Untung Suropati

Untung Surapati panèka sala sèttong pahlawan nasional Indonesia sè langkong menonjol è dâlem jhâjhârbâ'ân perlawanan è bâbâna penjajahan Bâlândhâ è akhir abad ke-17 kantos awal abad ke-18. Lahir è sekitar tengnga taon 1600-an, èparcajâ aghâdhui asal-usul dâri Bali, sè serrèng èkabâliaghi dâ' garis keturunan Rato Udayana è dâlem jhâjhârbâ'ân lisan. Carèta odi'na ngajhâri obâ'ân sè luar biasa: dâri budhu' è bâbâ pamarenta'an Kompeni Hindia Tèmor Bâlândhâ (VOC) è Batavia, èpon dhâddhi tokoh perlawanan sè èhormati bân pangobâsa mandiri è Jhâbâ Tèmor.

Carèta Untung Surapati bhunten namong nandhâi perjuangan bersenjata è bâbâna penindasan kolonial namong jhughân ngajhâri dinamika sosial-politik nusantara è bâkto peralihan kakobâsa'an antara VOC, karajaan-karajaan Jhâbâ, bân kakobâsa'an lokal. Parjhâlânanna dâri status sè palèng rèndah è dâlem struktur kolonial dâ' posisi pimpinan aghâbây salerana dhâddhi simbol perlawanan pribumi, keberanian, bân kamampoan kaangghuy nantang dominasi manca.

 Kaodi'en 
Saellana ètangkep bân èjhuwâl dhâddhi budhu', Surapati dhâtâng ka tanangnga perwira VOC sè anyama Moor. E bâkto atugas, èpon èkennal polana kapenteran, ketangkasan, bân kasettiyanna, sè aghâbây èpon èsebbhut "Untung" sè è bhâsa Melayu artena "beruntung" polana èpon èangghep bisa madhateng manfaat ghâbây lorana. Namong, odi'na aoba sacara drastis bâkto, è omor 20 taon, èkabin sareng Suzanne, pottrana Moor. Kadhâddhiyân panèka aghâbây otoritas kolonial peggèllè bân aghâbây èpon èpenjara. dâri penjara panèka Surapati ngalakonè pelarian berani kalabân pan-bârâmpan tahanan laènna, titik balik sè mènangka awal karir mènangka buronan VOC bân pemimpin perlawanan. E bâkto buru, Surapati nyakse'è langsung kasossa'an penduduk pribumi è bâbâna penindasan kolonial. Pangalaman panèka abhânto atèna bân aghâbây èpon aghâdhui pasukan bersenjata anti-VOC. Salerana molaè mimpin serangkaian gerakan perlawanan è sabâbhân Jawa, aghâdhui pangataowan tentang kalema'an bân pola militer Belanda. Reputasina tombu saamponna makala pan-bârâmpan perwira VOC, tamaso' Vaandrig Kuveler è taon 1684, bâkto ngater Pangeran Purbaya dâri Banten.

Kaberhasilan samarena kaberhasilan malebar pangarona Surapati. Salerana arebbu' bân ngontrol wilayah è Jhâbâ Bârâ', abâdâh aliansi strategis kalabân pangobâsa lokal akadhi Cirebon bân Mataram, sabellunna akhèrra makompolaghi kakobâsa'anna è Pasuruan, Jhâbâ Tèmor. È wilayah panèka, Surapati kalowar bânnè namong mènangka pamimpin gerilya namong jhughân mènangka pangobâsa sè sanggup. Strategi-strategi sè cerdas, è antarana negosiasi pura-pura sareng Perusahaan Hindia Timur Belanda (VOC) kaangghuy ajhâr taktik moso, nojjhuaghi kecerdasan politik bân militerna. Dhari Pasuruan, aba’na nerrosagi perlawanan se adaddiyagi aba’na lambang perlawanan pribumi dha’ kakobasa’an kolonial Balanda.

 Werisen 
Saamponna berhasil ngator Pasuruan, Untung Surapati èmahkotaaghi Bupati Pasuruan generasi kapèng empa' bân marènta molaè taon 1688 kantos taon 1706. È dâlem peranna mènangka pangobâsa lokal, èkennal bânnè namong mènangka pamimpin militèr namong jhughân mènangka administrator sè makowat sistem ekonomi bân pertahanan wilayah kasebbhut. E babana pimpinanna, Pasuruan akembangaghi dhâddhi pangkalan kakobâsa'an anti-VOC è Jhâbâ Tèmor, kalabân jaringan pendukung sè koko dâri bangsawan bân ra'yat lokal.

Perlawanan Surapati èsambhât kalabân pahlawan è Perang Bangil è taon 1706, bâkto èpate'è sareng koalisi VOC sè bânnya' sè èdukung sareng pasukan sekutu. Namong, perjuanganna ta’ mare kalaban seda. Pottrana sareng para pengikut se esto nerrosagi perlawanan alaban pamarenta’an kolonial, ajaga apoy perlawanan e Jaba Temor. Polana jasa-jasana e dhalem nolak penjajahan ban abillai kadaulatan pribumi, Untung Surapati resmi enyamae Pahlawan Nasional Indonesia lebat Keputusan Presiden Nomor 106/TK/1975, tanggal 3 November 1975, se negga’agi jabatanna menangka lambang keberanian ban perlawanan e dhalem sejarah nasional.

 Sombher