Perrang Dhunnya I

Perrang Dhunnya I (bhâsa Ènggris: World War I) è singkat dhâddhi PD1 iyâ arèya perrang global terposat è Èropa sè è molaè tangghâl 28 Julè 1914 sampè' 11 Nopèmber 1918. Perrang arèya è sebbhut Perrang Dhunnya otabâ Perrang Rajâ (bhâsa Ènggres: Great War) sajjhek bâkto kadhâddhiyân sampè' è molaè Perrang Dhunnya II è taon 1939, bân Perrang Dhunnya pertama otabâ Perrang Dhunnya I samarèna jèya. Perrang arèya bânnya' ngangghuy kakowwatdhân rajâ è dhunnyaWillmott 2003, hlm. 10–11. Èaksès tangghâl 2025-04-07., sè kabâgi dhâddhi ḍuwâ' aliansi sè ta' paḍâ, iyâ arèya Sekutu (adhâsar Èntèntè tello' sè jhâghâ dari Britania Raya, Prancis bân Rusia) bân Blok Sèntral (kaposat è Aliansi tello' sè terdiri ḍâri Jèrman, Austria-Hungaria, bân Italia; namong, bâkto Austria-Hungaria ngalakonè serrangan samentara persekutuan rèya asèpat dèfènsif, Italia ta' noro' aperrang). Kaḍuwâna ngalakonè reorganisasi (Italia bâḍâ è Sekutu) bân malowas abâ' bâkto bânnya' naghârâ noro' ḍâlem perrang.Willmott 2003, hlm. 15. Èaksès tangghâl 2025-04-07. Lebbi ḍâri 70 juta tentara militèr, tamaso' 60 juta orèng Èropa, è mobilisasi ḍâlem sala sèttong perrang palèng rajâ ḍâlem sajjhârâ. Lebbi ḍâri 9 juta prajurit sè matè, tarotama perrèna kamajjhuwân Tèknologi sè nèngkattaghi tèngkat mamatèyaghina sanjhâta tanpa mempertimbangngaghi perbaikan perlindungan otabâ mobilitas. Perrang Dhunnya I iyâ arèya konflik palèng rajâ nomer ennem ḍâlem sajjhârâ dhunnya, saèngghâ mokka' jhâlân kaangghuy pan-bârâmpan obâ'ân politik kadhi rèvolusi è bânnya' naghârâ sè terlibat.Willmott 2003, hlm. 307. Èaksès tangghâl 2025-04-07.

Sebbâbbhâ kaangghuy bâkto lanjhâng Perrang rèya bâḍâ kabhijhâghân lowar naghârâ imperialis kakowwatdhân rajâ Èropa, tamaso' Kakaisaran Jèrman, Kakaisaran Austria-Hungaria,Evans 2004, hlm. 12, Èaksès tangghâl 2025-04-07. Kasoltanan Ustmaniyah, Kakaisaran Rusia, Imperium Britania, Rèpublik Prancis bân Italia. Pembunuhan tangghâl 28 Junè 1914 ka Adipati Agung Franz Ferdinand ḍâri Austria, sè ngawârèsè takhta Austria-Hungaria, bi' orèng sè nasionalis Yugoslavia è Sarajèvo, Bosnia bân Bosnia Herzegovina iyâ arèya sè ngawwâllè perrang Dhunnya rèya. Pembunuhan kasebbhut sampè' ka ultimatum Hasburg ka Karajhâân Sèrbia.Taylor 1998, hlm. 80–93, Èaksès tangghâl 2025-04-07. Sajumla aliansi sè è bentu' salama pan-bârâmpan dasawarsa sabelluna ka ghuncang, saèngghâ ḍâlem ètongan mènggu sakabbhina kakowwatdhân rajâ terlibat ḍâlem perrang; lèbât koloni na, konflik rèya kasebbar ka sakabbhina dhunnya.

È tangghâl 28 Julè, konflik rèya è bukka' kalabân Invasi ka Sèrbia bi' Austria-Hungaria, è toro'è Invasi Jèrman ka Bèlgia, Luksemburg bân Prancis; bân serrangan Rusia ka Jèrman. Samarèna pawai Jèrman è Paris tersendat, Front Bârâ' ngalakonè pertemporan atrisi statis kalabân jalur parit sè ngobâ sakonnè' kabâḍâ'an sampè' taon 1917. È Tèmor, angkatan dhârât Rusia bisa ma kala pasukan Kasultanan Ustmaniyah noro' ḍâlem perrang taon 1914, Italia bân Bulgaria taon 1915 bân Rumania mabhâttal noro' perrang samarèna Revolusi Oktober è ahèr taon. Samarèna serrangan Jèrman è salanjhângnga Front Bârâ' taon 1918, Sekutu maksa tantara Jèrman nyorot ḍâlem serrangan sè berhasèl bân tantara Amèrika Serikat molay saroju' ngalakonè gencatan sanjhâta è tangghâl 11 Nopèmber 1918 sè paghi' è kennal kalabân Arè Gencatan Sanjhâta. Perrang rèya ambu kalabân kamennangan pihak Sekutu.

Kadhâddhiyân è Front Britania paḍâ dhibu akanta Front aḍâ', karna para pihak ella usaha memobilisasi tenaga manossa bân sombher daya èkonomi kaangghuy ngalakonè perrang sakabbhina sampè' tontas. È ahèr perrang, empa' kakowwatdhân imperial rajâ - Kakaisaran Jèrman, Rusia, Austria-Hungaria bân Ustmaniyah - bhubhâr. Naghârâ sè aghântè'è ḍuwâ' kakaisaran sè è sebbhuttaghi pertama kaèlangan bânnya' wilajâ, samentara ḍuwâ' na bhubhâr sakabbhina. Èropa Tengnga pecca dhâddhi pan-bârâmpan naghârâ kènè'. Liga Bhângsa-Bhângsa è bentu' kalabân arepphân nyèngghâ konflik kadhi rèya salanjhutdhâ. Nasionalisme Èropa sè kalowar akibat perrang bân pambubârân kakaisaran, dampa' kala Jèrman bân masala kalabân Traktat Vèrsailles è yâkènè dhâddhi faktor sebbâbbhâ pecca na Perrang Dhunnya II.

 Nyama 
È Kanada, Maclean's Magazine è bulân Oktober 1914 nolès, "Sejumlah perang diberi dan dinamakannya sendiri. Perang ini namanya perang Besar". Sajjhârâ asal mola na bân bulân pertama perrang è paterbi' è New York è ahèr taon 1914 kalabân jhuluk The World War (Perrang Dhunnya).  Salanjhâng periode antar perrang, perrang rèya lebbi serrèng è sebbhut Perrang Dhunnya bân Perrang Rajâ è naghârâ sè ngangghuy bhâsa Ènggris.See "great, adj., adv., and n." in Oxford English Dictionary (Second edition, 1989; online version March 2012) (ḍâlem bhâsa Ènggris), Èaksès tangghâl 2025-04-07.

Samarèna pecca na Perrang Dhunnya kaḍuwâ 1939, Istila Perrang Dhunnya I otabâ Perrang Dhunnya ḍâ'-kaḍâ'na dhâddhi standar, kalabân sejarawan Britania bân Kanada sè lebbi senneng Perrang Dhunnya ḍâ'-kaḍâ'na bân Amèrika Perrang Dhunnya I. Kaḍuwâ Istila rèya paḍâ è angghuy slaanjhâng periode antarperrang. Frasa "Perang Dunia pertama" awwâllâ è angghuy bulân Sèptember 1914 bi' filsuf Jèrman Ernest Haeckel, sè ngako "tidak ada keraguan bahwa alur dan tokoh 'Perang Eropa' yang di khawatirkan ... akan menjadi perang dunia pertama dalam artian sepenuhnya". The First World War (Perang Dunia Pertama) paḍâ aropaaghi jhuluk buku sajjhârâ taon 1920 karjâ Perwira bân Jurnalis Charles à Court Repington.Shapiro 2006, hlm. 329 citing a wire service report in The Indianapolis Star, 20 September 1914, Èaksès tangghâl 2025-04-07.

 Sombher