Teratanin' i Amerika

Ny teratanin' i Amerika na Amerindiana na Indianan' i Amerika dia vahoaka nipetraka tao Amerika talohan' ny Eorôpeana. Amin' ny fiteny anglisy dia Native Americans ny anarana omena azy ireo matetika. Avy any Eorazia ny Amerindiana ary tonga tany Amerika tamin' i Beringia taloha (mbola tsy nisy rano teo amin' ny andilan' i Bering tamin' izany fotoana izany). 12 000 taona lasa ny fifindra-monina farany. Ny Paleô-indianina dia niparitaka manerana an' i Amerika, niova ary nihabetsaka ny kolontsaina sy ny fiteny noho ny fiparitahany. Ny teny hoe Indianina dia avy amin' i Christophe Colomb, nihevitra hoe tonga tany Azia (India Atsinanana) izy nefa tany Amerika izy no nitotona, noho izany dia Indianina ny anarana nomeny ny teratany satria tamin' izany fotoana izany, mbola tsy fantatra ny fisian' ny kontinenta amerikana (izy irery ny anisan' ny voalohany niampita ny Ranomasimbe Atlantika tamin' izany fotoana izany).

200px|ankavanana|thumb|Nahua avy any Morelos

Betsaka ny vondrom-poko indianina mihaza sy mioty, misy maromaro ihany koa mamboly. Misy fiaraha-monina miaina amin' ny fambolena ary misy sasany hafa mamboly, mihaza ary mioty. Misy faritra any Amerika mbola ipetrahan' ny terataniny; any Meksika sy any Bôlivia izao no tena betsaka teratany indrindra any Amerika raha miresaka ara-kevitra (proportion). Ary misy fiteny teratany maro mbola be mpiteny, toy ny fiteny nahoatla, ny fiteny maia sy ny fiteny goarany. Olona amana tapitrisa no miteny ireo fiteny ireo. Misy koa teratany mbola tsy fantatra ary mbola tsy ary nahita Eorôpeanina. Misy izao ohatra teratany any Brezily (ao amin' ny faritr' i Amazônia) mbola tsy hita mihintsy.
 Jeografia 

 Amerika avaratra 

 Foko teratanin' i Amerika Arktika
 Foko teratanin' ny tany lemaka
 Foko teratanin' i Amerika Sobarktika
 Foko teratanin' ny faritany atsimo-andrefana
 Foko teratanin' ny faritany atsimo-atsinanana
 Foko teratanin' ny morontsiraka avaratra-andrefana
 Foko teratanin' ny kamory
 Foko teratanin' i Kalifornia
 Foko teratanin' ny tany lemaka an-tendrombohitra

 Mponina 

340px|thumb|Pow wow

I Amerika dia voazarazara ho faritany 9 araka izay voalaza teo ambony. Ny faritany iray dia manana toe-tany maha-izy azy ka miova arakaraka izany ny fomba fiainan' ny mponina teratany

 Vondrom-piteny amerindianina 

380px|thumb|ankavanana|Fianakaviam-pitenin' ny Teratanin' i Amerika Avaratra

 Vondrom-piteny aljika 

Ny fiteny wiyot, miami, illinois, etchemin, loup A, loup B, mahican, massachusett, mohegan, pequot, nanticoke, narragansett, pamlico, powhatan, kiripì, naugatuck, unami, unquachog sy shinnecock dia lazaina fa maty avokoa; ny mpiteny wiyot farany (Della Prince) dia matin' ny fahanterana taminy taona 1962. Ny teny sasany rehetra dia atahorana ho faty ihany koa. 12 sisa ny mpiteny yurok.

 Vondrom-piteny algônkiana 

Azontsika sokajiana ho anaty vondrona roa lehibe ny fiteny algonkianina:  

 ny fiteny algonkianin' ny tany lemaka; 
 ary ny fiteny algonkianin' ny ala lehibe sobarktika. 

 Vondrom-piteny sioanina-kataobanina 

ankavanana|300px

Amin' ny vondrom-piteny sioanina-kataobanina dia ahitana fiteny fito ambin' ny folo

 Moskôgeanina 
300px|thumb|Moskôjeana

I. Mosokôgeana tandrefana

 1. Tsikasao
 2. Tsôkotao

II. Mosokôgeana tatsinanana
 A. Mosokôgeana tafovoany
 i. Renivondrona apalatsia-alabama-koasaty
 a. alabama-koasati
 3. Alabama
 4. Koasati
 b. apalatsia
 5. apalatsia
 ii. hitsiti-mikasokỳ
 6. hitsiti-mikasokỳ
 B. Kiriky
 7. Kiriky

 Atabaskanina 

ankavanana|300px

Ny vondrom-piteny atabaskanina dia anisan' ny vondrom-piteny mivelatra indrindra ao Amerika avaratra. Izy io dia hita amin' ny faritany sobarktika .(avaratr' i Kanada, Alaska), amin' ny faritra atsimon' i Etazonia ankehitriny (Texas, New Mexico) ary ao Meksika. Ny teny atabaskanina ihany koa amin' izao fotoana izao no vondrom-piteny teratany be mpiteny indrindra ao Amerika Avaratra sy Afovoany. 

 Irôkoaianina 

ankavanana|235px

Ny teny dia avy amin' ny teny frantsay Iroquois. Tsy dia mazava loatra ny fiavian' ny teny hoe "Iroquois". Misy milaza hoe avy amin' ny filazana hiro kone ("voalazako") ilay teny; na avy amin' ny teny algonkianina Irinakhoi (bibilava misioka). Manonona ny tenany ho Haudenosaunee ny foko irôkoà.

 Amerika Afovoany 

 Karaiba 

 Ciboney
 Arawak
 Taino
 Lucayan
 Mponina Karaiba
 Garifuna
 Kuna

 Amerika Atsimo 

 Atsimo ny Amerika Atsimo 

 Mapuches (Araucans)
 Puelche
 Tehuelche
 Yamana
 Kaweshkar
 Selknam
 Charrúas
 Gauchos

 Jereo koa 

 Vahoaka semitika
 Vahoaka iraniana
 Vahoaka indô-iraniana
 Vahoaka nilôtika
 Vahoaka banto
 Vahoaka aostrôneziana
 Vahoaka hamita
 Vahoaka indô-ariana

Sokajy:Teratany
Sokajy:Teratanin'ny Amerika
Sokajy:Mponina