Virus

Virus otabâ badi ènghi panèka mikroorganisme patogèn sè pèra' bisa arèplikasi è ḍâlem sèl sabâb virus ta' aghâdhuwi pakakas sèlulèr ka'angghuy aghâbây dhibi'. Sadhâjâ bentu' kaoḍi'an, bisa ècapo' virus, molaè ḍâri kèbân, tombuwân, kantos baktèri bân arkèa.  Istila virus biyasana èghuna'aghi ka'angghuy nyebbhut macemma virus sè nginfèksi sèl-sèl èukariota, tapè virus sè nginfèksi sèl prokariota (akadhi baktèri bân arkèa) èkennal mènangka baktèriofag. Kabâḍâ'ân virus lu-ghâlluna èkaonèngè lèbât tolèsan ilmiya Dmitri Ivanovsky è taon 1892 sè ngoray patogèn non-baktèri sè nginfèksi tanemman bhâko bân panemmowan virus mosaik bhâko sareng Martinus Beiherinck è taon 1898.
   Kantos taon 2019, lebbi ḍâri 6.000 spèsiès virus ampon èjhârbhâ'aghi kalabân rinciVirus Taxonomy: 2019 Release . (Juli 2019).ICTV Online. Aksès (2025–04-09). ḍâri total juta'an jennis virus è wilajâ Virus ètemmo è para' sadhâjâna èkosistem è bhumè bân aropa'aghi èntitas biologis sè palèng bânnya' jumblana.  Èlmo sè ajhâr tantang virus èkennal mènangka virologi, sèttong subspèsialisasi mikrobiologi.

Bâkto è infèksi, sèl inang èpaksa ka'angghuy ngasèllaghi èbuwân salènan idèntik ḍâri virus asli kalabân lekkas. Bâkto ta' parappa'na è ḍâlem sèl otabâ ta' ḍâlem proses nginfèksi sèl, virus bâḍâ ḍâlem bentu' partikel indèpèndèn sè èsebbhut virion. Virion aèssè ḍuwâ' otabâ tello' bâgiyân: (1) matèri gènètik, èngghi panèka molekul lanjhâng asam nuklèat (aropa pèra' DNA otabâ pèra' RNA, tapè ta' ècampor kaḍuwâna) sè dhâddhi sosonan protèin sè èghuna'aghi virus; (2) mantel protèin sè èsebbhut kapsif, ghunana ka'angghuy alèng-lèngè bân ajâgâ matèri gènètik; bân è sabâgiyân virus bâḍâ tello' (3) sapo' otabâ amplop lowar sè èghâbây ḍâri lipid. Bentu' partikel virus kèsaran ḍâri bentu' hèliks (pèlèyan) saderhana, ikosahedral (bhângon rowang aèssè 20), kantos sosonan sè lebbi komplèks. Kabânnya'an spèsiès virus aghâdhuwi virion sè kènè' ghâllu ka'angghuy èoladhi sareng mikroskop cahaya sabâb okoranna 1/100 ḍâri baktèri omomma.

Asal-osolla virus ḍâlem sajara èvolusi kaoḍi'an ghi' ta' jellas: sajumbla virus mungkèn ajhâlanè èvolusi ḍâri plasmid (potongan DNA sè bisa ngallè antar sèl), sabâtara sè laèn pola ajhâlanè èvolusi ḍâri baktèri. Ḍâlem èvolusi, virus aropa'aghi perantara pentèng ḍâlem transfer gèn horizontal, sè nèngkataghi bânnya'na macemma gènètik kalabân cara sè èanalogiaghi kalabân rèproduksi sèksual. Bâḍâ perbhidhâ'ân pamangghi ilmiya tentang status virus mènangka makhlok oḍi' otabâ mènangka sosonan organik sè aghâdhuwi interaksi sareng makhlok oḍi'. Mènangka bentu' kaoḍi'an, virus ngèbâ matèri gènètik, berkembang biak, bân ajhâlânè èvolusi lèbât sèlèksi alam, maskè ta' aghâdhuwi karakteristik otama makhlok oḍi', akadhi sosonan sèl, sè omomma èangghep mènangka kritèria sè èkaparlo sarebf kaoḍi'an. Sabâb  ka'ḍissa aghâdhuwi sajumbla kritèria makhlok oḍi' tapè ta' sadhâjâna, virus èghâmbhârraghi mènangka "organisme è seddhi'na kaoḍi'an",  bân mènangka pengganda abâ'.
 Sombher