Tari Ende Lio

Tarian Lio panèka tarian daèrah dâri suku Lio, sè ètampillaghi kantos 15 penari otabâ lebbi, kalabân tadâ' bâtes jumlana penari. Tarian panèka aghâdhui rassa lèbât gerakan sè èator mètorot ritmena musik bân lagu. Para penari biasana ngangghuy kalambi tradisional Lio otabâ kalambi laènna sè cocok. Bâkto atari, para penari abentu' lingkaran rajeh bân saterrossa atari terros è dâlem lingkaran kasebbhut.

 Tata ghulina tarian 
Èabes dâri gerak bân bentu'nah, tarian tradisional Lio bisa èbâgi dâddhi pan-bârâmpan macem, è antarana:

 Toja:
 Settong kalompo’ penari alampa’aghi tarian sè ampon èsadiya’aghi kalabân acem-macem wujud tor irama/lagu musik kaangghuy penampilan sè resmi.
 Wanda:
 Para penari kalabân gayana bi'-dhibi' sèbâng, atari kalabân ritme musik/lagu è dâlem kelompok otabâ individu.
 Wedho:
 Atari kalabân gaya bebas kalabân ngandellaghi ghulinah sokoh akadhi alonca'.- Woge: Ghulinah tari sè ngandellaghi ketangkasan sokoh kalabân energi bân dinamisme sè samporna, èlengkapi kalabân mbaku bân sau otabâ tameng bân peddhang/parang.
 Gawi:
 Ghulinah tarian kalabân nendang sokoh ka tana.

Istilah Toja bân Wanda saongghuna andi' artè sè padâ, èngghi panèka atari, namong ghun cara bân fungsina sè bhidhâ bân oca' wanda è dâlem suku Lio artèna Toja.

 Panciptaan tarian 
Ḍâri generasi ka generasi, instruktur tari/pengatur tari ampon aghâbây bânnya' tarian, è antarana:

a. Gawi/Naro Macemma tarian ka’dinto aropa’aghi lingkaran sè ngalèng-lènghi bhâdhânna musu kalabân neggu’ tanang tor nyentak'aghi sokoh dâlem duwa’ macem gaya engghi panèka Ngendo sareng Rudhu otabâ gaya kabudih tor ka adâ’.

È ḍâlem komposisi wujuddâ gawai bâḍâ bâgiyân-bâgiyân, èngghi panèka:

 Eko Wawi - Sodha
 Sike - Ana Jara
 Naku Ae Wanda Pau
 Ulu

Komposisi Gawi e bhân-sabbhân penampilan engghi panèka: Mega Rema Ba – Oro e – Sodha – Ndeo Oro. Bâkto bân bânnya'na peserta tari gawai/naro ghi' ta' ètantoaghi bân tari panèka biasana èlaksanaaghi è Koja Kanga è Nggua/ acara-acara upacara adat, peserta gawi èwajibaghi nuro' anyanyi è bagian oro.

b.Tekka Se Tarian panèka padâ sareng Gawi/naro, panèka aropaaghi ghulinah sokoh settong macem tor ghulinah lebbi ceppet dâri gawi/naro. Sè unik dâri tekka se, panèka bagiyân tengnga lingkaran ènyala kalabân bara otabâ api unggun, bân tarian panèka èlampaaghi è sabbhân acara upacara è wilayah Nangapanda bân è sekitarra.

c. Tarian misa Wanda/ Toju Paü panèka tarian massa sè èlaksanaaghi sorang-sorang è sèttong acara, biasana atari ngangghuy selendang èerengi sareng musik Nggo wani/ Lamba otabâ musik feko genda. Biasana mon penari binè’ la marè atari, kodhu aberri’ selendang ka sè lakè’, otabâ lebbhi khusus panèka Ana Noö, ban sabalikk èpon Ana Noö aberri’ selendang ka ada eda/ bele kaangghuy atari.

 Sombher