ອັກສອນລາວ

ອັກສອນລາວ (ຄຳເຄົ້າ: ອັກສຣລາວສິລາ ວີຣະວົງສ໌, ມະຫາ. (1935). ໄວຍາກຣນ໌ລາວ (໑) ອັກຂຣະວິທີ. ໂຮງພິມພ໌ເອກສ໌ແຕຼມໂອຣຽງ.) ເປັນອັກສອນທີ່ໃຊ້ຂຽນພາສາລາວ ເຊິ່ງໃຊ້ເປັນພາສາລັດຖະການຂອງປະເທດລາວໃນປັດຈຸບັນ ມີພະຍັນຊະນະ 33 ຕົວ ສຣະ 18 ຮູບ ປະກອບກັນເປັນ ສະຫຼະ 28 ຕົວ ວັນນະຍຸດ 4 ຮູບ ແລະເຄື່ອງໝາຍອື່ນ ໆ ອີກຈຳນວນໜຶ່ງ ພະຍັນຊະນະລາວຈະຮຽງຕົວຕາມລວງນອນ ຈາກຊ້າຍໄປຂວາ ສ່ວນສະຫຼະຈະຢູ່ໜ້າ ເທິງ ລຸ່ມ ແລະຫຼັງພະຍັນຊະນະປະກອບຄຳແລ້ວແຕ່ຊະນິດຂອງສະຫຼະ

ອັກສອນລາວບໍ່ມີການແຍກອັກສອນຕົວໃຫຍ່ຫຼືອັກສອນຕົວນ້ອຍຄືອັກສອນລະຕິນ ແລະບໍ່ມີການຍະຫວ່າງລະຫວ່າງຄຳ ເມື່ອຈົບໜຶ່ງປະໂຫຍກຈະລົງທ້າຍດ້ວຍການຍະຫວ່າງ ພ້ອມກັບມີເຄື່ອງໝາຍວັກຕອນຈຳນວນໜຶ່ງ

ພາສາລາວມີຕົວເລກເປັນຂອງຕົວເອງ ແຕ່ນິຍົມໃຊ້ເລກອາຣະບິກເປັນສ່ວນໃຫຍ່ໃນຊີວິດປະຈຳວັນ

ປະຫວັດແລະວິວັດທະນາການ
ປະມານ ພ.ສ. 400 ບັນພະບູລຸດຂອງຄົນລາວໄດ້ອົບພະຍົບລົງມາຈາກຈີນຕອນໃຕ້ແລະມາຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນດິນແດນລາວປັດຈຸບັນ ເຊິ່ງເປັນບ່ອນທີ່ມີຄົນມອນອາໄສຢູ່ກ່ອນແລ້ວ ເຊິ່ງກໍາລັງເປັນຊາດທີ່ຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງໃນສະໄໝນັ້ນ ທໍາອິດກໍຄົງໃຊ້ຕົວອັກສອນມອນມາເປັນແບບ ຕໍ່ມາປະມານ ພ.ສ. 1500 ເມື່ອຂອມຂະຫຍາຍອໍານາດເຂົ້າມາໃນດິນແດນຂອງຄົນລາວເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ບໍລິເວນແມ່ນໍ້າຂອງຈົນມາເຖິງເມືອງຊາຍຟອງ (ເມືອງຫາດຊາຍຟອງໃນປັດຈຸບັນ) ຈາກນັ້ນກໍມີການດັດແປງອັກສອນເລື້ອຍມາ ໂດຍປາກົດອັກສອນທີ່ເລີ່ມມີຄວາມໃກ້ຄຽງກັບອັກສອນປັດຈຸບັນທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດແມ່ນຈາຣຶກຖໍ້ານາງອັນ ເມືອງຈອມເພັດ ແຂວງຫຼວງພະບາງ ເຊິ່ງຢູ່ໃນຍຸກດຽວກັນກັບລັດຊະການຂອງພະເຈົ້າຟ້າງຸ່ມ

ໃນແຕ່ກ່ອນ, ອັກສອນທີ່ໃຊ້ໃນລາວແມ່ນມີຫຼັກ ໆ ຢູ່ ໒ ແບບ ດັ່ງນີ້

໑. ອັກສອນທໍາ ຫຼື ໂຕທຳລາວ
ເປັນອັກສອນທີ່ນຳໃຊ້ໃນການຂຽນຄໍາພີທາງພຸດທະສາສະໜາໃນສະໄໝກ່ອນ ສາມາດຂຽນຄໍາທີ່ມາຈາກພາສາບາລີ-ສັນສະກິດ ໄດ້ຄົບຖ້ວນແລະໃຊ້ໃນການຂຽນພາສາລາວກໍໄດ້ ແຕ່ບໍ່ນິຍົມໃຊ້ ໃນປັດຈຸບັນ ຍັງມີໃຊ້ຢູ່ຕາມອົງກອນທາງພຸດທະສາສະໜາຂອງລາວ ອັກສອນທໍາຂອງລາວມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບອັກສອນທໍາຂອງສິບສອງພັນນາ ລ້ານນາ ຊຽງຕຸງ ໂດຍມີຈຸດທີ່ຂຽນຕ່າງກັນແລະຂຽນຄືກັນ 

໒. ອັກສອນລາວເດີມ 
ເປັນອັກສອນທີ່ເກີດລຸນອັກສອນທໍາແລະມີການນໍາໃຊ້ມາຈົນເຖິງປັດຈຸບັນ ໂດຍມີການປ່ຽນແປງອັກຂະຫຼະວິທີຫຼາຍຄັ້ງ 


ພະຍັນຊະນະ

ພະຍັນຊະນະລາວປັດຈຸບັນ

ພະຍັນຊະນະລາວໃນປັດຈຸບັນມີ 33 ຕົວ ໂດຍແບ່ງເປັນ

໑. ພະຍັນຊະນະເຄົ້າ 27 ຕົວ ແບ່ງເປັນ 3 ໝວດຄື ອັກສອນສູງ 6 ຕົວ ອັກສອນກາງ 8 ຕົວແລະອັກສອນຕໍ່າ 13 ຕົວ

໒. ພະຍັນຊະນະປະສົມ 6 ຕົວ 

+ ພະຍັນຊະນະເຄົ້າອັກສອນກາງ ອັກສອນສູງ ອັກສອນຕ່ຳກ ໄກ່  ຂ ໄຂ່  ຄ ຄວາຍ ງ ງົວ ຈ ຈອກ  ສ ເສືອ  ຊ ຊ້າງ ຍ ຍຸງ ດ ເດັກ ຕ ຕາ ຖ ຖົງ  ທ ທຸງ  ນ ນົກ ບ ແບ້ ປ ປາ ຜ ເຜິ້ງ ຝ ຝົນ ພ ພູ ຟ ໄຟ ມ ແມວ ຢ ຢາ        ຣ ຣາດາ ລ ລີງ ວ ວີ ອ ໂອ   ຫ ຫ່ານ   ຮ ເຮືອນ   

+ ພະຍັນຊະນະປະສົມອັກສອນສູງຫງ ຫຍ ຫນ ຫມ ຫລ ຫວ      ໜ  ຫມ  ຫຼ  

ພະຍັນຊະນະລາວທີ່ຄວນໃຊ້ຄືນ


ນອກຈາກທີ່ກ່າວມານັ້ນ ຍັງມີພະຍັນຊະນະອີກ 14 ໂຕທີ່ໃຊ້ໃນການຂຽນຄໍາທີ່ມາຈາກພາສາປາລີ-ພາສາສັນສະກິດ ເຊິ່ງມີຄວາມໃກ້ຄຽງກັບພະຍັນຊະນະໄທແລະຮຽກຮ້ອງຕ້ອງການໃຫ້ໃຊ້ຂຽນພາສາທາງລັດຖະການໃນປັດຈຸບັນ Rajan, V., Mitchell, B., Jansche, M., Brawer, S. (2017). L2/17-106 "Proposal to Encode Lao Characters for Pali". 

+ ພະຍັນຊນະລາວທີ່ຄວນໃຊ້ຄືນ ຕົວລາວ  ຕົວໄທ  ຕົວລາວ  ຕົວໄທ ຆ  ฆ  ຒ  ฒ ຉ  ฉ  ຓ  ณ ຌ  ฌ  ຘ  ธ ຎ  ญ  ຠ  ภ ຏ  ฏ  ຨ  ศ ຐ  ฐ  ຩ  ษ ຑ  ฑ  ຬ  ฬ

ສະຫຼະ

ສະຫຼະລາວໃນປັດຈຸບັນມີ 28 ຕົວແບ່ງເປັນ

ສະຫຼະແບ່ງຕາມລັກສະນະການປະກອບ

໑. ສະຫຼະເຄົ້າ 18 ຕົວ

໒. ສະຫຼະປະສົມ 6 ຕົວ

໓. ສະຫຼະພິເສດ 4 ຕົວ

+ ສະຫຼະແບ່ງຕາມລັກສະນະການປະກອບສະຫຼະເຄົ້າ ສະຫຼະປະສົມ ສະຫຼະພິເສດບໍ່ມີຕົວສະກົດມີຕົວສະກົດIPAບໍ່ມີຕົວສະກົດມີຕົວສະກົດIPAບໍ່ມີຕົວສະກົດມີຕົວສະກົດIPA-ະ-ັ-[a]ເ-ັຍ ມາຈາກ -ິ + -ະ-ັຽ-[ia] ໃ- ມາຈາກ -ະ + ຍ[aj]-າ-າ-[aː]ເ-ຍ ມາຈາກ -ີ + -າ-ຽ-[iːa] ໄ- ມາຈາກ -ະ + ຍ[aj]-ິ-ິ-[i]ເ-ຶອ ມາຈາກ -ຸ + -ະເ-ຶອ-[ɯa] -ຳ ມາຈາກ -ະ + ມ[am]-ີ-ີ-[iː]ເ-ືອ ມາຈາກ -ູ + -າເ-ືອ-[ɯːa] ເ-ົາ ມາຈາກ -ະ + ວ[aw]-ຶ-ຶ-[ɯ]-ົວະ ມາຈາກ -ຶ + -ະ-ັວ-[ua]-ື-ື-[ɯː]-ົວ ມາຈາກ -ື + -າ-ວ-[uːa]-ຸ-ຸ-[u]-ູ-ູ-[uː]ເ-ະເ-ັ-[e]ເ-ເ--[eː]ແ-ະແ-ັ-[ɛ]ແ-ແ--[ɛː]ໂ-ະ-ົ-ເມື່ອ ກ ດ ບ ງ ມ ນ ສະກົດ, ໂ-ັ-ເມື່ອ ຍ ວ ສະກົດ[o]ໂ-ໂ--[oː]ເ-າະ-ັອ-[ɔ]-ໍ-ອ-[ɔː]ເ-ິເ-ິ-[ɤ]ເ-ີເ-ີ-[ɤː]

ສະຫຼະແບ່ງຕາມລັກສະນະການອອກສຽງ

໑. ສະຫຼະສຽງສັ້ນ 16 ຕົວ

໒. ສະຫຼະສຽງຍາວ 14 ຕົວ

+ ສະຫຼະແບ່ງຕາມລັກສະນະການອອກສຽງສະຫຼະສຽງສັ້ນ ສະຫຼະສຽງຍາວບໍ່ມີຕົວສະກົດມີຕົວສະກົດIPAບໍ່ມີຕົວສະກົດມີຕົວສະກົດIPA-ະ-ັ-[a]-າ-າ-[aː]-ິ-ິ-[i]-ີ-ີ-[iː]-ຶ-ຶ-[ɯ]-ື-ື-[ɯː]-ຸ-ຸ-[u]-ູ-ູ-[uː]ເ-ະເ-ັ-[e]ເ-ເ--[eː]ແ-ະແ-ັ-[ɛ]ແ-ແ--[ɛː]ໂ-ະ-ົ-ເມື່ອ ກ ດ ບ ງ ມ ນ ສະກົດ, ໂ-ັ-ເມື່ອ ຍ ວ ສະກົດ[o]ໂ-ໂ--[oː]ເ-າະ-ັອ-[ɔ]-ໍ-ອ-[ɔː]ເ-ິເ-ິ-[ɤ]ເ-ີເ-ີ-[ɤː]ເ-ັຍ-ັຽ-[ia]ເ-ຍ-ຽ-[iːa]ເ-ຶອເ-ຶອ-[ɯa]ເ-ືອເ-ືອ-[ɯːa]-ົວະ-ັວ-[ua]-ົວ-ວ-[uːa] ໃ-[aj] ໄ-[aj] -ຳ[am] ເ-ົາ[aw]

ວັນນະຍຸດ

ວັນນະຍຸດລາວມີ 4 ຮູບ 5 ສຽງ ດັ່ງນີ້

ຮູບວັນນະຍຸດ
ວັນນະຍຸດໃນພາສາລາວມີ 4 ຮູບ ດັ່ງນີ້

ໄມ້ເອກ (-່), ໄມ້ໂທ (-້), ໄມ້ຕີ (-໊) ແລະ ໄມ້ຈັດຕະວາ (-໋)

ຢ່າງໃດກໍຕາມ ໃນອະດີດ ມີວັນນະຍຸດຢູ່ພຽງ 2 ຮູບ ຄື ໄມ້ເອກ (-່) ແລະ ໄມ້ໂທ (-້)ສິລາ ວີຣະວົງສ໌, ມະຫາ. (1935). ໄວຍາກຣນ໌ລາວ (໑) ອັກຂຣະວິທີ. ໂຮງພິມພ໌ເອກສ໌ແຕຼມໂອຣຽງ.

ສຽງວັນນະຍຸດ
ສຽງວັນນະຍຸດລາວຕາມລະດັບມາດຕະຖານມີ 5 ສຽງ ດັ່ງນີ້

 ສຽງສາມັນ ແບ່ງເປັນ 2 ສຽງຄື ສຽງສາມັນສູງ (ສຽງສູງສະເໝີ) ແລະ ສຽງສາມັນຕໍ່າ (ສຽງຕໍ່າສະເໝີ)
 ສຽງເອກ (ສຽງກາງສະເໝີ)
 ສຽງໂທ (ສຽງສູງຕົກ)
 ສຽງຕີ (ສຽງກາງຕົກ)
 ສຽງຈັດຕະວາ (ສຽງຕໍ່າຂຶ້ນສູງ)

ການຜັນສຽງວັນນະຍຸດ
ໂດຍທົ່ວໄປ ພາສາລາວແຕ່ລະພະຍາງຈະຜັນວັນນະຍຸດໄດ້ 5 ສຽງ ໂດຍການຜັນສຽງວັນນະຍຸດຕ້ອງພິຈາລະນາລັກສະນະ 3 ຢ່າງຄື ຕົວແກນ (ອັກສອນສູງ ອັກສອນກາງ ອັກສອນຕໍ່າ) ພະຍາງ (ພະຍາງເປັນ ພະຍາງຕາຍ) ແລະ ສຽງສະຫຼະ (ສຽງສັ້ນ ສຽງຍາວ)

 ຕົວແກນ-ພະຍາງ-ສຽງສະຫຼະ  ສຽງສາມັນ  ສຽງເອກ  ສຽງໂທ  ສຽງຕີ  ສຽງຈັດຕະວາ  ພື້ນສຽງ ອັກສອນກາງ ພະຍາງເປັນ ສຽງຍາວ   ກ່າ  ກ້າ  ກ໊າ  ກ໋າ  ສຽງສາມັນ ອັກສອນກາງ ພະຍາງເປັນ ສຽງສັ້ນ   ກັ່ນ ກັ້ນ  ກັ໊ນ  ກັ໋ນ  ສຽງສາມັນ ອັກສອນກາງ ພະຍາງຕາຍ ສຽງສັ້ນ   ກ໊ະ  ກ້ະ  -  ກ໋ະ  ສຽງສາມັນ ອັກສອນກາງ ພະຍາງຕາຍ ສຽງຍາວ  -  ກ໊າດ  ກ້າດ   ກ໋າດ  ສຽງຕີ ອັກສອນສູງ ພະຍາງເປັນ ສຽງຍາວ  -  ຂ່າ  -  ຂ້າ   ສຽງຈັດຕະວາ ອັກສອນສູງ ພະຍາງເປັນ ສຽງສັ້ນ  -  ຂັ່ນ  -  ຂັ້ນ   ສຽງຈັດຕະວາ ອັກສອນສູງ ພະຍາງຕາຍ ສຽງສັ້ນ   -  -  -  -  ສຽງສາມັນ ອັກສອນສູງ ພະຍາງຕາຍ ສຽງຍາວ  -  -  -   -  ສຽງຕີ ອັກສອນຕໍ່າ ພະຍາງເປັນ ສຽງຍາວ   ຄ່າ  ຄ້າ  -  -  ສຽງສາມັນ ອັກສອນຕໍ່າ ພະຍາງເປັນ ສຽງສັ້ນ   ຄັ່ນ  ຄັ້ນ  -  -  ສຽງສາມັນ ອັກສອນຕໍ່າ ພະຍາງຕາຍ ສຽງສັ້ນ  -   -  -  -  ສຽງເອກ ອັກສອນຕໍ່າ ພະຍາງຕາຍ ສຽງຍາວ  -  -    -  ຄ໋າດ  ສຽງໂທ

ພະຍາງເປັນຂອງອັກສອນກາງແລະອັກສອນຕໍ່າ ບໍ່ວ່າຈະເປັນສະຫຼະສຽງສັ້ນຫຼືສະຫຼະສຽງຍາວກໍຜັນວັນຍຸດແບບດຽວກັນແລະມີພື້ນສຽງຄືກັນ ລວມທັງພະຍາງເປັນຂອງອັກສອນສູງ ບໍ່ວ່າຈະເປັນສະຫຼະສຽງສັ້ນຫຼືສະຫຼະສຽງຍາວກໍຜັນວັນຍຸດແບບດຽວກັນແລະມີພື້ນສຽງຄືກັນ ແຕ່ມີຜັນໄດ້ໜ້ອຍກວ່າ 2 ສຽງ

ຕົວເລກ

ຕົວເລກທີ່ເປັນອັກສອນລາວເອີ້ນວ່າ ເລກລາວ ມີລັກສະນະດັ່ງນີ້
ຕົວເລກລາວຕົວເລກອາຣະບິກຄຳອ່ານ໐ 0ສູນ໑ 1ໜຶ່ງ໒ 2ສອງ​໓ 3ສາມ໔4ສີ່໕ 5ຫ້າ໖ 6ຫົກ໗7ເຈັດ ໘8ແປດ ໙9ເກົ້າ

ວິທີການບອກຈໍານວນແລະນັບເລກໃຊ້ລະບົບດຽວກັບເລກຮິນດູ-ອາຣະບິກອື່ນ ໆ

ເຄື່ອງໝາຍວັກຕອນ

ເບິ່ງໄດ້ທີ່ບົດຄວາມ ເຄື່ອງໝາຍວັກ

ອ້າງອີງ

 ສິລາ ວີຣະວົງສ໌, ມະຫາ. (1935). ໄວຍາກຣນ໌ລາວ (໑) ອັກຂຣະວິທີ. ໂຮງພິມພ໌ເອກສ໌ແຕຼມໂອຣຽງ.
 ພູມີ ວົງວິຈິດ. (1967). ໄວຍາກອນລາວ. ພິມເທື່ອທີ 1. ພະແນກສຶກສາສູນກາງ.
 ຄນະກັມມະການວັນນະຄະດີ. (1968). ໄວຍາກອນລາວ ພາກ ໑ ອັກຂຣະວິທີ. ພິມເທື່ອທີ 6. ວຽງຈັນທນ໌:ຄນະກັມມະການວັນນະຄະດີ.
 ສິລາ ວີຣະວົງສ໌, ມະຫາ. (1962). ຫລັກພາສາລາວ. ພິມເທື່ອທີ 1.
 ສະຖາບັນຄົ້ນຄວ້າວິທະຍາສາດການສຶກສາ (ສສກ). (2021). ໄວຍາກອນລາວປັດຈຸບັນ ພາກອັກຂະຫຼະວິທີ. ວຽງຈັນ:ໂຮງພິມລາວຢູນິພຣິນ ຈຳກັດ
ໝວດ:ອັກສອນລາວ
ໝວດ:ພາສາລາວ