Aroha

Aroha panèka upacara keluarga (soa) kaangghuy maènga'è roh-erroh leluhur bân èlaksanaaghi kaangghuy èpabânnya'aghi kalabân ulang tahun Nabi Muhammad. Tradisi panèka aropaaghi sala sèttong kabiyasa'an pra-Islam sè èkembhângaghi bân èterrossaghi kantos samangkèn è antarana masyarakat muslim Ambon. Aroha èpèyara sareng para' kabbhi dhisa muslim è Maluku Tengnga. Nangèng, paraya’an sè palèng parlo èlampa’agi sareng magarsare Negeri Lima e Leihitu jugan Rohomoni, Kabauw, Kailolo, sareng Pelauw. Empa’ negeris se dhi-budhi epasatu ḍâlem konfederasi otabâ persatuan tradisional (uli) sè ènyamaè Uli Hatuhaha. Uli Hatuhaha bâdâ è Haruku Lao' bân èkennal polana tasawuf bân sinkretisme Islam sè kuat kalabân adat istiadatna.Bartels, Dieter (2017). Di Bawah Naungan Gunung Nunusaku: Muslim Kristen Hidup Berdampingan di Maluku Tengah, Jilid I: Kebudayaan. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia (KPG). ISBN 9786024241506. Èakses tangghâl 24 Desember 2025

 Etimologi 
Istilah oca' aroha asalla dâri oca' "ruh" (bhâsa Arab: روح), sè artena nyabâ, kaodhi'ân, roh, otabâ roh. Soulisa, è dâlem tolèsanna, nyataaghi jhâ' asalla oca' aroha panèka arwah, jamak dâri oca' "ruh." Sè laèn ngoca'aghi jhâ' aroha asalla dâri oca' aroho, sè dâlem logat Tana Hatuhaha artèna èntar ka jhâlân (roh). Roh è dâlem konteks panèka èmaksod roh-roh leluhur bân roh Nabi Muhammad. È Kailolo, aroha èkennal kalaban nyama laèn, iya arèya manian. Manian asalla dâri oca’ mènnyan otabè mènyan. Ènyamaè manian polana paraya'an panèka èbâgi dâ' serangkaian èobbhâr dhupa sè ngasèllaghi aroma. Gi’ bâdâ è Kailolo, aroha èkennal jughân kalabân nyama maningkamu, otabâ kompolanna taretan.http://www.nunusaku.com/pdfs/evolution.pdf Èakses tangghâl 24 Desember  2025

 Sejarah bân Islamisasi Aroha 

 Parburuan è Budaya Ambon 
Parburuan, otabâ headhunting, bân akorban manossa panèka hal sè umum è antarana orèng Ambon è jaman lamba'. panèka bâgiyân dâri kabiyasa'an bân ampon bâdâ molaè jaman kona. Upacara pangobhârân manossa kaangguy masenneng bân ngormat arwah leluhur ènyamaè mata huwil. Upacara panèka ta’ èlampa’agi polè. Jejak-jejak perburuan kepala, pengorbanan manossa, bân kanibalisme ghi' bâdâ è tradisi lisan orèng Leitimur, khusussa carèta-carèta tentang pembentukan pela antar-naghârâ sè èmolaè sabellunna dâtângnga orèng Portugis.Karepesina, Retni K. (2018). Islam Hatuhaha; Studi Tentang Ritual Aroha di Negeri Kabauw Kecamatan Pulau Haruku Kabupaten Maluku Tengah (S-1). Institut Agama Islam Negeri (IAIN) Ambon. Èakses tangghâl 24 Desember 2025

Budaya buruan ulu, khusussa è Ambon-Lease, èyangghep la èlang sabellunna orèng Portugis dhâtâng ka Maluku Tengnga. Dâtângnga Islam èyangghep ampon madâtâng kontribusi dâ' èlangna kabudâjâ'an ka'dinto. Namong, pasukan muslim dâri Leihitu serrèng èburu orèng Portugis sè ètangkep è bâkto perrang sareng orèng Portugis. Dâtângnga aghâmah Kristen, khusussa Protestanisme, sè èkennalaghi sareng Bâlândhâ, jhughân aghâncangaghi toronna praktek buruan ulu. Aghâmah Kristen jhughân aghâbây orèng Tuhaha ambu praktek buruan ulu, sè umum è bâkto Tutu Baileo (pesta tradisional). Tuhaha Baileo panèka sala sèttong sè palèng raddin bân èpèyara è Maluku Tengnga. È jaman kona, empa' câthaggâ manossa parlo èsaba' è labâng adâ' ban budina Tuhaha Baileo. Cethaggâ panèka, sè èpassra'aghi ka roh-erroh leluhur, èkala' dâri naghârâ tatangghâ akadhi Ihamahu bân Sirisori. Dâtângnga orèng Bâlândhâ bân èpabhâjheng èvangelisasi mamaksa orèng Tuhaha kaangghuy aobâ dâri kurban cèthak, sè ta' ètoro'è nilai-nilai Kristen, dâ' kurban kalapa. Sesaji kalapa gi’ èkala’ dâri Ihamahu ban Sirisori. Manabi pasukan Tuhaha ètemmoè orèng sè ta' èkennal è jhâlân mole dâri buruan kalapa, rèng-orèng ghâpanèka bhâkal èpate'è bân èkala' cèthaggâ mènangka kurban tambâ'ân.Polman, Katrien (1983). The Central Moluccas: An Annotated Bibliography. Dordrecht, Belanda dan Cinnaminson, AS: Foris Publications. ISBN 9789067650465. Èakses tangghâl 24 Desember 2025

 Sombher