Bhâsa Hawu

Bhâsa Hawu otabâ Lī Hawu panèka Bhâsa  sè èghuna'aghi suku SabuSabu Speaking Peoples - Joshua Project. Panotorra bâdâ kottah Kupang, Kabhupatèn Ende, Polo Sawu, Polo Raijua, Polo Sumba khusussâ Kabhupatèn Sumba Tèmor.

Bhâsa ka'dinto tamaso' rumpun Bhâsa Austronesia kalabân sub-rumpun Melayu-Polinesia Tengnga. Bhâsa Hawu andi' hubungan serret sareng Bhâsa Dhao bân Bhâsa -Bhâsa  Sumba. Bhâsa Dhao toman sakalè èangghep dialèk dâri Bhâsa Hawu, tapè kaduwâna ta' bisa salèng èkangertè.

 Dialèk 
Bhâsa Hawu andi' lèma' dialèk, panèka: Seba (Hèbha), Timu (Dimu), Liae, Mesara (Mehara), bân Raijua. Bâdâ bhidhâna minor dâlem pangoca'an bân pan-bârâmpan okara è empa' dialèk ka'dinto.

Dialèk Seba èangghep mènangka dialèk standar polana panotorra lebbi bânnya'.

 Fonologi 
Bhâsa Hawu andi' 6 vokal pènde', 5 vokal lanjhâng, bân 21 konsonan. Maskè Bhâsa Indonesia èanalisis kalabân ennem vokal, tapè ètolès ghun coma ngangghuy 5 horof vokal sè bâdâ è mesin ketik biyasah, bân mètorot èlmo èjhâ, ka'dinto èparèngè polana monyè e-asli ghun bâdâ dâlem sakoni' okara. Bhâsa Hawu parlo ètolès kalabân ngangghuy ennem vokal, iyâ arèya:
Adâ'TengngaBudihTèngghi[i][u]Tengnga[e][ə][o]Rendâ[a]
Dâlem Bhâsa Hawu, mon monyè pepet (otabâ schwa, sè ètolès dâlem Internatonal Phonetic Alphabet kalabân horof /ə/) ngala' nekken okara (stres), makah konsonan nèka èpalanjhâng, otabâ kalabân okara laèn, ètarèk lanjhâng. Maskè ka'dinto, konsonan lanjhâng ta' parlo ètolès duwâ' kalè ros-terrosan. Cokop ètolès sèttong konsonan, kalabân ngènga'è jhâ' mon bâdâ vokal pepet /ə/, makah konsonan saellana èbâca lanjhâng.

Dâem Bhâsa Hawu, vokal pepet ètolès kalabân aksen nontirus è attas horof e, kalabân conto: ama-èpu, bèjhi, bhèdo, bhèhu, èmu, èna, èpa, èhi, mobèni, bèlu, dèu, pèdha, rènge, jèna, mèdhi, lī pehèku, bân laènna. Karanah pola-na sanget tasoson, mètorot èlmo Bhâsa bân èlmo èjhâPike, Keneth L. (1949). "Phonemics: a system for reducing languages to writing". Ann Arbor: Univ. of Michigan Press.Smalley, William (1963). "How shall I write this language?". Orthography Studies. New York: United Bible Societies., ta' parlo ètolès duwâ' konsonan ros-terrosan.

Dâlem Bhâsa Hawu, bâdâ jhughân vokal lanjhâng sè bisa ètolès kalabân aksen makron otabâ kalabân vokal rangkap [VV] mon papan ketik ta' asokong, contona doāe (rato) ètolès doaae. Gejala vokal lanjhâng kasebbhut bâdâ dâlem bânnya' Bhâsa daèrah è daèrah tèmor Indonesia. Vokal lanjhâng parlo èbhidhâ'aghi dâri vokal pènde', bân dâri duwâ' vokal sè padâ sè èpèsa'aghi kalabân hamzah.

Bhâsa Hawu andi' vokal bân atoran tekkanan sè padâ. Bhâsa ka'dinto abâgi konsonan implosif sè padâ (otabâ mongkèn pra-glotal) konsonan kalabân Bhâsa Bima-Sumba bân kalabân Bhâsa -Bhâsa è Flores bân Sulawesi sè lebbi jhâu ka dâjâ, akadhi Bhâsa Wolio, bân bek padâ Bhâsa Ngadha sè andi' palanjhângan konsonan saellana pepet.

 Sombher-sombher