεόν, phoboumenos ton Theon) na "Mpidera an' Andriamanitra" (grika: θεοσέβής / Theosebes) (izay voaresaka ao amin’ ny Asan' ny Apôstôly) ny sasany tamin’ ny Grika, noho izy ireo nanaraka ny fitsipi-piainana amin’ ny jodaisma, fara-fahakeliny ny Lalàna fiton' i Nôa, nefa tsy niova finoana miteraka famorana izy ireo.

Araka ny Taratasin’ i Aristea (taonjato faha-2 tal. J.K.) dia tanteraka hono ny Septoajinta noho ny tsirin-kevitr’ ilay mpanorina ny Trano fitehirizam-bokin' i Aleksandria, dia i Demetriôsy avy any Falero (grika: Δημήτριος ὀ Φαληρεύς / Demetrios o Phalêreus), mpitondra ny tanànan' i Atena taloha. Tokony tamin' ny taona 270 tal. J.K., izy dia lazaina fa nanolo-kevitra an’ i Ptôlemaiôsy II Filadelfôsy (grika: Πτολεμαίος Φιλάδελφος / Ptolemaios Philadelphos) mba hampanao ny fandikan-teny grika ny boky jiosy rehetra, na bokim-pivavahana na boky fitantarana tsy momba ny finoana izy. Liana te hahafantatra ny fitsipika mifehy ny vahoaka feheziny ilay andriana nandala ny kolontsaina grika nahita fianarana tamin’ ny fotoan’ androny, mba hahafahany manao fandaminana indray eo amin' ny fanjakàny.

Manam-pahaizana jiosy 72 (enina isaky ny fokon' i Israely) hono no nanankinana ilay asa fandikan-teny. Milaza ny lovantsofina fa ilay andriana mpisoron’ i Jerosalema, Eleazara, dia tsy nanaiky ny fangatahan’ ny mpanjaka raha tsy nafahana ireo Jiosy any Jodea izay nogadrain’ i Ptôlemaiôsy I sy nataony andevo tany Ejipta. Nilaza ny lovantsofina tato aoriana fa samy nanao fandikan-teny manokana ny Torah manontolo ireo 72 lahy ireo, ary tamin’ ny fahavitan’ ny asan’ izy ireo vao nampitahaina ny dikan-teny ka nahagaga fa nitovy tanteraka ny dikan-teny niisa 72. Ao amin’ ny fitantarany, izay tsy vavolombelona ara-tantara azo antoka, dia nanaboribory ny isan' ny mpandika teny ho 70 i Flavio Jôsefa ka izay no nahafantarana ny anaran’ ilay dikan-teny hatramin' ny taranaka aty aoriana.

Maro ny sora-tanan' ny Septoajinta izay ananana amin' izao fotoana izao. Misy fahasamihafana anefa izy ireo. Telo ny codex (boky fitambaran-takelaka) feno voatahiry, dia ny Codex Vaticanus sy ny Codex Sinaiticus ary ny Codex Alexandrinus.

 Ny boky ao amin' ny Septoajinta 

Tamin' ny voalohany, ny Septoajinta dia nisy horonan-tsoratry ny Lalàn' i Mosesy (ny Torah na ny Pentateoka ahitana ny boky dimy voalohany ao amin' ny Baiboly) izay vita dika avy amin' ny teny hebreo tamin’ ny fiandohan’ ny taonjato faha-3 tal. J.K. Avy eo nandritra ny taonjato telo manaraka hatramin' ny fiandohan' ny taonjato voalohany, dia nisy asa-soratra jiosy hafa, nosoratana mivantana amin' ny teny grika na notahirizina tamin' ny dikan-teny grika, izay nanampy ireo. Noho izany ny boky ao amin' ny Septoajinta dia mihoatra izay hita ao amin' ny lisitry ny boky kanonikan' ny jodaisma sy ny prôtestantisma nanaraka ny Baiboly hebreo avy amin' ny Lahatsoratra Masôretika nangonina sy naelin' ny vondrona Jiosy atao hoe Masôreta, teo anelanelan' ny taonjato faha-7 sy faha-10. Nefa ireo boky fanampiny ireo (izay ahitana ireo izay ataon' ny Katôlika hoe deoterôkanônika na ny Prôtestanta hoe apôkrifa, sy ny boky sasany ataon' ny Katôlika hoe apôkrifa na ny Prôtestanta hoe pseodepigrafa), dia tsy latsa-danja raha ny momba ny tantaran' ny jodaisma sady ilaina koa mba hahafantarana ny fisainan' ny Jiosy tamin' ny andron' i Jesoa.

Misokajy efatra ny boky ao amin' ny Septoajinta dia ny Lalàna (na Pentateoka) sy ny Tantara sy ny Fahendrena ary ny Mpaminany. Ny isa sy ny filaharan' ny boky ao amin' ny atao hoe "Mpaminany" ao amin' ny Septoajinta dia tsy mitovy tanteraka amin' ny "Mpaminany" (נְבִיאִים‎ Nevî'îm) ao amin' ny Baiboly hebreo. Toraka izany koa ny ao amin’ ny atao hoe "Fahendrena" raha ampitahaina amin' ny boky ao amin' ny atao hoe "Soratra" (כְּתוּבִים/ Ketuvim). Marihina koa fa ny Bokin' i Samoela rehetra sy ny Bokin' ny Mpanjaka rehetra dia atao hoe Βασιλειῶν Αʹ ("Fanjakana voalohany") sy Βασιλειῶν Βʹ ("Fanjakana faharoa") sy Βασιλειῶν Γʹ ("Fanjakana fahatelo") ary Βασιλειῶν Δʹ ("Fanjakana fahefatra") izany hoe "Boky voalohan' ny Fanjakana" sns. Manasokajy telo ny boky ao aminy anefa ny Baiboly hebreo, dia ny Lalàna (תּוֹרָה/ Torah) sy ny Mpaminany (נְבִיאִים‎ / Nevî'îm) ary ny Soratra (כְּתוּבִים/ Ketuvim). Ao amin' ny lisitra manaraka dia tsy nasiana ny anaran' ny boky amin' ny teny hebreo ny boky apôkrifan' ny Baiboly hebreo.

 Lalàna 

 Γένεσις / Génesis (malagasy: Genesisy na Jenezy) (hebreo: בְּרֵאשִׁית/ Bereshit)
 Ἔξοδος / Eksodos (malagasy: Eksôdôsy na Eksaody) (hebreo: שִׁמוֹת/ Shemot)
 Λευϊτικόν / Leuitikón (malagasy: Levitikosy na Levitika) (hebreo: וַיִּקְרָא / Vayikra)
 Ἀριθμοί / Arithmoí (malagasy: Nomery na Fanisana) (hebreo: בְּמִדְבַּר / Bemidbar)
 Δευτερονόμιον / Deuteronómion (malagasy: Deoterônômia na Deoterônômy) (hebreo: דְּבָרִים /Devarim)

 Tantara 

 Ἰησοῦς Nαυῆ / Iêsoûs Nauê (malagasy: Jôsoa na Jôsoe) (hebreo: יְהוֹשֻעַ / Yehôshúa‘)
 Κριταί / Kritaí (malagasy: Mpitsara) (hebreo: שֹׁפְטִים / Shoftim)
 Ῥούθ / Roúth (malagasy: Rota) (hebreo: רוּת/ Rūth)
 Βασιλειῶν Αʹ / 1 Basileiôn (malagasy: 1Samoela) (hebreo: שְׁמוּאֵל / Shemû’ēl)
 Βασιλειῶν Βʹ / 2 Basileiôn (malagasy: 2Samoela) (hebreo: שְׁמוּאֵל / Shemû’ēl)
 Βασιλειῶν Γʹ / 3 Basileiôn (malagasy: 1Mpanjaka) (hebreo: מְלָכִים / Melakhim)
 Βασιλειῶν Δʹ / 4 Basileiôn (malagasy: 2Mpanjaka) (hebreo: מְלָכִים / Melakhim)
 Παραλειπομένων Αʹ / 1 Paraleipoménôn (malagasy: 1 Tantara) (hebreo: דִּבְרֵי הַיָּמִים / Divrei ha-Yamim)
 Παραλειπομένων Βʹ / 2 Paraleipoménôn (malagasy: 2 Tantara) (hebreo: דִּבְרֵי הַיָּמִים / Divrei ha-Yamim)
 Ἔσδρας Αʹ / 1 Ésdras (malagasy: 3 Esdrasa na 1 Esdrasa)
 Ἔσδρας Βʹ / 2 Ésdras (malagasy: Ezra-Nehemia na Esdrasa-Nehemia) (hebreo: עזרא ונחמיה / Ezra wu-Nekhem'ya)
 Τωβίτ / Tôbít (malagasy: Tôbia na Tôbita)
 Ἰουδίθ / Ioudíth (malagasy: Jodita)
 Ἐσθήρ / Esthêr (malagasy: Estera) (hebreo: אֶסְתֵר/ Estēr)
 Μακκαβαίων Αʹ / 1 Makkabaíôn (malagasy: 1Makabeo)
 Μακκαβαίων Βʹ / 2 Makkabaíôn (malagasy: 2Makabeo)
 Μακκαβαίων Γʹ / 3 Makkabaíôn (malagasy: 3Makabeo)

 Fahendrena 

 Ψαλμοί / Psalmoí (malagasy: Salamo) (hebreo: תְהִלִּים / Tehillim)
 Ψαλμός ΡΝΑʹ / Psalmós 151 (malagasy: Salamo faha-151)
 Προσευχὴ Μανασσῆ / Proseukhê Manassê (malagasy: Vavak' i Manase)
 Ἰώβ / Iôb (malagasy: Jôba) (hebreo: אִיּוֹב:/ Iyyôv)
 Παροιμίαι / Paroimíai (malagasy: Ohabolana) (hebreo: מִשְׁלֵי/ Mishlei)
 Ἐκκλησιαστής / Ekklêsiastês (malagasy: Mpitoriteny) (hebreo: קֹהֶלֶת/ Kōheleth)
 Ἆσμα Ἀσμάτων / Asma Asmátôn (malagasy: Tononkira Fanaperana na Tononiran' i Sôlômôna) (hebreo: שִׁיר הַשִׁירִים / Shīr Ha-Shīrīm)
 Σοφία Σαλoμῶντος / Sofía Salomônios (malagasy: Bokin' ny Fahendrena)
 Σοφία Ἰησοῦ Σειράχ/ Sofía Iêsoû Seirákh (malagasy: Fahendren' i Siràka na Ekleziastika)
 Ψαλμοί Σαλoμῶντος / Psalmoí Salomôntos (malagasy: Salamon' i Salômôna)

 Mpaminany 
Δώδεκα/ Dôdeka ("Roa ambin' ny folo") (תרי עשר‎ /Trei Asar):

 Ὡσηέ Αʹ / I Hôsêé (malagasy: Hôsea na Ôsea) (hebreo: הוֹשֵׁעַ / Hôshēa‘)
 Ἀμώς Βʹ / II Âmôs (malagasy: Amôsa na Amôsy) (hebreo: עָמוֹס / ‘Āmôs)
 Μιχαίας Γʹ / III Mikhaías (malagasy: Mikà na Mikea) (hebreo: מִיכָה / Mîkhāh)
 Ἰωήλ Δʹ /  IV Iôêl (malagasy: Jôela na Jôely) (hebreo: יוֹאֵל / Yô’ēl)
 Ὀβδιού Εʹ / V Obdioú (malagasy: Ôbadia na Abdiasa) (hebreo: עֹבַדְיָה / ‘Ōvadhyāh)
 Ἰωνᾶς Ϛ / VI Iônâs (malagasy: Jôna na Jônasa) (hebreo: יוֹנָה / Yônāh)
 Ναούμ Ζʹ / VII Naoúm (malagasy: Nahoma) (hebreo: נַחוּם / Nakhûm)
 Ἀμβακούμ Ηʹ / VIII Ambakoúm (malagasy: Habakoka) (hebreo: חֲבַקּוּק / Khăvhakûk)
 Σοφονίας Θʹ / IX Sofonías (malagasy: Zefania na Sôfônia) (hebreo: צְפַנְיָה / Tsĕphanyāh)
 Ἀγγαῖος Ιʹ / X Angaîos (malagasy: Hagay na Akjea) (hebreo: חַגַּי / Khaggai)
 Ζαχαρίας ΙΑʹ / XI Zakharías (malagasy: Zakaria) (hebreo: זְכַרְיָה / Zekharyāh)
 Μαλαχίας ΙΒʹ / XII Malakhías (malagasy: Malakia na Malaký) (hebreo: מַלְאָכִי / Mal’ākhî)

Fanamarihana: Tondroina amin' ny litera grika (Αʹ hatramin' ny ΙΒʹ) ny filaharan' ireo "Mpaminany madinika 12" ary ny tarehimarika rômana (I hatramin' ny XII) no asolo ireo litera ireo amin' ny famadihana ny fanoratana amin' ny abidy latina. 

Mpaminany hafa:

 Ἠσαΐας / Êsaías (malagasy: Isaia na Izaia) (hebreo: יְשַׁעְיָהוּ / Yesha‘ayāhû)
 Ἱερεμίας / Hieremías (malagasy: Jeremia) (hebreo: יִרְמְיָהוּ / Yirmyāhû)
 Βαρούχ / Baroúkh (malagasy: Baroka)
 Θρῆνοι / Thrênoi (malagasy: Fitomaniana) (hebreo: אֵיכָה/ Eikhah)
 Ἐπιστολὴ Ἰερεμίου / Epistolê Ieremíou (malagasy: Epistilin' i Jeremia)
 Ἰεζεκιήλ / Iezekiêl (malagasy: Ezekiela) (hebreo: יְחֶזְקֵאל / Yĕkhezqiēl)
 Δανιήλ / Daniêl (malagasy: Daniela na Daniely) (hebreo: דָּנִיֵּאל / Dānî'ēl)

Fanampiny

 Μακκαβαίων Δ' / 4Makkabaiôn (malagasy: 4Makabeo)

 Boky apôkrifan' ny Baiboly hebreo 
Ireto avy ny soratra apôkrifan' ny Baiboly hebreo ao amin' ny Septoajinta izay azo sokajina ho roa araka ny fandraisan' ny Katôlika sy ny Ôrtôdôksa azy, dia ny boky sy soratra deoterôkanônika sy ny boky sy soratra apôkrifa.

 Boky sy soratra deoterôkanônika katôlika sy ôrtôdôksa 

 ny Bokin' i Jodita (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ireo Fiangonana ôrtôdôksa);
 ny Bokin' i Tôbià (nadikan' i Md. Hierônimo (na Zerôma) ao amin' ny Baiboly latina (Volgata) sady voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa maro);
 ny Boky voalohany sy faharoan' ny Makabeo (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny ny fiangonana ôrtôdôksa);
 ny Bokin' ny Fahendren' i Salômôna (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa);
 ny Bokin' ny Fahendren' i Siràka (Sirasida na Ekleziastika) (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa);
 ny Bokin' i Baroka (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa);
 ny Taratasin' i Jeremia (na Epistilin' i Jeremia) (toko faha-6 ao amin' ny Bokin' i Baroka) (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa maro);
 ny Tantaran' i Sozana (toko faha-13 amin' ny Bokin' i Daniela) (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa) (Jereo: Fanampin' ny Bokin' i Daniela);
 i Bela sy ilay Dragona (toko faha-14 ao amin' ny Bokin' i Daniela) (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa) (Jereo: Fanampin' ny Bokin' i Daniela);
 ny Boky fahatelon' i Esdrasa (tsy voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa);
ny Fanampin' ny Bokin' i Estera (voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa)

 Boky apôkrifa ao amin' ny Baiboly katôlika sy ôrtôdôksa 

 ny Boky fahatelo sy fahefatry ny Makabeo (ny faha-3 tsy voatahirin' ny Fiangonana katôlika sy ny fiangonana ôrtôdôksa; ny faha-4 voatahirin' ny fiangonana ôrtôdôksa nefa apetrany ho tovana ao amin' ny Baiboliny);
 ny Salamon' i Salômôna (tsy voatahirin' ny Fiangonana katôlika nefa voatahirin' ny fiangonana ôrtôdôksa).

Ireo boky ireo dia hita ao amin' ny Testamenta Talohan' ny Baiboly ôrtôdôksa sy ny Baiboly latina (Volgata), ary tamin' ny Kônsilin' i Tridentio (1545-1563) ny Fiangonana katôlika dia nanamafy ny maha anisan' ny kanônan' ny Soratra Masina azy ireo. Tsy ny boky rehetra ao amin' ny Septoajinta anefa no voatahiry ho deoterôkanônika ao amin' ny Baiboly katôlika sy ny Baiboly ôrtôdôksa.

 Fifandraisan' ny Septoajinta sy ny Baiboly hafa 

 Ny Septoajinta sy ireo lahatsoratra tao Komràno 
Ny fahitana ny soratanam-piraketana tao Komràno tamin' ny taona 1947, izay hita fa sisa tamin' ny fitahirizam-bokin' ny sekta jiosy iray izay heverina fa ny Eseniana, dia manaporofo fa noraisin' izy ireo ho Baiboly ny Septoajinta, ankoatry ny lahatsoratra amin' ny teny hebreo. Nahatonga ny fiovan' ny fiheverana momba ny tantaran' ny lahatsoratra hebreo izany fahitana izany satria ny sora-tananam-piraketana hebreo tao Komràno dia manome lahatsoratra misy fiavahany kely amin' ny lahatsoratry ny manampahaizana jiosy atao hoe Masôreta.

Maneho endrika izay manazava ny fandikan-tenin' ny Septoajinta anefa ny lahatsoratra tao Komràno: misy ny andalana sasany izay heverina hatramin' izao ho fahadisoana na fanitarana nataon' ny mpandika teny izay lasa mahazo fanamarinana avy amin' ny lahatsoratra hebreo talohan' ny lahatsoratra masôretika. Saika ny lahatsoratra manontolo tao Komràno (90 - 95 %) dia voasoratra amin' ny teny hebreo. Araka ny filazan' i Emmanuel Tov dia 47 % amin' ny lahatsoratra tao Komràno any ho any no heverina fa voasoratra talohan' ny Lahatsoratra Masôretika, ny 2,5 % talohan' ny Lahatsoratra Samaritana ary 3,5 % ihany no mitovy endrika amin' ny Septoajinta. Soratra vaovao tanteraka ny sisa rehetra.

Maro ny fitoviam-pivoasana tsapa eo amin' ny soratry ny Eseniana sy ny Septoajinta. Tsy tahirin-kevitra manirery ankehitriny ny Septoajinta, satria maro ny soratra teo anelanelan' ny fotoana nanoratana ny Testamenta roa izay manintona ny sain' ny mpikaroka. Ansan' ny lahatsoratra jiosy nosoratana talohan' ny vanimpotoana kristiana ny Septoajinta. Ahitana fandrafetam-pehezanteny sy fombam-pitenenana semitika ny fiteny grika ampiasaina ao amin' ny Septoajinta.

Taty amin' ny taonjato faha-2, taorian' ny fandripahan' ny emperora rômana Hadriano ny Jiosy mpikomy tao Ejipta sy tao Kirenaîka no lasa Baibolin' ny Kristiana manokana ny Septoajinta. Talohan' izany dia namaly ny filan' ny Jiosy am-pielezana tao amin' ny faritra manodidina an' i Mediteranea io dikan-teny io, dia ireo vahoaka jiosy nanandray ny fiteny sy ny kolontsaina grika sady avara-pianarana tao Aleksandria.

 Ny Septojinta sy ny Baiboly masôretika 

 Ny Septoajinta sy ny Volgata 
Niadian' ny mpikaroka hevitra hatry ny ela ny loharanon' ny fahasamihafana maro eo amin' ny Septoajinta sy ny Volgata latina ary ny Lahatsoratra Masôretika. Nihevitra ny homanista tamin' ny vanimpotoana Renaissance fa nanimba ny fandikan-teny avy amin' ny fiteny hebreo ny mpandika tenin' ny Septoajinta ary ny Septoajinta dia nanjary nihasimba arakaraka ny fandrosoan' ny fotoana.

Manaiky ny ankamaroan' ny mpikaroka ankehitriny fa nitahiry karazan-dahatsoratra hebreo izay samy hafa amin' ny loharano nahazoana ny Lahatsoratra Masôretika sy ny nahazoana ny lahatsoratry ny Volgata ny Septoajinta, ka ahatsapana fa ireo lahatsoratra roa taty aoriana ireo dia ahitana kokoa ny fifanahafan' ny loharano nanovozana ny dikan-teny. Tohanan' ny fampitahana amin' ny lahatsoratry ny Baiboly hita tao Komràno izany fomba fijery izany.

 Jereo koa 

 Volgata
 Baiboly katôlika
 Baiboly ôrtôdôksa
 Baiboly prôtestanta
Vetus Latina
Peshitta

 Targoma