Longgha

Longghâ, sè biasa èsebbhut kalabân ubi jalar, ubi rambat, ubi manis, ubi jawa, ketela rambat è dâlâm bhâsa Indonesia, iyâ aréya sèttong bu-tombuân sè pajhât biasa ètanè mongghu masyarakat. Bâgiân sè èghunaaghi iyâ arèya bâgiyân ramo' sé ésséna la rajâ (ésebbhut obih), obi panèka andi' gizi sè tèngghi. Nèng Afrika obina longghâ dâddhi sala sèttong sombhâr kakanan sè otama. Nèng Asia, salaèn èghunaaghi obina, ompossa dâun longghâ jhugân èpadhâddhi kolobhân. Tor bâdâ kèya logghâ sè èpadhâddhi tanaman hias polana lèbur dâunna. 

Asalla longghâ dâri dâèrah sè panas otabâna iklim tropis, akadhi wilajâh Amerika Selatan bân Papua. Ménorot sabâgian sè tak sarojuk kalabân asal muasalla longghâ dâri Papua ngoca'aghi jhâ' rèng-orèng Indian èlla toman alajâr ka bârâ' ngalébâṭhi Samudera Pasifik tor abhânto ngennalaghi longghâ ka Asia. 

 Jhabaran 
É kennal kalabân sebbhutân longgha (Madura), tela rambat (Jawa), petatas (Papua), sweetpotato (inggris), bân shoyo (Jepang), panèka aropaaghi sombhâr karbohidrat sè sangét èkabhuto ghuna makoat sistem pangan. Salaènna aghândhu' karbohidrat, longghâ jughân aghândhu' vitamin, mineral, fitokimia (antioksidan) bân serat (pektin, selulosa, hemiselulosa).    

Nèng Indonesia, longghâ panèka bâda macemma. èngghi panèka Daya, Borobudur, Prambanan, Mendut, Kalasan, Muara Takus, Cankuang, Sewu. Sabâtara bâdâ se ghi' bhuru è leppas taon 2001 panèka Cilembu sè asalla dari Sumedang. Cèm-macèmma longghâ sè la kasébbhut ghâllâ' andi' ka-khassan rassah bi' dhibi' sèbâng .

 Cara Atanè 
Longghâ bisa ètamén dâri bhungkana, caranah namén cokop ghâmpang, cokop ngalè tana kaagghuy kennenganna nyellettaghi bungkana longghâ dâgghi', bân cara arabât logghâ jhugân ghâmpang, sè pentèng longghâ e sabâ' nèng è kénnéngan se bisa kasonaran mata arèh langsong, maka longghâ ampon bisa tombu bâghus. Saterros epon, logghâ kodhu ejâgâ dari tombuén se agânggu akadhi gulma, saèngghâ gulma tak arèbbhu' unsur hara se bâdâ è seddhi'na bhungkana longghâ. Pamasangan pupuk akadhi UREA otabâ organik parlo kèyah kaagghuy nambâih hasèl tanèna longghâ. 

 Sajhârâh 
Logghâ ètangarae asalla dâri Benua Amerika. Para ahli botani bân pertanèyan ra-ngèrah daerah asal longghâ rèya dâri Selandia Baru, Polinesia, bân Amerika bâgiyân téngnga. iyâ arèya Nikolai Ivanovich Vavilov, oreng ahli botani Soviet se mastèaghi daerah sentrum primer asalla tombuén longghâ rèya dâri Amerika Ténga. Saterros epon longghâ mulaè apencar sa dhunnyah, otamana dhâ' naghârâ-naghârâ sè andi' iklim tropika è abad ka-16. Tor reng-oreng Spanyol mencar longghâ ka Asia, otamana Filipina, Jepang, bân Indonesia.