Jèrman Nazi

Jèrman Nazi (bhâsa Jèrman NS-Staat) panèka nyamana Jèrman sè umum è antara taon 1933 bân 1945, bâkto Adolf Hitler bân Partai Nazi (NSDAP) marènta naghârâ kalabân diktator. È bâbâna pamarènta'an Hitler, Jèrman èoba dâddhi naghârâ totalitèr, kalabân para' sakabbhina aspèk kaodi'ân èkendâliaghi sareng pamarèntah. Nyama resmi naghârâ panèka Deutsches Reich (Reich Jerman) kantos taon 1943 bân Großdeutsches Reich (Greater German Reich) dâri taon 1943 kantos 1945. Jèrman Nazi jhughân èkennal mènangka Reich Katello' (Drittes Reich), artèna "Kekaisaran Katello'", kalabân Kekaisaran Romawi Suci (800–80) mènangka Kekaisaran Jèrman sè partama Empire (1871–1918) mènangka sè kaduwâ'. Rezim Nazi robbhu saamponna Sekutu makala Jèrman è bulân Mei 1945, sè mamarè Perang Dunia II è Eropa.

Hitler ètunju' mènangka Kanselir Jèrman sareng Presiden Republik Weimar Paul von Hindenburg è tanggal 30 Jânuwâri 1933. NSDAP saterrossa molaè maèlang kabbhi lawan politik bân makowat kakowadhânna. Hindenburg matè è tangghâl 2 Agustus 1934, bân Hitler dhâddhi diktator Jèrman, sè akompolaghi jabatan bân kakowadhân Kanselir bân Presiden. Referendum nasional sè èlaksanaaghi è tangghâl 19 Agustus 1934, èkonfirmasi Hitler mènangka Führer (pemimpin) Jèrman. Kabbhi kakobâsa'an èpusataghi dâ' Hitler, bân dekrit-dekritna panèka hokom sè palèng tèngghi. Pamarèntah bânnè bhâdhân sè terkoordinasi sè alakoh areng-sareng, tapè kompolan faksi sè ajuwangaghi kaangghuy kakobâsa'an bân sokongan Hitler. È tengnga Depresi Raya, rezim Nazi mabâliaghi stabilitas ekonomi bân ngakhèrèn pangangguran massal lèbât kabijakan militer bân ekonomi camporan. Sabâb pangalowaran naghârâ sè ngalebbi'i pendapatan, rèzim bisa aghâdhui karjhâ umum, è antarana pambangunan Autobahnen (jalan raya). Pulihnya ekonomi Jèrman nambâi popularitas rezim Nazi.

Rasisme, khusussa antisemitisme, panèka bâgiyân dâri ideologi rezim. Nazi nganggep orèng Jèrman panèka ras sè unggul, cabang sè palèng murni dâri ras Arya. Diskriminasi bân penganiayaan dâ' orèng Yahudi bân Romawi sajân para' saellana Hitler marènta. Kamp konsentrasi sè partama èpaddek è bulân Maret 1933. Orèng Yahudi bân kalompo' sè "ta' èkende'ih" laènna èpenjara, bân orèng liberal, sosialis, bân komunis èpatè'è, èpenjara, otabâ èbuwâng. Warga Kristen bân ghârèja sè nolak pamarèntahan Hitler èaniaya, bân bânnya' pamimpin aghâma èpenjara. Kurikulum pendidikan èfokusaghi dâ' biologi ras, kebijakan populasi, bân dinas militer wajib. Kasempadhân karir bân pendidikan ghâbây bhâbinè'an èbâtesè. Rekreasi bân pariwisata èpromosiaghi lèbât program Kraft durch Freude, bân Olimpiade Musim Panas 1936 èghunaaghi kaangghuy nojjhu Jèrman è panggung internasional. Mentri Propaganda Joseph Goebbels aghunaaghi filèm, rapat massal, bân pidato Hitler kaangghuy abârri' pangaro opini masyarakat. Pamarèntah ngontrol ekspresi seni, aghâdhui bhângon-bhângon arsitektur bân seni (contona, arsitektur neoklasik), bân ngalarang otabâ abâtesi sè laènna (contohna seni modern otabâ abstrak).

 Sombher