Mano'

Mano' otabâ Avès iyâ arèya angghuta sarangah kèbân atolang lègir (vèrtebrata) sè anḍi' bulu bân lèmbâng. Avès tamaso' kèbân ovipar (sè anḍi' ana' lèbât cara atellor) sè adârâ panas.Utoro, Eko & Tin Zulaeha. (2024). "My First Encyclopedia: Animalia Kingdom". Surakarta: Ziyad Visi Media. ISBN: 978-623-8595-06-8.

Cem-macemma mano' cè' bânnya'en, ḍâri mano' kolibri sè kènnè' bân ngabbherra cè' santa'na, pingwin sè bisa alangngoy ngangghuy lèmbângnga, dâghâ mano' onta sè atèngghien ḍâri manossa. Kabânnya'an spèsiès mano' è dhunnya bisa ngabbher bi' lèmbângnga (akanṭa bhibhik, èntok, mano' krèja, mano' pelikan, lambhiji (mano' jhobhâ), sèka' (ellang), cendrawasih bân kèya ghi' bânnya' sè laènna), kajhâbhâna pan-brâmpan clèḍi mano' sè bâttrana èndemik (oḍi' è kennengan tetanto) akanṭa mano' onta, moa, kasuari, kiwi, pingwin, bân laènna. Rèken bâḍâ 8.800-10.200 spèsiès mano' è dhunnya bân pata 1.500 macemma bâḍâ è Inḍonèsia. Pan-brâmpan clèḍi mano' rèya sacara ilmiah maso' ka ḍâlem kellas Avès.

Satèya, mano' èkaonèngè jhâ' maso' ḍâ' komana'an ḍâri sarangah dinosaurus theropoda sè anḍi' bulu, bân dhâddhi tong-sèttonga angghuta dinosaurus sè ghi' oḍi'. Katon bhâlâ semma'en mano' sè ghi' oḍi' iyâ rèya bhâjâ (angghuta ḍâri klad Archosaurus sè ghi' bâḍâ iyâ rèya mano' bân bhâjâ). Mano' iyâ rèya kakomana'en aviala porbâ (sè angghutana kalebbhu ka gènus Archaeopteryx) sè kabit meddhâl na-rèna 160 juta taon sè lambâ' è Tiongkok. Manot bhuktè DNA, mano' modèrn (Neornithes) sè ngalakonè
èvolusi è pèriodè kapor madya dhâlâ pongkas, bân alako divèrsifikasi dhurus (messat) bân abbhrâ (kontras) è mangsa pokpara tompessa (pona) Kapor-Paleogen 66 juta taon sè tapongkor, sè matè'è pterosaurus bân sakabbhina dinosaurus bennè-mano'.

 Saranga 
alt= Lempengan batu dengan fosil tulang dan impresi bulu burung|jmpl|Archaeopteryx lithographica segghut èangghep mènangka mano' palèng kona sè èkaonèngè.
Klasifikasi otabâ Saranga'enna mano' halè ilmiah kabitta èpapak bi' Francis Willughby bân John Ray è taon 1676 ḍâlem èdisi Ornithologiae. Carolus Linnaeus ngaobâ klasifikasi rowa è taon 1758 ka'angghuy nyoson nyama biologi sè èghuna'aghi bâjâ satèya. Rèya pan-brâmpan klasifikasi mano' sè amabâ'ân:

 Infrakelas Palaeognathae 
Palaeognathae otabâ "ubâng towa" iyâ rèya sala sèttong ḍâri duwâ' infrakellas sè èangkenè ḍâlem kellas taksonomi Avès bân ka'angghit ḍâri macem ratite bân tinamu. Ratite kabânnya'an iyâ rèya mano' rajâ bân asoko lanjhâng, ta' bisa ngabbher, bân ta' anḍi'tolang dâdâ sè lonas . Halè tradisional, kabbhina ratite èrajhum ḍâlem kennengan ordo Struthioniformes. Kanèng, analisis gènètik anyaran mapaghi jhâ' sarangah rowa bennè monofili polana asèfat parafili ḍâ' tinamu, kangsèna mano' onta èklasifikasiaghi (èsarangaaghi) mènangka tong-sèttongnga angghuta ordo Struthioniformes, bân ratite palèan sè èrajhum ḍâlâm kennengan ordo palèan.

 Klad Notopalaeognathae
 Ordo Aepyornithiformes – Mano' ghâjhâ (pona)
 Ordo Apterygiformes – Mano' kiwi
 Ordo Casuariiformes
 Ordo Dinornithiformes – Moa (pona)
 Ordo Rheiformes
 Ordo Tinamiformes – Tinamu

 Infrakelas Neognathae 

Ḍâri sakabbhina mano' sè ghi' oḍi', kabânnya'an maso' ka ḍâlem infrakellas Neognathae otabâ "ubâng anyar". Sternum otabâ tolang dâdâ sè lonas bân ta' akanṭa rarite. Angghutana koncara mènangka carinatae.

 Klad Afroaves
 Ordo Accipitriformes
 Ordo Bucerotiformes
 Ordo Coliiformes – ghun bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Coliidae
 Ordo Coraciiformes
 Ordo Leptosomiformes – ghun bâḍâ sèttong spèsiès iyâ rèya Leptosomus discolor
 Ordo Piciformes
 Ordo Strigiformes – Mano' bhâung
 Ordo Trogoniformes – Mano' luntur
 Klad Aequornithes
 Ordo Ciconiiformes – Dhâlko'
 Ordo Gaviiformes
 Ordo Pelecaniformes
 Ordo Procellariiformes
 Ordo Sphenisciformes – Pingwin
 Ordo Suliformes
 Klad Australaves
 Ordo Cariamiformes
 Ordo Falconiformes
 Ordo Passeriformes – Mano' pangocè
 Ordo Psittaciformes – Bâyân
 Klad Columbimorphae
 Ordo Columbiformes – coma bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Columbidae
 Ordo Mesitornithiformes – coma bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Mesitornithidae
 Ordo Pterocliformes – Dhârâ beddhi
 Klad Cypselomorphae
 Ordo Aegotheliformes – Atoko
 Ordo Apodiformes
 Ordo Caprimulgiformes – Cabak
 Ordo Nyctibiiformes – Potoo
 Ordo Podargiformes – Paro-kata'
 Ordo Steatornithiformes – Mano' minnya'
 Superordo Galloanserae
 Ordo Anseriformes
 Ordo Galliformes
 Ordo Gastornithiformes (pona)
 Klad Gruae
 Ordo Charadriiformes
 Ordo Gruiformes
 Ordo Opisthocomiformes
 Klad Mirandornithes
 Ordo Phoenicopteriformes
 Ordo Podicipediformes – Titihan
 Klad Otidimorphae
 Ordo Cuculiformes – ghun bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Cuculidae
 Ordo Musophagiformes – Turaco
 Ordo Otidiformes – Kalkun-padang
 Klad Phaethontimorphae
 Ordo Eurypygiformes
 Ordo Phaethontiformes

 Bhrusan 
Mano' oḍi' bân adu'-budu' kabânnya'an è kennengan tèngghângan bân ḍâ' 7 bennua, sadhâghâ adhâddhiân koloni (bhâllân) sè èkstrèm (mèlaghisè) otabâ cè' bânnya'na è ḍâlem koloni pabudu'ân Petrel Salju ghân anjhung 440 kilomèter (270 mil) è bun ḍâlemma bennua Antartika. Diversitas (sabhârângan) otabâ parbhidhâ'ân mano' sè palèng tèngghi bâḍâ è kennengan tropis. Jârèya la èpèkkèr sabbhânna jhâ' kaclèḍiân mano' sè atèngghiân èpolana hasèl ḍâri ondhâg spèsiasi è kennengan tropis . Nga' brâmma'a bhâi èlmo sè anyaran nemmo jhâ' ondhâghân sè amalang tèngghi sè èbhârânngè bi' ondhâg tompâssa (pona) sè arajâ'ân ètèmbhâng kennengan tropis. Pan-brâmpan kranḍât mano' la bisa madaptasi (aṭok oḍi') è dhunnya otabâ ka abâ'en dhibi'. Kalabân pan-brâmpan spèsiès mano'-tasè' sè ḍâpa' ḍâ' ka dhârât ghun ka'angghuy abudu' bân pan-brâmpan pingwin la ècatet jhâ' bisa nyèllâm dhâlâ arongan aing 300 mèter (980 soko).

Bânnya' spèsiès mano' sè la marèjik populasi ka'angghuy adu'-budu' è kennenganna la èintroduksi otabâ èsarmo'aghi (èbhusar'aghi' ka habitat anyar) bi' manossa. Pan-brâmpan sarmo la èkasajjhâ; akanṭa mano' Poro, la jhâma èkasarmo mènangka mano' sè bisa èodher. Kèya bâḍâ sè ta' èkasajjhâ, akanṭa karèjikka populasi bukong otabâ ṭaṭat jennis pandhita alas () è ṭa-koṭṭa è Amèrika Dâjâ samarèna sabbhâh ḍâri kennengan obuwân. Pan-brâmpan spèsiès tamaso' blekok kerbhi (), Karakara kepala-kuning bân Mano' Jâgâtowa Ghâlâ (), la ḍâpa' ka pan-brâmpan kennengan halè ta' èkasajjhâ (alami) ngalèbâdhi bâjâ aslina mènangka praktik agrikulturan sè adhâddhiaghi kennengan anyar sè sèpa'.

 Èghuna'aghi bi' manossa 
Pan-brâmpan macemma mano', akanṭa ajâm, kalkun, bhânyak bân ètèk la èobu ḍâri lambâ' bân adhâddhi sombher protèin sè ghâmpèl; èkakan dhâghingnga otabâ tellorra.

 Sombher