Dialet de l'Ultrepò mantuan

I dialèt de l'Ultrepò mantuan hin quel insema de variant de transiziun in tra el dialett mantovan e altèr variant Emilan che hinn parlaa in de la zona de l'Oltrepò Mantovan.

Difüsiun e carateristegh
Chi dialètt chi, a hinn parlàa spantegà in tüta la zòna de l'Ultrepò Mantuan: Süsèra, Munticiàna, Pegügnàga, Gunsàga, Mòia, San Benedét, Quistèl, San Iàcum, San Giuànn,Schifnòia, Quingèntuli, Péf, Vìla Póma, Pòs, Réar, Borchfòrt, Carbunèra, Magnacavàl, Sèrmad e Felònica.

Cume che l'è nurmal, püssee che se vesinen al cunfin cun l'Emilia, quei parlà chì i ciapen di carateristegh semper püssee emiliann. 
Un quài dialet pütost cumpagn de quel de l'Oltrepò Mantovan a hìin el dialet ferares, el dialet mirandules e el dialett guastalles, cunt i quài ghìin fòrt infüenz.

In tra i carateristegh püssee impurtant a pödum truvà: 

mantègnement dè la a cumè 'ndel Mantuan e 'ndèl Ferares,

la z l'esést minga, lè sempar süstituida dèla s, dulsa o aspra; 

la risulta asènt (cumè 'ndèl ferares e 'ndèla bàsa regiana) la palatisasiùn dela vucàl latina tòniga a.

Apartegnèn al'area dialetala dei dialèt de l'Oltrepò Mantovan anca i dialètt di cümun de Guastalla, Luzzera e Reggioeu e anca i dialèt parlà in di cümun de Borett e Gualtee a podèn vèss cunsiderà cumpàgn. 'N di cümun sül cunfin mudenés (Pòs in primis) se pò nüdà üna liev inflüensa dela pruincia visina e un liev rafurzamènt dii tipich sùn sarà "Ö" e "Ü"; abastanza evident a l'è l'inflüenza del ferares süi cümun cunfinant cun tal pruincia, (Sèrmad e süratót Felònica), 'nduè el mantuan el pèrt i sò carateristich sùn sarà (Ö e Ü). 

Esempi de lengua
Proverbi
Suzzera
Pötòst che gnint, l'è mèi pötòst.
Quand al cavalér al s'imbròia, al padrùn al s'desbròia.
I Mantoàn, quèl ch'i fa mìa incö i la fa dmàn.

Ona novella del Boccasc
Dialett de Pòsg
Av dìgh dónca che ind i témp dal prim rè ad Cìpri, dòp che Gofrè ad Bügliòn l'ha avü vint Tèra Sànta, è sücedü che una zentildóna ad Guascógna l'è andàda in pelegrinàcc al Sepùlcar, e quand l'è turnàda da 'd là, arivàda ch'la fü a Cìpri, da chi óm ch'an g'ha cör, da vilàn la fü insültàda. Lé, tüta duluràda sènsa nesün ch'la cunsulès, lamentàndas la pansè d'andàr dal rè a dar zò la sò denünsia; ma 'gh fü dét da alcün ch'la gh'andarè per gnènt, perchè l'éra tant al gran balòs e pòch ad bòn che, invéze ad far giüstìsia ai àltar, quand lór i éra ufés, l'éra tant vil ch'l'an supurtàva tànte d'insolènse per sua màrsa vargógna, e tüt quèi gh'avévan di dispiazér, i sa sfugàvan col fàragh ün quàlch insült o svergugnàral. La pòvra dóna, sènsa sperànsa 'd far vandèta, per cunsulàras ün pòch dla sò nòia, la s'è decìza 'd volér musgàr la mizéria dal rè; e, pianzènd, la gh'è andàda davànti e la g'ha dit: "Car al mè siór, mì an vègn mìnga a la tò prezènsa parchè mì am aspèta che tì a fàsi vandèta dl'ingiüria ch'm'è stàda fàta ma, in cumpèns ad quèla, at prégh che at m'insègni cóme at sufrìsi quèle che a sò ch'i 't fa, parchè imparànd da tì, mì a pòsa supurtàr la méa, che lü, al nòstar Siór, al sa se mì a podès far, luntéra at la darìa, parchè tì 't sè bòn ad purtàran ün mücc".
Al rè, che fin d'alùra l'éra stà tard e pégar, cóm sa 'l sa 's füs dasmisià, l'incuminzè da l'ingiüria fàta a 'sta dóna, che con tüt la ràbia al l'ha vendicàda, ad ésar ün rigurùs parsecütór ad tüt quèi che cóntra l'unór dla sò curóna i avès fat quèl in séguit.          
ibidem, pagg. 268-269

Bibliugrafia
 Ferdinando Arrivabene, Vocabolario mantovano-italiano, Mantova, 1882
 Mario Bardini, Vocabolario mantovano-italiano: come si dice in Italiano?, ed. La Tor dal Sücar, 1964
 L. Giovetti, A. Facchini, F. Ferrari, C. Quarenghi; Scrìvar e lésar in dialet; ed. Sometti editore; 1979
 Clemente Merlo, Italia dialettale
 Glauco Sanga, Dialettologia lombarda
 AA. VV., Parlate e dialetti della Lombardia. Lessico comparato.
 Ottavio Lurati, La lombardia, in I dialetti italiani. Storia struttura uso, a cura di Manlio Cortellazzi et alii, Torino,   
UTET, 2002.
Vittore Colorni, Il territorio mantovano nel Sacro Romano Impero. Periodo comitale e periodo comunale, Milano, Giuffrè, 1959.
 La Vanga., Dialetto mantovano di Schivenoglia, ed. Farmacia Virtus Cavalli

Referenz

Vos correlaa
Lombard
Emilian
Dialett ferrares
Dialett guastalles
Dialett mirandoles
Dialett casalasch
Mantova
Dialett mantovan
Dialèt ólt mantuà 
Bernardino Biondelli
Dialett de transizion

Ligamm de foeura
Proverbi in Mantovan
 Magnacavallo: feste e proverbi 
 Il dialetto basso mantovano ed i suoi contenuti 
 Pubblicato il calendario nel dialetto del basso mantovano 
 proverbi di Suzzara
  canzone in dialetto poggese]
 corso sul dialetto di felonica 

U