Vladimir Lenin

Vladimir Ilyich Ulyanov, (22 April [O.S.: 10 April] 1870 – 21 Januari 1924), lebbi èkennal mènangka Vladimir Lenin, panèka tokoh revolusioner, komunis, politisi, bân teoritikus politik Rusia. Nyama Lenin panèka nyama samaran sè èkala' dâri nyamana Songay Lena è Siberia. Dhibi’en ajabat dhâddhi kopala pamarènta’an Republik Sosialis Federasi Soviet Rusia (SFSR Rusia) dâri taon 1917 kantos sedâ bân jhughân dhâddhi kapala pamarènta’an Uni Soviet molaè taon 1922 kantos sedâ. Lenin noro’ politik Marxis bân ella noro’ nyombhâng  gagasan politikka dâlem pemèkkèran Marxis, sè èsebbhut kalabân Leninisme. Gagasan panèka, manabi èkombinasiaghi sareng teori ekonomi Marx, èkennal kalabân Marxisme-Leninisme.

Lenin lahèr dhâddhi potra kalowarga kelas menengah è Simbirsk, Kekaisaran Rusia. Minatta dâ' politik revolusioner lèmbâng kacèr èmolaè kalabân okoman matè sè èberlakuaghi ka kaka' lakè’en è taon 1887. Dhibi’en toma ajhâr sakejja' è Universitas Negeri Kazan, tapè èusir polana terlibat dâlem protes anti-Tsar, bân è taon-taon salastarèna dhibi’ noro' ka dâlem blessat politik radikal mènangka pengikut Marxisme. È taon 1893, dhibi’en ngallè ka St. Petersburg, dhâddhi tokoh senior è Liga Perjuangan kaangghuy Emansipasi Kelas Buruh. Lenin saterrossa ètangkep polana ètuduh ngajhâk orèng bânnya' bân èbuwâng tello taon ka Siberia, bân èdhissa' nèka sareng Nadezhda Krupskaya. Saellana jârèya, dhibi’en buruh ka Jerman, Inggris, Britania Raya, bân Swiss. Dhibi’en molè ka Rusia saamponna Revolusi Februwâri taon 1917 sè aghâbây toronna Tsar bân akowasana pamarènta’an samentara.

Mènangka pimpinan fraksi Bolshevik Partai Buruh Demokrat Sosial Rusia, dhibi’en  negghu’ perran otama è dâlem peluncuran Revolusi Oktober taon 1917 sè makala Pamarènta Sementara Rusia bân maddek SFSR Rusia. Ta' abit saellana jârèya, Lenin alaksanaaghi reformasi sosialis sè tamaso' peminda’an hak mèlè’ tana bân geddhung ka soviet (dewan buruh). Bâdâna ancemman dâri Kekaisaran Jerman maksa Lenin kaangghuy atandatangani perjanjian perdamaian sè mènangka tandhâ kalowarra Rusia dâri Perang Dunia I. È taon 1921, dhibi’en molaè Kebijakan Ekonomi Anyar, sistem kapitalisme naghara sè molaè proses industrialisasi bân pemulihan pasca-Perang Saudara Rusia. Sataon saterrossa, SFSR Rusia agabung sareng wilayah kakowasaan è Kekaisaran Rusia kaangghuy majhâghâ Uni Soviet kalabân Lenin dhâddhi kapala pamarènta’anna.

Samarèna sèdhâna, Marxisme–Leninisme aoba dâddhi pan-bârâmpan cabang pemèkkèran anyar akadhi Stalinisme, Trotskyisme, bân Maoisme. Lenin sampè’ satèya ghi’ dhâddhi tokoh dhunnya sè kontroversial. Kritikussa ècap diktator polana èangghep ampon bânnya' alanggâr HAM è bâkto marenta, tapè para pendukungna nolak alabân oca’ jarèya kalabân anggheppân jhâ' kakowasaan Lenin è bâkto jârèya èbâtesi bân aberri' gellâr dhâddhi pembela kelas buruh. Lenin aghâdhui peran è dâlem gerakan komunis internasional bân dhâddhi sala sèttong tokoh sè palèng berpengaruh è dhunnya è abad ke-20.

 Riwayât awwâl 

 Bâkto kènè’: 1870-87 
Ramana Lenin, Ilya Nikolayevich Ulyanov, asalla dâri kalowarga budak petani; Latar bhâlakang ètnissaa ghi' ta' jellas, bân bâdâ kamongkènan orèng Rusia, Chuvash, Mordvin, otabâ KalmukFischer 1964, hlm. 1–2; Rice 1990, hlm. 12–13; Volkogonov 1994, hlm. 7; Service 2000, hlm. 21–23; White 2001, hlm. 13–15; Read 2005, hlm. 6. È aksès 2025-04-07.. Maskè asalla dâri latar bhâkal sè lebbi rèndah, Ilya berhasil naè' ka kelas tengnga, ajhâr fisika bân matematika è Universitas Negeri Kazan, bân saterrossa ngajhâri è institut Penza kaangghuy Bangsawan. Ilya nèka sareng Maria Alexandrovna Blank è tengnga taon 1863Fischer 1964, hlm. 5; Rice 1990, hlm. 13; Service 2000, hlm. 23. è aksès 2025-04-09.. Maria èdidi’ bân asalla dâri keluarga sè cokop makmor, bân jhughân dhibi’en iyâ arèya ana’ dâri sorang embu' Jerman-Swedia bân ramana dokter Yahudi Rusia sè ampon ngallè dâ' aghâma Krèsten. Bisa jhughân Lenin ta' tao jhâ' embu'na satengnga Yahudi, bân kanyataan panèka namong ètemmoè bi’ kaka’na, Anna, saamponna Lenin sèdhâ. Saellana nèka, Ilya ollè lalakon è Nizhny Novgorod, bân saterrossa naè’ pangkat dhâddhi Direktur Sakola'an Dhâsar. è distrik Simbirsk ennem taon saterrossa. Lima taon samarèna jarèya, dhibi’en èangka’ dhâdhhi Direktur Sakola'an Umum ghâbây provinsi kasebbhut, bân è bâkto posisi panèka èpon ngawasi èpadhâddhi lebbi dâri 450 sakola'an mènangka bagiyân dâri rèncana modernisasi pamarèntah. Berkat layananna, Ilya èberri'i Bintang Santo Vladimir, sè aberri' status mulia sè bisa ètoronaghi ka toronannaFischer 1964, hlm. 6; Rice 1990, hlm. 13–14, 18; Service 2000, hlm. 25, 27; White 2001, hlm. 18–19; Read 2005, hlm. 4, 8; Lih 2011, hlm. 21. è aksès 2025-04-09..

 Sombher