Dialèt ludesan

El Ludesàn l'è vüna d'le variànt lenguìstiche d'la Lengua Lumbarda, parlàd ind la pruincia de Lod, ind i cumün d'le pruince de Milàn (Paü) e Pavìa (Chignö e Miradò) atàch al ludesàn, ind i paés püssè ucidentài dal teritori cremàsch (Pandìn e Rivolta) e ind la exclava milanesa in teritori ludesàn de San Culumbàn al LamborBernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici. La parlada de Melegnàn l'è cunsiderada cume una transissión tra el milanés e el ludesànArticul ins al dialèt de Melegnàn.
 Particularità 
El ludesàn l'è classificàd tra le lengue galo-itàliche. I popul galich prelatìn ind el teritori d'la pruincia, la culunisassión rumana e le duminassión tugnine, spagnöle e francés i han determinàd l'evolüssión e la caraterisassión d'la parlada ludesana.

El ludesàn l'è miga istéss in tüta la pruincia de Lod, ma ghe n’è tante versión. Bele ind la cità de Lod gh'è d'le diferense tra la parlada dal centor e quela di rión. Apena föra Lod, vers Pavìa, Piasensa, Crema, Cremuna e Milàn, le diferense se fan sempor püssè marcade. I dialèt de Sant'Angiul, Casàl, Cudògn, Castión e San Culumbàn i gh'han paròl, acént e mod de dì diferéntBruno Pezzini, Nuovo Dizionario del Dialetto Lodigiano con Antologia.

A diferensa dal visìn pavés, par el quàl l'è dübia l'apartenensa a la lengua lumbarda o a quela emiliàn-rumagnola, par sicür che el ludesàn el sia part dal lumbàrd ucidentàl, anca se inflüensàd da la parlada emiliana, suratüt ind le zone de Cudògn e Casàl che i en visine a la cità de Piasensa.

I element che el ludesàn de la bassa al ciapa dal piasentìn i en suratüt la prepusissión "de" che la diventa "ad" e l'articul "el" che'l diventa "al". 

Ind i cumün d'la pruincia particularmént visìn a la cità de Piasensa cume San Roch, Guardamèi e Caseli, la parlada lucàl la sumija amò püssè al dialèt piasentìn.

Pö, la parlada de Cudògn e Casàl insema a quela de San Culumbàn, cume sò caraterìstega, la scambia la "e" cun la "o" in pusissión miga tònega intra-cunsunàntega: "alter" el diventa "altor", "alber" el diventa "albor", "pader/pador", "mader/mador", "peder/pedor", "veder/vedor" ecc.

 Cunfrùnt cun el milanés 
La parlada ludesana l'è miga pü quela dal mund paisàn. Lod l'ha sübìd da la scunda metà dal milavotcént, prufùnd cambiamént ind i mudèi de vita. I ludesàn sensa dasmentegàss de la lur urigin agrìcula, i en diventàd urguglùs del lur status de citadìn.

Eco donca che visìn a mod de dì ligàd a la tera e al passà d'i stagión, i en 'rivade espressión citadine, de solit ciapade dal visìn dialèt milanés.

Se se cunsìdera el milanés cume la parlada centràl d'la lengua lumbarda ucidentàl, el ludesàn el cunserva però d'le pecüliarità rispèt a la lengua de Carlu Porta che i s'en mantegnide fin al dì d'incö.

A la metà dal 1800 el Bernardino Biondelli l'imagineva el cumplét asurbimént d'la parlada ludesana ind al milanés cume suta dialèt. Quést l'è sücèss par tanti d'i sò carater uriginài. Par esempi la "én" finala, un temp druada in tüta la pruincia, adéss la se dröva apena a Sant'Angiul (es. giardén/giardìn, campanén/campanìn). Un altor cambiamént che'l gh'è stai l'è la sustitüssión d'la "ó" cun la "ö".

La terminassión di paròl al plüràl cun la vucàl "i", cume in italiàn, l'è rimasta in part e in part l'è andaia a perdoss. L'è famùs par quést el vec mod de dì: I gati süi téci rumpun i cupi. In tante part d'la pruincia adéss se dis: I gat ins/sura i tec rumpun i cup (menter a Milàn se dis I gat in süi tèt rumpen i cup). El plüràl in "i" el se cunserva specialmént ind el center de Lod.

Ludesàn/Milanés

*I prunùm cambiun insì:

l'òlter,l'àltor/l'àlter

l'oltra/l'àltra

i òlter, i àltor/i àlter

viòlter/viàlter 	

* Sustitusiòn d'la finàla -ona- cun -ùna-:

persùna/persona 

bigutùna/bigutòna 

brütùna/brütòna 

ciciarùna/ciciaròna 

pastisùna/pastisòna 

grasùna/grasòna 

striùna/striòna 		

* Cugnugasión d'la tèrsa persùna pluràla dal vèrb -és-:	

èn, i èn, a i èn/hinn 

* El cundisiunàl dal vèrb -és-:

mi sarési/mi saria (anca mi sarissi)

* Cugnugasión dell'indicatìu imperfèt (es. saltà):

mi saltévi/mi saltàvi 

ti té saltévet/te saltàvet 

lü èl saltéva/lü el saltàva 

nüm saltévum/nüm saltàvum 

viàltor saltévu, viòlter saltévu/viàlter saltavi 

lur saltéven/lur saltàven 

* Cugnugasión dal cungiuntìu imperfèt (es. saltà):

mi saltèssi/mi saltàssi 

ti te saltèsset/ti te saltàsset 

lü el saltès/lü el saltàss 

nüm saltèssum/nüm saltàssum 

viòlter, viàltor saltèssu/viàlter saltassi 

lur saltèssen/lur saltàssen

 Prununcia La -è- verta di volt la diventa sarada -é-:

anél/anèl 

basél/basèl 

capél/capèl 

quadrél/quadrèl 

café/cafè   

nébia/nèbia La -sc- la diventa -s-:

avaràs/avaràsc 

caplàs/capelàsc 

sbegàs/sbegàsc 

berlàs/berlàsc La -sci- la diventa -s-:

cartàsa/cartàscia 

figüràsa/figüràscia 

baüsa/baüscia 

scarpàsa/scarpàscia  

panséta/panscèta 

parulàsa/parulàscia 

pesàda/pesciàda 

savàta/sciavàta 

schisà/schiscià 

sirésa/scirésa La -un- finala la divégn -ón-:

abitasión/abitasiùn 

bestión/bestiùn 

digestión/digestiùn 

giambón/giambùn 

pevión/piviùn 

cantón/cantùn 

sberlón/sberlùn 

 Participi Passàd (cunfrùnt cun el milanés)La prima desinénsa -aa- la diventa -àd-

adatàd/adataa

buciàd/buciaa 

calàd/calaa

disfàd/desfaa 

elencàd/elencaa 

fermàd/fermaa 

zlàd/gelaa  

imitàd/imitaa 

lavàd/lavaa  

mangiàd/mangiaa 

negàd/negaa  

urganizàd/urganizaa 

purtàd/purtaa 

qualificàd/qualificaa 

regalàd/regalaa 

sbasàd/sbasaa 

tiràd/tiraa 

üsàd/üsaa   

ventilàd/ventilaa  La scunda desinénsa -üü- la diventa -üd-

avüd/avüü

batüd/batüü

cedüd/cedüü

decadüd/decadüü

elegiüd/elegiüü

fundüd/fundüü

gudüd/gudüü

incurgiüd/incurgiüü

legiüd/legiüü

muvüd/muvüü

nacurgiüd/nacurgiüü

utegnüd/utegnüü

piasüd/piasüü

ricevüd/ricevüü

scrivüd/scrivüu

tasüd/tasüü

visüd/vivüüLa terza desinénsa -ii- la diventa -ìd-

avilìd/avilii

brüstulìd/brüstulii

cüsìd/cüsii

digerìd/digerii

'saüdìd/esaudii

falìd/falii

guarìd/guarii

imbastìd/imbastii

müfìd/müfii

nütrìd/nütrii 

urdìd/urdii

pruibìd/pruibii

ripartìd/ripartii 

servìd/servii

tradìd/tradii

übidìd/übedii 

vestìd/vestii

 Bibliugrafìa 
 Enrico Achilli, El scaldalett. E cento altre poesie in vernacolo lodigiano con dizionarietto, Il Pomerio 1981, ISBN 88-7121-031-X
 Enrico Achilli, Su la ringhiera e lessico Lodigiano, Lodigraf 1973, ISBN 88-7121-032-8
 Giovanni Agnelli, Dizionario storico-geografico del lodigiano, Il Pomerio 1990, ISBN 88-7121-055-7
 Giacomo Bassi, Aldo Milanesi, Le parole dei contadini: ricerca a Casalpusterlengo‎, Silvana 1976, ISBN 88-366-0144-8
 Alessandro Caretta, Proverbi - Motti e sentenze del Parlare Lodigiano, Il Pomerio, ISBN 88-7121-083-2
 Alessandro Caretta, Vocabolario lodigiano-italiano, Il Pomerio, ISBN 88-7121-017-4
 Francesco de Lemene, Sposa Francesca: comedia in dialetto lodigiano, Tipografia di C. Wilmant 1857
 Aldo Milanesi, Dizionario Casalino-Italiano, Casalpusterlengo 1991
 Bruni Pezzini, Dizionario del Dialetto Lodigiano, Lodi 2005
 Bruni Pezzini, El Vangel del Signür. Versione in dialetto lodigiano del Vangelo di Gesù, Il Pomerio 2002, ISBN 88-7121-441-2
 Tranquillo Salvatori, La Divina Commedia tradotta in dialetto Lodigiano, Lodi 2005

 Riferimént 

 Ligam de föra 
 Pruerbi ludesan in sü 'n sit che'l parla del türìsm in de la Pruincia de Lod 
A pruposit dal dialet de Sant Angiul

L
Categoria:Lod