Kesultanan Acèh

Kesultanan Acèh, otabâ Kesultanan Acèh Darussalam (bhâsa Aceh; Acèh Darussalam; Jawoë: كاورجاون اچيه دارالسلام) panèka sala sèttong karaja'an Islam sè toman bâḍâ è propinsi Acèh, Inḍonèsia. Kesultanan Acèh bâḍâ è lao'na polo Sumatera kalabân ibukotana è Banda Acèh Darussalam kalabân sultan sè kapèng sèttong èngghi panèka Sultan Ali Mughayat Syah sè ènobattaghi è arè Ahad, 1 Jumadil Awwâl 913 H otabâ è tangghâl 8 Sèptèmber 1507. È ḍâlem sajhârâna sè lanjhâng (1496 – 1930), bân èkembhângaghi sèttong sistem ḍâri pamolangan militer, ampon akomitmen ka'angghuy nentang imperialisme Èropa, anḍi' sistem pamarènta sè terator bân sistematis, maddhek posat-posat panalètèyan ilmiah, bân ajhâlin hubungan diplomatik sareng naghârâ laènna.

 Sajhârâ 

 Asal-Mowasal 
Kesultanan Acèh èpaddhek so Sultan Ali Mughayat Syah è taon 1496. Mulana, karaja'an panèka èpaddhek è wilajâ Karaja'an Lamuri, saterrossa èkala' bân èpasèttong pan-bârâmpan karaja'an è dhi'-seddhi'na, è antarana Daya, Pedir, Lidie, bân Nakur. Taon 1524, wilajâ Pasai dhâddhi bagiyân ḍâri Kesultanan Acèh, ètoro'è sareng Aru.

È taon 1528, Ali Mughayat Syah èghântè sareng pottrana sè sarèyang, Salahuddin, sè saterrossa marènta kantos taon 1537. Saterrossa Salahuddin èghântè sareng Sultan Alauddin Riayat Syah al-Kahar sè marènta kantos taon 1571.

 Masa Kamajhuwân 
kiri|jmpl|300x300px|Lokèsan Banda Acèh taon 1665 kalabân karaton Sultan è buḍina.
Maskè Sultan èyangghep pangobâsa palèng tèngghi, nyatana salanjhângnga pagghun èsettir sareng orèng-orèng soghi otabâ panglima. Hikayat Acèh nyata'aghi jhâ' Sultan-sultan sè èpatoron kalabân paksa, tamaso' Sultan Sri Alam, èpatoron è taon 1579 polana kalakowanna sè kalebbiyân ḍâlem abherri' arta karaja'an ghâbây pengikutta.

Panghântèna, Sultan Zainal Abidin, èpate'è pan-bârâmpan bulân saterrossa polana bhengngis bân kacanduwân aburu bân ngaddhu kèban. Para rato bân orèng soghi ngatorragi mahkota ka Alaiddin Riayat Syah Sayyid al-Mukamil ḍâri Dinasti Darul Kamal è taon 1589. Alaiddin dhuli-dhuli ngahèrrè masa ta' stabil kalabân matompes orèng soghi sè alabân sambi makowat posisina mènangka pangobâsa tongghâl Kesultanan Aceh sè pangarona èrassa'aghi sareng sultan samarèna.

Kesultanan Acèh ngalami malèbârân bân pangaro sè palèng bhâghus è bâkto pamarenta'an Sultan Iskandar Muda (1607–1636), sè èkennal jhughân mènangka Sultan Meukuta Alam. È bâkto marènta, Acèh naklokaghi Pahang sè aropa'aghi sombher tèma (bhâsa Inḍonèsia: timah) otama. È taon 1629 Kesultanan Acèh nyerrang Portugis è Malaka kalabân armada 500 kapal perrang bân 60.000 marinir. Serrangan ka'ḍinto aropa'aghi usaha ka'angghuy malèbâr kakobâsa'an Acèh è attas Selat Malaka sareng Jazirah Malaya. Èmanna, ekspedisi ka'ḍinto ta' dhâddhi, sanajjân è taon sè paḍâ, Aceh ngajhâk Kedah bân abhâkta bânnya' orèng ka Acèh.

 Sombher