ເຈົ້າຊາຍ ເພັດຊະຣາດ ຣັດຕະນະວົງສາ

ເຈົ້າຊາຍ ເພັດຊະຣາດ ຣັດຕະນະວົງສາ (ເກີດ 19 ມັງກອນ 1890 – 14 ຕຸລາ 1959) ຖືກຂະໜານນາມວ່າ 'ບຸຣຸດເຫລັກ' ແຫ່ງລາຊະອານາຈັກລາວ, ເຄີຍເປັນມະຫາ ອຸປຣາຊ ຫລື ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ ຜູ້ທີ 1 ຂອງ ຫຼວງພຣະບາງ ໃນ ຝຣັ່ງ ລາວ ແຕ່ວັນທີ 21 ສິງຫາ 1941 ຫາ 10 ຕຸລາ 1945, ແລະ ເປັນ ປະມຸກລັດລາວ ລະຫວ່າງ 12 ຕຸລາ 1945 ຫາ 4 ເມສາ 1946 .

 ຊີວະປະຫວັດ 

 ຊີວິດຊ່ວງຕົ້ນ 
ເຈົ້າເພັດຊະລາດ ເກີດໃນວັນທີ 19 ມັງກອນ 1890 ທີ່ ອານາຈັກຫຼວງພະບາງ, ເປັນລູກຊາຍຄົນທີ 2 ຂອງ ອຸປະຮາດ ບຸນຄົງ ແລະ ພັນລະຍາຄົນທີສອງຂອງເພີ່ນຄື ເຈົ້າຍິງທອງສີ. ນ້ອງຊາຍຄົນໜຶ່ງຂອງເພີ່ນແມ່ນ ສຸວັນນະພູມາ . ເມຍຄົນທີສິບເອັດຂອງບຸນກອງແມ່ນມານດາຂອງທ່ານ ສຸພານຸວົງ. ຫຼວງພະບາງໄດ້ຕົກເປັນ ດິນແດນຂອງຝຣັ່ງ ໃນປີ ຄສ 1893. ເພັດຊະຣາດ ໄດ້ໄປສຶກສາຢູ່ Lycée Chasseloup-Laubat ທີ່ ເມືອງ Saigon ແລະສືບຕໍ່ໃນປີ 1905 ທີ່ Lycée Montaigne ແລະ École colonale ໃນປາຣີ. ເພີ່ນໄດ້ກັບຄືນປະເທດລາວໃນປີ ຄສ 1912, ແຕ່ງງານກັບເຈົ້າຍິງ Nhin Kham Venne ໃນປີ 1913 ແລະ ໄດ້ເລີ່ມເຮັດວຽກເປັນນາຍພາສາໃຫ້ພໍ່ຂອງເພີ່ນ.

 ຮັບໃຊ້ລັດຖະບານ: 1914-1941 
ປີ 1914 ທ່ານ​ໄດ້​ເຂົ້າ​ເປັນ​ເຈົ້າໜ້າທີ່​ຢູ່​ຫ້ອງ​ວ່າການ​ເຈົ້າ​ຄອງ ​ນະຄອນຫຼວງ​ວຽງ​ຈັນ ​ຂອງ​ຝຣັ່ງ. ສອງ​ປີ​ຕໍ່​ມາ​ເພີ່ນ​ໄດ້​ຮັບ​ການ​ເລື່ອນ​ຕໍາ​ແໜ່ງ​ເປັນ​ຜູ້ຊ່ວຍ​ເລຂາທິການ​ຂອງ​ເຈົ້າ​ແຂວງ​ຝຣັ່ງ. ໃນປີ 1919 ໄດ້ຮັບນາມມະຍົດເປັນ ສົມເດັດເຈົ້າ Ratsaphakhinay, ເປັນນາມມະຍົດຂອງພໍ່ ແລະ ເປັນໜຶ່ງໃນລຳດັບຊັ້ນສູງຂອງປະເທດ. ປີ​ດຽວ​ກັນ​ນັ້ນ, ທ່ານ​ໄດ້​ຮັບ​ການ​ແຕ່ງ​ຕັ້ງ​ເປັນ​ຜູ້​ອຳ​ນວຍ​ການ​ວຽກງານ​ຊົນ​ເຜົ່າ​ຂອງ​ປະ​ເທດ​ລາວ​ດຳ​ເນີນ​ການ​ຢູ່​ພາຍ​ໃຕ້ ​ເຈົ້າແຂວງຝຣັ່ງ​ຢູ່​ລາວ .

ໃນຖານະເປັນ ມະຫາອຸປະຣາດສຸດທ້າຍຂອງປະເທດ, ທ່ານໄດ້ກາຍເປັນຜູ້ນໍາຂອງປະເທດລາວທີ່ທັນສະໄຫມ. ພະອົງ​ໄດ້​ສ້າງ​ຕັ້ງ​ລະບົບ​ການຈັດ​ຕັ້ງ​ແລະ​ຕຳ​ແໜ່​ງຂອງ​ລັດຖະກອນ, ​ແຜນການ​ເລື່ອນ​ຊັ້ນ ​ແລະ ບຳນານ, ​ແລະ​ສ້າງ​ສະພາ​ກ່ຽວກັບການປຶກສາ​, ​ໄດ້​ຈັດ​ຕັ້ງ​ສະພາ​ທີ່​ປຶກສາ​ຂອງ​ກະສັດ​ຄືນ​ໃໝ່. ເຈົ້າຊາຍເພັດ​ຊະ​ລາດ ໄດ້​ຈັດ​ຕັ້ງ​ລະ​ບົບ​ການ​ບໍ​ລິ​ຫານ​ຂອງ​ພະ​ສົງຂອງສາສະໜາພຸດຄືນ​ໃໝ່, ແລະ ໄດ້​ສ້າງ​ຕັ້ງ​ລະ​ບົບ​ໂຮງ​ຮຽນ​ເພື່ອ​ສຶກ​ສາ​ບັນ​ດາ​ພະ​ສົງ​ເປັນພາສາ ປາ​ລີ . ໄດ້ສ້າງສະຖາບັນກົດໝາຍ ແລະ ບໍລິຫານ ເພື່ອຝຶກອົບຮົບພະນັກງານຂັ້ນຕົ້ນ.

 ການຍຶດຄອງຍີ່ປຸ່ນ ແລະ ລາວອິດສະລາ: 1941–1957 
ເຈົ້າຊາຍເພັດຊະຣາດ ມີບົດບາດເດັ່ນໃນການເມືອງລາວກ່ອນ ແລະ ພາຍຫຼັງການຍຶດຄອງຂອງຍີ່ປຸ່ນ. ພຣະອົງໄດ້ເປັນນາຍົກລັດຖະມົນຕີຂອງຫຼວງພະບາງ, ເລີ່ມແຕ່ເດືອນສິງຫາ 1941,  ມີຊື່ສຽງພາຍໃຕ້ຄໍາສັນຍາສຳລັບອໍານາດຈາກຍີ່ປຸ່ນ. ແຕ່ປີ 1941 ຫາ 1945, ເພັດຊະລາດ ໄດ້ພະຍາຍາມ ເຂົ້າແທນທີ່ ເຈົ້າໜ້າທີ່ລາວ ແລະ ວຽດນາມ, ແຕ່ໃນພາກພື້ນຂອງວຽດນາມ, ການຕໍ່ຕ້ານຈາກ ຊົນຊັ້ນກຳມະກອນ ທ້ອງຖິ່ນ ແຮງເກີນໄປ. Author = Long Nguyen Chum Plains - epic Hmong Chapter 6 France again. Platform independent short. 

ໃນເດືອນ ມີນາ ປີ 1945 ຍີ່ປຸ່ນໄດ້ໂຄ່ນລົ້ມການປົກຄອງຂອງຝຣັ່ງ ໃນທຸກຂົງເຂດ ອິນດູຈີນ, ລວມທັງປະເທດລາວ. ວັນທີ 8 ເມສາ 1945 ກະສັດ ສີສະວ່າງວົງ ໄດ້ປະກາດ-ພາຍໃຕ້ການກົດດັນຂອງຍີ່ປຸ່ນ ແລະ ດ້ວຍການຮຽກຮ້ອງຂອງ ເພັດຊະລາດ-ວ່າ ອານາຈັກຂອງພະອົງ ບໍ່ໄດ້ເປັນດິນແດນຂອງຝຣັ່ງອີກຕໍ່ໄປ. ຫຼັງຈາກນັ້ນບໍ່ດົນ, ໃນວັນທີ 28 ສິງຫາ 1945, ຍີ່ປຸ່ນຍອມຈໍານົນ.

​ໃນ​ສູນຍາກາດອຳນາດ, ເພັດ​ຊະ​ລາດ ໄດ້ເຕົ້າໂຮມ​ເອົາ​ແຂວງ​ພາກ​ໃຕ້​ຂອງ​ລາວ​ເຂົ້າ​ກັບ​ແຂວງ​ຫລວງ​ພະ​ບາງ. ເລື່ອງນີ້ເຮັດໃຫ້ເກີດການບໍ່ເຫັນດີຈາກກະສັດສີສະວ່າງວົງທີ່ສະໜັບສະໜູນຝຣັ່ງ, ເຊິ່ງໄດ້ຕົກລົງກັບຝຣັ່ງວ່າເພີ່ນຕັ້ງໃຈໃຫ້ປະເທດສືບຕໍ່ສະຖານະໃນອະດີດຂອງມັນຄືເມືອງຂຶ້ນຝຣັ່ງ. ເພັດຊະລາດ ໄດ້ສົ່ງໂທລະເລກເຖິງເຈົ້າແຂວງຂອງລາວທັງໝົດ ແຈ້ງໃຫ້ຊາບກ່ຽວກັບການຍອມຈຳນົນຂອງຍີ່ປຸ່ນ ບໍ່ໄດ້ສົ່ງຜົນກະທົບເຖິງຄວາມເປັນເອກະລາດຂອງລາວ ແລະ ເຕືອນໃຫ້ພວກເຂົາຕໍ່ຕ້ານການແຊກແຊງຈາກຕ່າງປະເທດ. ວັນ​ທີ 15 ກັນຍາ ​ເຈົ້າເພັດ​ຊະ​ລາດ ​ໄດ້​ປະກາດ​ເປັນຄວາມເປັນ​ເອກະ​ພາບ​ຂອງ​ລາຊະ​ອານາຈັກ​ລາວ ​ເຊິ່ງ​ໄດ້​ເຮັດ​ໃຫ້​ກະສັດ​ລາວປົດເພີ່ນອອກຈາກ​ຕຳ​ແໜ່​ງ​ເປັນ​ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ​ໃນ​ວັນ​ທີ 10 ຕຸລາ​.

ເຈົ້າເພັດຊະລາດ ແລະ ຜູ້ຮັກຊາດລາວອື່ນໆ ກໍໄດ້ສ້າງຕັ້ງ ຂະບວນການ ລາວອິດສະຣາ ( ລາວເສລີ ຫລື  Free Laos) ແລະ ຍຶດຄອງປະເທດ. ສະພາຊົ່ວຄາວຂອງລາວອິດສະລາພາຍໃຕ້ເຈົ້າເພັດຊະລາດໄດ້ປະກາດປົດກະສັດແລະແຕ່ງຕັ້ງເພັດຊະລາດເປັນ "ປະມຸກລັດ". ເມື່ອຝຣັ່ງໄດ້ຍຶດເອົາປະເທດລາວຄືນ, ເຈົ້າເພັດຊະລາດ ໄດ້ຫລົບໜີໄປ ປະເທດໄທ ໃນເດືອນເມສາ ປີ 1946, ບ່ອນທີ່ເພິ່ນໄດ້ນຳພາລັດຖະບານລາວອິດສະລະພັດຖິ່ນ. ກຸ່ມດັ່ງກ່າວໄດ້ຖືກຍຸບລົງໃນປີ 1949 ແລະອະດີດສະມາຊິກໄດ້ຖືກອະນຸຍາດໃຫ້ກັບຄືນໄປປະເທດລາວພາຍໃຕ້ການນິລະໂທດກຳ.

 ກັບຄືນ: ຄສ 1957–1959 
ໃນເດືອນ ມີນາ 1957, ເພີ່ນໄດ້ກັບຄືນມາວຽງຈັນ, ໄດ້ຮັບການຕ້ອນຮັບຢ່າງຈິງຈັງ. ໃນວັນທີ 10 ເມສາ 1957, ເພີ່ນໄດ້ເດີນທາງໄປ ຫຼວງພະບາງ ທາງລົດຍົນ ແລະ ໄດ້ຮັບການຕ້ອນຮັບຈາກປະຊາຊົນ, ພະນັກງານລັດຖະກອນ, ຕຳຫຼວດ ແລະ ທະຫານເປັນຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍ. ໃນວັນ​ທີ 16 ​ເມສາ​, ​ໄດ້​ເຂົ້າ​ຢ້ຽມ​ຂໍ່ານັບ​ເຈົ້າ​ຊີວິດ​ສີ​ສະ​ຫວ່າງ​ວົງ ​ແລະ ​ໄດ້​ຮັບ​ນາມມະຍົດ​ເຈົ້າ​ອຸປະຣາຊາ​ແຫ່ງ ​ລາຊະ​ອານາຈັກ​ລາວ ​ຄືນ​ໃໝ່. ໃນເດືອນທັນວາ 1957, ທ່ານໄດ້ໄປຢ້ຽມຢາມ ເມືອງຊຳເໜືອ ແລະ ຜົ້ງສາລີ ບ່ອນທີ່ສະເດັດສຸພານຸວົງ ໄດ້ສະເໜີການກັບຄືນມາຂອງ ຝ່າຍປະເທດລາວ ໃນສອງແຂວງພາກເໜືອ.

ພະອົງໄດ້ຮັບການສະເໜີທີ່ພັກຂອງລັດຖະບານໃນນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນ, ແຕ່ທ່ານມັກຢູ່ເຮືອນວິນລາຂອງຕົນ, ຊຽງແກ້ວ, ທີ່ຫຼວງພະບາງພ້ອມກັບພະສະໜົມຄົນໄທ, ແມ່ອະພິພອນ. ໃນຕົ້ນເດືອນຕຸລາ ປີ 1959 ລັດຖະບານ ຜຸຍ ຊະນະນິກອນ ໄດ້ຕັດສິນໃຈນຳໃຊ້ເຮືອນພັກທາງການຂອງ ເຈົ້າເພັດຊະຣາດ ທີ່ນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນ ເປັນສໍານັກງານນາຍົກລັດຖະມົນຕີຫລັງໃໝ່. ພວກ​ເຂົາ​ເຈົ້າ​ໄດ້​ອອກ​ຈາກ​ຕຶກ​ອາ​ຄານ​ແລະ​ນຳ​ສົ່ງ​ເຄື່ອງ​ຂອງ​ສ່ວນ​ຕົວ​ຂອງ​ເພີ່ນ​ໂດຍ​ທາງ​ເຮືອ​ໄປ​ແຂວງ​ຫລວງ​ພະ​ບາງ ຊຶ່ງ​ເຮັດ​ໃຫ້​ເພີ່ນ​ເສຍ​ໃຈ​ຢ່າງ​ຫລວງ​ຫລາຍ. ວັນ​ທີ 14 ຕຸ​ລາ 1959 ເພັດ​ຊະຣາດ ໄດ້​ຮັບ​ການ​ປິ່ນ​ປົວ​ພະຍາດທີ່​ໂຮງ​ໝໍ, ດ້ວຍ​ອາການ​ຕົກ​ເລືອດ​ໃນ​ສະ​ໝອງ ​ຢ່າງ​ໜັກ. ທ່ານໝໍຝຣັ່ງຄົນໜຶ່ງໄດ້ຜ່າຕັດໃຫ້ເພີ່ນ, ແຕ່ມັນຊ້າເກີນໄປແລ້ວ. ເພີ່ນໂຄມ້າ ແລະ​​ໄດ້​ເສຍ​ຊີວິດ​ດ້ວຍໄວອາຍຸ 69 ປີ.

 ລາງວັນ 

  Legion of Honour
  Chevalier of the Ordre des Palmes académiques (ຝຣັ່ງ)
  Sena Jayaseddh Medal (ອານາຈັກກຳປູເຈຍ)
  Officer of the Royal Order of Sowathara (ກຳປູເຈຍ)
 ແລະລາງວັນອື່ນໆ

 ເອກະສານອ້າງອີງ 

 Sila Viravong: Chao Phetcharat - Strong Man of Kingdom of Laos, Thai Translation by Sommai Premjit, Matichon Press, BE 2542 (AD 1999), 
 Søren Ivarsson and Christopher E. Goscha: Prince Phetsarath (1890–1959): Nationalism and Royalty in the Making of Modern Laos, Journal of Southeast Asian Studies (2007), 38: 55–81, Cambridge University Press