Ajâm

Ajâm (Gallus gallus domesticus) èngghi panèka unggas ḍâri ordo Galliformes sè biyasa èyobu ka'angghuy èghuna'aghi dhâghingnga, tellor, bân buluna. Ajâm obuwân aropa'aghi katoronan langsung ḍâri sala sèttong subspèsiès ajâm alas sè èkennal mènangka ajâm alas mèra (Gallus gallus) otabâ ajâm bangkiwa (bankiva fowl) sè èpalolo' bân asalla dâri Asia Tenggara. Kabin selang antar ras ajâm ampon ngasèllaghi atosan galur ongghul otabâ galur murni kalabân cem-macem fungsi; sè palèng umum panèka ajâm potong (ka'angghuy èpotong) bân ajâm patellor (ka'angghuy èpondhut tellorra). Ajâm bisa jhughân èpakabin sellang kalabân bhâlâ semma'na, ajâm alas ijo, sè ngasèllaghi hibrida mandul sè ajâm lakè'na èkennal mènangka ajâm bekisar. Ajâm aparèng ḍuwâ' sombher protèin ḍâlem ḍhâ'ârân: dhâging ajâm bân tellor.

Paddhu pamandhengngan kona pangobuwân ajäm dâlem malolo' spèsiès panèka ènyata'aghi è ḍâlem Encyclopædia Britannica (2007): "Manossa lu-ghâllu malolo' ajâm asal Inḍia ka'angghuy kaparloaan ngaddhu ajâm è Asia, Afrika, bân Èropa. Ta' amaksod ka'angghuy èghâbây tellor otabâ dhâghing".

 Biologi bân habitat 

Ajâm èngghi panèka mano' sè rajâ, aktif è bâkto sèyang. Bhâdhânna bungkol, sokona ta' abulu è sabâgiyân bânnya' ras, bân bângbângnga pènḍe'. Ajâm alas bisa ngabbher; ajâm bân otot ngabbherra berrâ' ghâllu ka'angghuy ngabbher lebbi ḍâri jârâ' semma'. Geggel, Laura. (2016–12–08). Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?. Live Science. Aksès (2025–04–14). Okoran bân bârnana cem-macem antar ras. Ajâm ghântas ḍâri kaḍuwâ' jennis kelamin aghâdhuwi jâmbul adhâghing è cèthakka sè èsebbhut jhânggâr, bân kolè' sè melkot bân aghântong è kaḍuwâ' sisi è bâbâ paruhna sè èsebbhut pial; jhânggâr bân pial lebbi rajâ è ajâm lakè'. Sajumbla ras aghâdhuwi mutasi sè nyebbâbaghi bulu tambâ'ân è bâbâna mowaba, saèngghâ aparèng tampèlan jânggu' Ying Guo, Xiaorong Gu, Zheya Sheng, Yanqiang Wang, Chenglong Luo, Ranran Liu, Hao Qu, Dingming Shu, Jie Wen, Richard P. M. A. Crooijmans, Örjan Carlborg, Yiqiang Zhao, Xiaoxiang Hu, Ning Li (2016). A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens. PLoS Genetics. 12 (6): e1006071. doi: 10.1371/journal.pgen.1006071.

Ajâm panèka kèbân omnivora.Info on Chicken Care . (2003–08–13). Ideas-4-pets.co.uk. Arsip. Aksès (2025–04–14). È alas, ajâm ngarkar tana ka'angghuy nyarè bâi', sarangghâ, bân kèbân sè rajâna akadhi palapèng, olar kènè',  bân tèkos ngoḍâ.Gerard P.Worrell AKA "Farmer Jerry". Frequently asked questions about chickens & eggs . Gworrell.freeyellow.com. Aksès (2025–04–14). Sèttong ajâm bisa oḍi' kantos 5–10 taon, taghântong rassa. Ajâm palèng towa è dhunnya sè èkaonèngè oḍi' kantos 16 taon.

Ajâm sèpatta lèbur akanca, oḍi' akalompo', ngèrremmè tellor, bân marajâ ana' saccara komunal. Kokok ajâm lakè' panèka monyèyan sè kerras bân kadhâng cemprèng, sè aghuna mènangka sinyal tèritorial bâgi sjâm lakè' laènna, bân mènangka rèspon ḍâ' gangghuwan mendada' è kennangan sakètarra. Ajâm binè' akoko' lanyèng sa'amponna atelloran bân ngolok buḍu'na. Ajâm aparèng olokan paènga'an sè bhidhâ ka'angghuy nojjhuwaghi jhâ' bâḍâ predator sè nyemma'è ḍâri langngè' otabâ ḍâri ḍhârât.

 Asal 
Unggas aèng otabâ ḍhârât sè mèbis kalabân ajâm alas moḍèren, ḍâlem Galloformes, ordo mano' sè tamaso' ajâm, slamet ḍâri kadhâddhiyân kapona'an Kapor–Paleogen sè matè'è sadhâjâ mano' è bhungka bân bhâlâna dinosaurus. Ajâm utamana aropa'aghi katoronan ḍâri anâm alas mèra (Gallus gallus) bân saccara ilmia èkalompo'aghi mènangka spèsiès sè paḍâ. Ajâm obuwân bhibhâs akabin sareng pandhudhu' ajâm mèra. Ajâm obuwân kamodiyân èpakabin sareng ajâm alas bu-abu, ajâm alas Sri Lanka, bân ajâm ijo; gèn ka'angghuy kolè' konèng, matsalla, èpamaso' ka ḍâlem mano' obuwân ḍâri ajâm alas bu-abu (G. Sonnerstii).  Ra-kèra ajâm abâgi antara 71 bân 79% gènomma sareng unggas alas mèra. .

Pranala lowar

 Sombher