Baitul Maqdis

al-Jami' al-Aqsa (bhâsa Arab: المسجد الاقصى, al-Masjid al-Aqsa, artè harfiah: "masjid sè palèng jhâu"), èkennal jhughân mènangka Baitul Maqdis otabâ bait Soccè (bhâsa Arab: بيت المقدس, bhâsa Ibrani: בֵּית־הַמִּקְדָּשׁ‎, Beit HaMikdash), al-Ḥaram asy-Syarīf (Arab: الحرم الشريف, "tana soccè sè moljâ", otabâ الحرم القدسي الشريف، al-Ḥaram al-Qudsī asy-Syarīf, "tana soccè Yerusalem sè moljâ "), ghunong kuil (bhâsa Ibrani: הַר הַבַּיִת‎, Har HaBáyit), iyâ arèya sala sèttong gheḍḍhung otama è bâgiyân lao'na komplèks Masjid Al-Aqsa kalabân kubah bu-abu sè khas. Al-Jami' al-Aqsa serrèng èangghep mènangka Masjid Al-Aqsa ḍhibi', sanajhân nyatana nyamana Masjid Al-Aqsa èmaksod dâ' sakabbhina komplèks sè tamaso' pan-bârâmpan bhângonan pentèng; akaḍhi al-Jami' al-Aqsa ḍhibi', Kubah Bâto, Masjid al-Marwani, Kubah Mi'raj, Kubah Rantai, Kubah Nabi, bân bhângonan laènna.

Al-Jami' al-Aqsa kapèsân èpaḍhâdḍhi è jhâman pamarènta'an Umar bin Khaththab, sanajân bâḍâ pèkkèran sè nyataaghi jhâ' masjid panèka èpaḍhâdḍhi è jhâman Khilafah Umayyah. Saellana gempa bhumè taon 746, masjid panèka ancor sakabbhina bân èpaḍhâdḍhi polè sareng khalifah Abbasiyah, al-Mansur è taon 754, bân èpabhâjheng polè sareng penerusna al-Mahdi è taon 780. Gempa bhumè salastarèna maancor sabâgiyân bânnya' al-Jami' al-Aqsa è taon 1033, namong duwâ' taon saterrossa  khalifah Fatimiyyah Ali- azh-Zhahir mabhângon polè masjid panèka sè ghi' bâḍâ kantos samangkèn.

È bâkto renovasi berkala, bânnya' dinasti Khilafah Islam  aghâbây tambahan ghâbây Masjid Al-Aqsa bân è sekitarna, è antarana kubah, fasad, mimbar, menara, bân ḍâlem. È bâkto tentara Salib ngalahaghi Yerusalim è taon 1099, masjid panèka èghunaaghi mènangka karaton bân Kubah ash-Shakhrah mènangka gereja, namong fungsi masjid panèka èpabâli saellana Salahuddin mimpin kottah panèka. Renovasi, perbaikan, bân tambaaan salanjhângnga èlakoni è abad-abad salastarèna sareng Ayyubiyah, Mamluk, utsmaniyah, majlis tèngghi Islam, bân Yordania.

Al-Jami' al-Aqsa sè è obbhâr  tanggâl 21 Agustus 1969, ngasèlaghi èpaḍhâdḍhi Organisasi Konferensi Islam sè samangkèn aghâḍhui 57 nâghârâ anggota. Pângobbhârân jhughân aghâbây mimbar kona Salahuddin Al-Ayyubi èobbar. Dinasti Bani Hasyim, pangobâsa Karajaan Yordan, aghântè kalabân mimbar anyar sè èghâbây è Yordan, sanajân bâdâ sè ngoca' jhâ' mimbar sè èghâbây è Jepara èghunaaghi è masjid panèka.

 Nyama 
Al-Jami' al-Aqsa èmaksod dâ' bhângonan kubah bu-abu sè bâdâ è komplèks Masjid Al-Aqsa, è bagiân lao'. Oca’ Al-Jami’ (اَلْجَامِعُ) artena ‘masjid’, sè asalla dâri oca’ Al-Jumu’ah sè artèna ‘kompol’ (kaangghuy sholat berjamaah).

Saejjâghâ, Masjid Al-Aqsa bân sakabbhina kompleksna èangghep mènangka kennengngan sè soccè. Obâ'ân è ḍâlem sebutan èlampa'aghi è bâkto Kekaisaran utsmaniyah, è bâkto sakabbhina kompleks èsebbhut Al-Haram asy-Syarif; è bâkto geḍḍhung sè bâdâ è bâgiyân lao' èsebbhut Al-Jami' al-Aqsa, sè è dhissa Umar bin Khattab pertama kalè mabhângon masjid è antarana reruntuhan. Hadits Imam Ahmad nyebbuttaghi oca'an antara Umar bin Khattab bân Ka'b al-Ahbar, è dimma Ka'b nyaranaghi kaangghuy mabhângon masjid è buḍina Bâto, è bâkto Umar nolak bân mèlè kènnangan lao' kaangghuy mabhângon masjid kalabân Kiblat sè ngadhèp ka Ka'bah malolo, saènggâ bâto ghâpanèka bhâkal bâḍâ è buḍina.

Al-Jami' al-Aqsa, sè èpanaddèk sareng Umar bin Khattab, jhughân bhiḍhâ sareng Masjid Umar, sè aropa'aghi masjid sè èpaḍhâdḍhi è bâkto Dinasti Ayyubiyah è abad ke-12, kaangghuy maènga' èkala' Yerusalem sareng Umar bin Khattab sè ngawakilaghi orèng Islam. Tradisi lokal ècarètaaghi jhâ' è bâkto èkala' alih, Umar èonjhâng sareng Patriark Sophonius kaangghuy adu'a è ḍâlem Gereja Makam Soccè, namong Umar mèlè adu'a è lowar, è semma'na labâng maso'na gereja. Masjid Umar bâḍâ è aḍâ'na Gereja Makam Soccè, è lowar komplèks Masjid Al-Aqsa.