Gramàtica bergamàsca

Ol bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa; insèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialècc orientài de 'l lombard.
Al sò interèn, ach s'i gh'è di pìcole diferènse in tra i zòne, ol sistéma d'la gramàtica, la fonética, ol vocabolare i è compagn.

 Fonética 
IPA Descrissiù  Esèmpe     Anteriùr seràda mìa srotondàda  sich    Anteriùr semi-seràda mia srotondàda  sét    Anteriùr semi-deèrta mìa srotondàda  sèch    Anteriùr deèrta mìa srotondàda  sach    Posteriùr semi-seràda srotondàda  sót    Posteriùr semi-deèrta srotondàda  sòch    Anteriùr semi-seràda srotondàda  sö    Anteriùr seràda srotondàda  mür    Posteriùr seràda srotondàda  pura 

 Ortograféa 

Al dé de 'ncö la piö dovrada l'è chèla del Dücàt de Piassa Püntida Per esèmpe, La Grammatica Bergamasca (del Umberto Zanetti), ol Dizionario italiano-bergamasco e 'l Dizionario bergamasco-italiano (del Carmelo Francia e del Emanuele Gambarini) i dóvra chèsta ortograféa. (che l' organìsa ach di còrs de dialètDue corsi di dialetto bergamasco per scoprire la tradizione linguistica). In del passàt però a n'è stàcia dovràda piö d'öna da i dièrs aütùr, e 'ncö gh'è ach la possibilità de dovrà öna di grafée pensade per tüt ol lombard.

 Artìcoi e preposissiù 
In del bergamàsch gh'è du gèner (maschìl e femnìl) e du nömer (singolàr e plüràl).

 Artìcoi determinatìv 
 Maschìl sing.: ol
'l (denàcc a consonàncc, dòpo i vocài, mia obligatòre),
l' (denàcc a vocàl, ma 'l sarèss piö giöst 'l),
o' (denàcc a s surda piö consonànt)
esèmpe: ol liù, ciapà 'l gat, l'öcc, o' ströcc
 Femnìl sing.: la
l' (denàcc a vocàl)
esèmpe: la s-cèta, l'orègia
 Plüràl f. e m.: i
esèmpe: i fómne, i òmegn

 Artìcoi indeterminatìv 
 Maschìl sing.: ü
ün o ön denàcc a vocàl
esèmpe: ü gal, ön animàl
 Femnìl sing.: öna
ön' denàcc a vocàl
esèmpe: öna scagna, ön'ombrèla

 Omissiù de l'artìcol 
Gh'è di ólte in di quai i artìcoi i se làssa pèrd.
Esèmpi per capì:
Mé màder la m'à dìcc
Só 'ndàcc a Türì
Mé làure nòcc e dé

Denàcc a i nòm pròpe de persuna g'è de dovrà l'articòl.
Esèmpe:
Ol Tóne 'l m'à dìcc

 Preposissiù 
Preposissiù articolade  ol la idedel, dolde ladiaala laai, a idadalda ladi, daiin ('n)in delin de lain diconcolco lacoisösöl, sö'lsö lasöi, sö iperper olper laper itratra oltra latra i

Tra l'è dovràt ach con de: tra de o in tra de.

 Nòm e agetìv
 Gèner 
In del bergamàsch gh'è du gèner: maschìl e femnìl.

 Chèi che al maschìl i fenéss con di consonàncc, al femnìl i zònta a (gròss, gròssa)
 I vocài àtone a la fì di paròle i diènta a (ol nòno, la nòna)
 Chèi che i fenéss con di vocài tòniche i zònta na (picinì, picinìna)
Gh'è ach di casi chi gh'à du nòm dièrs per ol maschìl e 'l femnìl (òm, fómna)

 Nömer 
In del bergamàsch gh'è du nömer: singolàr e plüràl.

Per fa 'l plüràl per chèi che al singolàr i fenéss con di consonàncc:
 d, t i diènta cc (ol dispet, i dispecc)
 n la diènta gn (l'an, i agn)
 l la diènta i (ol badél, i badéi)
I ötre consonàncc i rèsta istèss (ol vèrs, i vèrs);

Chèi che i fenéss con di vocài tòniche:
 al plüràl i rèsta istèss (la sità, i sità);

Chèi che i fenéss con di vocài àtone:
 a al plüràl la diènta e (la bandéra, i bandére);
 e al plüràl la rèsta istèss (ol döbe, i döbe);

Chèi che i fenéss con:
 ca, ga i diènta che, gh'è (óca, óche);

Chèi che i fenéss con:
 cia, gia al plüràl i diènta ce, ge (la ègia, i ège);

Chèi che i fenéss con:
 o i diènta i (ol caso, i casi);

Chèi che i fenéss con:
 àia o òia al plüràl i pèrt la i (la pàia, i pàe; la fòia, i fòe)

 Agetìv e particìpi passàcc 
I gh'à l'istèss gèner e nömer del sogèt; chèi al maschìl singolàr d'ordinare i fenéss con di consonàncc e al plüràl i rèsta istèss, a ecessiù de chèi che i fenéss con -t, che l'è idolsìta in -cc e che de spèss l'è pronünciàt -i quando l'agetìv l'è sèguet da consonànt.

sì' stacc fürtünacc iér [siˈstai̯ fyrty'natʃ jer ]
ga sì' 'ndacc iér [gasin'datʃ jer]

Chèi al femnìl singolàr i fenéss d'ordinare per -a, che al plüràl la diènta -e (mat, macc, mata, mate).

 Alterassiù di nòm e agetìv 
AccrescitìvDiminutìvMaschìlFemnìlMaschìlFemnìl -ù  -una  -ì  -ina -àss  -assa  -èl  -èla -òt  -òta  -èt  -èta

Esèmpe:
 gat, gatù; cà, cagnàss
 padèla, padelina; màgher, magrèt

I pöl vèss alteràcc ach con i prefìss dis- e in-, chi càmbia ol significàt in del contrare.

Esèmpe:
 ötel, inötel; onùr, disunùr

 Gracc di agetìv qualificatìv 
 Comparatìv de uguagliansa:
compàgn de, come, coma, tat quat de, esèmpe: lü l'è bèl compàgn de té.

 Comparatìv de magiuransa:
piö... de, esèmpe: lü l'è piö bèl de té.

 Comparatìv de minoransa:
méno... de, esèmpe: lü l'è méno bèl de té.

 Comparasiù:
piö... che..., méno... che..., esèmpe: piö lóngh che largh, méno lóngh che largh.

 Superlatìv relatìv:
ol piö... de..., ol méno... de..., esèmpe: ol piö bèl dol paìs, ol méno bèl dol paìs.	     	

 Superlatìv assolüt:
Co la zónta d'ün avèrbe: pròpe, töt, piö che, tant, gran(d), esèmpe: pròpe bèl.
Co la zónta d'ün òter agetìv, esèmpe: grass impastàt, maghèr impèch.
Co l'alterasiù del agetìv, esèmpe: contét, contentù.
Col dópe agetìv, esèmpe: largh largh.
Col dópe agetìv, e 'l segónd al ciàpa 'l sufìss -ènt, esèmpe: mars marsènt.
Ga sarèss ach ol sufìss -ìssem, che però 'l è ün italiànism; esèmpe: bé, benìssem.

 Agetìv determinatìv 
 Agetìv de nömer 
Cardinài123456789ü (öna)du (dò)tri (trè)quàtersichséssètòtnöv101112131415161718désöndesdùdes(dòdes)trédesquatórdesquìndessédesdessèt(dersèt)desdòt19202122100200100020003000desnövvintevintü(vintöna)vintedù(vintedò)sènt(sènto)dösent(dösento)méladù mélatri méla

Ordinài
 prim, segónd, tèrs, quart, quint, sèst
 chèl di sèt, chèl di òt, chèl di növ...

In del parlà gh'è ach di òter nömer ordinài, ma i è di furme particolàr, per esèmpe:
öna pónta de tri otàv

 Agetìv distributìv 
Gh'è di espressiù apòsta, per esèmpe:
 ü per ü
 a ü a ü, ü a la ólta

 Agetìv e pronòm de possèss 
Agetìv e pronòm de possèss Maschìl Femnìl Singolàr Plüràl Singolàr Plüràlmémémé, méamé, méetòtòtòtòsòsòsòsònòstnòs-ccnòstanòstevòst, òstvòs-cc, òs-ccvòsta, òstavòste, òstesòsòsòsò

Per rinforsài: mé de mé, sò de lü, òst di òtre, ecètera.

 Agetìv e pronòm dimostratìv 
Agetìv e pronòm dimostratìv Maschìl Femnìl Singolàr Plüràl Singolàr Plüràl chèst, chèsto, sto chès-ce, s-ce  chèsta, sta  chèste, ste chèl  chèi, chi  chèla  chèle

 Pronòm 
 Pronòm persunài 
Pronòm  persunài Principài Segondari Enclìtici Compl. dirèt Compl. indirètmé--mme, mame, matéte, ta-tte, tate, talül' (ach 'l)-llagheléla-lalaghenóter, nótre (**)a m'-m/-s(*)meme(v)óter, (v)ótre (***)--vve, vave, valuri-ii aghelurei-ei aghe (*) Tirabósch e Zanetti ol prim, di ótre gramàtiche ol segónd (**) Arcaègh nu o nó (***) Arcaègh (v)u o vó

 Ol pronòm p. principàl l'è 'l sogèt del discórs. L'è mia obligatòre.
Esèmpe: Lü l' fà
 Ol pronòm p. segondare 'l va tra 'l sogèt e 'l vèrb. D'ordinare l'è obligatòre, la fà ecessiù la tèrsa persuna singolàr del vèrb vèss col pronòm ghe
Esèmpe: Lü l' fà
Esèmpe de ecessiù: Lé de dré gh'è öna bèla fontana
 I pronòm p. enclìtici i sa zònta in de la fì del vèrb. Gh'è ach -ga, datìv per la tèrsa persuna singolàr e plüràl.
Esèmpe: Ciàpega mia i sò laùr!
 I pronòm p. co la funsiù de complèment dirèt i vé prima del vèrb e i respónd ai domande: chi? che còsa?
Esèmpe: lü l' la ciama
 I pronòm p. co la funsiù de complèment indirèt i vé prima del vèrb e i respónd ai domande: a chi? a che còsa?
Esèmpe: lü l' ghe sirca 'l post

 Pronòm riflessìv 
 se (dovràt ach sa)

Mé me (se) prepàre
té te se prepàret
lü l' se prepàra
nóter a m' se prepàra
óter ve (se) preparì
lur i se prepàra

 Pronòm de possèss 
Arda Agetìv e pronòm de possèss

 Pronòm dimostratìv 
Arda Agetìv e pronòm dimostratìv

 Pronòm relatìv 

 che, esèmpe:
La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la Ressuressiù 
L'òm che l'à lauràt insèma a mé l'è de Albì

 chi che, esèmpe:
Ò troàt chi che me dàa fastöde

 Pronòm üniersàl 
In de 'l lombàrd gh'è öna vocàl (a per ol bergamàsch) che de spèss se dóvra denàcc ai vèrb, ciamàda di stüdiùs pronòm üniersàl. In realtà l'è adóma ü "sóno de apògio", che 'l gh'à mia significàt.

Esèmpi: a só 'ndàcc a Milà, l'è istèss che dì só 'ndàcc a Milà; ol mónd a l'indarèss piö bé; a té bambo!

 Vèrb 
I vèrb in del bergàmasch i gh'à sés persune, ma tré de chèste (i tèrse persune e la prima persuna singolàr) i è eguàl. Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mia obligatòre) e 'l vèrb.

I tép di vèrb i è tri: presènt, passàt, futùr; gh'è mia 'l passàt remòt, gh'è adòma l'imperfèt. Gh'è pò di òter tép facc coi du vèrb ausiliàri èss e ìga: passàt pròssem, trapassàt pròssem, futùr anteriùr.

I möcc i è: infinìt, indicatìv, congiüntìv, condissionàl, particìpi (o particépe), imperatìv, geründe.

I vèrb in del bergàmasch i gh'à ach la furma interogatìva.

 Vèrb ausiliàr 
 Èss 
{| style="text-align: center; border-spacing: 2px; background: #f9f9f9; border: 2px solid #efefef"
|+ colspan=3 |ÈSS, VÈSS
|-
| colspan=2 |
 indicatìv		 presènt 	|| p. pròssem  imperfèt || trap. pròssem  futùr sèm. || futùr ant.mé		 só  só stàcc  sìe, sére  sìe stàcc  saró  saró stàccté te		 sé  sé stàcc  sìet, séret  sìet istàcc  saré  saré stàcclü l'		 è  è stàcc  éra, ìa  éra stàcc  sarà  sarà stàccnóter a m' 	 sè  sè stàcc  sìa, séra  sìa stàcc  sarà  sarà stàccóter 		 sì  sì stàcc  sìev, sérev  sìev istàcc  sarì  sarì stàcclur i 		 è  è stàcc  éra, ìa  éra stàcc  sarà  sarà stàcc
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
|-
! infinìt
|-
| presènt 
|-
| èss 
|- 
|passàt
|- 
| èss istàcc 
|-
| p. passàt
|-
| stàcc
|-
| (f.) stàcia
|}
|-
|
 congiüntìv che... (pr. pa.), se... (im. tr.) presènt || passàt  imperfèt || trapassàt mé		 sìes, sées  sìes istàcc  föss, födèss  föss istàccté te		 sìet  sìet istàcc  fösset, födèsset  fösset istàcclü l'		 sìes, sées  sìes istàcc  föss, födèss  föss istàccnóter a m' 	 sìes, sées  sìes istàcc  föss, födèss  föss istàccóter 		 sìev, sìghev  sìev istàcc  fössev, födèssev  fössev istàcclur i 		 sìes, sées  sìes istàcc  föss, födèss  föss istàcc
|
 condissionàl (*)		 presènt 
|-
|mé		|| sarèss 
|-
|té te		|| sarèsset 
|-
|lü l'		|| sarèss 
|-
|nóter a m' 	|| sarèss 
|-
|óter 		|| sarèssev 
|-
|lur i 		|| sarèss 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
! colspan=1 | imperatìv
|-
|presènt  -  -  - 	 -  - 	 - 
|-
| colspan=3 style="font-size: 90%; text-align:left" | (*) Ol Zanetti in de la sò gramàtica l' scriv che 'l condissionàl presènt l'è istèss al congiüntìv imperfèt, e 'l condissionàl passàt al congiüntìv trapassàt.
|}Geründe: di ólte l'è dovràt essèndo (presènt) e essèndo stàcc (passàt). I è però di italiànism. Per rimedià a la mancansa del geründe, se dóvra di espressiù, per esèmpe: intàt che l'è,  'n del vèss, col vèss, sicòme che l'è.

 Iga 
IGA, VIGA indicatìv		 presènt || p. pròssem  imperfèt || trap. pròssem  futùr sèm. || futùr ant.mé		 gh'ó  gh'ó üt  gh'ìe, gh'ére  gh'ìe üt  gh'avró  gh'avró ütté te		 gh'é  gh'é üt  gh'ìet, gh'éret  gh'éret vüt  gh'avré  gh'avré ütlü l'		 gh'à  gh'à üt  gh'ìa, gh'éra  gh'éra üt  gh'avrà  gh'avrà ütnóter a m' 	 gh'à  gh'à üt  gh'ìa, gh'éra  gh'éra üt  gh'avrà  gh'avrà ütóter 		 gh'ì  gh'ì üt  gh'ìev, gh'érev  gh'érev vüt  gh'avrì  gh'avrì ütlur i 		 gh'à  gh'à üt  gh'ìa, gh'éra  gh'éra üt  gh'avrà  gh'avrà üt infinìt presènt 
|-
| (v)iga
|- 
|passàt iga üt p. passàt
|-
| (v)üt
|-
| (f.) (v)üda
|}
|-
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
! colspan=5 | congiüntìv
|-
|style="font-size: 65%; | che... (pr. pa.), se... (im. tr.) || presènt (*) ||passàt  imperfèt || trapassàtmé		 gh'àbie  gh'àbie üt  gh'èss  gh'èss vütté te		 gh'àbiet  gh'àbiet vüt  gh'èsset  gh'èsset vütlü l'		 gh'àbie  gh'àbie üt  gh'èss  gh'èss vütnóter a m' 	 gh'àbie  gh'àbie üt  gh'èss  gh'èss vütóter 		 gh'abiéghev  gh'àbiéghev vüt  gh'èssev  gh'èssev vütlur i 		 gh'àbie  gh'àbie üt  gh'èss  gh'èss vüt condissionàl (**)		 presènt 
|-
|mé		|| gh'avrèss 
|-
|té te		|| gh'avrèsset 
|-
|lü l'		|| gh'avrèss 
|-
|nóter a m' 	|| gh'avrèss 
|-
|óter 		|| gh'avrèssev 
|-
|lur i 		|| gh'avrèss 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
! colspan=1 | imperatìv
|-
|presènt  - iga (té) l' gh'àbie (lü)		 àbiem (nóter) àbie (óter) 		 i gh'àbie (lur) (*) Ol congiüntìv presènt de iga 'l gh'à ach la furma àvie- e ave- (mé gh'àvie, té te gh'àviet...) (**) Ol Zanetti in de la sò gramàtica l' scriv che 'l condissionàl presènt l'è istèss al congiüntìv imperfèt, e 'l condissionàl passàt al congiüntìv trapassàt.Geründe: avèndo e avèndo üt i è di italiànism. Per rimedià a la mancansa del geründe, se dóvra di espressiù, per esèmpe: col viga, intàt che gh'ó, sicóme te gh'é üt.

Iga 'l gh'à significàt de possèss (g'ó öna moér e du s-cècc); quando l'è dovràt cóme ausiliàre, 'l pèrd ol pronòm ga (ó maiàt, ó biìt, ó durmìt).

 Vèrb regolàr 
I vèrb regolàr in del bergamàsch i gh'à trì cognügassiù, che i vègn del latì.
Prima cognügassiù: vèrb in -à
Segónda cognügassiù: vèrb in consonànt
Tèrsa cognügassiù: vèrb in -ì

 Prima cognügassiù 
Vèrb che i fenéss con -à.

Cognügassiù del vèrb ciamà:
CIAMÀ indicatìv		 presènt || imperfèt  futùr 
|-
|mé		|| ciam-e || ciam-àe || ciam-eró
|-
|té te		|| ciàm-et || ciam-àet || ciam-eré 
|-
|lü l'		|| ciam-a || ciam-àa || ciam-erà 
|-
|nóter a m' 	|| ciam-a || ciam-àa || ciam-erà 
|-
|óter 		|| ciam-ì || ciam-àev || ciam-erì 
|-
|lur i 		|| ciam-a || ciam-àa || ciam-erà 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
|-
! infinìt
|-
| presènt  ciam-àpassàt
|- 
| ciam-àt
|-
| (f. ciam-ada)
|-
| p. passàt ciam-àt congiüntìv che... (pres.), se... (imper.)  presènt || imperfèt mé		 ciam-e  ciam-èss té te		 ciàm-et  ciam-èsset lü l'		 ciam-e  ciam-èss nóter a m' 	 ciam-e  ciam-èss óter 		 ciam-ì  ciam-èssev lur i 		 ciam-e  ciam-èss  condissionàl		 presènt 
|-
|mé		|| ciam-erèss 
|-
|té te		|| ciam-erèsset 
|-
|lü l'		|| ciam-erèss 
|-
|nóter a m' 	|| ciam-erèss 
|-
|óter 		|| ciam-erèssev 
|-
|lur i 		|| ciam-erèss 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
! colspan=1 | imperatìv
|-
|presènt  - ciam-a! (té) che l' ciam-e! (lü)		 ciam-ém! (nóter) ciam-ì! (óter) 		 che i ciam-e! (lur)

Töcc i vèrb con piö d'öna sìlaba che i fenéss in -à i següe chèsta cognügassiù. I póch che i gh'à adóma öna sìlaba (dà, fà, 'ndà, stà, trà) gh'à di pìcole diferènse (arda vèrb mia regolàr, fà). Di vèrb compòscc de fà e strà (restà, desfà, ecc.) i següe la cognügassiù di vèrb con piö d'öna sìlaba, ma coi particìpi passàcc dièrs (restàt, desfàcc, ecc).

 Segónda cognügassiù 
Vèrb che i fenéss con consonànt.

Cognügassiù del vèrb crèd:

CRÈD indicatìv		 presènt || imperfèt  futùr 
|-
|mé		|| crèd-e || cred-ìe || cred-eró
|-
|té te		|| crèd-et || cred-ìet || cred-eré 
|-
|lü l'		|| crèd || cred-ìa || cred-erà 
|-
|nóter a m' 	|| crèd || cred-ìa || cred-erà 
|-
|óter 		|| crèd-ì || cred-ìev || cred-erì 
|-
|lur i 		|| crèd || cred-ìa || cred-erà 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
|-
! infinìt
|-
| presènt  crèdpassàt
|- 
| cred-ìt
|-
| (f. cred-ida)
|-
| p. passàt cred-ìt congiüntìv che... (pres.), se... (imper.)  presènt || imperfèt mé		 crèd-e  cred-èss té te		 crèd-et  cred-èsset lü l'		 crèd-e  cred-èss nóter a m' 	 crèd-e  cred-èss óter 		 cred-ìghev  cred-èssev lur i 		 crèd-e  cred-èss  condissionàl		 presènt 
|-
|mé		|| cred-erèss 
|-
|té te		|| cred-erèsset 
|-
|lü l'		|| cred-erèss 
|-
|nóter a m' 	|| cred-erèss 
|-
|óter 		|| cred-erèssev 
|-
|lur i 		|| cred-erèss 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
! colspan=1 | imperatìv
|-
|presènt  - crèd! (té) a l' crèd-e! (lü)		 cred-ém! (nóter) cred-ì! (óter) 		 i crèd-e! (lur)

Di ólte i vèrb che i fenéss in consonànt i gh'à öna furma con l'infinìt in -ì, ach se adèss l'è mia tat dovràda (per esèmpe crèd, crèdì; sent, sentì), che la següe l'istèss la segónda cognügassiù. Ma gh'è di ecessiù, cóme tasì e piasì, che i völ la tèrsa cognügassiù.

 Tèrsa cognügassiù 
Vèrb che i fenéss in -ì.

Cognügassiù del vèrb partì:

PARTÌ indicatìv		 presènt || imperfèt  futùr 
|-
|mé		|| part-e || part-ìe || part-iró
|-
|té te		|| pàrt-et || part-ìet || part-iré 
|-
|lü l'		|| part (-e) || part-ìa || part-irà 
|-
|nóter a m' 	|| part-e || part-ìa || part-irà 
|-
|óter 		|| part-ì || part-ìev || part-irì 
|-
|lur i 		|| part (-e) || part-ìa || part-irà 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
|-
! infinìt
|-
| presènt  part-ìpassàt
|- 
| part-ìt
|-
| (f. part-ida)
|-
| p. passàt part-ìt congiüntìv che... (pres.), se... (imper.)  presènt || imperfèt mé		 part-e  part-èss té te		 pàrt-et  part-èsset lü l'		 part-e  part-èss nóter a m' 	 part-e  part-èss óter 		 part-ì  part-èssev lur i 		 part-e  part-èss  condissionàl		 presènt 
|-
|mé		|| part-irèss 
|-
|té te		|| part-irèsset 
|-
|lü l'		|| part-irèss 
|-
|nóter a m' 	|| part-irèss 
|-
|óter 		|| part-irèssev 
|-
|lur i 		|| part-irèss 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
! colspan=1 | imperatìv
|-
|presènt  - part! (té) che l' part-e! (lü)		 part-ém! (nóter) part-ì! (óter) 		 che i part-e! (lur)

In chèsta cognügassiù, i tèrse persune de l'indicatìv presènt di ólte i ciàpa öna vocàl per di resù eufòniche (lur i dórma, lé la parte).

Mia töcc i vèrb in -ì i següe chèsta cognügassiù: tacc vèrb mia regolàr (cóme benedì, capì, cümpì,  finì, estì, guarì, impienì, patì, scolpì, sgürlì) i gh'à öna cognügassiù dièrsa per l'indicatìv e 'l congiüntìv presènt, e l'imperatìv (arda vèrb mia regolàr, capì).

 Vèrb mia regolàr 
 Vèrb in -à con öna sìlaba 
I vèrb che i fenéss in -à che i gh'à adóma öna sìlaba (dà, fà, 'ndà, stà, trà) gh'à di pìcole diferènse da chèi regolàr.

Per esèmpe, la cognügassiù del vèrb fà l'è:

FÀ{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;" indicatìv		 presènt || imperfèt  futùr 
|-
|mé		|| f-ó || f-àe || f-aró
|-
|té te		|| f-é(t) || f-àet || f-aré 
|-
|lü l'		|| f-à || f-àa || f-arà 
|-
|nóter a m' 	|| f-à || f-àa || f-arà 
|-
|óter 		|| f-ì || f-àev || f-arì 
|-
|lur i 		|| f-à || f-àa || f-arà 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
|-
! infinìt
|-
| presènt  f-àpassàt
|- 
| f-àcc
|-
| (f. f-àcia)
|-
| p. passàt f-àcc
|-
|
 congiüntìv che... (pres.), se... (imper.)  presènt || imperfèt mé		 f-aghe  f-èss té te		 f-àghet  f-èsset lü l'		 f-aghe  f-èss nóter a m' 	 f-aghe  f-èss óter 		 f-àghev  f-èssev lur i 		 f-aghe  f-èss 
|
 condissionàl		 presènt 
|-
|mé		|| f-arèss 
|-
|té te		|| f-arèsset 
|-
|lü l'		|| f-arèss 
|-
|nóter a m' 	|| f-arèss 
|-
|óter 		|| f-arèssev 
|-
|lur i 		|| f-arèss 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
! colspan=1 | imperatìv
|-
|presènt  - f-à! (té) che l' f-aghe! (lü)		 f-ém! (nóter) f-ì! (óter) 		 che i f-aghe! (lur)
|}

Di vèrb compòscc de fà e strà (restà, desfà, ecc.) i següe la cognügassiù di vèrb con piö d'öna sìlaba, ma coi particìpi passàcc che i pöl vèss dièrs a segonda del cas (presèmpe, al singolàr: restàt, ma desfàcc, contrafàcc, ecc).

 Vèrb mia regolàr in -ì 
Tacc vèrb mia regolàr in -ì (cóme benedì, capì, cümpì, finì, estì, guarì, impienì, patì, scolpì, sgürlì) i gh'à öna cognügassiù che la se desferensia da chèla regolàr adóma per l'indicatìv e 'l congiüntìv presènt, e l'imperatìv.

Per esèmpe, la cognügassiù del vèrb capì l'è:

CAPÌ indicatìv		 presènt || imperfèt  futùr 
|-
|mé		|| cap-ésse || cap-ìe || cap-iró
|-
|té te		|| cap-ésset || cap-ìet || cap-iré 
|-
|lü l'		|| cap-éss || cap-ìa || cap-irà 
|-
|nóter a m' 	|| cap-éss || cap-ìa || cap-irà 
|-
|óter 		|| cap-ì || cap-ìev || cap-irì 
|-
|lur i 		|| cap-éss || cap-ìa || cap-irà 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
|-
! infinìt
|-
| presènt  cap-ìpassàt
|- 
| cap-ìt
|-
| (f. cap-ida)
|-
| p. passàt cap-ìt congiüntìv che... (pres.), se... (imper.)  presènt || imperfèt mé		 cap-ésse  cap-èss té te		 cap-ésset  cap-èsset lü l'		 cap-ésse  cap-èss nóter a m' 	 cap-ésse  cap-èss óter 		 cap-ì  cap-èssev lur i 		 cap-ésse  cap-èss  condissionàl		 presènt 
|-
|mé		|| cap-irèss 
|-
|té te		|| cap-irèsset 
|-
|lü l'		|| cap-irèss 
|-
|nóter a m' 	|| cap-irèss 
|-
|óter 		|| cap-irèssev 
|-
|lur i 		|| cap-irèss 
|}
|
{| class="wikitable" style="text-align: center; width:100%;"
! colspan=1 | imperatìv
|-
|presènt  - cap-éss! (té) che l' cap-ésse! (lü)		 cap-ém! (nóter) cap-ì! (óter) 		 che i cap-ésse! (lur)

 Lésta de töcc i vèrb mia regolàr 
'ndà: aferèsi de andà (o indà); arda fà.benedì: arda capì.bói: d’ordinare l'è dovràt adóma l'ind. pres. mé bóe, té te bóet... e 'l part. pass. buìt, f. buìda.calculà: ind. pres. mé calcùle, té te calcùlet, lü l' calcùla...; di ólte l'è dovrada la furma mé  càlcole, té te càlcolet...capì: arda sura.cös: ind. pres. mé cöse, té te cöset, lü l' cös, nóter a m' cös, óter cösì, lur i cös; imperf. mé cüsìe; fut. mé cöseró; cong. pres. che mé cöse; imperf. se mé cösèss; cond. pres. mé cöserèss; part. pass. còcc, f. còcia.cümpì: ind. pres. mé cömpésse, té te cömpésset, lü l' cömpéss, nóter a m' cömpéss, óter cümpì, lur i cömpéss; cong. imperf. se mé cömpièss; cond. pres. mé cömpirèss; part. pass. cümpìt.cumudà: ind. pres. mé còmode, té te còmodet, lü l'còmoda... ma ach mé cumùde, té te cumùdet, lü l' cumùda...; cong. pres. che mé còmode... ma ach che mé cumùde...; imperat. cumùda, cumudì.cus: o cüs, dovrade töte dò le furme.
dà: arda fà.
dèrv: ind. pres. mé dèrve, té te dèrvet... ma ach té te dervésset, lü l' dèrv, nóter a m' dèrv, óter dervì, lur i dèrv...; imperf. mé dervìe; fut. mé derviró; cong. pres. segónda pers. sing. che té te dèrvet ma ach che te té dervésset; imperf. se mé dervèss, se té dervèsset, se lü l' dervèss, se nóter a m' dervèss, se óter dervèssev, se lur i dervèss; cond. pres. mé dervirèss; imperat. dèrv, che l' dèrve, dervém o dervìm, dervì, che i dèrve; part. pass. dervìt e di ólte deèrt, f. dervida.
desfà: arda fà.
dì: ind. pres. mé dighe, té te dìghet, lü l' dìs, nóter a m' dis, óter disì, lur i dis; imperf. mé disìe; fut. mé digheró; cong. pres. che mé dighe; imperf. se mé disèss; cond. pres. mé dirèss ma ach mé digherèss o (de rar) mé diserèss; imperat. dì, che l' dighe, disém, disì, che i dighe; part. pass. dìcc, f. dìcia.
döl: dovràt adóma la tèrsa pers. sing. cóme fals riflessìv, esèmpe: la me döl la gamba.
düsì: l'ind. pres. l' gh'è mia, se dóvra 'l vèrb compòst (phrasal verbs in inglés) ìga de; imperf. mé düsìe; fut. mé gh'avró de ma ach (de rar) mé dovró; cong. pres. che mé gh'àbie de; cong. imperf. se mé dösèss; cond. pres. mé dövrèss o mé gh'avrèss de; part. pass. düsit; gh'è mia l'imperat.
ègn: (ach egnì, vègn, vegnì) ind. pres. mé ègne, té te ègnet, lü l' vé, nóter a m' vé, óter vegnì, lur i vé; imperat. segónda per. sing. vé o é.
èd: (o vèd) ind. fut. mé ederó ma ach mé edró; cond. pres. mé ederèss ma ach mé edrèss; part. pass. ést, f. ésta.
estì: (vestì); arda capì.
fà: arda sura.
finì: (o fenì) arda capì.
fris: dovràt adóma a l'infinìt insèma a fà, esèmpe: Le l'è dré a fà fris l'öv.
gód: ind. fut mé godró ma ach mé goderó; cond. pres. mé godrèss o mé goderèss.
guarì: arda capì.
impienì: arda capì.
maledì: arda capì.
mantègn: arda tègn.
mör: part. pass. mórt, f. mórta.
ocór: d'ordinare dovràt cóme impersunàl.
ofrì: ind. pres. mé òfre ma ach mè oferèsse; part. pass. oferìt, f. oferida.
óns: (o ontà) part. pass. onzìt o (de rar) ontàt.
otègn: arda tègn.
parì: l' següe la tèrsa cognügassiù.
partì: l'ind. pres. l' gh'à le furme lü l' parte, nóter a m' parte, lur i parte.
patì: arda capì.
püdì: (o pödì) ind. pres. prima pers. sing. mé pöde ma ach mé pòss; fut. mé pöderó ma ach mé pödró; cond. pres. mé pöderèss ma ach mé pödrèss.
regói: ind. pres. mé regóe, te té regóet, lü l' regói, nóter a m' regói, óter regoì, lur i regói; imperf. mé reguìe; fut. mé reguiró o mé regoiró; cong. pres. che mé regóe; imperf. se mé regoèss; cond. pres. mé regoerèss.regordà: pronomenàl regordàs; imperat. regórdes, che l' se regórde, regordèmsa, regordìv, che i se regórde.rencórs: pronomenàl rencórzes; imperat. rencórzes, che l' se rencórze, rencorzémsa, rencorzìv, che i se rencórze.restà: arda stà.rómp: part. pass. rompìt, f. rompida, ma ach rót, f. róta.saì: ind. pres. mé só, té te sé, lü l' sà, nóter a m' sà, óter saì, lur i sà; imperf. mé saìe ma ach mé sìe; fut. mé savró; cong. pres. che mé sàpie; imperf. se mé saèss; part. pass. saìt, f. saìda; l'imperat. l' gh'è adóma per i tèrse pers. che l' sàpie, che i sàpie.scolpì: arda capì.scriv: part. pass. scrìcc, f. scrìcia, ma ach (de rar) scriìt e  f. scriìda.sgürlì: arda capì.sostègn: (o sostegnì) arda tègn.spiör: dovràt adóma la tèrsa pers. sing. cóme fals riflessìv, esèmpe: i me spiör i mà.stà: arda fà.tègn: ind. pres. mé tègne, té te tègnet, lü l' té, nóter a m' té, óter tegnì, lur i té; imperf. mé tegnìe; fut. mé tegneró; cong. pres. che mé tègne; imperf. se mé tegnèss; cond. pres. mé tegnerèss; imperat. té, che l' tègne, tegném o tegnìm, tegnì, che i tègne; part. pass. tegnìt, f. tegnida.tö: ind. pres. mé töe, té te töet, lü l' tö, nóter a m' tö, óter tüì, lur i tö; imperf. mé tüìe e (de rar) tülìe; fut. töeró e töró; cong. pres. che mé töe; imperf. se mé törèss ma ach se mé töèss; cond. pres. mé töerèss ma ach mé tölerèss; imperat. tö, che l' töe, töém o tölém, tüì, che i töe; part. pass. töld, f. tölda.trà: arda fà.ülì: (o vülì, ölì, völì) ind. pres. mé öle ma ach mé òi; fut. öleró ma ach öró; cond. ölerèss ma ach örèss.viv: l'ind. pres. d'ordinare l'è sostitüìt da campà; de rar, i è dovràt l'ind. imperf. vivìe e 'l fut. vivró, e ach ol cong. pres. e 'l cond. pres.

 Vèrb compòscc 
In del bergamàsch (compàgn di óter dialècc del lombard) i gh'è tacc vèrb che i è dovràt insèma a öna preposissiù, in d'öna manéra sìmel a i phrasal verbs de l'inglés.

maià - disnà
maià fò - trasà, bötà vià i sólcc

Esèmpe bergamàsch - inglés:

iga de - have to
èss bù de - be able to

 Furma negatìva 
La negassiù l'è fàcia co' l'avèrbe mia, che l' và dòpo 'l vèrb. In di tép compòscc l'è in tra l'ausiliàre e 'l particépe passàt. La gh'è mia la dópia negassiù, l'öneca ecessiù l'è co' l'avèrbe mai, esèmpe: me l'à mai gna ést.

 Furma interogatìva 
Ol bergamàsch l' gh'à öna furma interogatìva del vèrb, che l' se dóvra per fà i domande.
Ol pronòm principàl l' pöl vèss mia metì. Se l' gh'è, l' vègn prima o dòpo del vèrb, segónd i circostanse e 'l significàt:
e óter indó 'dìv?, crèdet de èss chi pò té?

Ol pronòm segondare l' se zónta a la fì del vèrb in de la furma afermatìva, segónd chi regole ché:

 <center>Furma interogatìva per vèrb che i fenéss con vocàl  co' l'acènt sènsa l'acènt  esèmpe 1 pers. sing.  Vus vèrbal af. + i  Vus vèrbal af.   Sói?  Ciame? 2 pers. sing.  Vus vèrbal af. + t  Vus vèrbal af.   Sét?  Ciàmet? 3 pers. sing.  Vus vèrbal af. + l (f. +la)  Vus vèrbal af. + l (f. +la)    Él? (Éla?)  Ciàmel? (Ciàmela?) 1 pers. plür.	 Vus vèrbal af. + i  Vus vèrbal af. + i   A m' sèi?  A m' ciàmei? 2 pers. plür.	 Vus vèrbal af. + v  Vus vèrbal af.   Sìv?  Ciamìv?  3 pers. plür.	 Vus vèrbal af. + i (f. +le)  Vus vèrbal af. + i (f. +le)   Èi? (Éle?)  Ciàmei? (Ciàmele?)

Di ólte, per di resù de sóno, la a a la fì de paróla la deènta e, per esèmpe: l' èra, èrel?

 Congiünsiù 
 Cordenatìv copulatìv: e (afermatìv); gna, gnach (negatìv)corelatìv: o... o..., o che... o che..., gna... gna...disgiüntìv: o, opöraversatìv: ma, però, anse, invéceconclusìv: dócaesplicatìv: presèmpezontatìv: a', achristrèntìv: alméno, almànch

 Subordenatìv dichiaratìv: che, comede tèp: quand, quando, come, apéna che, söbet che, intàt che, fina a quandode càösa: perchè, zà chefinài: perchècondissionài: seconcessìv: sibé, con töt chede möd: come, quase, sènsa chede ecessiù: óter checonsecutìv: issé... che..., tat... che...comparatìv': come, compàgn Espressiù congiüntìv 
 a condissiù che, in del momènt che, d'altrónde, de manéra che, in cosiderassiù che, di ólte mai che, come che la sìes mia dóma... ma in piö (o per de piö)

 Fóncc 

 Bibliografìa 
 Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
 Dizionario italiano-bergamasco, compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
 Dizionario bergamasco-italiano, compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.
 Vocabolario dei Dialetti Bergamaschi antichi e moderni'', compilato da Antonio Tiraboschi, Bergamo, Tipografia Editrice F.lli Bolis, 1873.
 Nozioni di Grammatica del Dialetto Bergamasco

 Culegamèncc 
 Bergamàsch
 Ortograféa del dücat
 La gramàtica bergamasca del Umberto Zanetti

 Culegamèncc de föra 
  Vocabolario Italiano / Bergamasco - Carmelo Francia, Emanuele Gambarini - Ducato di piazza Pontida
  Ducato di piazza Pontida
 Suoni vocalici e scioglilingua in bergamasco
 Ü diferènt Paternoster in Bergamasch (mìa in de 'l dialèt de la sità però) 
 Sìt de infurmasiù per el dialèt bergamàsch (tradisiù, topònem...) 
 Stefano Zappettini, Vocabolario bergamasco-italiano, 1859
Pietro Ruggeri da Stabello, Poesie in dialetto bergamasco, 1869
Proèrbe de la Al Brembàna 
Profilo tipologico del dialetto bergamasco
Informasiù sùra 'l dialèt de Casnìch 
Tóne Tirabósch, Vocabolario dei dialetti bergamaschi antichi e moderni, Bèrghem, 1873
Proèrbe bergamàsch
Óter proèrbe bergamàsch
Vocabolàre del dialèt de Treì 
Nozioni di Grammatica del Dialetto Bergamasco

Categoria:Berghem
Categoria:Dialet bergamasch
Categoria:Lombard oriental
Categoria:Lengua lombarda