Anoa

Anoa (Bubalus sp.) otabâ kerbhu kerdil panèka kerbhu endemik sè odi' è daratan Polo Sulawesi bân Polo Buton. Bânnya' sè nyebbut anoa mènangka kerbu kerdil.Arini, D. I. D., dan Wahyuni, N. I. 2016. Kelimpahan Tumbuhan Pakan Anoa (Bubalus sp.) di Taman Nasional Bogani Nani Wartabone. Jurnal Penelitian Wallacea 5(1): 91-102.  Anoa panèka keban sè èklasifikasiaghi dâlem fauna transisi. Anoa iyâ arèya keban mamalia tamaso' ka famili bovidae sè nyalambher para' sabâbhân Polo Sulawesi. Wilayah Wallacea kaḍâdḍiyân dâri polo-polo Sulawesi, Maluku, Halmahera, Polo Flores, bân polo-polo kènè' è Nusa Tenggara. Wilayah panèka unik polana bânnya' flora bân fauna endemik bân panèka wilayah transisi antara benua Asia bân Australia. Sala sèttong wilayah sè andi' flora bân fauna endemik Sulawesi panèka Wilayah Poso. Anoa ( Bubalus sp.) panèka sala sèttong kebân endemik sè èlindungi sè aropaaghi ciri Polo Sulawesi sè jhughân ngennengngè Kawasan Alas Lindung Desa Sangginora, Kabupatèn Poso. Anoa èklasifikasiaghi mènangka kebân alas langka bân èlindungi sareng undang-undang è Indonesia molaè taon 1931 bân èkonfirmasi sareng Undang-undang No. 5 taon 1990 bân Peraturan Pamarèntah No. 7 taon 1999.https://www.researchgate.net/publication/328138675_Anoa_dwarf_buffalo_from_Sulawesi_Indonesia_Identification_based_on_DNA_barcode

Bâdâ duwâ' macem anoa: anoa gunong (Bubalus quarlesi) bân anoa tana rènḍâ (Bubalus depressicornis). Status taksonomi dâri duwâ' spesies panèka èmolaè èperdebataghi. Namong, penelitian anyar sè aghunaaghi teknik barcoding DNA ampon èjhârbâ'aghi jhâ' rèng-orèng panèka spèsies sè bhân-sabbhân. kaduwâ' spesies panèka ètamen è alas sè ghi' ta' èsentuh manossa. kaduwâ'na jhughân agresif bân malarat èjinakaghi. Duwâ' spesies panèka èbidhâaghi dâri bhângon tandhu'na bân okoranna badanna. Anoa gunong rèlatif lebbi kènik, andi' bunto' sè lebbi panḍâ' bân lebbi alos, bân andi' tanḍu' sè ègulung. Anoa tana rèndhâ, è sisi laèn, lebbi ghâghâng, andi' bunto' sè lebbi lanjhâng, sokoh cèlleng, bân andi' tanḍu' sè kasar, segi tello'.https://web.archive.org/web/20140513010650/http://www.kawandnews.com/2012/09/penjelasan-secara-terperinci-tentang.html

 Etimologi 
Bhâsa Indonesia "anoa" asalla dâri bhâsa Makasarâ "ᨕᨊᨘᨕ" (anuang). Ra-kèra taon 1840-1850, oca' panèka jhughân èghâḍui dâ' bhâsa Inggris.https://www.wordreference.com/definition/anoa

 Alindungi - a lestari-aghi 
È internasional, kebân panèka penting è konservasi, è daerah sè èkennal mènangka "Wallacea bioregion" (Conservation International). Kanjheng samangkèn, konservasi anoa ampon èfokusaghi dâ' perlindungan alas bân pembiakan è tawanan. Halangan ghâbây konservasi anoa panèka status taksonomi bân struktur populasi sè ta' jellas è Polo Sulawesi. Dhari taon 1986 kantos 2007, Persatuan Internasional kaangghuy Konservasi Alam (IUCN) nyathet anoa mènangka spesies sè ta' èancam punah. Populasi anoa èparkiraaghi korang dâri 2.500 individu sè la towa, kalabân èparkiraaghi penurunan populasi è alam liar è 14-18 taon sè tapongkor sekitar 20%. Èbâdâ'aghi dâri peta distribusi anoa, èkombinasiaghi sareng data populasina samangkèn è alam liar, distribusi anoa è Sulawesi, khusussa è bâgiyân lao', cèndhâng ngalami penurunan populasi sè sakoni' lebbi ghâncang dâri daerah-daerah laènna è Sulawesi. Hal ka'dinto èbuktèaghi è pan-bârâmpan kawasan konservasi è Sulawesi Utara, akadhi Cagar Alam Tangkoko Batuangus (CA), Cagar Alam Gunung Ambang (CA), bân Cagar Alam Gunung Ambang (CA). Manembo-nembo, anoa ampon ènyataaghi punah è lokal. È dâlem lèma taon sè tapongkor populasi anoa ampon toron sacara drastis. èparkiraaghi jhâ' samangkèn bâdâ korang dâri 5000 orèng sè ghi' bâdâ. Anoa serrèng èburu polana kolè'na, tandhu'na bân dagingnga.

 Morfologi 
Bhângon bhaḍanna anoa akaḍi kerbuy, biasana èkennal mènangka kerbhuy kerdil. Anoa tana rènḍâ ( Bubalus depressicornis ) andi' tèngghina bahu 80–100 cm, è antarana 60–75 cm. Deskripsi panèka èghâḍui Groves (1969), sè nyataaghi jhâ' anoa dataran rènḍâ rèlatif lebbi bhâghus dâri anoa sè èpangghi'i è dataran tèngghi. Cethagga akaḍi sapè (Bos sondaicus), bân soko bân soko akaḍi banteng (Bos sondaicus). Soko' adâ' (metakarpal) celleng, akaḍi sapè Bali, namong bâdâ garis item sè èbâdâ'aghi. Tandhu'na nojjhu ka buḍi, akaḍi potongnga, kalabân bhângon segi tello', bânnè akaḍi sapè.Arini, D. I. D. 2013. Anoa dan Habitatnya di Sulawesi Utara. Balai Penelitian Kehutanan Manado, Manado.

 Sombhèr