Nyèyor

Nyèyor (Cocos nucifera), Nyior otabâ Nyor iyâ arèya tong-sèttonga tombuwân angghuta è ḍâlem marghâ Cocos ḍâri bhâlâ rèn-arrènan otabâ Arecaceae (). Artè oca' nyèyor è ḍâlem bhâsa Madhurâ (otabâ coconut è bhâsa Ènggris) arèya bisa èangghuy ḍâ' ka bhungkana, bâi'na, otabâ buwâna sè sacara botani arèya ka-bhungkaan sè abuwâ, bennè bhungka cang-kacangan. Oca' arèya asalla dâri bhâsa Portugis bân Spanyol abad ka-16, coco sè artèna "cèṭak". Tombuwân arèya èpamèḍi' sakabbhi bâgiyânna bi' manussa saèngghâ èlok-cellok mènangka tombuwân saèbu ghuna, otamana ḍâ' masyarakat pasèsèr.
 Dèskripsi 

Cocos nucifera iyâ rèya bhâlâ rèn-arrènan rajâ sè kennèng tombu sacara jurna kantos 30 mèter (100 soko), bhâreng tonḍun sè bisa 4-6 mèter (13-20 soko), bân buḍu' ḍâunna sè bisa 60-90 sèntimèter (2-3 soko); Bhungkel ḍâunna mon la towa bhâkal copplak bhersè, adhinanè lampat molos è bhungkana.. È ḍâlem kabâḍâân sè tana bân omorra merdhi, nyèyor kennèng adhugghâi  75 mègghi' asèl buwâ è sabbhân taon, tapè sè biyasana ngasel'aghi buwâ 30-an mègghi' è sabbhân taon.Grimwood, hlm. 18.. Mon bhâghus cara ngobuna nyèyor biyasana enḍâ' abuwâ ḍâlem bâjâ ennem kantos sapolo taon, bân kabâḍân produksi sè cè' bhâghussa abuwâ è pandhâliân 15 kantos 20 taonan.

Sajhârâ nyèyor mènangka spèsiès acangkè'anna ḍâ' rèng-orèng Austronèsia 3500-1500 sabellun Masèhi.  Sè anḍi' lakon otama ḍâlem langkalèng bhibhit agul bân nartar'aghi spèsiès rèya, Contona sala sèttong variètas dwarf. 

Pangara otama osa langkalèng iyâ arèya ghâbây nyarè nyèyor sè agul dhâghing, kembhâng bebitèl, kemmo'an mènnya', ro'om dhâghing bân aèng nyèyorra, lembu' bân manès aèngnga, tael kakerrèngan, tagen ḍâ' ka èlop ramo'na, bân tagen ḍâ' ka kèbân bân tongo.

Satèya molaè bânnya' variètas modèrn sè ella èkembhângaghi kèya, marana jennès Maypan, King, bân Macapuno. Varietas sè acem-macem mènorot aèng nyèyor, bârna buwâ, bân laèn-laèn robâ gènètik.

Marèna arèya lok-cellokan kaangghuy râng-bhârâng, parkara bân kalakoan sè akaè'an bi' nyèyor è ḍâlem bhudhâjâ rèng-orèng MadhurâPrawitra, A. (2009) Kamus Standard Bahasa Madura-Indonesia‎, Jakarta: Dian Rakyat Ltd., →ISBN:

Buwâ
 Dhubighân, tegghân, bhegghân, otabâ dhugghân iyâ arèya nyèyor sè agghi' ngoḍâ.
 Cengkèr iyâ arèya nyèyor ngoḍâ sè agghi' ta' adhâghing.
 Ro'-koro', ro'-moro' otabâ merro' iyâ arèya nyèyor sè agghi' ngoḍâ, agghi' sakonè' aèngnga, bân agghi' lembu' dhâghingnga, segghutna èkaghâbây kaangghuy tatambhâ.
 But-embut, nyèyor sè agghi' ngoḍâ sè ella marè èkala' kolè' lowarra.
 Ghâlindhis, nyèyor sè ella marè èkala' kolè' bân seppet lowarra.
 Cangkèlongan iyâ arèya buwâna nyèyor sè ella ta' anḍi' èssèna sakalè è ḍâlemma.
 Bhluthok iyâ arèya bhâthokka nyèyor.
 Ceddhir/jheḍḍhir iyâ arèya lobângnga bhluthok (È bhâsa ).
 Seppet iyâ arèya sa'arra buwâ nyèyor (bhâsa Inḍonesiana iyâ arèya: 'serabut').
 Puwan (puan) otabâ kopyor iyâ arèya lok-celloghân kaangghuy nyèyor sè dhâghing è ḍâlemma lejjhur karana alaènan gènètik
Kalonthongan iyâ rèya robâna buwâna nyèyor sè la marè èlobângè karana kèbân, ènga'na ebbhu'

Dhâghing
Pathe, pathè kanè, kanè otabâ santen iyâ arèya aèng sè èka'ollè ḍâri arèt-pèrèt otabâ merres dhâghingnga nyèyor (nyèyor towa).

Bhibhit
 parsè iyâ arèya bhibhitta nyèyor.
 tombung otabâ bhuru' (Cocos nucifera) iyâ arèya èmbrio-na nyèyor sè ghi' aolat potè kol-bungkol bâḍâ è ḍâlem bhluthokka nyèyor sè la nyelbhi'.

Kembhâng
Manyang otabâ mayang iyâ arèya kembhângnga nyèyor
Beluluk iyâ arèya pocèt nyeòr sè ghi' kènè' bân sè la robâ buwâ, segghutna burung tombu dhâddhi buwâ bân ghâgghâr è bhungka.

Ḍâun
 Bhlârâk iyâ arèya tonḍunna nyèyor.
 Ompay iyâ rèya ḍâun otabâ tonḍunna nyèyor sè ghi' ngoḍâ.
 Kalarè, klarè, otabâ tapès iyâ rèya ḍâun otabâ tonḍunna nyèyor sè la kessat.
Jhellingè otabâ jhellingèt 

Dhlângkèt
 Dhângo iyâ rèya dhlângkèt ḍâri buwâna rèn-arrènan, kalebbhu kèya nyèyor.

Mènnya'
 Blettèk, klettèk otabâ lettèk iyâ arèya mènnya' sè èkaghâbây ḍâri dhâghingnga nyèyor.
Tataèn otabâ talèpè' iyâ rèya sa'arra nyèyor (seppet) samarèna èkala' mènnya'na
Ḍhempel iyâ rèya mènnya' sokkla (alami) sè la tasaḍiyâ è bhungkana rèn-arrènnan otabâna nyèyor

Kalakoan
Sombhât arèya lalakon ngombi' nyèyor

Paghunaan

Kakanan & ènoman
Palèmpong iyâ rèya sala sèttong kakanan sè èkaghâbây ḍâri nyèyor bân teppong bherrâs
Lèmbur, ènoman aèng nyèyor ngoḍâ (dhugghân) campor ghulâ
Dhumasa, ènoman aèng dhugghân campor nanas

Karjâ tanang
Kèsa iyâ arèya bhârâng sè biyasana èpaghuna ghâbây makorong ajâm otabâna èpadhâddhi karanjhâng ghâbây bâ'-nyabâ' bhârâng, aropa ènga'na ettas tèngtèngan, èkaghâbây ḍâri ḍâunna nyèyor sè èangghi' asèngrayân
Bhikèr iyâ arèya parmaènan sè mèḍia-na kaghâbây ḍâri bhluthokka nyèyor

Èn-laènna
Ghurjhem iyâ arèya ḍhâ-tènḍhâân monyèna ghâgghârra nyèyor

Sombher

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Arecaceae