Bhâsa Bugis

Bhâsa Bugis panèka bhâsa ḍâri bâgiyân bhâsa Austronesia sè èghuna'aghi sareng orèng Bugis. Orèng sè abhâsa Bugis omoma oḍi' è Sulawesi Lao' bân Sulawesi Bârâ' . Ḍaèra sè èghâdhui bhâsa panèka otamana è bâgiyân ḍâri Kabhupatèn Maros, bâgiyân Kabhupatèn Pangkajene bân Kapuloan, Kabhupatèn Barru, Kabhupatèn Majene, Kabhupatèn Sidenreng Rappang, Kabhupatèn Soppeng, Kabhupatèn Wajo, Kabhupatèn Tulang, Kabhupatèn Sinjai, bâgiyân ḍâri Kabhupatèn Buluku, Kabhupatèn Pinrange, bân Kabhupatèn Parpare .

 Sajhârâ 
ḍâlem bhâsa Bugis, bhâsa panèka èsebbhut bhâsa Ugi bân Soko Bugis dhibi' èsebbhut To Ugi . Mènorot pan-bârâmpan mitos Soko Bugis, istila Ugi èkala' ḍâri nyamana La Sattumpugi, èngghi panèka rato cèna sè partama sè dhibi'na aropa'aghi karajhâ'ân kona è tana Bugis. èkabâ' To Ugi dhibi'na bisa èartèaghi "panoro'  La Sattumpugi". Sakonè' sè èkataoè tentang sajhârâ awwâl bhâsa panèka polana korang catetan tolèsan. Catetan tolèsan sè palèng awwâl tentang bhâsa panèka Sureq Galigo, carèta epik tentang pancèpta'an orèng Bugis. Sombher tolèsan laèn ḍâri bhâsa Bugis panèka Lontara, istila sè èmaksoḍ ḍâ' naska tradisional bân catetan sajhârâ. Catetan sajhârâ Lontara sè palèng Awwâl èmolaè ḍâri sakètar abaḍ ka-17. Catetan Lontara ampon èjhârbâ'aghi sareng sajhârâwan Inḍonèsia mènangka "faktual" manabi èbhândhingaghi sareng naskah-naskah sè paḍâ ḍâri bâgiyân laènna è Asia Tenggara Maritim, akadhi babad Jhâbâ. Catetan-catetan panèka biasana ètolès kalabân naḍâ sè nyata kalabân sakone' unsur mitos, bân para pangarang biasana bhâkal aberri' disclaimer sabellunna nyata'aghi ponapa bisaos sè ta' bisa èverifikasi. Sabellunna ḍâtengna orèng Bâlândhâ ka Inḍonèsia è abaḍ ka-19, sèttong misionaris, B.F. Matthews, ngartè'aghi Alkètab ka bhâsa Bugis, sè dhâddhiyâghi orèng Eropa sè partama sè ngaollè pangataowan bhâsa kasebbhut. Salèrana jhughân sala sèttong orèng Eropa sè kapèng settong ngowasaè bhâsa Makasar . Kamos bân buku tata bhâsa sè èkompolaghi, bân jhughân teks sastra bân carèta rakyat sè èterbitaghi, pagghun aropa'aghi sombher informasi otama è ḍâlem kaḍuwâ' bhâsa. Saellana panjhâjhâ Bâlândhâ, sajumla orèng Bugis buru dâri Sulawesi lao' aslèna ka'angghuy nyarè kaoḍi'ân sè lebbi beccè'. Hal arèya aghâbây bâdâna kalompo'-kelompo' kènè' sè acaca bhâsa Bugis è sabbhân Asia Tengghârâ Maritim.

 ḍialèk 
Bhâsa Bugis èpadhâḍdhi pan-bârâmpan ḍialèk. Èngghi panèka loghât Pinrang sè paḍâ sareng loghât Sidrap; ḍialèk Bone (sè bhân-sabbhânna antara Bone lao' bân Bone lao'); ḍialèk Soppeng; ḍialèk Wajo (sè jhughân bhân-sabbhân Wajo lao' bân lao', bân jhughân Wajo tèmor bân Bârâ'); ḍialèk Barru; ḍialèk Sinjai ; bân salaènna. Bâḍâ pan-bârâmpan kosa oca' sè bhân-sabbhân salaèn ḍialèk. Contona, ḍialèk Pinrang bân Sidrap aghunaaghi oca' "loka" ghâbây pèssè. Manabi ḍialèk Bugis laènna ngangghuy "otti" otabâ "utti." Ḍialèk sè sakoni' bhân-sabbhân panèka Kabhupatèn Sinjai, è dimma bhân-sabbhân ḍialèk Bugis aghuna'aghi huruf "W" èghântè'è sareng huruf "H." Contona, diawa èghântè'è diaha. Huruf "C" è bhâsa Bugis laènna èobâ dhâḍdhi "SY" è bhâsa Sinjai. Ompamana, “cappa” (ujung) dhâḍdhi “syappa.” Karjâ sastra se palèng Rajâ e dunnya, I Lagaligo, ngangguy bhâsa Bugis sè tèngghi sè anyama Torilangi.

 Sombher