Dialett alsazian

El dialett alsazian (nòmm local: Elsassisch o Elsässerditsch; in todesch: Elsässisch, o Elsässerdeutsch) l'è on dialett del todesch alemann parlaa in la pupart de la region francesa de l'Alsazia (in del tocch pussee a nòrd de l'Alsazia, la lengua del loeugh, inscambi, l'è 'l Franch, on dialett todesch central e minga del sud come l'Aleman).
L'area alsaziana, oltra che col mond neolatin di lengov d'oïl, la confina cont i parlad todesch centrai, compagn del Lothringer Platt. L'alsazian el ris'cia l'estinzion.
Classificazion
Lengov indoeuropei
Lengov germanigh
Lengov germanigh occidentai
Todesch de sora (Hochdeutsch)
Todesch alemann (Alemannisch)
Bass alemann (Niederalemannisch)
Alsazian

Esempi de Paroll Alsazian

Lumbard      Alsazian  Volt Alemann Todesch Standard  Dialet Svev  Franzes  cà          Hüüs  Huus  Haus  Hous  maison loud        lüüt  luut  laut  lout  bruyant  gent/popul  Lit  Lüt  Leute  Leid  gens/peuple incö        hit  Hüt  heute  heid  aujourd'hui bel         schen  schö  schön  sche  belle/beau  tera        Ard  Ärd  Erde  Erd  terre scighera    Nabel  Näbel  Nebel  Nebl  brouillard aqua        Wàsser  Wasser  Wasser  Wasser  eau  om          Mànn  Maa  Mann  Mà  homme mangià      assa  ässe  essen  essa  manger  trincà/bev  trenka  trinkche  trinken  trenka  boire piscin      klai   chlei  klein  kloi  petit, petite bagaj       Kind   Chind  Kind  Kind  enfant di          Däi   Dag  Tag  Dàg  jour  dona        Frài   Frou  Frau  Frau  femme
Toponomastiga
Nòmm de città alsaziann cont el nòmm frances e todesch de ona part e quell alsazian de l'altra:
Strasburgh (Strasbourg/Straßburg): Strossburi
Colmar/Kolmar: Colmer
Mulhouse/Mülhausen: Mehlhüsa
Altkirch: Àltkírech
Soultzbach-les-Bains/Bad Sulzbach: Sulzbach
Bellemagny/Baronsweiler: Baretswiller

S'Elsässisch hitt: l'Alsazian al didincoeu
Al dì d'incoeu l'Alsazian l'è parlaa de manch del 40% di gent de la region (soratutt i grand, che l'insegnen pròppi pòcch ai sò bagai), vist i agn e i agn de azion centralista del Statt frances, applicada vers tutt i parlà regionai. 
Besogna poeu anca dì che a part l'azion de "francesizzazion" scomenciada del governa frances in del 1918 (ciovè l'ann che l'Alsazia l'è passada per la primma voeulta sota 'l controll frances e quand che 'l pensà nazionalista l'era in gran voga in de l'Euròpa intrega). Despoeu la segonda guerra mondial, l'Alsazian l'è devegnüü la langue de l'ennemi, ciovè la lengua del nemis (di Todesch). Tancc Alsazian hann inscì traa a monton la soa lengua, la soa coltura e gh'hann daa dent a provà in tucc i moeud de devegnì "Frances". I gioven de la minoranza todescòfena alsaziana se senten in del sò coeur "Frances" e minga on quejcòss d'òlter, al contrari di gioven de òlter minoranz, come per esempi i gioven todescòfen in provincia de Bolzan (Italia) che se senten nò Talian. Dessora quell lor el todesch l'imparen nò in sù i banch de scoeura e allora, in di oeugg de tancc gioven, la soa lengua mader l'è domà une langue de vieux (ona lengua de vegg) o une langue de paysans (ona lengua de villan). Per esempi quand che vun el và in d'ona bottia e 'l tacca sù a parlà Alsazian, anca se la commessa l'Alsazian el capiss, la resposta l'e squas semper in Frances. Perchè? Perche lee la se vergògna, compagn de tanc Lombard, de parlà la sova lengua mader. L'Alsazian, allora, l'è minga domà on parla di vegg e di villan, ma anch e soratutt on parlà "privaa": vun l'Alsazian, se 'l parla, 'l parla in de la soa cà o cont on circol bell stregg de amis e parent, e minga in pubblegh. 
A bon cunt l'è anmò parlaa cont ona certa vitalità in confront ad alter lengov minoritari frances.  Poeu, d'on para d'agn, hann anca taccaa su e insegnàll in d'ona quaj scoeura e, del 2002, tucc i agn fann su ol festival ciamaa "E Friejohr fer unseri Sproch" (ciovè "una primavera per la nosta lengua") cont fest, padijon, fer e marcaa in tutta l'Alsazia che se cruzzien de la promozion e del mantegniment de la lengua mader. L'è pacifigh che 'l declin de l'Alsazian se ved prima de tutt in di città grand 'me Strasburgh puttòst che in campagna.

Anca se l'Alsazian l'è dree a sparì come lengua viva, la soa influenza la se sent 'me substraa in del frances regional, che l'è on frances cont on quai costrutt de origin germaniga.

Vos correlaa
Alsazia
Todesch alemann
Bass alemann

A
Categoria:Alsazia