Ammu Pe

Ammu Pe panèka sala sèttong macem bhângonan traḍisional sè aropa’aghi roma sè èkènnèngngè sareng suku Sabu sè nyebbar è Polo Sabu, Nusa Tenggara Tèmor. Roma kasebbhut aropaaghi bâgiyân ḍâri kekayaan arsitektur sè èkaghungè sarwbf suku Sabu. Istilah Ammu Pe dhibi’ kadhâddhiyân ḍâri ḍuwâ’ oca’ èngghi panèka “ammu” sè artèna roma tor “pe” sè artèna oḍi’. Molaè taon 2010, Ammu Pe sè tamaso' bâgiyân ḍâri arsitèktur traḍisional Nusa Tenggara Tèmor ampon tamaso' è ḍâlem catâtta Wârisân Buḍâjâ Ta' awujuḍ Inḍonèsia sareng Kementerèan Penḍiḍikan tor kabuḍâjâ'ân kalabân nomor règistrasi 2010000034.

 Pembâgiyân Jenis Bhângonan 
Jennis kennengngan neng-neng (Ammu Pe) suku Sabu bisa èklasifikasiaghi kalabân dhâsar ḍâri pan-saponapan faktor, è antarana status sosial sè cekka' ka sè ngaggungè roma tor bhângon struktural geḍḍung. È ḍâlem ḍuwâ' bâgiyân panèka, Ammu Pe ghi' èbâgi polè ḍâ' pan-saponapan katègori laènna.

 Adhâsaraghi ḍâri status sosial 
Roma kennengngan neng-neng suku Sabu bisa èbâgi dhâddhi ḍuwâ' ḍâri status sosial sè cekka' è ḍâlem dhibi'in penḍuḍukka. Pembâgiyânna akadhi è bâbâ panèka: 

 Ammu Pe Douae Banni Ae. Bhângonan panèka kennengnganna orèng sè ngaggungè status karajaan otabâ bangsawan,
 Ammu Pe Mone Aha. Bhângonan panèka kennengnganna orèng biasa.

Salaèn èdhâsaraghi hierarki populasi, Ammu Pe bisa jhughân èbâgi kalabân dhâsar ḍâri status sosial laènna, akadhi tingkatan arta. Pembâgiyânna panèka ḍâri tingkatan arta jhughân èbâgi dhâddhi ḍuwâ', yakni:

 Ammu Mone Kaja, sè aropaaghi kennengngan sè èmaksoḍaghi è ghâbây kaangghuy orèng soghi, bân 
 Ammu Mone Kehia, sè aropaaghi kennengngan sè èmaksoḍaghi è ghâbây kangghuy orèng mèskèn.

Bhidhâna kennengngan neng-neng (Ammu Pe) ḍâri suku Sabu bisa èoladhi ḍâri rajâna ongkos, bahan sè èghunaaghi, sarenf okoran rajâna gheddhung. Kennengngannaorèng sè ngaggungè status rato otabâ bangsawan sarenf warga sè soghi biasana rajâ, èleggan, larang karana ngangghuy bahan-bahan sè èpèlè, tor ngaghungè struktur sè kowat. Sabhâligghâ, kennengngânna orèng biyasa tor mèskèn umumma biyasa, kènè', tor jhughân ngaghunghè konstruksi sè sabiyasa jhughân.

 Èdhâsaraghi ḍâri struktur bhângonan 
Pembâgiyân sè èdhâsaraghi status sosial sè èsebbhut è attas umumna ta' bânnya' èghunaaghi. Klasifikasi Jenès rima umumna èdhâsaraghi ḍâri bhângonna bhângonan, akadhi bhângonna ata' otabâ balok sè èsoson, bhângonna tiang, tor keasliânna.

Èdhâsaraghi ḍâri bhângonna ata', Ammu Pe èbâgi dâddhi: 

 Ammu Ae Roukoko, artena roma rajâ abuli lè'èr. Bentu'na ata' panèka bhidhâ ḍâri roma-roma laènna polana balok nok (bangngu) nganghungè lanjhâng sè sami sareng bhâdhânna roma. 
 Ammu Iki, artèna roma kènè''. Ènyamaè kènè' polana balok nok (bangngu) lebbi panḍá' ḍâri lanjhângnga bengkona. Balok nok èkkor ra-kèra tello' per lèma' ḍâri lanjhângnga bengkona. "Arsitektur Tradisional Suku Sabu - NTT". Perpustakaan Digital Budaya Indonesia. 2018-08-15. Aksès 2025-12-28.

 Sombher