Bâjâng Kolè' Madhurâ

Bâjâng Kolè' Madhurâ aropa'aghi sala sèttong senni tatèngghun tradisional sè bâḍâ è polo Madhurâ Jhâbâ Tèmor, tatèngghun arèya paḍâ ngangghuy boneka ḍâri kolè' kerbhuy otabâ kolè' sapè namong èghâmbhâr tor èbârnaèn (Di Sungging) ngangghuy gagrag (Gaya) khas madhurâ. Èkamaèn sareng dhâlang tor ètoro'èn sareng ghending tor kèjhungan. Tradisi ghâpanèka aropa'aghi sala sèttong bârisânna bângaseppo sè ghi' èjâgâ sareng pan-saponapan dhâlâng tor bhâlâ krabâ palèstarè budhâjâ madhurâ.https://etd.repository.ugm.ac.id/penelitian/detail/56347

 Sajârâ Bâḍâna Bâjâng Kolè' Madhurâ 
sajârâ bâḍâna bâjâng kolè' madhurâ ta' ètolès kalabân saè è pan-saponapan sombher tatoles. Mètorot jhâjhârbhâ'ân ḍâri bângaseppo Panti Budaya Tor Vihara Avalokitesvara bâḍâna bâjâng kolè' ghâpanèka èmolaè ḍâri taon kapèng-17 kantos taon kapèng-18  Masehi. È jhâm

an ghâpanèka tradisi bâjâng kolè ampon bâḍâ è madhurâ tor èpèyara sareng pan-saponapan bhâlâ krabâ Tionghoa è Mekkasân. Kabâḍâ'ân ghâpanèka dhâddhi tantenger bâḍâna camporan  antarana budhâjâ sèttong tor salaènna. 

Salaènna sombher-sombher lokal, tombuna bâjâng kolè' è madhurâ jhughân abhâreng kalabân maso'na bâjâng laèn ḍâri lowar madhurâ. Èḍâlem sala sèttong serratdhân History Of Java angghitdhân Thomas Stamford Raffles abâ'na nyerrat jhâ' bâḍâ bâgiyân bâjâng mataram sè tanoro' èpanèbâr kantos dâ' pasèsèr jhâbâ tèmor bân kennengan-kennengan sè semma' sareng madhurâ. Serratdhân ghâpanèka sè èpadhâddhi pètoḍhu sareng bâḍâna pangaro mataram ḍâ'ka carèta tor bhângonna bâjâng sè bâdâ è madhurâ. https://www.superradio.id/wayang-gedhog-mutiara-budaya-yang-hilang-dari-madura/

 Tatengnger Èḍâlem Tatèngghun 
Bâjâng kolè' Madhurâ anḍi' pan saponapan tatengnger sè aghâbây bâjâng kolè' madhurâ bhiḍhâ kalabân bâjâng-bâjâng laènna, èngghi panèka èyantarana :

 bâḍâna pangangghuyân bhâsa madhurâ èḍâlem dhâdhâbun tor suluk.
 Manabi ètalekteghi bâjâng sè èyangghuy aropa'aghi bâjâng kalabân gagrag (Gaya) tor tatenger khas madhurâ
 Tata Sowara tor pangèrèng gamelan sè ngangghuy gamelan tor ghendhing madhurâ sè aghâbây bâjâng madhurâ laèn ḍâri sè laèn. 

 Perkembangan Tor Akulturasi 
Èḍâlem perkembanganna, bâjâng kolè' madhurâ nodhuwaghi bâḍana ghutong rojhung budhâjâ, bâḍâna bhântowan marghâsarè ètnis Tionghoa è mekkasân ḍâlem arâbât tor ngopènè bâjâng kolè' Madhurâ ḍâri bâjânga kantos ḍâ'  budhâjâèpon. dhâddhi sala sèttong tandhâ bâḍâna ghutong rojhung budhâjâ dâlem malanggheng tor ma'addhreng budhâjâ bâjâng kolè' madhurâ. sala sèttong  dhâlang tor vihara kantos samangkèn pagghun nyèmpen pan-saponapan bâjâng kona sè rakèra omorra korang lebbi 300 taon, tor ètoronaghi kantos ana' poto pagghi'. https://regional.kompas.com/read/2018/03/02/12384481/wayang-kulit-madura-hidup-segan-mati-tak-mau-1?page=all

 Cara Ka'angghuy Bâjâng Tetep Addhreng 
È taon 2009, bângaseppo Vihara Avalokitesvara Mekkasân, Kosala, mabâḍâ'aghi pangghung tatèngghun rajâ sè aghâdhuwân tojjhuwân ka'angghuy matombu rassa senneng ḍâ' ka marghâsarè Madhurâ khusussa è mekkasân. èḍâlem pangghung kasebhut abâ'na madateng dhâlâng bâjâng kolè tor tokang kèjhung (sindèn) ḍâri 10 naghârâ èngghi panèka Jeppang, Bâlândhâ, Argèntina, Skotlandia, Hongaria, Inggris, Afrika, Inḍonèsia, China, tor Slovakkia. lalampan ghâpanèka èlakonè samalem bhântèng, tor ngaollè pangarghâ'ân ḍâri Musèum Rekor Indonesia (MURI), ta' coma dhâlâng tor tokang kèjhung, para pamèyarsa sè mèrsanè jhughân dâteng ḍâri lowar indonesia otabâ mancanaghârâ.

Maskè lalampan kasebbhut ampon kalampan tor dhâddhi sala sèttong pangarghâ'ân rajâ èḍâlem makennal budhâjâ madhurâ, rassa lèbur marghâsarè madhurâ ḍâ' ka bâjâng kolè abhâsa madhurâ ta' nodhuwaghi kamajhuwân sè tègghi, Kosala Aparèng pamangghi jhâ' sala sèttong koranga rassa lèbur ngangoḍâtdhân ḍâ'ka bâjâng madhurâ iyâ arèya korangnga sokongan dâri sakabbhina pihak, khusussa èḍâlem makennal bâjâng kolè ḍâ'ka  ngangoḍâtdhân lèbât lembaga pandidighân. 

Saat Samangkèn Bâjâng Kolè Madhurâ  Ampon èpaessa dhâddhi Bârisân Budhâjâ Tâ' Bhârâng (WBTB) , abhâreng sareng sala sèttong budhâjâ madhurâ sè anyama Tari Ronding ḍuwâ budhâjâ èyattas èpaessa sareng Kementrian Kabudhâjân Republik Indonesia (KEMENBUD RI) lèbat Direktorat jendral pangaobhân Kabudhâjân Bân Tradisi è bulân Oktober taon 2025, lalampan ghâpanèka aropa'aghi sala sèttong usulân pamarènta ka'angghuy jhânjhi ajâgâ kabudhâjân lokal khusussèpon Bâjâng Kolè' Madhurâ.https://www.detik.com/jatim/budaya/d-8161225/dua-kesenian-madura-ditetapkan-warisan-budaya-tak-benda

 Tantangan Sè Èyadhepbhi 
Bâjâng Kolè' Madhurâ Samangkèn Èyadhepbhi sareng pan saponapa tantangan sè anḍi' pangaro ka tradisina. Maskè rassa lèbur marghâsarè sempet toron, pan saponapan lalampan otabâ kagiatdhân kabudhâjân ampon noḍhuwaghi bâḍâna tandhâ kaoḍi'ân. Èbâkto molang arè kabupaten Mekkasân sè kapèng-495, tatèngghun bâjâng kolè' Madhurâ èpabâdâ polè è pendopo budhâjâ kabupaten Mekkasân. Tatèngghun kasebbuut aparèng pangaonèngan khusussa ka ngangoḍâtdhân jhâ' pangobâ'ân generasi dhâlang ampon molaè ajhâlân, ètandhâi sareng bâḍâna ḍhâlâng tor wiyaga (orèng sè amaèn gamelan) ngoḍâ sè tampil è lalampan kasebbhut.

salaènna pangobâ'ân generasi tantangan laènna sè èyadhepbhi iyâ arèya korangnga dokumentasi. parlona ma'akor jhâman sareng kabudhâjân tor makennal kabudhâjân ḍâ'ka ngangoḍâtdhân dhâddhi sala sèttong cara sopajâ sakabbhina budhâjâ bhângsa khususepon budhâjâ madhurâ bisa addhreng tor lestarè, ta' coma mangkèn namong pagghi' kantos ana' poto pagghi'. 

 Macemmèpon Ghendhing Bâjâng Kolè' Madhurâ 

 Ghendhing Ayak Pathet Lèma' 
 Ghendhing Bondèt Laras Salèndro Pathet Sanga' 
 Ghendhing Celilit
 Ghendhing Puspowarno
 Ghendhing Sampa' Slèndro Pathet Lèma'/ Sampa' Salèndro Pathet Sanga' 

 Lakon Sè Toman Èlampa'aghi 

 Kongso Addhu Jhâghu
 Bima Soccè/Dewa Ruci
 Lakon Murwokolo (Ruwatan)
 Bhâlâdhibâ Èwisuda

 Sombher