Boky voalohan' i Samoela

Ny Boky voalohan' i Samoela dia boky hita ao amin' ny Testamenta Taloha ao amin' ny Baiboly sy ao amin’ ny Tanakh, boky masin’ ny Jiosy. Mitantara ny fanombohan’ ny fitondrà-mpanjaka voalohany tao amin’ ny Israelita sy ny adiny tamin’ ny firenena fahavalony ilay boky. Resahiny koa ny fahotana nataon’ i Saoly sy i Davida, mpanjaka roa voalohany, izay niteraka olana teo amin’ ny fitondrany sy ny fireneny.  

 Ny anaran' ilay boky 
Amin' ny teny hebreo, ny fitambaran' ny Boky voalohany sy ny Boky faharoan' i Samoela dia atao hoe ספר שמואל / Sefer Sh'muel (izay midika hoe "Bokin' i Samoela"). Atao hoe Α' Βασιλειών / A Basileiôn izay midika hoe "Boky voalohan' ny Fanjakana" izy amin' ny teny grika.  

 Ny boky sy ny fanoratana azy 

 Ny mpanoratra 
Araka ny lovantsofina dia telo ny olona atao hoe nanoratra ny boky: i Samoela (toko voalohany hatramin’ ny toko faha-25) sy i Gada ary i Natana (toko faha-26 hatramin’ ny toko faha-31). Ny mpikarona momba ny Baiboly anefa dia milaza fa olona maro no nanoratra ny boky sady tsy tamin’ ny fotoana mitohy iray fa tanatin’ ny taonjato maro (faha-8 sy faha-7 ary faha-6 tal. J.K.). Ny fotoana tantarainy dia ny nanombohan’ ny fajakan' i Saoly ka hatramin’ ny fanombohan’ ny an' i Davida.

 Ny nanasarahana ny Bokin' i Samoela 
Tapany voalohany amin’ ny boky izay atao fotsiny hoe Bokin' i Samoela (heb. Sefer Shamuel), ao amin’ ny Tanakh io boky io. Ny dikan-tenin’ ny Baiboly jiosy amin' ny tany grika atao hoe Septoaginta (na Septanta) no nanao izany fizaràna an’ io boky io ho roa izany satria ho lava loatra raha mbola nitambatra. Ny tapany faharoa dia atao hoe Boky faharoan’ i Samoela.
Septoaginta sy VolgataBaiboly hebreoBaiboly kristiana ankehitrinyBokin'ny Fanjakana
(Libri Regnum)Boky voalohan' ny Fanjakana
(Α' Βασιλειών)Bokin' i Samoela
(Sefer Shamuel)Boky voalohan' i SamoelaBoky faharoan'ny Fanjakana
(Β' Βασιλειών)Boky faharoan' i SamoelaBoky fahatelon' ny Fanjakana
(Γ' Βασιλειών)Bokin' ny Mpanjaka
(Sefer Melakhim)Boky voalohan' ny MpanjakaBoky fahefatry ny Fanjakana
(Δ' Βασιλειών)Boky faharoan' ny Mpanjaka

 Fizaràna ny boky 
Azo zaraina telo ny 1 Samoela:   

 I Samoela (I Sam. 1-7) 
Natokan’i Ana (na Hana) reniny ho an’ i Iahveh i Samoela raha vao teraka ka anisan’ ireo atao hoe nazira na nazirita. Lasa mpaminany izy, avy eo lasa mpitsara teo amin’ ny Israelita. Tamin’ ny fitondrany dia nitarika ny Israelita izy ka niady tamin’ ireo firenena nanafika azy. Nisy fotoana naharesy ny Israelita ka namaboan’ ireo Filistina ny Fiaran' ny Fanekena. Naverin’ ny Filistina anefa ilay vata satria niteraka aretina ho azy ireo. Nahazo fandresena ny Israelita noho ny fiankinany tamin’ Andriamanitra.

Rehefa antitra i Samoela dia saika hataony ho mpitsara handimby azy ny zanany roa lahy, dia i Jôela sy i Abia, nefa tsy nekan’ ny Israelita izay nangataka mpanjaka tamin’ Andriamanitra izany.
 I Samoela sy i Saoly (I Sam. 8-15) 
vignette|152x152px|I Samoela sy ny mpanjaka Saoly, taona 1902.
Niteny tamin’ i Samoela Andriamanitra mba hanosotra sady hametraka an’ i Saoly (na Saola) ho mpanjaka. Niala tamin’ ny maha mpitsara azy amizay izy. Resin' i Saoly matetika ny Amalekita sy ny Filistina fahavalony. Nanampy ny mpanjaka ny zanany atao hoe Jônatana. Tsy nanaja an’Andriamanitra anefa i Saoly. 

 I Samoela sy i Davida (I Sam. 16-31) 
Niteny tamin’ i Samoela Andriamanitra mba hanosotra mangingina an’ i Davida ho mpanjaka handimby an’ i Saoly. Mpiandry ondry sy mpitendry valiha (na harpa) i Davida. Lasa nalaza tao amin’ ny Iseraelita izy rehefa avy namono an’ i Gôliata, olo-maherin’ ny Filistina. Nitombo ny fialonan’ i Saoly ka nanao izay hahafaty an’ i Davida. Mpinamana tsara anefa i Davida sy i Jônatana. Nandositra i Davida ka tsy matin’ i Saoly. Taorian' ny fotoana nahafatesan' i  Samoela dia niady tamin’ ny fahavalony ihany i Saoly nefa tsy nahomby. Nitady vehivavy mpamoha angatra i Saoly mba hifampiresaka amin’ i Samoela izay nilaza taminy ny hahafatesany an’ ady. Tanteraka tokoa izany ka maty koa ny zanak’ i Saoly. Niakatra teo amin’ ny fitondrana i Davida ka maro ny fandresena azony tamin’ ny ady nifanaovany tamin’ ireo firenena fahavalon’ ny Israelita.

 Ireo olona sy sokajin' olona resahina matetika ao amin' ilay boky 

 Olona resahina matetika ao amin' ny Boky voalohan' i Samoela 

 Davida 
vignette|I Davida sy i Goliata|157x157px
I Davida dia mpajakan' i Israely teraka tokony ho tamin' ny taona 1040 tal. J.K. ary maty tamin' ny taona 970 tal.J.K. tao Jerosalema. I Jese no rainy. Ny vadiny dia i Batseba (na Betsabe) sy i Abigaila sy i Egla sy i Maka sy i Ahinoama sy i Hagita ary i Abitala. Ny zanany dia i Sôlômôna sy i Absalôma sy i Kileaba sy i Tamara sy i Natana sy i Adônia sy i Amnôna sy i Jibara ary i Jerimota.

 Goliata 
I Gôliata, izay atao hoe Gôliata avy any Gata, dia ilay lehilahy goavana niady tamlin' i Davida mpiandry ondry ka matiny tamin' ny tora-bato amin' antsamontady. Ao amin' ny toko faha-17 ao amin' ny Boky voalohan' i Samoela no ahitana ny tantarany.

 Jônatana 
I Jônatana dia andriandahy tao amin' ny Fanjakan' i Israely tamin' ny andro nanapahan' i Saoly rainy. Ny Boky voalohan' i Samoela dia mlitatitra fa nisakaiza tamin' i Davida izy na dia voatendry ho mpandimby an-drainy eo amin'ny seza fiandrianana aza i Davida. Matin'ny Filistina an' andy tao Gelbôa niaraka tamlin-drainy i Jônatana. 

 Natàna 
I Natàna dia iray amin' ireo mpaminany tao amin' ny lapan' i Davida. Nanakiana an' i Davida izy tamin' ny nakan' i Davida vady an' i Batseba (na Betsabe) vadin' ilay miaramilany hitita (na heteana), dia i Oria, sy ny nanaovany izay hahafaty an' ity tompom-bady ity. Niteraka korontana anatiny izany fahotan' i Davida izany. Ao amin' ny Boky faharoan' i Samoela sy ao amin' ny Boky voalohan' ny Mpanjaka ary ao amin' ny Bokin' ny Tantara no ahitana ny asa nataon' i Natàna.

 Samoela 

I Samoela dia sady mpaminany no mpitsara. Izy no farany amin' ireo mpitsara tao Israely nandimby an' i Ely. Niala amin' ny maha mpitsara azy izy tamin' ny nanosorany an' i Saoly ho mpanjaka (1Sam. 8-15) ary tapitra teo ny andron' ny mpitsara. Izy koa no nanosotra an' i Davida ho mpanjaka (1Sam. 16-31).

 Saoly 
vignette|Saoly mpanjakan' ny Jiosy, sary nataon' i Browning, Robert (1901) |137x137px
I Saoly na Saola dia mpajakan' i Israely teraka tamin' ny taona 1079 tal. J.K. ary maty tamin' ny taona 1010 tal. J.K. I Kisy no rainy. Ny vadiny dia i Ahinoama. Ny zanany dia i Jonatana sy i Mikala sy i Isboseta ary i Abinadaba.

 Vahoaka resahina matetika ao amin' ny Boky voalohan' i Samoela 

 Ny Filistina 
Ny Filistina dia firenena tamin' ny Andro Taloha izay niorim-ponenana tamin' ny tany atsimo andrefana manamorona ny Ranomasina Mediteranea ao Kanaana. Araka ny Bokin' ny Mpitsara, ny fifindrà-monin' ny fokon' i Dana (Mpits. 18) tokony ho tamin' ny taonjato faha-11 tal. J.K. dia heverina fa vokatry ny fanosehan' ny Filistina azy ireo tao amin' ny tany saika honenany. Nandresy an' i Samsôna sy i Saoly na Saola ny Filistina tamin' ny fotoanandrony. Nandresy azy ireo imbetsaka anefa ny mpanjaka Davida taty aoriana. Tamin' ny andron' i Sôlômôna (na Salômôna), zanaka mpandimby an' i Davida, dia mety tafakambana tao amin' ny tanin' ny Israelita ny tanin' ny Filistina.

 Ny Amalekita 
Ny Amalekita dia foko mpivezivezy nanafika ny Hebreo tao amin' ny tany efitr' i Sinay (na Sianaia) raha vantanany vao nivoaka an' i Egipta ny Hebreo. Ao amin' ny Boky voalohan' i Samoela dia notsimbinin' ny mpanjaka Saoly (na Saola) ka tsy novonoina i Agaga taorian' ny fandripahana ny Amalekita rehetra, ka izany dia fanitsakitsahana ny didin' Andriamanitra nampilazaina ny mpaminany Samoela. Izany hadisoana izany dia niteraka ny fahataperan' ny fanjakan' i Saoly.

 Ny Amônita 
Ny Amônita dia vahoaka tao amin' ny fanjakana na firenena teo anelanelan' ny tany efitr' i Siria sy ny ony Jordana. Araka ny voalaza ao amin' ny Bokin' ny Genesisy (Gen. 19.38) dia taranak' i Bena Amy zanak' i Lota ny sady havana akaikin' ny Môabita. Niady matetika ny Israelita sy ny Amônita. Tamin' ny fanombohan' ny taonjato faha-10 tal. J.K., araka ny Boky faharoan' i Samoela (2Sam. 12.26-31), dia resin' ny mpanjaka Davida ka nandevoziny ny Amônita.

 Jereo koa 
Boky ara-tantara prôtôkanônika:

 Bokin' i Jôsoa (na Jôsoe)

 Bokin' ny mpitsara
 Bokin' i Rota
 Boky voalohan' i Samoela
 Boky faharoan' i Samoela
 Boky voalohan' ny Mpanjaka
 Boky faharoan' ny Mpanjaka
 Boky voalohan' ny Tantara
 Boky faharoan' ny Tantara
 Bokin' i Ezra (na Esdrasa)
 Bokin' i Nehemia

Boky ara-tantara deoterôkanônika:

 Bokin' i Tôbia
 Bokin' i Jodita
 Boky voalohan' ny Makabeo
 Boky faharian' ny Makabeo

sokajy:Bokin'ny Testamenta Taloha