Lengua rumagnöla

El Rumagnö (nom nativ: Rumagnôl) a l'è un lenguagg neulatin, parlaa in Rumagna, in d'una quai part di pruvinz emilian de Bulogna e Ferara, e in de la Repüblega de San Marin. L'è caraterizàa da un gran nümer de cunsunant rispett a l'Italian. Bisogna dì che però gh'hinn un bun nümer de variant: el dialètt de Ravena l'è different de quell de Faenza ecc. 
alt=|miniatura|La lengua rumagnöla en naranz e ol gallo-piceno en naranz ciar.
El Dant Alighiee el cunsiderava el center del Rumagnö la citaa de Furlì (Furlè in rumagnö).

Difüsiun
A nord-ovest el rumagnöö el cunfina cui dialet emilian. El cunfin ucidental l'è marcaa dal riaa Sillaro (Selar in rumagnöö), che 'l spartiss la Pruvincia de Bulogna in düü toch: a ovest (Castel San Pietro Terme) se parla bulugnes, a est (Imola) se parla rumagnöö. 'Stu dialet, in la Pruvincia de Bulogna l'è parlaa in set cumün: Imola (Iomla), Castel del Rio (Castel d'e Rê), Mordano (Murdän), Fontanelice (Funtana), Borgo Tossignano (Borgh Tussgnan), Dozza (Dozza) e Casalfiumanese (Casäl Fiumanes).
A nord inveci el cunfin l'è marcaa del fiüm Reno, ultra al qual se parla el ferares.
A süd el cunfin lenguistigh l'è cul Dialet marchesan setentriunal parlàà in di March setentriunal.
A bun cünt inflüenz rumagnöö poden vess truvaa anca in del nord de l'Ümbria.
Inultra un temp el rumagnöö l'era parlaa in d'un bel toch de Tuscana, che però adess l'è stada redota a poch cumün: Marradi (Marä), Palazzuolo sul Senio (Palazzol) e Firenzuola (Firenzola) in Pruvincia de Firenze; Badia Tedalda (La Badì) e Sestino in Pruvincia de Arezz. Per de pü, a Firenzuola el rumagnöö l'è parlaa dumà in di fraziun de San Pellegrino, Giugnola e Piancaldoli.

El Rumagnö el porta la sua inflüenza lenguistega anca föra del mund gal-italegh: de fat in d'un quai dialet de l'Ümbria del nord (per esempi a Perügia e a Città di Castello) se poden sentì di carateristegh rumagnö; e l'è istess per i parlà de muntagna de la Pruvincia de Arezz.

Evulüziun funetiga dal Latin
 Radis latina  rumagnöö  lumbard  CĂRRU  car  car CĀRU  chêr  cár CĀMPU  câmp  camp  PĚDE  pè  pee DĚCE  dis  des MĚL  mél  mel CÆLU  zîl  ciel GĚNTE, VĚNTU  zént, vént  gent, vent CĒRA   zéra  cera CĪCER  zis  sciger PLĪCA  pìga  piega TĒGULA  tègia  (padeleta) BĒSTIA  bèssa  bissa SĪCCU   sèch  sech GRĬLLU, MĬLLE  grèll, mèll  gril, mila PRIMU, VINU  prémm, vén  prim, vin FRĬCTU  frètt  frit NŎVU, CŎR, HŎRTU  nôv, côr, ôrt  növ, cör, ort FŎCU, IŎCU, CŎCU  fugh, zugh, cugh  fögh, giögh, cögh VŌCE, SŌLE, CRŬCE  vós, sól, crós  vus, sù, crus CRŬSTA, BŬCCA  gròsta, bòcca  crusta, buca PLŬMBU, ŬMBRA  piómb, ómbra  piumb, umbria MŪLU, CRŪDU, LŪCE  mul, crud, lus  mül, crüd, lüs FRŪCTU, EXSŪCTU, ŪSTIU, PŪLICE  frott, sott, oss, polsa  früt, süt, üss, pülesa LŪNA, FŪMU, ŪNU  lóna, fóm, ón  lüna, füm, vün/un
I cità püssee impurtant
 Latin rumagnöö  italian  Ariminum  Rèmne  Rimini Curva Cæsena  Cisäina  Cesena Forum Cornelii  Jômla  Imola Forum Livii  Furlè  Forlì Pisaurum  Pèssre  Pesaro Ravenna  Ravêna  Ravenna Sanctus Marinus  San Maroin  San Marino Sena Gallica  Snigaja  Senigallia Urbinum  Urbin  Urbino

Esempi de dialet
Una parabula in d'una quai variant del Votcent
Faentin: U 'j fó un sgnor, ch'aveva dû ragäzz: un dé 'e pió pznen u 'j dess: “Bab, dem la mi pärt dla roba ch'a 'm toca!”. E 'e pädar e fé sobit a'e mod d'e fiol. E quand che l'eb e bel e che avû quel che oléva, 'e tos sò, e u 's mess a viazzär a mond, e a divartìsla a pió non poss. 
Ravenad: Un om l'aveva dû fiui. E 'e pió zoven d'lor dess a'e päder: “Bab, dasìm la mi pärt ch'a 'm toca!” E ló 'e fasè al pärt. Dop a puc dé e pió zoven, fat 'e fagot, u 's n'andè int un paes lontan, e dasè fond a tot, vivend da gran sgnorazz.
Dialet de Lugo (Ravena): Un om l'aveva dû fiol. 'E pió pznen 'e dess a su pädar: “Bab, dasìm la pärt dla mi roba ch'a 'm toca!”. E ló 'e fasè al pärt tra d'ló dal su sustänz. Da lä a puch dè, mess insen ch'l'avét ogni cósa, u 's n'andè int un pajes luntän, e 'e strascinè tot quel ch'l'aveva int i vezzi.
Imules: Un om l'aveva dû fiuó. E 'e pió zuvnazz u 'j dess: “Bab, deem la pärt dla roba ch'u 'm tocca!”. E ló u 'j fé la partizion dla roba. Dop puoch dé, cstó 'e tuosc só la só pärt, e u 's n'andè in viazz lontan lontan, e 'e dé 'e fom tota la só roba, fasend 'na vita da scausträ.
Furlives: U 'j fop un om ch'l'avè dû fiul. E 'e piò pecul 'e giè a'e su bab: “Bab, ch'a nu 'm dasì la pärte 'd quel ch'u 'm toche?” E ló u 'j la dasè. Dopo a quäich dé, 'e piò pecul, racolt ch'l'avè tot quel ch'e su bab u j'aveva dä, e tuss só, e l'andèp int un pajes luntan, e ilè u 's strusciè ignaquäl, mnänd una vite da baracon.
Rimines: J'era un zert om ch'l'aveva dô fiol. 'E più pznein d'lór 'e dess m'e pädre: “Bab, dasìm la pärta dla roba che 'm toca!”. E 'e sò bab 'e sparté la roba, e 'e 'j desè su pärta. E dop poch giorne e mané tot 'ni cosa st'fiol più pecul e 's mité in viazz, e l'andasé t'una zità da luntän, e ilà 'e strusciò tot la su roba, vivend cun un grän luss.
Dialet de Cervia: Un zert om aveva dû fiul. 'E più zovan dess a'e pader: “O bab, dasìm la part ch'a 'm toca 'd mi porsion!” E ló 'e fez ai parti fra i dû fiul. Dop poch gioran fasè fagot 'e più zovan 'd tot ai su coss, e u 's portò vagand in lontan paes, dov'e strussiò tot al sò sostanzi, tnend una vita lussuriosa.

La deciaraziun di dirit de l'om in Sanmarines
Tot i esseri umän i nass lebri e cumpagn in dignità e diret. Lou i è dutid ad rasoun e ad cuscinza e i ha da operä, ognun t'i cunfrunt at chii ilt, sa sentimint ad fratelänza.

El Pader Noster
Dialet de Imula
Päder nostar, che 't sé in zel,
ch'e seia santificä 'e tu nom,
ch'e vegna 'e tu regn,
ch'la seia fata la tu vuluntä,
tänt in sel cumpägn in tera.
Dass 'e nostar pän tot i dé,
scanzela i nostar debat,
cumpägn che nó a fè cun i nostar debitur.
No fäss cascä in tentazion,
e täss luntän da tot i mäl, amen.
Dialet de Faenza
Nostar bab, che 't sì 'n zil,
ch'e seia santificä 'e tu nom,
ch'e vegna 'e tu regn,
ch'la seia fata la tu vuluntä,
tant in zil, acsè in tera.
Dass 'e nostar pän tot i dé,
scanzela i nostar debit,
cum nó a fasé cun i nostar debitur.
No fäss cascä in tentazion,
e täss luntän da tot i mäl, amen.


Pruverbi
Dop avé dbû, ignun vô dì la su.
Dai do ch'la pessa e lassa ch'la patessa.
 'E Signor dla muntagna u li fa e pù u li acumpagna.
I baioch i fa 'ndä l'aqua d'insó.
Indov ch'u 's magna, u 's ragna.
La dona l'è come l'arenga: l'è bona, ma u 't fa murèi.
La piadena s'al parsat a la piäs un po' m'a tot.
it.wikiquote
Dividëm da bun fradê: a té la cagna e a mé 'e pursel. S' t'ha paiura ch'a t'ingana, a mé 'e pursel e a té la cagna.
L'è mej avè 'e cul sän sot i calzun rot che i calzun sän sovra 'e cul rot.
'E fugh, la tävla e 'e let i fa impigrì la zenta. 
'E väl pió 'na bona fazza che 'na pussion.
Ad carneväl, ogni burla väl.
'E sbaglia nänca 'e prit a d' la messa.
Donca donca, par fär 'e murador u 'j vò la conca.
Erchbalen da cant dla sera 'e fa ars'ciarä la vela, erchbalen da cant de la matena 'e fa rimpì la psculena.
Contra i pinsir un gran rimedi l'è 'e bichir.
L'aqua la fa mäl, 'e ven 'e fa cantä.
Una bona bvuda la 't fa rompar mej l'äria e la 't fa vdé 'e mond pió bel.
Fa' quel che dis 'e prit, ma non quel che fa!
Quand che al nuval al va a Bulogna, 'e piov ch'u 'n s'vargogna.
Chi dscur a tävla e t'al let, l'è un mat perfet.
Chi ch'u n'ha, u 'j da, chi ch'u 'n n'ha a i guärda.
I parint i è cume 'e pess, dop tre dé i pozza.
La pulizia la sta ben d'impartot, a l'infura d'e portafoj.
A lavurä s'la vanga e s'e badil, u 's magna poch e u 's cäga stil.
L'è mej un mort ad cäsa che un marchigiän s'la porta.
L'è mej campä un dé da lion che zent da pigra.
Da chi trop spess i va a cunsä, bsogna sempra difidä.
Pri campä sän, bsogna psä spess come i cän.
La sera urs, la matena ärs.
La sera leun, la matena quaun.
Mej puzzä 'd ven che 'd zera.
Se 't vò perd un amigh, vein poch bob e legna 'd figh. 
In cumpagnia l'ha tolt moj anche un frä.
Chi 'n pessa in cumpagnia, l'è un lädri e 'na spia.
L'erba cativa la 'n mor mai.
Se t'an cägh, t'cagherè, se t'an pess, t'murirè.
Se ta t'incazz, t'fé dopia fatiga.
I sold l'è come i dulur, chi j'ha i s'i ten.
Remin da navigä, Cesena da cantä, Furlé da balä, Ravena da magnä, Lugh da imbrujä, Jemula da fä l'amor.
'E sgnor 'e magna quand ch'l'ha fam; 'e puret quand ch'u n'ha.
La nebia e i prit i 'n fa mai viazz par gnint.
Chi ch'l'è sculazzä da la nebia, u 'l sculazza änca 'e vent.
dialettando.com

Gramatiga
I leter de l'abecee
I leter che gh'ha minga spiegaziun se prunüncien cumpagn del curispundent lumbard.
a
à: son avert
â: son nasal (dopu m, n, gn)
b
c
d
e
ë: son multu avert, che in certi zonn el va vers la a.
è: son avert
ê: son saraa che 'l tend vers la a.
é: son saraa bel slungaa
f
g
gh: cumpagn del lumbard denanz a i, e. Püssee dulza de la gh lumbarda in finala.
h
i
ì: acent tonigh
î: son nasal
j
l
m: in di terminaziun nasai l'è semimüda
n: in di terminaziun nasai l'è müda, föra che dopu la ô.
o
ò: son avert
ö: son semiavert cun terminaziun evanescent (dunca minga 'me la ö lumbarda, piemuntesa o piasentina)
ô: son saraa che 'l tend a la u. Denanz a n el gh'ha un son nasal.
p
q
r
s
ş: son cumpagn de la s de rösa
s-c: son cumpagn de s'c
t
u
v
z: son dür cumpagn de la z de atenziun in del lumbard setentriunal
ź: son dulz, cumpagn de la z de zücher in del lumbard setentriunal

I articul
Articul determinativ singular
Mas'c:  'e/l' 
Feminn:  la/l' 
Articul determinativ plüral
Mas'c: i/j
Feminn: al/agli
Articul indeterminativ singular
Mas'c: on
Feminn: onna
Articul indeterminativ plüral
Mas'c:
Feminn:

I sustantiv e i sò plürai
De norma al singular i nom maschil finissen per cunsunant e quei feminil cun la letera a.
Per el plüral i rob hin püssee cumplicaa.
Nom maschil cun la a 'centada:
Can => chen
Gatt => ghett
Car => chêr
Ann => ènn
Cumpagn => cumpegn
Nom maschil cun la e averta 'centada
Pèzz => pézz
Prê => prë
Mès => mis
Nom maschil cun la e sarada 'centada
Cavéll => cavéll
Nom maschil con la o acentada
Òcc => ócc
Anvód => anvùd
Òrt => urt
Mónt => munt
Óss => òss
Öv => ôv
Nom maschil cun la i o la u acentada
Prit => prit
Frut => frut
Nom feminil che finissen in a
Éla => él
Pèrta => pêrt
Nom feminil che pudrien avègh di ambiguità cul plüral maschil
Êva => êvi
Furmiga => furmighi
Amiga => amighi
Zovna => zovni
Nom feminil cun particular grüp cunsunantigh a la fin di parol
Èrma => èrum
Serva => seruv
I verb
Verb vess (ëssar/èssar/essr/ess)
Indicativ present
 Imula Ravena Lugo Fusignano Rimin Riccione mé a só  mé a só   mè a sò  mé a sò  mè a só  mé a só té 't sé  té 't sì  tè 't cì   tè a 't cì  tè 't cè  té 't zì ló l'è  ló l'è  lò l'è  lò l'è  ló l'era  ló l'è nô a sé  nô a sén  nò a sèn  nó a sè  nun a sèm  nóun a sém vuitar a sii  vô a sii  vó a sii  vó a sii  vujèlt a sii  vuélt a sii luitar j'è  lô i è  ló i è  ló i è  lór i è  lór i è
Indicativ imperfet
 Imula Ravena Lugo Fusignano Rimin Riccione a séra  a séra  a séra  a séva/séra  a sèra  a séra 't siri  't sirtia  't siria  't sivtia  't certe  't zérie l'éra  l'éra  l'éra  l'éra  l'èra  l'éra a ségna  a sèrmia  a simia  a simia  a sèrmie  a sérmie a siri  a sirvia  a sivia  a sivia  a sèrvie  a sérvie i éra  i éra  i éra  i era  i èra  i éra

Indicativ fütür

 Imula Ravena Lugo Fusignano Riccione a srò  a sarò  a srò  a srò  a sarò et saree   't saree  't sree  't sree  't zarè 'e sarà  'e srà  'e srà  'e srà  'e sarà a sree  a sarén  a srèn  a srè  a sarém a srii  a sarii  a srii  a srii  a sarii i srà  i srà  i srà  i srà  i sarà
Esempi de paroll compagn intra i vari lengov romanz de ponent
 Latin  Lombard  Piemontes  Emilian  Romagnol  Veneto  Liones  Occitan  Sicilian  Italian  Ligur factum  fat  fàit  fat  fat  fato  feichu  fach  fattu  fatto  fæto filius  fiö  fieul  fiōl  fiol  fiòło  fiyu  filh  figghiu  figlio  fìggio planum  pian  piàn  piàn  piàn  pian  chanu  plan  chianu  piano  ciàn noctem  nòt  neuit  nòt  nòt  note  nueiche  nuèit  notti  notte  néutte oculus  öcc  euj  òć  òcc  òcio  güeyu  uelh  occhiu  occhio  öggio pessulāre  serà  saré  sarèr  sarèr  serar  pechare  barrar  serrari  chiudere  serâ vetulus  vegg  vèj  vèć  vècc  vècio  vieyu  vièlh  vecchiu  vecchio  vêgio

Vus curelaa
Lengua emiliana
Dialet marchesan setentriunal
Rumagna tuscana
Ligam de föra
dialettiromagnoli.it 
Giovanni Tozzoli, Dizionario domestico imolese-italiano, Imula, 1857
Libero Ercolani, Vocabolario Romagnolo-Italiano
L'argaza - 'E dialet rumagnol in linea 
Romagna Mania 
expina.it
Puesii in rumagnö
Sit cunt infurmaziun sura el dialet de Cattolica
Infurmaziun sura el dialet de Saludecio 
Infurmaziun sura el dialet de Rimini
Puesii in del dialet de Riccione 
Curs de Rumagnö 

*