Dialèt bergamàsch

Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialècc orientài de 'l lumbàrd (oròbech). A l'è ü di piö cunussìcc fò de la regiù, 'nsèma col milanés.

Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovràt da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.

Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamàsch a 'l se tröa 'n del lìber del Dant Alighér, che 'n del sircà 'l volgàr italià pö bèl, a 'l gh'a scriìt issé di dialècc lumbàrcc:

Dant Ligher "DE VULGARI ELOQUENTIA"  Lìber 1, capìtol XI (edissiù Garzanti)

Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Alighér de fati in del sò De Vulgari 'l gh'a pensàt bé de dì pèste e córegn de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràcc: per esèmpe, a stà a chèl che 'l dis ol Dant, ol romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miserabei, 'nvéce i sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i fiorentì, che a sènt ol Dant, i è issé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì 'l sées la lèngua piö bèla.

'n del De Vulgari ol Dant 'l völ portà 'nacc l'idèa che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.
miniatura|400x400px|Ol dialèt bergamàsch en róss scür, e 'ndóe al coesìst col cremàsch en róss

 Esèmpe de bergamàsch leterare 


 Gramàtica 

Cóme töte i lèngue, anche 'l bergamàsch al gh'à di sò régole che i ègn de la tradissiù verbàl, cóme il leonese.
Pò si gh'è di diferènse pesséne tra i zòne, ol sistéma de la gramàtica, la fonética, ol vocabolare i è istèss.

Ol bergamàsch l'è caraterisàt da l'afèresi, d'öna furma interogativa per ol vèrbo (an va; an vai?), e da 'l vìga ol vèrbo istèss per i tèrse persune (singolàr e plüràl) e per la prima persuna plüràl (de probàbel deriassiù germànica). Per desferensiài, al sa dóvra ü pronòm clìtico obligatòre intramès ol pronòm persunàl (mìa obligatòre) e 'l vèrbo, compàgn de 'l  vèneto.

 (lü) 'l laùra
 (lé) la laùra
 (nóter) a m' laùra
 (lur) i laùra

 (lü) 'l màia
 (lé) la màia
 (nóter) a m' màia
 (lur) i màia

La negassiù (facia co l'avèrbe mìa) la va dòpo ol vèrbo, compàgn de 'l  milanés e de l'emilià.

 'ndomà laùre mìa
 adès maie mìa

 Fonética 
Ol bergamàsch 'l gh'à öna fonética compagna a chèla di óter dialècc d'la Lombardéa.
Al gh'à di gröp de consonàncc che i gh'è mìa in de l'italià, cóme sg [zʤ] e s-c [sʧ]. Al s' pöl tròa al prensépe di paròle (s-cèt), 'n del mès (brös-cia), a la fì (mas-cc).

I vocài i è növ:

IPA Descrissiù  Esèmpe     Anteriùr seràda mìa srotondàda  sich    Anteriùr semi-seràda mìa srotondàda  sét    Anteriùr semi-deèrta mìa srotondàda  sèch    Anteriùr deèrta mìa srotondàda  sach    Posteriùr semi-seràda srotondàda  sót    Posteriùr semi-deèrta srotondàda  sòch    Anteriùr semi-seràda srotondàda  sö    Anteriùr seràda srotondàda  mür    Posteriùr seràda srotondàda  mura 

 Ortograféa 

Al dé de 'ncö in d'la proìncia l'è dovrada suertöt chèla del Dücàt de Piassa Püntìda Per esèmpe, La Grammatica Bergamasca (del Umberto Zanetti), ol Dizionario italiano-bergamasco e 'l Dizionario bergamasco-italiano (del Carmelo Francia e del Emanuele Gambarini) i dóvra chèsta ortograféa. (che l'organìsa ach di córs de dialètDue corsi di dialetto bergamasco per scoprire la tradizione linguistica). In del passàt però a n'è stàcia dovrada piö d'öna da i dièrs aütùr, e 'ncö gh'è ach la possibilità de dovrà öna di grafée pensade per tüt ol lombard.

 Vocabulàre Bergamàsch-Italià 

Ol Tirabósch
Ol Carminati Viaggi - 1905
Ol Zappettini

 Vocabulàre Italià-Bergamàsch 

Ol Francia Giambarini

 Ol Paternoster in bergamàsch 
page=9|thumb|Il Vangelo di S. Matteo volgarizzato in dialetto bergamasco
Pàder nòst che te sé in cél

a'l sìes santificàt ol tò nòm,

a'l végne 'l tò régn,

la sìes facia la tò olontà

cóme in cél, issé 'n tèra.

Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé

e pàghega i nòscc débecc

cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr

faga mìa borlà in tentassiù,

ma sàlvega del mal. Àmen.

 Fóncc 

 Bibliografìa 
 Bortolo Belotti. Storia di Bergamo e dei bergamaschi. 
 Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
 "Dizionario italiano-bergamasco", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
 "Dizionario bergamasco-italiano", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.

 Culegamèncc 
 Ortograféa del dücat
 La gramàtega bergamasca del Ümbèrto Zanèt
 Proèrbe bergamàsch
 Scioglilingua bergamàsch
 Esclamasiù bergamàsche
 Andersen in Bergamasch

 Culegamèncc de föra 
  Vocabolario Italiano / Bergamasco - Carmelo Francia, Emanuele Gambarini - Ducato di piazza Pontida
  Ducato di piazza Pontida
 Suoni vocalici e scioglilingua in bergamasco
 Ü diferènt Paternoster in Bergamasch (mìa in de 'l dialèt de la sità però) 
 Sìt de infurmasiù per el dialèt bergamàsch (tradisiù, topònem...) 
 Stefano Zappettini, Vocabolario bergamasco-italiano, 1859
Pietro Ruggeri da Stabello, Poesie in dialetto bergamasco, 1869
Proèrbe de la Al Brembàna 
Profilo tipologico del dialetto bergamasco
Informasiù sùra 'l dialèt de Casnìch 
Tóne Tirabósch, Vocabolario dei dialetti bergamaschi antichi e moderni, Bèrghem, 1873
Proèrbe bergamàsch
Óter proèrbe bergamàsch
Vocabolàre del dialèt de Treì 
Nozioni di Grammatica del Dialetto Bergamasco

Categoria:Berghem
Categoria:Dialet bergamasch
Categoria:Lombard oriental