Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk (1881-10 November 1938), sampè’ 1934 nyamana iyâ arèya Gazi Mustafa Kemal  Paşa, iyâ arèya sorang perwira militer bân negarawan Turki sè mèmpèn revolusi naghârâ rowa. Dhibi’en kèya iyâ arèya sè majhâghâ bân presiden dâ’adâ’ Republik Turki. Ideologina sè sekularis bân nasionalis jarèya kabijakan sarta tèorina èkenal dhâddhi Kemalisme. 

Mustafa Kemal abhuktèaghi dhibi’en dhâddhi komandan militer sè sukses salama adinas dhâddhi komandan divisi dâlem pertempuran Gallipoli. Samarèna kalana Kesultanan Utsmaniyah è tanang tentara sekutu, bân tarèka-tarèka samarèna kaangguy mecca naghâra jarèya, Mustafa Kemal mèmpèn gerakan nasional Turki dâlem apa sè samarèna dhâddhi Perang Kemerdekaan Turki. 

Kampanye militerra sè sukses ngasellaghi kamardhikaan naghârâ rèya bân dhâddhina republik Turki. Mènangka presiden sè lughâllu, Mustafa Kemal ngennallaghi cemmacemma anyarra lowas dâlem usahana aghâbây sèttong naghârâ modern sè sekuler bân demokratis. Atoro’ Hokom Nyama bhâlâ, Majelis agung Turki abârri’ dâ’ Mustafa kemal nyama budi "Atatürk" (sè artèna “bhâpa’ bhângsa Turki”) è 24 November 1934.Ulang tahun Atatürk tidak diketahui. Hari dimulainya Perang Kemerdekaan Turki adalah hari ulang tahunnya yang simbolis. Zürcher, Erik Jan (1984). The Unionist factor: the role of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905–1926. Leiden: E.J. Brill. hlm. 106.   

 Bâkto Ngodâ 
Mustafa èbhâbhârraghi è 1881, è Selânik Utsmaniyah (satèya Thessaloniki è Yunani), mènangka ana’ sorang pegawai kènè’ sè dhâddhi dhâghâng kaju: sasuway kalabân kabiasaan Turki è bâkto jarèya, dhibi’en ènyamaè Mustafa ghun. Ramana, Ali Riza Efendi, sorang pegawai bea cukai, sèdha èbâkto Mustafa ghi’ bhuru omor pètto’ taon. Serrèna jarèya, Mustafa èparajâ èbhuna, Zübeyde Hanım.

Èbâkto omor 12 taon, dhibi’en maso’ ka sakola militer è  Selânik bân Manastir (satèya Bitola) sè duwâ’ jrèya pusat nasionalisme Yunani sè anti_Turki. Mustafa ajhâr è sakola menengah militer è Selânik, bân èdissa nyamana ètambâ kalabân kemal (“kasampornaan”) sareng ghuru matematikana dhâddhi akowan attas kacerdasan akademikka. Mustafa kemal maso’ ka akademi militer è Manastir è 1895. Dhibi’en lulus kalabân pangkat letnan è 1895. Dhibi’en lulus kalabân pangkat letnan è 1905 bân èsabâ’ è Damaskus. È Damaskus dhibi’en dhuli agabung kalabân kelompok rosèya kènè’ sè bâdâ perwira-perwira sè terro pangayaran, sè ènyamaè  Vatan ve Hürriyet (Tana aèng bân Kamardhikaan), bân dhâdddhi penantang aktif Kesultanan Utsmaniyah. È 1907 dhibi’en èsabâ’ bân agabung bân komite kasultanan bân kamajhuwân sè biasa èsebbhut kalompok Turki ngodâ.

È 1908 kaom Turki ngodâ arebbhu’ kakowasaan dâri sultan Abdul Hamid II, bân Mustafa Kamal dhâddhi toko militer sènior. È 1911, dhibi’en ngallè ka provinsi Libya kangghuy noro’ dâlem alabân invasi Italia. È bâgiyen dâ’adâ’ dâri Perang Balkan Mustafa Kemal anyo’ è Libya bân ta’ bisa noro’, tapè è Juli 1913 dhibi’en abâli ka Istanbul bân èangkat dhâddhi komandan partahanan Utsmaniyah è wilayah Çanakkale è pantai Trakia (Trakya). È 1914 dhibi’en èangkat dhâddhi atase militer è Sofia, sabâgiyen dhâddhi siasat kaangghuy nyèngkèrraghi dâri Ibu Kota bân dâri Intrik Politikka.

 Karèr Militer 
Èbâkto kasultanan Utsmaniyah terjun ka Perang Dhunnya I è pihak Jerman, Mustafa Kemal ètempattaghi è  Tekirdağ (è tasè’ Marmara). Samarèna Perang Dhunnya I mare, Kemal èangka’ dhaddhi panglima dâri Kabbhi pasukan sè bâdâ è Turki Lao’.Bânnya’ blessat-blessat sè angghâl attas inisiasi rakyat kaangghuy aghempor bân ngosèr Sekutu dâri wilaya Turki, akhèrra pasukan sè èpèmpèn sareng Kemal bân èbhânto sareng blessat-blessat rakyat bisa ngosèr Sekutu dâri Turki. Bisana sekutu ngosèr penjhâjhâ, aghâbây rakyat bân Kemal aniyat kaangghuy nyèngkèrraghi kakowasaenna Sulatn kalabân aghâbây pamarènta tandhingan è Anotalia. Èghâbâyyâ pamarènta tandhingan rèya ta’ laèn polana paratoran Sultan ella atentangan kalabân kapentèngan Nasional Turki bân Sultan ghi’ dhâddhi bonèka Sekutu sè sacara langsung kabijakkanna iyâ arèya pancitraan dâri kabijakan Sekutu atas Turki.Harun Nasution, Pembaharuan Dalam Islam: Sejarah Pemikiran dan Gerakan (Jakarta: Bulan Bintang, 1992), 146.

 Galibolu (Gallipoli) 
Mustafa jârèya èpromosiaghi dhâddhi kolonèl bân èpadhâddhi komandan divisi è sabe’ è daerah Gallipoli (Turki: "Gelibolu"). Dhibi’en aghâdhui peran pentèng è dâlem perrang è bâbâna pasukan sekutu Inggris, Prancis bân ANZAC è Pertempuran Gallipoli è bulan April 1915. E ka'ḍinto dhibi’en berhasil nahan pasukan sekutu è Conkbayırı bân è bukit-bukit Anafarta. polana suksèssa, dhibu’en èpanaè' dâddhi Brigadir Jenderal, bân kalabân cara arèya dhibi’en ollè gellâr pasha bân ollè pangaro sè lebbi jhârna' è dâlem usaha perrang. Kalabân pangaro bân pangalaman panèka, Mustafa Kemal berhasil ngobâ Kekaisaran Ottoman bân ngala' polè wilayah-wilayah sè ghâlluna èpassra'aghi ka Yunani saamponna perrang rajâ.

Mustafa Kemal ollè kahormatan dâri rèkarèna mosona polana kebângallanna è dâlem kamennangan. Peringatan Mustafa Kemal Atatürk aghâdhui kennengngan sè èhormati è Parade ANZAC è Canberra. è attas peringatan panèka ètolès oca':

 Pahlawan sè madumpa dârana bân kaèlangan nyabâna... be'na satèya bâdâ è tana naghârâ kanca. Dhâddhi istirahat kalaban taremtem. Tadâ' bidhâ antara Johnny bân Mehmet polana satèya bâdâ è bâbâna è naghârâ kaulâ sadhâjâ... Bâ'na, embu' sè ngèrèm ana'na ka naghârâ sè jhâu, ngosap aèng matana. Na’-ana’na ba’na sateya tedhung e katedhunganna ba’na kalaban taremtem. Saellana èlang nyabana è naghara rèya, rèng-orèng rowa la dhâddhi ana'na kaulâ.

 Sombher