Kongó-Kinsásá

Republíki ya Kongó Demokratíki ezalí esé ya Afríka ya Mambénga, ezwáká lipandá o sánzá ya motóbá mokɔlɔ mwa 30 mobú mwa 1960.

 Lokótá 

Na ekólo Kongó nkótá nkámá íbalé ilobamaka . Nyɔ́nsɔ wâná elakísí boyébí bwa bato ya bomɛngo etondi mabelé. Ciluba, kikongo, lingála mpé kiswahíli izalí nkótá ínei inɛ́nɛ ya ekólo, kasi nkótá nkámá íbalé ilobamaka na ekólo Kongó.

Míngi sé na káti ya nkótá ya ekólo bokoyéba etando ya bikelá, mabelé, nyama mpé nzeté.

 Mashi 
Mashi (to mpe babengi yango Shi) ezali lokota ya Bantu oyo ezali kolobama mingi na Kivu ya Suka mpe Kivu ya Nɔrɛ, na este ya Republiki Demokratiki ya Kongó. Ezali lokota ya bato ya Bashi, oyo bafandaka na etúká ya Bushi pene ya Bukavu. Atako Mashi ezali te na kati ya lokota ya ekólo oyo ezali na statut ya lokota ya nasyonalɛ, ezalaka na ntina monene na bomoi ya ekólo na este ya Kongó.

Lokota Mashi ezali na ndɔtɔ ya Bantu, na ndɔtɔ ya Bantu ya Mai ya monene (Great Lakes Bantu), mpe ezali na klasifikasyo ya Guthrie na zone JD.53. Kódi na ISO 639-3 ezali shr, mpe na Glottolog ezali na kombo ya ndakisa shii1238.

Bato koleka miliɔ 10 balobaka Mashi na mokili mobimba ya Kongó. Atako balobaka yango mingi na Kivu, na nzela ya migrasyo ya kati ya ekólo, Mashi ekómi kolobama na bisika mingi ya urban mpe ya rural. Lokota Mashi esalelaka na mikano ya mokolo na mokolo, na masolo ya kala, nzembo, mpe na kelasi ya liboso. Bato ya mboka bazali kosala makasi mpo na kobatela mpe kolendisa lokota Mashi na nzela ya media ya ekólo mpe programɛ ya kelasi.

Bamɔ́ngɔ bazalí na nkómbó míngi ya nzeté ya mbíla na maye manso basálelaka. Sɔ̂lɔ, nzeté ya mbíla eyébaní káka mpó na mafúta na masanga tɛ̂. Eyébaní lokóla nkísi ekosílisa makɔnɔ, na yangó mpé bakosála bitúnga mpé bikilakila.

 Lisapo 
Ekakoli ya molái : Lisapo lya Kongó-Kinsásá

Tálá mpé: Ntángo ya banɔ́kɔ́ (Kongó-Kinsásá), Bɛndɛ́lɛ ya Kongó-Kinsásá, Bilembo-nkita ya Kongó-Kinsásá

Zaïre ezaláká kobanda mobú mwa 1971 téé 1999 nkómbó óyo ebêngámákí « Republíki ya Kongó Demokratíki », mfalanga ya ekólo wâná, mpé ebale óyo epésáká ekólo Kongó ebimélí na yě see mɔ̌kɔ́ na mayi-mozindo Atalantiki. 

Congo belge elongákí lipanda na 1960, o nkómbó ya « Republíki ya Kongó », nkómbó nsé mɔ̌kɔ́ na kolonia ya kala ya Falansia - Kongó-Brazzaville. Nkómbó ya « Republíki ya Kongó Demokratíki » ezwamákí na 1966, kasi bikólo bíbalé basilákí koyébana míngi-míngi, mpé kokesana na nkómbó ya bingúmba-mikonzi bya bangó, mpɔ̂ na komíbêngama Kongó-Léopoldville (mpé Kongó-Kinsásá na nsima 1965), na Kongó-Brazzaville. 

 Bato 
Ekakoli ya molayi : :fr:Démographie de la République démocratique du Congo

vignette|250px|droite|Évolution de la démographie entre 1961 et 2003 (chiffre de la FAO, 2005). Population en milliers d'habitants.

 est.  bato  source  1990  37 405 000  (UNHCR Bikólo bya Molɔngɔ) 1991   1992   1993   1994  1995   45 453 000   (UNHCR Bikólo bya Molɔngɔ)1996   46 812 000   (UNHCR Bikólo bya Molɔngɔ)1997   48 040 000   (UNHCR Bikólo bya Molɔngɔ)1998  1999  2000   51 390 000   (globaldefence.net)2001   53 624 718   (yuli; CIA World Factbook)2002   55 225 478   (yuli; CIA World Factbook)2003   56 625 039   (yuli; CIA World Factbook)2004   58 318 000   (CIA World Factbook)2005   60 085 804   (yuli; CIA World Factbook)

 Bitúká bya Kongó-Kinsásá 
vignette|300px|droite|Bitúká ya Kongó Kinsásá - 2005
Ekakoli ya molayi : Bitúká bya Kongó-Kinsásá

Biteni mikonzi bya Kongó-Kinsásá mibengami Bitúká (Provinces ya Lifalansé). Kinsásá ezalí mboka mokonzi ya ekólo mpé efándeli ya bitúlúká bya ekólo. Ezalí na makokí ma engumba. Bingumba mpé bitúká biyángélámí, bizwí makokí ma koyángela yangó mɔ̌kɔ́ na mobéko mpé bikambémí na bato baye bazwamí na bitúká bike bya mbóka. Bitúká biina bia bonsɔ́mí bizalí mbóka mondɛ́lɛ́, komine, seketele mpé sefeli. Bitúká bya Kongó-Kinsásá bazalí:

 Nº Nkómbó ya Etúká Engúmba Mokonzi na Etúká Nkómbó ya Kala ya Etúká 1 Kinsásá Kinsásá Mbóngwáná tɛ́ 2 Kongó na Katikati Matadi Bas-Congo 3 Kwango Kéngé Bandundu 4 Kwilu Kikwit Bandundu 5 Mai-Ndombe Inongo Bandundu 6 Kasai (Kasaï) Luebo Kasai ya Límbe 7 Lulua Kananga Kasai ya Límbe 8 Kasai ya Monyɛlɛ (Kasaï Oriental) Mbuji-Mayi Kasai ya Monyɛlɛ 9 Lomami Kabinda Kasai ya Monyɛlɛ 10 Sankuru Lodja Kasai ya Monyɛlɛ 11 Maniema Kindu Mbóngwáná tɛ́ 12 Kivu ya Sidi (Sud-Kivu) Bukavu Mbóngwáná tɛ́ 13 Kivu ya Nole (Nord-Kivu) Goma Mbóngwáná tɛ́ 14 Ituri Bunya Monyɛlɛ 15 Wɛlɛ ya Likólo (Haut-Uele) Isiro Monyɛlɛ 16 Tshópo Kisangani Monyɛlɛ 17 Wɛlɛ ya Nsé (Bas-Uele) Buta Monyɛlɛ 18 Ubangi ya Nole (Nord-Ubangi) Gbadolite Mambénga 19 Mongala Lisala Mambénga 20 Ubangi ya Sidi (Sud-Ubangi) Gemena Mambénga 21 Équateur Mbándáká Mambénga 22 Tshuapa Boende Mambénga 23 Tanganyika Kalemie Katanga 24 Haut-Lomami Kamina Katanga 25 Lualaba Kolwezi Katanga 26 Katanga ya Likolo Lubumbashi Katanga

 Politíki 
Ekakoli ya molayi : Politíki bya Kongó-Kinsásá

Mobéko-likonzi :
  Mobéko Likonzi
  Lois en français, constitution en lingála

Bakambi-ekólo :
 1960 - 1965 Joseph Kasavubu
 1965 - 1997 Mobutu Sese Seko
 1997 - 2001 Laurent-Désiré Kabila
 2001 - 2019 Joseph Kabila
 2021 - ...  Félix Tshisekedi

'Bakambi Letá :
 1960 - 1960     Patrice Lumumba
 1961 - 1961     Joseph Iléo
 1961 - 1964 Cyrille Adoula
 1964 - 1965 Moïse Tshombe
 1965 - 1965     Evariste Kimba
 1965 - 1966 Léonard Mulamba
 1966     - 1977     ?
 1977 - 1979 Mpinga Kasenga
 1979 - 1980 Bo-Boliko Lokonga Mihambo
 1980 - 1981 Jean Nguza Karl-I-Bond
 1981 - 1982 Joseph Untube N'singa Udjuu
 1982 - 1986 Kengo Wa Dondo
 1987 - 1988 Mabi Mulumba
 1988 - 1988     Sambwa Pida Nbagui
 1988 - 1990 Kengo wa Dondo
 1990 - 1991 Lunda Bululu
 1991 - 1991     Mulumba Lukoji
 1991 - 1991     Étienne Tshisekedi
 1991 - 1991     Bernardin Mungul Diaka
 1991 - 1992 Jean Nguza Karl-I-Bond
 1992 - 1993 Étienne Tshisekedi
 1993 - 1994 Faustin Birindwa
 1994 - 1997 Léon Kengo wa Dondo
 1997 - 1997     Étienne Tshisekedi
 1997 - 1997     Likulia Bolongo
 1997 -2006
 2006 - 2008    Antoine Gizenga
 2008 - 2012           Adolphe Muzito
 2012 - 2012           Louis Alphonse Koyagialo
 2012 - 2013 Augustin Matata Ponyo
 2021 - Jean-Michel Sama Lukonde

 Mambí ma mabelé 

vignette|width:290px|droite|Karta ya nkótá makonzi ya Babantu óyo makútání o Ekólo Kongó

250pxEkakoli ya molayi : Mambí ma mabelé ma Kongó-Kinsásá Tálá mpé : Zamba o ntando ya ebale Kongó | Molɔngɔ́ mwa bingumba bya Kongó-Kinsásá

 Ekonomi Ekakoli ya molayi : Ekonomi ya Kongó-KinsásáTala mpe : Coltan''

 Tála mpé 

 Santé en République démocratique du Congo

 Nkásá o libándá 
 Democratic Republic of the Congo - Wikivoyage
 Carte du Congo (1958)
 Informations d'Amnesty International
 Site du Gouvernement
 Site de l'ambassade à Bruxelles
 Site du Ministère des Finances
 Site de la Banque Centrale du Congo
 Site du Ministère de la santé
 Site du Ministère des mines
 Site du Comité de Coordination des Ressources Extérieures
 Site de l'Unité de coordination du Projet
 L'Avenir - Basango na Lingala

Catégorie:Esé ya Afríka
Catégorie:Kongó-Kinsásá
Category:Afríka ya Katikati