Kabhupatèn Banyuwangi

Kabhupatèn Banyuwangi iyê arèya sala sèttong kabhupatèn se bâḍâ è Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia. Bâtes wilaya Kabhupatèn Banyuwangi sè bâḍâ è bun ḍâjâ rèya Kabhupatèn Situbonḍo. Dhinèng bâtes è bun tèmor iyâ arèya Sellat Bhâli. È bun lao'na rèya Samudra Inḍonèsia. Mun è bun bârâ' rèya bâtessa kalabân Kabhupatèn Jember bàn Bânḍâbâsa. Kabhupatèn Banyuwangi anḍi' lowass 5.782,50 km² sè èbâgi dhâddhi 24 kacamadhân, 28 kelurahan, 189 dhisa, bân anḍi' lanjhâng ghâris tasè' 175,8 km.banyuwangikab.go.id, "Keadaan Geografi Banyuwangi", aksès 2023-01-13.

 sajjhârâ 
Sajjhârâ na Banyuwangi ta' lopot ḍâri sajjhârâ Kraton Blambangan. È pertengnga'ânna abâd ka-17, Banyuwangi aropa'aghi bâgiyân ḍâri Karathon Hinḍu Blambangan sè è katowaè bi' Kangjeng Suhunan Prabu Tawang Alun.

Sajjhek taon 1743, sacara administratif VOC ella ngangghep Blambangan kaangghuy wilajâ kakobâsaanna, atas dhâsar Parjhânjhiyân Ponorogo sè è antara èssèna iyâ arèya panyerrahan kakobâsaan Kartasura è Jhâbâ Tèmor (tamaso' Blambangan) bi' Pakubuwono II ka VOC. Padahal Kartasura ta' perna è berri' wârisân ḍâri Kasoltanan Mataram karna Kangjeng Suhunan Prabu Tawang Alun ella anyata'aghi kamardhika'ânna Balambangan è taon 23 Pèbruwari 1653 bân Mataram ta' perna makala polè sampè' Mataram ancor karna Perrang Radhin Trunajaya.

Samarèna Parjhânjhiyân Ponorogo taon 1743, VOC ta' perna ongghu-ongghu nanceppaghi kakobâsa'ânna sampè' ahèr abâd ka-17, bâkto perusahaan Hinḍia Tèmor Britania anḍi' hubungan dhâghâng kalabân Blambangan.È Arsip taon 2020-01-02 è Wayback Machine. Kisah asrama inggrisan di Banyuwangi. È Aksès tangghâl 2025-05-01.

VOC dhuli aghuli kaangghuy ngamannaghi kakobâsa'ânna atas Blambangan è ahèr taon abâd ka-18. Hal arèya sè dhâddhi sombher bâḍâ na perrang rajâ salama lèma' taon (1767-1772) bân ghun ambu taon 1777.

Ḍâlem rangkaian paperrangan arowa, bâḍâ pan-bârâmpan tokaran dahsyat sè sala sèttongnga è sebbhut Perrang Puputan Bayu sè aropa'aghi labânna rakyat Blambangan kaangghuy aleppassaghi abâ' ḍâri belenggu VOC.

Perrang Puputan Bayu terjadi è tangghâl 18 Ḍèsember 1771 sè ahèrra è tep-teppaghi kalabân arè dhâddhi Banyuwangi. Perrang rèya ta' è kennal lowas ḍâlem sajjhârâ perjuangan bhângsa Inḍonèsia alabân Kompeni Bâlândhâ.

Ahèr ḍâri arèya, VOC sè ngaollè kamennangan kalabân è angka'na R. Wiroguno I (Mas Alur) sè dhâddhi Bupati Banyuwangi pertama bân tandhâ ghâgghârrâ Karathon Blambangan. Tapè perlawanan sporadis rakyat Blambangan pagghun dhâddhi maskè VOC ella ngowasaè Blambangan. Bisa è abâs kalabân taḍâ' na pabrik ghulâ sè è pa jhâghâ bi' VOC bâkto rowa, bhidhâ kalabân kabhupatèn laènna è Jhâbâ Tèmor.

 Lègènḍa 
Tokoh lègènḍa sè è kennal iyâ arèya Pottrè Sri Tanjung sè è patè'è bi' lakè na dhibi' è ghir songay karna è kacurigaè salingkuh è bâkto è dhina ka perrang. Kalabân sompa bân jhânjhina ka lakè', Pottrè ngoca', "Lamon ḍârâ na sèngko' sè aghili abâu amès, maka sèngko' lakar salingku., tapè sabhâligghâ lamon ḍârâ na sèngko' ro'om (wangi) maka sèngko' ta' salingkuh". Bân bâkto ḍârâ na aghili ka ḍâlem songay kasebbhut ternyata abâu ro'om, maka lakè na Pottrè Sri Tanjung kasta bân è kennal kalabân Sidopekso. 

Ro'om ma aèng ajèya sè è kayâkènè kalabân asal mola na nyama daerah jèya kalabân nyama Banyuwangi.

Tokoh sajjhârâ iyâ arèya Minak Djinggo, Adipati ḍâri Blambangan sè abhrontak ka Karathon Majapahit bân bisa è patè'è bi' otosân Majapahit, iyâ arèya Damarwulan. Namong, saongghuna nyama Minak Djinggo taḍâ' ḍâlem ḍaftar Raja Balambangan mètorot Babad Sembar saèngghâ bisa è pastèyaghi carèta rèya coma lègènḍa.

 Gèografis 
Wilayah Banyuwangi cokop acem-macem, molaè dâri tana rèndhâ kantos pagunongan. Daerah perbâtâsan sareng Bondowoso panèka kennèngngânna Dataran Tèngghi Ijen, kalabân puncakna Gunong Raung (3.344 m) bân Gunong Merapi (2.799 m). E budhi Gunong Merapi bâdâ Gunong Ijen, sè kalonta polana kawahna. Gunong Raung bân Gunong Ijen kaduwâ'na gunong berapi aktif.

Bhâgiyân lao' panèka kennengngânna perkèbhunan, wârisân dâri jâman Hindia Bâlândhâ. È perbhâtâsan lao' sarèng Kabupaten Jembèr, bâdâ area konservasi sè samangkèn èlindungi mènangka cagar alam, Taman Nasional Meru Betiri. Pantai Sukamade panèka kennengngan èpabhâjheng penyu. Semenanjung Blambangan jhughân andi' cagar alam, Taman Nasional Alas Purwo.

 Sombher 

Bhângsa:Kabhupatèn