Dhumbhâ

Dhumbhâ, gibas otabâ biri-biri (Ovis aries) iyâ arèya mamalia ruminansia obuen sè biasana èobu mènangka kèbân ternak. Mulia, M., Supriadi, S., Sinurat, F. K., Suardi, S., Susilo, H., & Lubis, R. W. (2024). Pelatihan Proses Pembuatan Silase dari Rumput Ilalang untuk Meningkatkan Stok Pakan Ternak. Jurnal Pengabdian Masyarakat Nauli, 3(1), 25-34. Aksès 2025-04-08.  Maskè istilah dhumbhâ bisa èterrapaghi neng spèsiès laèn ḍâlem genus Ovis, ḍâlem pangangghuy rè- sa'arèna istilah rèya malolo mengacu ka dhumbhâ obuen. Akadhi sakabbina ruminansia, dhumbhâ iyâ arèya angghuta ordo Artiodaktil, kèbân sè anḍi' koko gennâp. Jumlana lebbi ḍari sèttong miliar, dhumbhâ domestik jughân iyâ arèya spèsies dhumbhâ sè palèng bânnya' jumlana.

Dhumbhâ kamongkènan katoronan mouflon liar è Èropa bân Asia, kalabân Iran mènangka pusat domestikasi sacara geografis. Daud, M. (2021). Ternak Domestikasi. Syiah Kuala University Press. Aksès 2025-04-08.  Sala sèttong kèbân palèng awwâl sè èdomestikasi kaangghuy tojjhuwan partaniân, dhumbhâ èobu kaanghuy èkala' buluna, dhâghingnga bân susu. Wol dhumbhâ iyâ arèya serat kèbân sè palèng bânnya' èghuna'aghi, bân biasana èpolong kalabân cara ècokor. Dhumbhâ tettep penting kaangghuy wol bân dhâghing satèya, bân kaddhâng-kaddhâng jughân èobu kaangghuy èkala' kolè'en, mènangka kèbân perah, otabâ mènangka organisme modèl kaangghuy sains. 

Paternaghân dhumbhâ èpraktèk aghi è sabâgiyân bânnya' daèrah è dhunnya. Neng èra modèrn, Australia, Selandia Baru, naghârâ-naghârâ Amèrika Lao' bâgiyân lao' bân tengnga, bân Kapulauan Ènggris palèng erat kaèdhânna kalabân produksi dhumbhâ. Nurdin, A. (2009). Pergulatan Kaum Muslim Minoritas Australia Islam Versus Multikulturalisme dan Sekularisme. Aksès 2025-04-08. 

 Ètimologi 
Oca' bhâsa Inḍonèsia kaangghuy "dhumbhâ" asalla ḍari bhâsa Jhâbâ kuno, "dumba" sè asalla ḍari bhâsa Sansekerta kaangghuy nyebbut kèbân samacemma embi' sè abulu ghâmbhâ'. 

Hipotèsis laènna, "dhumbhâ" asal muasalla ḍari bhâsa Pèrsia ( lebât bhâsa perantara Arab otabâ Inḍia) "don bah" "lemak ekor [dhumbhâ]"*. (Dâlem bhâsa Avestan, "Iran Kuno" 'duum' otabâ 'dumb-' artèna bunto'). È Tèmor Tengnga bân Asia Tengnga, amassa' dhumbhâ rèya kalabân "sisa lemak" (sacara harfiah) bân kantos aghuna'aghi "lemak ekor dhumbhâ" ('don bah' dâlem bhâsa Pèrsia). 

 Sajhârâ 
Ghâris katoronan pastè ḍari nenek moyang liar sampè' dhumbhâ obuen ta' jellas. Hiendleder S, Kaupe B, Wassmuth R, Janke A (2002). "Molecular analysis of wild and domestic sheep questions current nomenclature and provides evidence for domestication from two different subspecies". Proc. Biol. Sci. 269 (1494): 893–904. doi:10.1098/rspb.2002.1975. PMC 1690972 alt=Dapat diakses gratis. PMID 12028771. Aksès 2025-04-08.  Hipotesis palèng umum nyata'aghi jhâ' Ovis aries iyâ arèya katoronan spèsies mouflon Asia (O. gmelini); mouflon Èropa (Ovis aries musimon) iyâ arèya katoronan langsung ḍari populasi rèya. Dhumbhâ tamaso' kèbân pertama sè èdomestikasi bi' ummat manossa (maskè domestikasi patè' mungkin kadhâddhiyân 10 sampè' 20 èbu taon sebelumma); tangghâl domestikasi èparkèra'aghi kadhâddhiyân antara 11.000 bân 9000 SM è Mesopotamia bân ra-kèra 7000 SM è Mehrgarh è Lembah Indus. Obuen dhumbhâ kaanghuy produk sekunder, bân pangembangan ras sè èhasèlaghi, èmolaè è Asia bârâ' dâjâ otabâ Èropa bârâ'. Awwâllâ, dhumbhâ èobu ghun kaangghuy  èkala' dhâghing, susu, bân kolè'en. Bhuktè arkèologis ḍari patung-patung sè ètemmo è situs-situs è Iran nunju'aghi jhâ' pamèlèan dhumbhâ sè abulu la èmolaè ra-kèra 6000 SM, bân kalambhi tenun wol palèng awwâl èparkèra'aghi asalla ḍari ḍuwe' sampè' tello' èbu taon.

Paternaghân dhumbhâ nyebbar kalabân ceppet è Èropa. Panggâliân nunju'aghi jhâ' sakètar taon 6000 SM, neng pèriode prasejarah Neolitikum , masyarakat [[Castelnovien, sè bâḍâ è sakètar Châteauneuf-les-Martigues semma' Marseille è lao' Prancis satèya rèya, aropa kelompok partama è Èropa sè ngobu dhumbhâ obuen. Sajjhâ' awwâl, peradabân Yunani kuno ngandhâllaghi dhumbhâ mènangka kèbân ternak sè otama, bân bisa èkoca'aghi aberri' nyama ka kèbân tartanto. Bhângsa Romawi kuno ngobu dhumbhâ ḍâlem skala rajâ, bân aropa agèn penting è ḍâlem panyebaran paternaghân dhumbhâ. Pliny the Elder, ḍâlem bukuna Natural History (Naturalis Historia), acaca lanjhâng lèbâr tentang dhumbhâ bân wol. Penjajah Èropa nyebarraghi praktèk rèya ka Dhunnya molàe taon 1493 bân saterossa.

 Sombher