Cenderawasih

Cenderawasih panèka anggota kalowarga Paradisaeidae dâri ordo Passeriformes. Biasana ètemmoè è Indonesia, è antarana Papua tèmor, Papua Nugini, Kapoloan Selat Torres, bân Australia tèmor. Mano' dâri kalowarga panèka èkennal polana buluna sè lake', khusussa buluna sè cè' panjhâghânna bân rumit sè tombu dâri paruh, kalembang, bân cethagga. Cenderawasih èbâdâ'aghi dâri Rato Mano' Firdaus sè 50 gram bân 15 cm kantos Puyuh Ekor Konèng sè 110 cm bân Sagubega Jambul Keriting sè 430 gram.

 Hubungan sareng manossa 
Orèng Papua serrèng aghuna'aghi bulu Cenderawasih è dâlem kalambi bân adat, bân berabad-abad sè tapongkor, bulu Cenderawasih bânnya' èghunaaghi mènangka bahan dasar ghâbây topi bhâbinè'an è Eropa. Buruan bulu bân kaancoran habitat ampon aghâbây toronna pan-bârâmpan spesies mano' dâ' tingkat sè ta' èancam punah; kaancoran habitat polana deforestasi samangkèn ḍâdḍi ancaman otabâ.

Perburuan Cenderawasih kaangghuy buluna kaangghuy dagang topi ampon èkennal è akhir abad ke-19 bân awal abad ke-20 (Cribb 1997), namong samangkèn mano' panèka èlindungi, bân perburuan namong èpabâli kaangghuy perayaan suku lokal. È ḍâlem parkara mano' Panji, èsaranaghi kaangghuy èkala' dâri kennengnganna mano' Namdur. Bâkto Rato Mahendra dâri Nepal naè' ka tahta è taon 1955, jellas jhâ' buluna Cenderawasih è mahkota karajaan Nepal parlo èghântè. polana larangan aburu, pangghântèna akhèrra èijinaghi dâri kiriman sè èsita sareng undang-undang Amèrika Serikat. Cenderawasih sè la towa ègambaraghi è bendera Papua Nugini. David Attenborough ampon nyataaghi pan-bârâmpan Cenderawasih mènangka spesies favoritna, bisaos èpon andi' kasennengngan ghâbây Cenderawasih sè botak.Boomgaard, Peter; Colombijn, Freek; Henley, David, ed. (1997). Paper landscapes: explorations in the environmental history of Indonesia. Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde. Leiden: KITLV Press. ISBN 978-90-6718-124-2.

 Mitos Cenderawasih è Papua 
Bâdâ orèng Papua sè parcajâ jhâ' Cenderawasih panèka inkarnasi dâri na'-kana' lake' sè anyama Kweiya. Settong oreng bine’ bân ajâmma lapar è alas pas nemmo buwa. polana lapar, ajâm ghâpanèka ngakan buwâna. Tabu’na ajâm jarèya o-tao atambâ raja, laju anḍi’ ana’. Embu’na rèng bine’ jârèya kèya sè nyorot ajam jarèya. Parabân jârèya ènyamaè Kweiya."Mulyadi" (2019). Etnografi Pembangunan Papua. Yogyakarta: Deepublish. ISBN 978-623-209-898-5.

E bâkto ana’na la raja, èbuna akabin ban oreng ranḍa sè la andhi’ ana’. On-laon, Kweiya ècalaka'aghi sareng tan-taretanna. Arassa sake’, Kweiya mele daddi mano’, agabay kalembang ḍari ḍaun ban bunto’ ḍari kolè’na kalapa. Kweiya kalabân ajaib aoba ḍâdḍi mano' bân asarang è ka'-bhungka'an. Taretan se kadhuwa se nyakè’è aba’na ebasto ban aoba daddi mano’ se petteng. Tarètan se duwa’ jareya nyamana Pohak ban Nggein. Duwâ' mano' ireng ghâpanèka ngako sala bân nyo'on sapora dâri Kweiya.

Namong, bâkto nyarè Kweiya è alas Bomberay, mano' bunto' konèng (Kweiya) ètemmoè ètangkep sareng pemburu. Duwâ' mano' sè abarna pote nyerang pemburu bân berhasil mabebas Kweiya. Saterrossa duwâ' tarètan sataretanan èsapora, mènangka ganjaran polana nyalamettaghi odi'na Kweiya. Bân kalabân ajaib, pan-bârâmpan bârna sè tera' dâri Kweiya èlang bân èpindahaghi ka duwâ' mano' sè item-item. Dadḍi mano’ se katello jarèya paḍa barnana ta’ paḍa. Dadḍi kantos samangkèn èkaparcajâ jhâ' mano' Cenderawasih asalla dâri Kweiya. Carèta panèka carèta ḍari Fakfak."Mulyadi" (2019). Etnografi Pembangunan Papua. Yogyakarta: Deepublish. ISBN 978-623-209-898-5.

 Sombhèr