Jomo Kenyatta

Jomo Kenyatta (c. 1897 – 22 Agustus 1978) panèka pejuang kemerḍhikaan bân politisi Kenya sè atugas mènangka Perdana Menteri ḍâri taon 1963 kantos 1964 bân saterrossa mènangka Presiden ḍâri taon 1964 kantos 1978. Salerana panèka kapala pamarèntah Kenya sè partama ḍâri latar buḍi pribumi, bân salerana abâḍâaghi peran pentèng è ḍâlem ngobâ koloni Inggris ḍâri Kenya Kekaisaran ghâbây nâghârâ sè merḍhika. Sacara ideologis, èpon ngajhâk nasionalisme bân konservatisme Afrika. Salerana mimpin Persatuan Nasional Afrika Kenya (KANU) molaè taon 1961 kantos sedâ.

Kenyatta lahèr ḍâri keluarga tani Kikuyu è Kiambu, Afrika Tèmor Inggris. Salerana asakola è sakola'an gereja bân aghâḍhui bânnya' lalakon sabellunna aktif è politik, dhâddhi anggota Asosiasi Pusat Kikuyu. È taon 1929, èpon entar ka London kaangghuy ngawakilè kapentingan tana Kikuyu. È taon 1930-an, èpon ajhâr è Universitas Komunis Pekerja Timur, Universitas College London, bân London School of Economics. È taon 1938, èpon makalowar penelitian antropologis tentang kaodhi'ân Kikuyu bân saterrossa alako mènangka buruh pertanian è Sussex è bâkto Perang Dunia II. Èpangaro sareng kancana George Padmore, èpon narèma anti-kolonialisme bân Pan-Afrikanisme, bân atugas è panitia penyelenggara Kongres Pan-Afrika 1945 è Manchester. èpon abâli ka Kenya è taon 1946 bân dhâddhi kapala sakola'an. È taon 1947, èpon èpèlè mènangka kapala Uni Afrika Kenya, è dhissa èpon nyarè kamarḍhika'an ḍâri Inggris. èpon ollè sokongan ḍâri penduduk asli namong èmuso sarèng orèng potè. È taon 1952, èpon ètangkep bân ètuduh mènangka dalang Pemberontakan Mau Mau, èbârengi lema' orèng laènna; sè ennem èsebbhut Kapenguria Ennem. Maske Kenyatta pagghun ta' sala (bân para sejarawan salastarèna èkonfirmasi), akhèrra èsalaaghi. Salèrana èpenjara è Lokitaung kantos taon 1959, terros èbuang ka Lodwar kantos taon 1961.

Saellana èbebasaghi, Kenyatta dhâddhi Ketua KANU bân mimpin partaina kaangghuy mennang è pemilu 1963. Menangka Perdana Menteri, èpon mimpin transisi ḍâri Koloni Kenya ḍâ' republik mandiri, bân dhâddhi presiden nâghârâ anyar è taon 1964. Salerana nyarèh nâghârâ sèttong partai, èbâgi kakobâsa'an regional ka pamarèntah pusat, èpèyara oposisi politik, bân èlarang saingan KANU sè sèttong-sèttongna (Persatuan Rakyat Kenya sè èpimpin sareng Oginga Odinga) ḍâri noro' pemilihan umum. Salerana nyarè cara kaangghuy mabâḍâhaghi rekonsiliasi antara penduduk asli bân minoritas potè, sanajhân hubunganna sarèng orèng India Kenya malarat bân pasukan Kenya bentrok sarèng separatis Somalia è Provinsi Tèmor Laut è bâkto Perang Shifta.

Salerana alaksanaaghi kabijakan ekonomi kapitalis bân jhughân "afrikanisasi" ekonomi Kenya, alarang orèng sè bhunten warga nâghâra ḍâri industri-industri poko'. È bâkto èpon, pendidikan bân kasehatan ètingkataghin, è bâkto program redistribusi tana sè èbiayai Britania Raya nguntungaghin orang- orang sè setia ḍâ’ KANU bân memperparah ketegangan etnis. È bâkto Kenyatta marènta, Kenya jhughân noro' Organisasi Persatuan Afrika bân Persemakmuran, bân èpon nerrossaghi kebijakan luar negeri pro-Barat, anti-komunis è tengnga-tengngana Perang Dingin. Kenyatta sedâ teppa’ ghi’ ajabat, bân èghântè'è Daniel arap Moi.

Kenyatta panèka tokoh sè kontroversial. Sabellunna Kenya merdeka, bânnya' orèng potè sè nganggep èpon orèng sè lèbur hasut, sanahjân èpon èhormati è benua Afrika polana perjuangan anti-kolonialna. Saellana èpon dhâddhi presiden, èpon èberri'i gelar kehormatan Mzee bân èjuluki Ramana Bangsa. Salerana jhughân ollè sokongan ḍâri populasi celleng bân minoritas potè berkat pesanna sè ngajhâk rakyat kenya unto' "sapora bân loppa.". namong, Rezimna ècap otoriter bân neo-kolonial. Salerana jhughân ètuduh èkasennengi orèng Kikuyu, bân korupsi èmolaè è bâkto pamarenta'anna.

 Sejarah awwâl 
Masa kènni': mulai taon 1890-1914
jmpl|kiri|Rumah tradisional Kikuyu.Kenyatta lahir kalabân asma "Kamau" è kampong Nginda. Salerana panèka anggota suku Kikuyu. Orèng Kikuyu ta' aghâḍhui akte kalahiran, bân tanggal kalahiran Kenyatta ta' èkataoè. Penulis biografi Kenyatta, Jules Archer, ngranaghi jhâ' èpon bisaos lahir è taon 1890, sanajhân penelitian sarèng Jeremy Murray-Brown ngiraaghin kenyatta laher è sekitar taon 1897 otabâ 1898. Ramana Kenyatta panèka Muigai, bân ebuna panèka Wambui. Bâ'na odi' è semma'na Songay Thiririka bân nyarèh kaodhi'ân kalabân alako tanè bân ajhâgâ dumba bân embi'. Muigai cokop sogi kaangghuy nolong pan-bârâmpan binè', sè bhân-sabbhânna odi' è nyūmba (gubuk bhâbinè'an) sè èpèsah.

Kenyatta èpèyara menorot adhât Kikuyu, bân èajhâri katerampilan sè èparloaghi ghâbây orèng ngowan. È bakto aomor sapolo taon, lobâng kopengna etotobi kaangguy nanḍhâ'agi transisi ḍhari na'-kana'. Wambui ngalahirragi pottra lakè', Kongo ta' abit sabellunna Muigai sedâ. Menorot tradisi Kikuyu, Wambui akabin sarèng alè'na almarhum lakèna, Ngengi. Kenyatta ngala' nyamana Kamau wa Ngengi ("Kamau, pottrana Ngengi").ḍâri persatuan panèka, Wambui ngalahirragi pottra lake', sè anyama jhughân Muigai. Ngengi nyalahaghi pottrana sè katello, dhâddhi Wambui ngala' sè bungso bân èntar alèngghi è bungkona orèng towana è dâjâ. è dhissa, ebuna matè, bân Kenyatta, sè taresna ka ale'na sè bungso, ḍhâtâng kaangghuy ngala'. Kenyatta saterrossa apinda ka bungkona eppa'na, Kongo wa Magana, bân abhânto è ḍâlem lalakonna mènangka tokang tambâ tradisional.