Alam

Alam (è ḍâlem artè sè jhârna' anḍi' artè sè paḍâ sareng dhunnya alam, dhunnyah fisik, otabâ dhunnyah materi ) èmaksod ḍâ' fenomena dhunnyah fisik bân jhughân kaoḍi'ân seccara umum. Skala alam èmolaè ḍâri sub-atomik kantos kosmik. Pangajhârân alam panèka bâgiyân sè rajâ ḍâri èlmo. Maske manossa panèka bâgiyân ḍâri alam, lalakonna manossa serrèng èpahami mènangka kategori sè tapèsah ḍâri fenomena alam laènna.

Oca' alam panèka terjemahan ḍâri oca' Inggris "nature", sè asalla ḍâri oca' Latin natura, otabâ "kualitas esensial, disposisi bawaan", bân è jhâman lambâk, artèna "kalahiran".Harper, Douglas. "nature". Online Etymology Dictionary. Èakses tangghâl 2025-04-02. Natura panèka terjemahan Latin ḍâri oca' Yunani physis (φύσις), salla èmaksod ḍâ' karakteristik bawaan sè èghâdhui tombuwân, kebân, bân fitur-fitur laènna è dhunnya.Naddaf, Gerard The Greek Concept of Nature, SUNY Press, 2006.Guthrie, W.K.C. Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus (volume 2 History of Greek Philosophy), Cambridge UP, 1965.Oca’ physis lu=ghâllunah èkoca’aghi sareng Homer kaangghuy kualitas intrinsik tombuwân: ὣς ἄρα φωνήσας πόρε φάρμακον ἀργεϊφόντης ἐκ γαίης ἐρύσας, καί μοι φύσιν αὐτοῦ ἔδειξε. (Saèngghâ èkoca’aghi, Argeiphontes [=Hermes] abbhârri’ herba dâ’ kaulâh, nyabut dâri tana, bân physis-ghâh èpataoh dâ’ kaulâh.) Odyssey 10.302-3 (ed. A.T. Murray).

(Liddell dan Scott Greek Lexicon Èarsip 2011-03-05 neng

 Wayback Machine..) Konsep alam seccara kasakabbhina, otabâ alam semesta fisik, panèka perkembangan ḍâri konsep aslina; molaè ḍâri aplikasi oca' Yunani physis (φύσις) sareng para filsuf pra-Socrates, bân terros èkembhângaghi molaè ghinika. Oca' panèka jhughân èghunaaghi bânnya' è bâkto munculla metode ilmiah modern è pan-bârâmpan abad sè tapongkor.Contonah, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) karya Isaac Newton èterjemah dhâddhi "Prinsip Matematis Filsafat Alam" sè acerminaghi pangangghuyâh oca’  "filsafat alam".Harper, Douglas. "physical". Online Etymology Dictionary. Èakses tangghâl 2025-04-09.

È ḍâlem bânnya' pangghunaan oca' samangkèn, "alam" serrèng èmaksod ḍâ' geologi bân kaoḍiân liar. Oca' alam bisa èmaksod seccara umum ghâbây bânnya' macem tombuwân bân kèbân sè oḍi', bân è pan-bârâmpan kasus ghâbây proses sè ahubungan sareng sèttong-sèttong sè ta' oḍi' tentang kabâḍâennah cem-macemmah katanto bân cara aobâ ḍâri karebbhâ dhibi', akadhi cuaca bân geologi bhumè, bân materi jhughân energi sè èghâbây ḍâri kabbhi hal panèka. Istilah panèka serrèng èghunaaghi kaangghuy maksod "lingkungan alam" otabâ kèbân alas, bâto, alas, tasè', bân umumma hal-hal sè ghi' ta' èobâ sacara substansial sareng campor tanang manossa, otabâ sè ghi' bisa èterrossaghi sanajân campor tanang manossa. Contona, bhârang sè èghâbây bân interaksi manossa umumma ta' èangghep bâgiyân ḍâri alam, kajhâba èangghep mènangka, "sèpat manossa" otabâ "sakabbhina alam." Konsep hal-hal alam sè lebbi tradisional panèka, sè ghi' bisa ètemmoè kantos samangkèn, èmaksod bhidhânah alam bân ghâbâyân, kalabân ghâbâyân èpahami mènangka hasèl ḍâri kasadaran otabâ pèkkèran manossa. Taghântong ḍâri konteks katanto, istilah "alam" bisa jhughân èbhândhingaghi ḍâri sè ta' wajar, supranatural, otabâ sintetis.

 Bhumè 

jmpl|Citra Bhumè sè è kalak dâri kru Apollo 17 pada tahun 1972.
Bhumè panèka tong-sèttongah planet sè samangkèn èkennal kaangghuy nolong kaoḍi'ân, bân fitur alamma panèka subjek ḍâri bânnya' bidang penelitian ilmiah. È Tata Surya, panèka planet katello' sè palèng semma' ka Mataarè, planet terestrial sè palèng rajâ bân planet nomer lema' sè palèng rajâ è sakabbhina. Fitur iklim sè palèng èkennal panèka ḍuwâ' wilajâh kutub rajâ, ḍuwâ' zona iklim sè copè’', bân wilajâh khatulistiwa tropis kantos subtropis sè lebâr."World Climates". Blue Planet Biomes. Èakses tangghâl 2025-04-09. Cora ojhân cè' bhendherra menorot lokasi, ḍâri pan-bârâmpan meter aèng per taon kantos korang ḍâri sèttong milimeter. 71% ḍâri permukaan bhumè ètotop tasè' aèng accèn. Sè laènna aropaaghi benua bân polo, kalabân sabâgiyân bânnya' tana sè èkennengnghèh orèng neng belahan bhumè bâgiyân ḍâjâh.

Bhumè ampon akembang lèbât proses geologi bân biologi kalabân anèngghâlè jhejjek ḍâri kabâḍâân aslina. Permukaan lowar èbâgi dâddhi pan-bârâmpan tektonika lempeng sè amigrasi seccara bertahap. Bâgiyân ḍâlem pagghun aktif, kalabân lapisan mantel plastik sè tebbel bân inti sè possa’ ḍâri bessè sè ngasèllaghi medan magnet .

Kaoḍi'an ampon ngobâ kabâḍâ'ân atmosfer bhumè,"Calculations favor reducing atmosphere for early Earth". Science Daily. 2005-09-11. Èakses tangghâl 2025-04-09. sè anyiptaaghi keseimbangan ekologi sè mantep kondisi permukaan. Maskè bâḍâ variasi iklim regional lantaran posisi lintang bân faktor geografis laènna, iklim global jangka lanjhâng rata-rata cokop stabil è bâkto periode interglasial,"Past Climate Change". U.S. Environmental Protection Agency. Èakses tangghâl 2025-04-09. bân variasi sèttong otabâ ḍuwâ' derajat è suhu global rata-rata seccara historis ampon aghâdhui efek sè rajâ ḍâ' keseimbangan ekologi, bân ḍâ' geografi bhumè sè sabendherrâ.Hugh Anderson, Bernard Walter (March 28, 1997). "History of Climate Change". NASA. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2008-01-23. Èakses tangghâl 2025-04-09.  Diarsipkan 2008-01-23 di Wayback Machine.Weart, Spencer (2006). "The Discovery of Global Warming". American Institute of Physics. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2011-08-04. Èakses tangghâl 2025-04-09.

 Geologi 
jmpl|ka|300px|tello' jenis batas lempeng tektonik geologi.

Geologi panèka èlmo bân pangajhârân tentang bahan padat bân cair sè abhângon bhumè. Bidang geologi tamaso' pangajhârân tentang komposisi, struktur, sèpat fisik, dinamika, bân sajhârâ han-bahan sè abhângon Bhumè, bân proses materi-materi panèka sè kabentuk, ngallè, bân aobâ. Bidang panèka aropaaghi disiplin ilmiah sè utama, bân jhughân penting ghâbây pertambangan mineral bân hidrokarbon, pangataowan mitigasi bencana alam, pan-bârâmpan bidang rekayasa geoteknik, bân pemahaman iklim bân lingkungan sè ella lèbat.

 Evolusi Geologis 
Geologi sèttong ḍaèra aobâ ḍâri bâkto ka bâkto mènangka unit-unit bâtowan sè èsempen otabâ tabhendem bân proses deformasi ngubâ bhângon bân lokasina.

Unit-unit bâtowan ètempattaghi kalabân beccè’ ḍâri deposisi è attas permukaan otabâ kalabân cara nyusop (intrusi) ḍâ' bâto-bâto sè bâḍâ è attas. Deposisi bisa èlakoni bâkto sedimen ngandhep è permukaan bhumè bân saterrossa ngalami litifikasi dhâddhi batowan sedimen otabâ bâkto bahan vulkanik akadhi abu vulkanik bân aliran lava notobhi permukaan. Intrusi bâtowan akadhi batolit bân lakolit nyotok ka attas bâto sè è attas bân mengkristal è bâkto intrusi.

Saellana urutan bâtowan awal tasèmpen, unit bâtowan bisa ngalami deformasi bân/otabâ metamorfosis. Deformasi biasana èkaollè karana lantaran dâri pamandâ’ân horizontal, eksistensi horizontal, otabâ ghulinah sisi-ka-sisi (strike-slip). cara struktural panèka umumma èkaè'aghi sareng bâtes konvergen, bâtes divergen, bân bâtes transformasi, è antara lempeng tektonik.

 Perspektif sejarah 
Bhumè èkèraaghi tabentuk 4,54 miliar taon sè tapongkor ḍâri nebula surya, abhâreng Mataarè bân planet laènna.Dalrymple, G. Brent (1991). The Age of the Earth. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6. Bulan èbentuk ra-kèra 20 juta taon saterrossa. Mulanah cair, lapisan lowar bhumè cellèp bân ngasèllaghi kerak sè padat. Sembhurân gas bân aktivitas vulkanik ngasèllaghi atmosfer purba. Kondensasi uap aèng, sè sabâgiyân bânnya' otabâ kabbhi asallah ḍâri ès sè èghibâh komet, ngasèllaghi tasè' bân sombher aèng laènna.Morbidelli, A. (2000). "Source Regions and Time Scales for the Delivery of Water to Earth". Meteoritics & Planetary Science. 35 (6): 1309–1320. Bibcode:2000M&PS...35.1309M. doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x. Proses kimia energi tèngghi èparcajâ ampon ngasèllaghi molekul sè rèplikasi dhibi' sekitar 4 miliar taon sè tapongkor."Earth's Oldest Mineral Grains Suggest an Early Start for Life". NASA Astrobilogy Institute. 2001-12-24.  Èarsip dâri vesi asli 2006-09-28 neng Wayback Machine.

Benua tabentuk, saterrossa tapencar bân abâli mènangka permukaan bhumè ngalakoni proses pembentukan saabiddhâh ratosan juta taon, kadhâddhiyân pan-bârâmpan ḍâri benua-benua kasebbhut akompolaghi kaangghuy abentuk benua super. Ra-kèra 750 juta taon sè tapongkor, benua super sè palèng awwâl èkataowèh panèka Rodinia, molaè apèsa. Benua-benua kasebbhut lajhu akompolaghi polè kaangghuy abhângon Pannotia sè apèsa ra-kèra 540 juta taon sè tapongkor, bân akherra Pangaea, sè apèsa ra-kèra 180 juta taon sè tapongkor.Murphy, J.B. (2004). "How do supercontinents assemble? ". American Scientist. 92 (4): 324. doi:10.1511/2004.4.324.

Bâḍâ bhuktè sè signifikan jhâ' aktivitas glasial è jhâman Neoproterozoikum ngasèlaghi sabâgiyân bânnya' planet ètotop ès. Hipotesis panèka èsebbhut " Snowball Earth " bân menarik karana èmolaè sabellunna leddhu’en Kambrium, sè aropaaghi kadhâddhiyân bâkto bhângon kaodhi'an multisel molaè akembang è ra-kèra 530-540 juta taon sè tapongkor.Kirschvink, J.L. (1992). "Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: The Snowball Earth" (PDF). Dalam J.W. Schopf, C. Klein eds. The Proterozoic Biosphere. Cambridge: Cambridge University Press. hlm. 51–52. ISBN 0-521-36615-1.

molaè ledakan Kambrium ampon bâḍâ paleng sakonè'na lèma' kepunahan massal.Raup, David M. (1982). "Mass extinctions in the marine fossil record". Science. 215 (4539): 1501–3. Bibcode:1982Sci...215.1501R. doi:10.1126/science.215.4539.1501. PMID 17788674. Kepunahan massal sè di-budih èlampa'aghi ra-kèra 65 juta taon sè tapongkor, è bâkto tumbukan meteorit mungkin memicu kepunahan dinosaurus non-unggas bân reptil ghâjheng laènna, tapè mapunah kèbân kènè' akadhi mamalia, sè saterrossa akadhi calorot. È ḍâlem 65 juta taon sè tapongkor, kaoḍi'ân mamalia ampon acem-macem.Margulis, Lynn (1995). What is Life?. New York: Simon & Schuster. hlm. 145. ISBN 0-684-81326-2.

Pan-bârâmpan juta taon sè tapongkor, sèttong spesies kettang Afrika kènè' ngaollè kamampowan kaangghuy manjheng teppa'.Margulis, Lynn (1995). What is Life?. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-81326-2. Saterrossa ḍâteng kaoḍi'ân manossa bân perkembangan pertanian bân peradhâbhân sè langkong jhâu aghâbây manossa bisa apangaro ḍâ' bhumè lebbi ghâncang ḍâri kaoḍi'ân sabellunna. Peradaban ampon apangaro ḍâ’ sèpattah alam bân jumlah organisme laèn bân ampon mapangaro iklim global. Èbhândhingaghi, Peristiwa Oksigenasi Rajâ, sè èhasèlaghi ḍâri penyebaran ganggang è bâkto periode Sideria, parlo ra-kèra 300 juta taon kaangghuy ḍâpak ka ponjhuk.

Era samangkèn èklasifikasiaghi mènangka bagiyân ḍâri peristiwa kepunahan massal Holosen, sè aropaaghi kepunahan sè palèng lekkas sè perna kadhâddhiyân.Diamond J; Ashmole, N. P.; Purves, P. E. (1989). "The present, past and future of human-caused extinctions". Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 325 (1228): 469–76; discussion 476–7. Bibcode:1989RSPTB.325..469D. doi:10.1098/rstb.1989.0100. PMID 2574887.Novacek M, Cleland E (2001). "The current biodiversity extinction event: scenarios for mitigation and recovery". Proc Natl Acad Sci USA. 98 (10): 1029. Bibcode:2001PNAS...98.5466N. doi:10.1073/pnas.091093698. PMC 33235 . PMID 11344295. Bâḍâ tokoh, akadhi EO Wilson ḍâri Universitas Harvard, aparkèraaghi jhâ' kaancoran biosfer manossa bisa aghâbây punah sèttong-satengnga ḍâri kabbhi spesies è ḍâlem 100 taon se bakal dhâtâng.Wick, Lucia; Möhl, Adrian (2006). "The mid-Holocene extinction of silver fir (Abies alba) in the Southern Alps: a consequence of forest fires? Palaeobotanical records and forest simulations". Vegetation History and Archaeobotany. 15 (4): 435–444. doi:10.1007/s00334-006-0051-0. Kadhâddhiyân kepunahan samangkèn èteliti, èperdebataghi bân èbitong sareng para ahli biologi.Mènangka conto, abâs 1, 2, 3.

 Atmosfer, Iklim bân Cuaca 
Atmosfer bhumè aghâdhui peran penting ḍâlem ajâgâ ekosistem planet. Lapisan gas sè tèpès sè alènglèngih bhumè èpèyara è kennengnganna sareng gravitasi planet. Udara kerrèng aropaaghi 78% nitrogen, 21% oksigen, 1% argon bân gas lembam laènna, karbon dioksida, bân salaènna, namong jhughân ngandung uap aèng sè acem-macem. Tekanan atmosfer terros toron kalabân katengghiyân, bân anḍi' tèngghi skala ra-kèra 8 kilometer è permukaan bhumè: tèngghinah è ḍimma tekanan atmosfer ampon toron kalabân faktor e (konstanta matematika sè paḍâ sareng 2,71...)."Ideal Gases under Constant Volume, Constant Pressure, Constant Temperature, & Adiabatic Conditions". NASA. Èakses tangghâl 2025-04-09.Pelletier, Jon D. (2002). "Natural variability of atmospheric temperatures and geomagnetic intensity over a wide range of time scales". Proceedings of the National Academy of Sciences. 99 (90001): 2546–2553. Bibcode:2002PNAS...99.2546P. doi:10.1073/pnas.022582599. PMC 128574 . PMID 11875208. Lapisan ozon è atmosfer bhumè aghâdhui peran penting ḍâlem nyarèng jumlah radiasi ultraviolet (UV) sè napa' ka permukaan. karana DNA ghâmpang rosak ècapok sonar UV, lapisan ozon abâḍâaghi kaangghuy alindhungi kaoḍi'ân è attas tana. Atmosfer jhughân aghâdhui panas è bâkto malem, saènggâna bisa ngorangè suhu ekstrim sabbhân arè.

Cuaca terestrial para' èkaollè è atmosfer bâbâ, bân abâḍâaghi mènangka sistem konvektif kaangghuy èbâgi panas. Arus tase' panèka faktor penting laènna ḍâlem nantoaghi iklim, khusussa sirkulasi thermohaline è bâbâ aèng sè abâgi energi panas ḍâri tasè' khatulistiwa ka wilajâh kutub. Arus-arus panèka abhânto moderasi perbedaan suhu antara musim cellèp bân musim panas è zona iklim seddheng. Jughân, manabi ta' èbâgi polè energi panas sareng arus tase' bân atmosfer, daerah tropis bhâkal lebbi panas, bân wilayah kutub bhâkal lebbi cèllep.

Pangaro sè nguntongaghi bân bahaya bisa èlantarèh kalabân cuaca. Kadhâddhiyân cuaca ekstrim akadhi angin puting beliung, tornado bân badai bisa makalowar bânnya' energi è jalurrah bân aghâbây kaancoran. Tombuwân è permukaan ampon berevolusi kaangghuy aghântong ḍâ' variasi musiman cuaca, bân obâ'ân mendadak sè coma abit pan-bârâmpan taon bisa aghâdhui efek dramatis, dâ' tombuwân bân dâ' kèban sè aghântong dâ' tombuwân kaangghuy kakanan.

Iklim planet panèka parameter ḍâri tren cuaca jangka lanjhâng. Bânnya' faktor sè èkennal aghâdhui pangaro ḍâ' iklim, è antarana arus tasë', albedo permukaan, gas roma kaca, variasi sonar mataarè, bân obâ'ân orbit planet. èbâdâ'aghi ḍâri catetan sajhârâ, Bhumè èkennal ampon ngalami obâ'ân iklim sè drastis è jhâman lamba', è antarana jhâman ès.

Pan-bârâmpan faktor (otamana ghâris lintang) sè apangaro dâ’ iklim è sèttong daerah. Ghâris lintang kalabân atribut iklim sè padhâ abhânto wilayah iklim. Bâḍâ pan-bârâmpan wilayah akadhi panèka, molaè ḍâri iklim tropis è ekuator kantos iklim kutub è palèng ḍâjâ bân lao'. Cuaca jhughân èpangaro ḍâri mosèm, sè èlantarè karana poros bhumè sè mirèng relatif ḍâ' bidang orbita. Dhâddhi, è bâkto sè katanto è mosèm panas otabâ mosem cellep, sala sèttong bâgiyân ḍâri planet panèka lebbi èkennèng sonar mataarè. Paparan ka mataarè panèka èlampa'aghi seccara tè-ghântè è bâkto bhumè è orbitta. È bâkto sè ètentuwaghi, ta' pardhuli mosèm, belahan bhumè ḍâjâh bân lao' ngalami mosèm sè alabânan.

Cuaca panèka sistem sè salbut sè bisa èmodifikasi kalabân obâ'ân sè kenè’ ḍâ' lingkungan, saèngghâna prakèraan cuaca sè akurat samangkèn èbâtesi namong pan-bârâmpan arè. È bâbâna, bâḍâ ḍuwâ' hal sè samangkèn kadhâddhiyân è sakabbhinah dhunnya: (1) suhu rata-rata ongghâ; bân (2) iklim è daerah ampon ngalami obâ'ân sè signifikan."Tropical Ocean Warming Drives Recent Northern Hemisphere Climate Change". Science Daily. April 6, 2001. Èakses tangghâl 2025-04-09.

 Aèng è Bhumè 
Aèng panèka zat kimia sè èpadhâddhi ḍâri hidrogen bân oksigen bân penting ghâbây kabbhi bentuk kaoḍi'ân sè èkennal."Water for Life". Un.org. 2005-03-22. Èakses tangghâl 2025-04-09. È ḍâlem ghâbayân umum, istilah aèng namong èmaksod ḍâ' bentuk otabâ kabâḍâân cair, namong zat panèka bisa jhughân bâḍâ sè abentuk padat, akadhi ès, bân abentuk gas, akadhi uap aèng otabâ uap. Aèng notobhi 71% ḍâri permukaan bhumè."CIA- The world fact book". Central Intelligence Agency. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2010-01-05. Èakses tangghâl 2025-04-09. È Bhumè, aèng ètemmoè kabânnya'an è tasè' bân kompolan aèng sè rajâ. Kalabân 1,6% aèng è bâbâ tana è akuifer bân 0,001% è udara mènangka uap, ondem (èbentuk ḍâri partikel aèng padat bân cair sè èghântong è udara), bân cora ojhân."Water Vapor in the Climate System Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2009-07-08 di Wayback Machine. UNEP. Sangang polo petto' persen aèng è attas permukaan bâḍâ è tasè', è bâkto ègletser bân ès kutub bâḍâ 2,4%, bân aèng permukaan tana laènna akadhi songay, talaghâh bân kolam 0,6%. Salaèn jârèya, sabâgiyân ḍâri aèng bhumè jhughân èkandung ḍâlem bhâdhân biologis bân cem-macem hasèl.

 Samudra 
Samudra otabâ tasè' panèka kompolan aèng accèn bân komponen otama ḍâri hidrosfer. Ra-kèra 71% ḍâri permukaan bhumè (ḍaèra ra-kèra 361 juta kilometer persegi) ètotop sareng tasè', sè aropaaghi kompolan aèng sè èterrossaghi sè biasana èbâgi dhâddhi pan-bârâmpan samudra' otama bân tasè'-tasè sè lebbi kènè’. Lebbi ḍâri satengnga ḍâri area panèka lebbi ḍâri 3.000 meter (9.800 okoran soko) ḍâlemma. Rata-rata salinitas tasè' ècatet è sakitar 35 ppt (3,5%), bân para' kabbhi aèng tasè' anḍi' salinitas è antarana 30 kantos 38 ppt. Maskè umumma èkennal mènangka tasè’ 'sè tapèsa', kompolan aèng panèka aropaaghi sèttong kompolan aèng accèn global sè salèng nyambhung bân serrèng èsebbhut mènangka Samudra Dhunnya otabâ lautan global."Ocean Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2011-01-26 neng Wayback Machine.". The Columbia Encyclopedia. 2002. New York: Columbia University Press"Distribution of land and water on the planet" Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2008-05-31 di Wayback Machine.". UN Atlas of the Oceans Konsep saghârâ global mènangka kompolan aèng sè èterrossaghi kalabân pertukaran sè relatif bebas è antara bâgiyân-bâgiyânna panèka penting ḍâ' oseanografi.Spilhaus, Athelstan F. 1942 (Jul.). "Maps of the whole world ocean." Geographical Review (American Geographical Society). Vol. 32 (3): pp. 431–5.

Pambâgiyân samudra rajâ ètentuaghi sabâgiyân sareng benua-benua, bhân-sabbhân kepulauan, bân kriteria laènna: pembagian panèka (menorot orotan okoran) Samudra Pasifik, Samudra Atlantik, Samudra Hindia, Samudra Selatan bân Samudra Arktik. Area sè lebbi kènè’ ḍâri saghârâ èsebbhut tasè', teluk, bân nyamana laènna. Bâḍâ jhughân talaghâ aèng accèn, sè aropaaghi kompolan aèng accèn è ḍâlem sè lebbi kènè’ sè ta' nyambhung ka Samudra Dhunnya. ' conto penting dâriḍtalaghâ aèng accèn panèka Tase' sëal bân talaghâ garam besar.

 Talaghâ 
Talaghâ panèka kompolan cairan è attas bhumè sè akompol è ḍâlem cekungan bân aghili on-laon manabi aghili sakalè. È dhârât, sèttong kompolan aèng èangghep talaghâ manabi bâḍâ è tengnga dhârât, bânnè bâgiyân ḍâri samudra, lebbi ghâghâng bân lebbi ḍâlem ḍâri kolam, bân èghili’ih sareng songay.Brittanica online. "(Lake (physical feature)". Èakses tangghâl 2025-04-09. [a Lake is] any relatively large body of slowly moving or standing water that occupies an inland basin of appreciable size. Definitions that precisely distinguish lakes, ponds, swamps, and even rivers and other bodies of nonoceanic water are not well established. It may be said, however, that rivers and streams are relatively fast moving; marshes and swamps contain relatively large quantities of grasses, trees, or shrubs; and ponds are relatively small in comparison to lakes. Geologically defined, lakes are temporary bodies of water.A body of fresh or salt water of considerable size, surrounded by land. "Dictionary.com definition"  Salaèn bhumè sè èkennal anḍi' talaghâ panèka Titan, bulân sè palèng rajâ è Saturnus, sè anḍi' talaghâ è tana sè kamungkinan ècamporaghi metana. Ta' èkataowè apa talaghâ Titan èghili’i sareng songay, sanajjân bânnya' jhâlân songay sè ètemmoè è permukaan Titan. Talaghâ alam è bhumè umumma ètemmoè è ḍaèra ghunongan, zona retak, bân ḍaèra sè bâḍâ glasiasi sè èterrossaghi otabâ anyar. Talaghâ laènna ètemmoè è cekungan endorheic otabâ è salanjhângnga songay sè la towa. È pan-bârâmpan bâgiyân è dhunnya, bâḍâ bânnya' talaghâ karana pola drainase sè salbut è bâkto jhâman ès sè kapèng buḍih. Kabbhi talaghâ panèka sabâtara è skala bâkto geologis karana bhâkal on-laon èèssè'è sèdimen otabâ nompa ḍâri cekungan.

 Jhubâng/kolam 
Kolam panèka aèng sè ta' aghili, alami otabâ sè ghâbâyân manossa, sè biasana lebbi kènè’ ḍâri talaghâ. Bânnya' macem kompolan aèng ghâbâyân manossa èklasifikasiaghi mènangka kolam, è antarana kebbhun aèng sè èrancang kaangghuy ornamen estetika, kolam jhuko' sè èrancang kaangghuy dhâddhi tempat bhibhit jhuko' komersial, bân kolam surya sè èrancang kaangghuy nyimpen energi panas. Kolam bân talaghâ èbhândhingaghi ḍâri aèng sè aghili kalabân santa’an arus. Manabi arus è songay ghâmpang èamati, kolam bân talaghâ aghâdhui arus mikro tanaghâ panas bân arus moderat tanaghâ angin. Fitur-fitur panèka mabhidhâ kolam ḍâri fitur aèng laènna, akadhi kolam arus bân kolam pasang surut.

 Songay 
Songay panèka aliran aèng alami,River {definition} from Merriam-Webster.  biasana aèng tabâr, sè aghili nojjhuḍdâ’ samudra, talaghâ, tasè' otabâ songay laènna. è pan-bârâmpan kasus, songay aghili è bâbâ tana otabâ kerrèng samporna sabellunna napa' ḍâ’ aèng laènna. Songay kènè' bisa jhughân èsebbhut kalabân nyama laèn, è antarana arus, ghiliyân, selokan, bân songay kènè’; taḍâ' atoran umum sè nerrangngaghi ponapa sè bisa èsebbhut songay. Bânnya' nyamana songay kènè' sè khusus ghâbây lokasi geografis; sala sèttong contona panèka Burn è Skotlandia bân Inggris Tèmor Lao'. Kadhâddhiyân songay èkoca’' lebbi rajâ ḍâri anak songay, namong hal ka'ḍinto ta' salanjhângnga, karana kata’jelasan è ḍâlem bhâsa.USGS – U.S. Geological Survey – faqs, #17 What is the difference between mountain, hill, and peak; lake and pond; or river and creek? Songay panèka bâgiyân ḍâri siklus hidrologi. Aèng è songay umumma takompol ḍâri cora ojhân lèbât aliran permukaan, pangisian ulang aèng tana, sombher, bân pelepasan aèng sè èsèmpen ḍâlem ès alam bân snowpacks (bâca: bungkusan salju) (panèka ḍâri gletser).

 Ghiliyân Aèng 
È Amèrika Serikat, songay èklasifikasiaghi mènangka songay kènè’ manabi lebârrâ korang ḍâri 60 soko (18 meter). Ghiliyân aèng panèka penting mènangka saluran è ḍâlem siklus aèng, instrumen kaangghuy ngissè’èh polè aèng tana, bân jalur kaangghuy migrasi jhuko' bân satwa liar. Habitat biologis è ḍaèra songay èsebbhut zona riparian. Èngghi panèka status kepunahan Holosen sè èterrossaghi, songay-songay aghâdhui peran penting ḍâlem nyambhung koridor habitat sè èca-pecca bân kalabân ghâpanèka ḍâlem alestarèaghi keanekaragaman hayati. Pangajhârân tentang songay bân saluran aèng umumma èbâgi ḍâ' bânnya' cabang antardisiplin èlmo alam bân èlmo teknik, tamaso’ hidrologi, geomorfologi fluvial, ekologi pangaèngan, biologi jhuko', ekologi riparian bân laènna.

Ekosistem aropaaghi bânnya' komponen abiotik bân biotik sè afungsi ḍâlem cara sè saleng ahubungan.Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Introduction to the Ecosystem Concept". Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition). Èakses tangghâl 2025-04-09. Struktur bân komposisina ètentoaghi sareng bânnya' faktor lingkungan sè salèng akaè’. Variasi ḍâri faktor-faktor panèka bhâkal amolaè obâ'ân sè dinamis ḍâ' ekosistem. Pan-bârâmpan komponen sè lebbi penting panèka: tana, atmosfer, radiasi mataarè, aèng, bân organisme oḍi'.

Gagasan otama ḍâlem konsep ekosistem panèka jhâ' organisme oḍi' berinteraksi sareng bhân-sabbhân elemen laènna ḍâlem lingkungan lokalla. Eugene Odum, sè nemmu konsep ekologi, nyataaghi: "Sabbhân sèttong unit sè tamaso' kabbhi organisme (panèka: "komunitas") è sèttong ḍaèra katanto sè berinteraksi sareng lingkungan fisik saèngghâ aliran energi ngaraaghi ḍâ’ struktur trofik, keragaman biotik, bân siklus materi (panèka: pamoropan bahan antara bâgiyân sè oḍi' bân sè ta' oḍi') sè jelas è ḍâlem sistem aropaaghi ekosistem."Odum, EP (1971) Fundamentals of ecology, third edition, Saunders New York. È ḍâlem ekosistem, spesies saleng nyambhung bân aghântong è ḍâlem rantai pangan bân pamoropan energi-materi antara spesies ghânèka sareng lingkunganna.Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Organization of Life". Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition). Diakses tanggal September 28, 2006. Konsep ekosistem manossa èdhâsaraghi ḍâri dekonstruksi dikotomi manossa/alam bân premis jhâ' kabbhi spesies èintegrasiaghi sacara ekologis sareng sèttong bân laènna, bân jhughân sareng konstituen abiotik ḍâri biotoppah .

 Alam Liar/Alas 
Alas umumma èartèaghi mènangka ḍaèra sè ghi' ta' èmodifikasi seccara signifikan sareng aktivitas manossa. The Wild Foundation lebbi jhârna’ ngartèaghi alas akadhi: "Area alam sè palèng utuh bân ta' èganggu è planet panèka - kennengngan alas sè paleng kona sè ta' èkendâliaghi manossa bân sè ta' èpadhâddhi jhâlân, saluran pipa otabâ infrastruktur industri laènna." Area alas bisa ètemmoè è kennengngan suaka margasatwa, pakebbhunan, paternakan, area konservasi, pertanian, alas nasional, taman nasional bân jhughân è ḍaèra kottah è pèngghirrâ songay, otabâ ḍaèra sè ghi' ta' èkembângaghi.  alas bân taman sè èpèyara èangghep penting kaangghuy kelangsungan odi'naḍspesies tatento, studi ekologi, konservasi, kasunyian, bân rekreasi. Bâdâ saḍâgiyân penulis sè parcajâ jhâ' daeraḍaèra panèka penting dâ’ jḍwa bân kreativitas manossa,No Man's Garden by Daniel B. Botkin hal. 155-157. bân bâdâ ahḍi ekologi sè ngangghep daeraḍaèra panèka bâgiyân integral dâri ḍkosistem alam sè bisa èpèyara dhibi' è planet panèka (biosfer). Alas jhughân bisa ajâgâh sèpat genetik karana nyadhiyaaghi habitat ghâbây flora bân fauna alas sè bisaos malarat kaangghuy ècèptaaghi polè neng kebun binatang (tempattah kèbân), arboretum otabâ laboratorium.

 Kaoḍi’ân 
Maskè taḍâ' definisi oḍi' sè èsepakatè, para ilmuwan umumma narèma jhâ' karakteristik kaoḍi'ân panèka organisasi, metabolisme, pertumbuhan, adaptasi, respon ḍâ' rangsangan bân reproduksi."Definition of Life". California Academy of Sciences. 2006. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2007-02-08. Èakses tangghâl 2025-04-09. Oḍi' bisa jhughân èkoca'aghi coma sakadhâr ciri khas organisme.

Sèpat umum ghâbây organisme terestrial (tombuwân, kèbân, jamur, protista, archaea bân bakteri ) panèka jhâ' èpadhâddhi ḍâri sel, karbon bân aèng sè èbâḍâ'aghi kalabân organisasi sè kompleks, anḍi' metabolisme, kapasitas kaangghuy tombu, arespons ḍâ' rangsangan, bân areproduksi. Entitas kalabân sèpat panèka umumma èangghep oḍi'. Namong, ta' sakabbhinah definisi kaoḍi'ân ngangghep kabbhi sèpat-sèpat panèka penting. Analog kaoḍi’ân sè èghâbây manossa bisa jhughân èangghep anḍi' kaoḍi'ân.

Biosfer panèka bâgiyân sè palèng lowar ḍâri bhumè - tamaso' tana, bâbâtowan permukaan, aèng, oḍârâ bân atmosfer - è ḍimma bâḍâ kaoḍi'ân.  perspektif geofisik sè palèng jhârna', biosfer panèka sistem ekologis global sè aghâdhui sadhâjâ maklok odi' ḍân hubunganna, tamaso' interaksina sareng unsur-unsur litosfer (bâbâtowan), hidrosfer (aèng), bân atmosfer (odârâḍ. Saat mangken sakabbhinah bhumè ngandung lebbi dâriḍ75 miliar ton (150 triliun pon otabâ ra-kèra 6,8 x 1013 kg) biomassa.Leckie, Stephen (1999). "How Meat-centred Eating Patterns Affect Food Security and the Environment". For hunger-proof cities : sustainable urban food systems. Ottawa: International Development Research Centre. ISBN 0-88936-882-1. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2010-11-13. Èakses tangghâl 2025-04-05."World Population Information". U.S. Census Bureau. Èakses tangghâl 2025-04-09.

Lebbi ḍâri sanga'-per-sapolo ḍâri total biomassa è Bhumè panèka tombuwân (sè èghântongaghi kaoḍi'ân kèbân).Sengbusch, Peter V. "The Flow of Energy in Ecosystems – Productivity, Food Chain, and Trophic Level". Botany online. University of Hamburg Department of Biology. Diarsipkan dari versi asli tanggal 2011-07-26. Èakses tangghâl 2025-04-09. Lebbi ḍâri 2 juta spesies tombuwân bân kèbân sè èidentifikasi kantos samangkèn,Pidwirny, Michael (2006). "Introduction to the Biosphere: Species Diversity and Biodiversity". Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition). Èakses tangghâl 2025-04-09. bân perkiraan jumlah spesies sè sabendherrâ bâḍâ è antarana pan-bârâmpan juta kantos lebbi ḍâri 50 juta."How Many Species are There?". Extinction Web Page Class Notes. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2006-09-09. Èakses tangghâl 2025-04-09."Animal." World Book Encyclopedia. 16 vols. Chicago: World Book, 2003. This source gives an estimate of from 2 to 50 million."Just How Many Species Are There, Anyway?". Science Daily. 2003. Èakses tangghâl 2025-04-09. Jumlah spesies oḍi' terros aobâ, kalabân spesies anyar sè tombu bân sè laènna punah ros-terrosan.Withers, Mark A. (1998). "Changing Patterns in the Number of Species in North American Floras". Land Use History of North America. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2012-08-19.  "Tropical Scientists Find Fewer Species Than Expected". Science Daily. 2002. Èakses tangghâl 2025-04-09. Jumlah spesies samangkèn ampon toron cè' ceppètta.Bunker, Daniel E. (2005). "Species Loss and Aboveground Carbon Storage in a Tropical Forest". Science. 310 (5750): 1029–31. Bibcode:2005Sci...310.1029B. doi:10.1126/science.1117682. PMID 16239439.Wilcox, Bruce A. (2006). "Amphibian Decline: More Support for Biocomplexity as a Research Paradigm". EcoHealth. 3 (1): 1. doi:10.1007/s10393-005-0013-5.Clarke, Robin, Robert Lamb, Dilys Roe Ward eds., ed. (2002). "Decline and loss of species". Global environment outlook 3 : past, present and future perspectives. London; Sterling, VA: Nairobi, Kenya : UNEP. ISBN 92-807-2087-2. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2011-01-26. Èakses tangghâl 2025-04-09.

 Evolusi 
Kaoḍi’ân coma èkennal bâḍâ è planet Bhumè. Asal-usul kaoḍi'ân ghi' ta' èpahami, namong èyangghep ampon èlampa'aghi ra-kèra 3,9 - 3,5 miliar taon sè tapongkor è bâkto Hadean otabâ Archean è Bhumâ primordial sè anḍi' lingkungan sè cè' bhândherra ḍâri sè èpangghi'i samangkèn.Line M (1 January 2002). "The enigma of the origin of life and its timing". Microbiology. 148 (Pt 1): 21–7. PMID 11782495. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2008-04-22. Èakses tangghâl 2025-04-09. Bhângon kaoḍi'ân anḍi' sèpat dhâsar replikasi dhibi' bân sèpat-sèpat sè èsangkollaghi. Saèllana kaoḍi'ân muncul, proses evolusi kalabân seleksi alam ngasèlaghi perkembangan bhângon kaoḍi'ân sè lebbi amacem.

Spesies sè ta' bisa adaptasi ḍâ' obâ'ân lingkungan bân persaingan sareng maklok oḍi' laènna ampon punah. Namong, catatan fosil ngandung bhuktè bânnya' spesies sè lebbi towa. Bhuktè fosil bân DNA anyar nojjhuaghi jhâ' kabbhi spesies sè bâḍâ bisa ètelusuri leluhurrâ ḍâri bhângon kaoḍi'ân primitif sè partama.

Mongghuna fotosintèsis ḍâlem bhângon sè cè' dhâsarra ghâbây kaoḍi'ân tombuwân è sabbhân dhunnya mamungkinaghi energi mataarè èpolong kaangghuy nyèptaaghi kondisi sè mungkin ḍâ’ kaoḍi'ân maklè dhâddhi lebbi kompleks. Oksigen sè èhasèlaghi takompol neng atmosfer bân aghâbây lapisan ozon. Penggabungan sel-sel kènè' ḍâlem sel-sel sè lebbi rajâ ngasèlaghi perkembangan sel-sel sè lebbi kompleks sè èsebbhut eukariota.Berkner, L. V. (1965). "On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere". Journal of the Atmospheric Sciences. 22 (3): 225–261. Bibcode:1965JAtS...22..225B. doi:10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2. ISSN 1520-0469. Sel-sel ḍâlem koloni dhâddhi sajân khusus bân ngasèllaghi organisme multisel. Kalabân lapisan ozon sè nyerrep radiasi ultraviolet sè bahaya, kaoḍi'ân mussa’èh permukaan bhumè.

 Mikroba 
Bhângon kaoḍi'ân sè lu-ghâlluh èkembhângaghi è Bhumè panèka mikroba, bân panèka sèttong-sèttongnga bhângon kaoḍi'ân è planet panèka kantos ra-kèra samilyar taon sè tapongkor è bâkto organisme multi-seluler molaè tombu.Schopf J (1994). "Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic". Proc Natl Acad Sci USA. 91 (15): 6735–42. Bibcode:1994PNAS...91.6735S. doi:10.1073/pnas.91.15.6735. PMC 44277 . PMID 8041691. Mikroorganisme èngghi panèka organisme sel tunggal sè umumma okoranna mikroskopis bân lebbi kènè’ ḍâri okoranna sè bisa èabâs sareng matanah manossa. Bâḍâ bakteri, jamur, arkea, bân protista .

Bentuk-bentuk kaoḍi'ân panèka ètemmoè è para' sadhâjâna kennengngan è bhumè sè bâḍâ aèng, tamaso' è ḍâlem bâto è ḍâlem planèt.Szewzyk U, Szewzyk R, Stenström T (1994). "Thermophilic, anaerobic bacteria isolated from a deep borehole in granite in Sweden". Proc Natl Acad Sci USA. 91 (5): 1810–3. Bibcode:1994PNAS...91.1810S. doi:10.1073/pnas.91.5.1810. PMC 43253 . PMID 11607462. Reproduksi rèng-orèng rowa cè' ceppètta bân bânnya'. Kombinasi tingkat mutasi sè tèngghi bân kamampoan transfer gen horizontalWolska K (2003). "Horizontal DNA transfer between bacteria in the environment". Acta Microbiol Pol. 52 (3): 233–43. PMID 14743976. aghâbây rèng-orèng panèka cè' bisana adaptasi bân bisa bertahan è lingkungan anyar, è antarana luar angkasa.Horneck G (1981). "Survival of microorganisms in space: a review". Adv Space Res. 1 (14): 39–48. doi:10.1016/0273-1177(81)90241-6. PMID 11541716. Bâḍâ sè abhânto bâgiyân penting ḍâri ekosistem planet. Namong, bâḍâ mikroorganisme sè patogen bân bisa aghâbây resiko kasehadhân ghâbây organisme laènna.

 Tombuwân bân Kèbân 
Aristoteles awalla abâgi kabbhi bhârâng oḍi' è antarana tombuwân, sè umumma ta' aghulih ghâncang can manossa kaangghuy ngabâs, bân kèbân. È ḍâlem sistem Linnaeus, ḍuwâ' karajaan panèka Vegetabilia (salastarèna Plantae ) bân Animalia. Molaè jârèya, ampon jhârna' jhâ' Plantae akadhi sè èjhârbâ'aghi èmolaè tamaso' pan-bârâmpan kalompo' sè ta' èkaè’aghi, bân pan-bârâmpan kalompo' jamur bân ganggang sè ta' akaè’ èallèaghi kaangghuy ngissè’èh karajaan anyar. Namong, panèka ghi' segghut èangghep mènangka tombuwân ḍâlem bânnya' konteks. Kaoḍi'ân bakteri kadhâddhiyân tamaso' ḍâlem flora,"Glossary". Status and Trends of the Nation's Biological Resources. Reston, VA: Department of the Interior, Geological Survey. 1998. SuDocs No. I 19.202:ST 1/V.1-2. bân pan-bârâmpan klasifikasi aghuna'aghi istilah flora bakteri sè èpèsah ḍâri flora tombuwân.

Sala sèttong cara kaangghuy ngolah tombuwân panèka menorot wilayah, sè (taghântong ḍâri tojjhuwân penelitian) bisa jhughân tamaso' fosil tombuwân, otabâ rè-karènah kaoḍi'ân tombuwân ḍâri jhâman sabellunna. Orèng è bânnya' wilajâh bân naghârâ bangga ḍâ' sosonan ciri-ciri tombuwân bâng-sèbângngah, sè bisa sanget avariasi è sabhâbhân dhunnya karana bhân-sabbhân iklim bân mèḍan.

Flora ḍaèra umumma èbâgi ḍâ' kategori akadhi flora asli bân flora pertanian bân taman, sè èka'ḍimma sè ètengnget ètamen bân èbudidayaaghi. Bâḍâ jenis "flora asli" sè saongghuna èkennalaghi è abad-abad sè tapongkor sareng orèng sè amigrasi ḍâri sèttong wilayah otabâ benua ka benua laènna bân dhâddhi bagiyân integral otabâ alami ḍâri flora asli. panèka aropaaghi conto cara interaksi manossa sareng alam bisa ngabutoaghi bates-bates sè èangghep bâgiyân ḍâri alam.

Kategori lalang sabellunna jhughân èghunaaghi kaangghuy tamennan. Maskè istilah panèka ta' èkasennengi sareng para ahli botani, paghunaan oca' "lalang" sè ta' resmi kaangghuy aghâmbârraghi tombuwân sè èangghep pantes èpaèlang panèka aropaaghi ghâmbhârân ḍâri kecenderungan umum orèng bân masyarakat kaangghuy nyarè cara kaangghuy ngobâ otabâ abhângon alam. Sapanèka jhughân kèbân segghut èkategoriaghi mènangka kèbân èpèyara, keban èternak, keban alas, hama, bân salaènna menorot hubunganna sareng kaoḍi'ân manossa.

Kèbân mènangka kategori aghâdhui pan-bârâmpan karakteristik sè umum mabidhâ ḍâri maklok oḍi' laènna. Kèbân panèka eukariotik bân biasana multiseluler sè mabidhâ ḍâri bakteri, archaea bân protista. Bâḍâ sè heterotrofik bân umumma acerna kakanan è ḍâlem ruang internal, sè mabidhâ ḍâri tombuwân bân ganggang. Bâḍâ jhughân sè abhândhingaghi ḍâri tombuwân, alga, bân jamur kalabân ta' anḍi' dhindhing sel.

Kalabân pan-bârâmpan kajhâbhâân, khusussa spons (filum Porifera), kèbân anḍi' bhâdhân sè abidhâaghi dhâddhi jaringan sè tapèsah. Èngghi panèka otot, sè bisa berkontraksi bân ngontrol ghulinah, bân sistem saraf, sè ngirèm bân ngolah sinyal. Biasana bâḍâ jhughân ruang pencernaan ḍâlem. Sel eukariotik, sè èkaanḍi’ sareng kabbhi kèbân, èkalènglèngè sareng matriks èkstraseluler sè khas sè èpadhâddhi kolagen bân glikoprotein elastis. Arèya bisa èklasifikasiaghi kaangghuy abhângon struktur akadhi cangkang, tolang, bân spikula, kerangka sè è ḍâlemma sel bisa aghulih bân tertata è bâkto pengembangan bân pematangan, bân sè aḍukung anatomi kompleks sè parlo kaangghuy mobilitas.

 Hubungan sareng manossa 
Maskè manossa samangkèn coma aropaaghi bâgiyân kènè' ḍâri total biomassa oḍi' è Bhumè, dampak manossa ḍâ' alam cè' bhâghussâ. karana bânnya'na pangaro manossa, bates antara apa sè èangghep manossa mènangka alam bân "lingkungan ghâbâyân" ta' jellas kajhâbhâna hal ekstrem. Maskè ḍâ’ hal-hal ekstrem, jumlah lingkungan alam sè bebas ḍâri pangaro manossa sè èkaton samangkèn sajân akorang kalabân lekkas.

Perkembangan teknologi sareng manossa ampon amungkinaghi èksploitasi sumber daya alam sè lebbi rajâ bân ampon abhânto ngurangi sabâgiyân ḍâri resiko ḍâri bahaya alam. Maskè ampon bâḍâ kamajhuwân, nasib paradhâbhân manossa ghi' ahubungan' sekken sareng obâ'ân lingkungan. Bâḍâ ompan bhâli’ sè sanget kompleks antara ghâdhuennah teknologi canggih bân obâ'ân lingkungan sè coma bisa èpahami on-laon."Feedback Loops In Global Climate Change Point To A Very Hot 21st Century". Science Daily. May 22, 2006. Èarsip dâri vesi asli tangghâl 2008-12-24. Èakses tangghâl 2025-04-09. Conto ancaman ḍâ’ alam sè ècèptaaghi sareng manossa panèka polusi, deforestasi, bân bencana akadhi ḍumpa’an mènnya'. Manossa ampon aghâdhui kontribusi ḍâ' kepunahan bânnya' tombuwân bân kèbân.

Manossa aghunaaghi alam kaangghuy kasennengngan bân aktivitas ekonomi. Akuisisi sobher daya alam ghâbây kaparlowan industri pagghun aropaaghi komponen otama ḍâri sistem ekonomi dhunnya. Bâḍâ kegiatan, akadhi aburu bân mancèng, èlakoni ghâbây ngaollè kakanan bân rekreasi, serrèng èlakoni sareng orèng sè dhâ-bhidhâ. Pertanian sè lu-ghâllu èterrapaghi ra-kèra milenium ke-9 SM.  produksi kakanan kantos energi, alam aghâdhui pangaro dâ' ḍakayaan ekonomi.

Maskè manossa jhâman kona makompol bahan tombuwân kaangghuy kakanan bân aghunaaghi khasiat obat ḍâri tombuwân kaangghuy mabârâs,"Plant Conservation Alliance – Medicinal Plant Working Groups Green Medicine". US National Park Services. Èakses tangghâl 2025-04-09. sabâgiyân bânnya' manossa modern aghunaaghi tombuwân lèbât pertanian. Pabhârsèyan tana kaangghuy tombunah tamennan ampon aghâbây panoronan area alas bân lahan becca, sè aghâbây èlangnga habitattah bânnya' spesies tombuwân bân kèbân bân ningkattaghi erosi.Oosthoek, Jan (1999). "Environmental History: Between Science & Philosophy". Environmental History Resources. Èakses tangghâl 2025-04-09.

 Estetika bân kaasrèyan 
Kaasrèyan alam è jhâman lamba' ampon dhâddhi tema umum è ḍâlem seni bân buku, sè èssènah bâgiyân-bâgiyân bânnya' è perpustakaan bân toko buku. Alam ampon èghâmbhâraghi bân èraya'aghi sareng bânnya' seni, fotografi, puisi bân sastra laènna sè bânnya' orèng sè aghâdhui alam kalabân kaasrèyan. Alasan-alasan ponapa asosiasi-asosiasi panèka bâḍâ, bân ponapa asosiasi-asosiasi panèka, èajhâri sareng cabang filsafat sè èsebbhut estetika. Salaèn ḍâri karakteristik dhâsar tatanto sè bânnya' filsuf setuju kaangghuy ajellassaghi ponapa sè èangghep mènangka kaasrèyan, pèkkèran sè tombu ta' èbâtesi.For an example of a range of opinions, see: "On the Beauty of Nature" The Wilderness Society. Èarsip dâri vesi asli tangghâl. Èakses tangghâl 2025-04-09. and Ralph Waldo Emerson's analysis of the subject:  Alam bân alas ampon dhâddhi subjek penting è bhân-sabbhân era sajhârâ dhunnya. Tradisi awwâl seni èmolaè è Cèna è jhâman Dinasti Tang (618-907). Tradisi ngajhâri alam akadhi sè bâḍâ panèka sala sèttong tojjhuwân lukisan Cèna bân aropaaghi pangaro sè signifikan ḍâ' seni Asia.

Maskè keajaibhân alam ampon èraya'aghi è ḍâlem Kètab Mazmur bân Ayub, paghâmbârân alas è ḍâlem seni ampon èkennal è taon 1800-an, khusussa è ḍâlem karya-karya gerakan Romantisme. Artis Britania John Constable bân JMW Turner musattaghi perhatianna kaangghuy aghâmbhâr kaasrèyan alam. Sabellunna, lukisan biasana anḍi' tema religius otabâ humanis. Puisi William Wordsworth ngabâsaghâghi kaajaibhân alam, sè sabellunna èangghep mènangka kennengngan sè bahaya. salaèn panèka, pangarghâân alam dhâddhi aspek penting ḍâri kabudâjâ'an Bârâ’.History of Conservation BC Spaces for Nature. Èakses tangghâl 2025-04-09.

 Materi bân Energi 
Bâḍâ bidang èlmo sè ngabâs alam mènangka bhârang sè aghulih, sè jhughân noro'è atoran-atoran katanto. Atoran-atoran panèka saterrossa ècoba èpahami sareng para ilmuwan. Dhâddhi èlmo sè palèng dhâsar èsebbhut "fisika". – nyama sè èghunaaghi samangkèn kaangghuy nyebbhut studi alam.

Materi umumma èarteaghi mènangka substansi sè èsoson ḍâri râng-bhârâng fisik. Bahan-bahan panèka abentuk alam dhunnya. Komponen-komponen alam dhunnya sè èkaton èparcajâ namong 4 persen ḍâri total massana. karè 23 persen, sè èparcajâ para ahli fisika panèka materi petteng cellep bân 73 persen laènna panèka energi petteng."Some Theories Win, Some Lose". WMAP Mission: First Year Results. NASA. Ponapa kabâḍâ'ân alam sè sabhendherrâ ghi' ta' èkataoè kalabân jhârna' bân samangkèn panèka subjek otama sè èseliḍiki sareng para ilmuwan fisika.

Ciri-ciri materi bân energi è alam dhunnya sè ella èkennal manossa akaton noro'è hokom fisika. Hokom-hokom panèka ampon èghunaaghi kaangghuy ngasèllaghi model kosmologis fisika sè bisa ajellassaghi struktur bân evolusi alam dhunnya sè èamatè kalabân teppa’. Rumus matematika ḍâri hokom fisika ngasèllaghi settong set 20 konstanta fisikaTaylor, Barry N. (1971). "Introduction to the constants for nonexperts". National Institute of Standards and Technology. Èakses tangghâl 2025-04-09. sè nilaiya katon pagghun è sabâbhân alam dhunnya sè èkataowèh. [2] Nilai ḍâri konstanta panèka ampon èokor kalabân tè-ngatè, namong ponapa ma' kodhu sanget spesifik kantos samangkèn ghi' pagghun aropaaghi misteri.

 È Lowar Bhumè 
Luar angkasa panèka wilajâh sè rèlatif kosong è lowar atmosfer bhârâng neng langngè'. Taḍâ' bâtes sè jhârna' antara atmosfer bhumè bân angkasa lowar karana atmosfer panèka aropaaghi lapisan sè dhâddhi lebbi tèpès kalabân ètambâi tèngghina. Angkasa è Tata Surya èsebbhut ruang antarplanet. Bâtes antara ruang antarplanet bân medium antarbintang èsebbhut heliopause.

Kennengngan panèka lebar, namong ta' kosong. Angkasa è lowar èesse'è molekul organik sè èlacak sareng spektroskopi gelombang mikro, radiasi sè èsalaaghi ḍâri big bang, bân sonar kosmik . Bâḍâ jhughân pan-bârâmpan gas, plasma, abu, bân meteor kènè'. Salaèn ghinèka, bâḍâ jhughân rombuh angkasa sè èghâbây manossa, sè bisa mabâhaya penerbangan ka lowar angkasa.

Maskè Bhumè samangkèn panèka sèttong-sèttongnga bhârâng sè èkennal è Tata Surya sè bisa nolong kaoḍi'ân, bhuktè samangkèn nojjhuwaghi jhâ' Mars toman anḍi' aèng permukaan.Bibring, J (2006). "Global mineralogical and aqueous mars history derived from OMEGA/Mars Express data". Science. 312 (5772): 400–4. Bibcode:2006Sci...312..400B. doi:10.1126/science.1122659. PMID 16627738. è jhâman lamba', Mars bisa jhughân nolongè kaoḍi'ân. Èmannah, sabâgiyân bânnya' aèng è Mars samangkèn ampon beku. Manabi bâḍâ kaoḍi'ân è Mars, kamungkinan bâḍâ è bâbâ tana karana aèng ḍâlem bentuk cairan ghi' bâḍâ.Malik, Tariq (2005-03-08). "Hunt for Mars life should go underground". The Brown University News Bureau.

Kabâḍâân è planet-planet terestrial laèn akadhi Merkurius bân Venus èmanna ta' bisa adukung kaoḍi'ân. Namong, ampon èusulaghâghi jhâ' Europa, bulân sè palèng rajâ nomer empa' è Jupiter, anḍi' tasè' è bâbâ tana sè bisa aḍukung kaoḍi'ân.Scott Turner (1998-03-02). "Detailed Images From Europa Point To Slush Below Surface". The Brown University News Bureau. Èarsip dâri vesi asli tangghâl. Èakses tangghâl 2025-04-09.

Exoplanet sè anyama Gliese 581 g èyangghep bâḍâ è  zona laik huni bintang katai mèra Gliese 581. Salaèn ghânèka, planet HD 85512 b bisa jhughân bâḍâ è zona sè paḍâ. [2] Tangghâl 5 Desèmber 2011, planet sè anyama Kepler-22b èpastèaghi bâḍâ è zona layak huni saèngghâ bisa aḍukung kaoḍi'ân."BBC News - Kepler 22-b: Earth-like planet confirmed". BBC Online. 5 December 2011. Diakses tanggal 6 December 2011.

 Sombher 

Bhângsa:Alam
Bhângsa:Bhumè
Bhângsa:Dunnya
Bhângsa:Kaodi'an