Paejes Basc

I Paejes Basc (olandesc: Nederland) ie n stat te l'Europa uzidentela cun n valgun raions te la Caribich. L ie la majera de la cater nazions che fej ora l Rëni de i Paejes Basc. Te l'Europa à i Paejes Basc 12 provinzies. I cunfina a est cun la Germania, a sud cul Belje y a nord y ovest cul mer dl nord. Tl lingaz rujenà ti vëniel ënghe suënz dit Olanda (Holland). L'Olanda ie perdrët mé na region de i Paejes Basc, ma la plu mpurtanta.

La cater majera ziteies ie Amsterdam, Rotterdam, Den Haag y Utrecht. Amsterdam ie la majera zità y la capitela, ma la sënta dl guviern ie a Den Haag. L port de Rotterdam ie l majer te l'Europa y l aeroport de Amsterdam ie un de i majeri te l'Europa.

Ie Paejes Basc ie n cumëmber de l'Union Europea, Eurozona, G10, NATO, OECD, WTO y de la zona Schengen.
I Paejes Basc à chësc inuem pervia de la topografia ndrëta y bassa. Mé l 50% de dut l teritore ie plu aut che 1 meter sëura l livel dl mer y zirca l 26% de l teritore ie sota l'autëza dl mer. A n grum de raions che ie sota l livel dl mer ti dijun polder y chisc ie unic a se l dé tres la retlamazion de la tiera dal mer che ova bele scumencià tl 14ejim secul.
Cun na populazion de 17,5 milions de persones sun n teritore de 41.800 km² à i Paejes Basc na densità de 422 persones per km², che ie una de la densiteies plu autes al mond y la segonda plu auta te la Union Europea. Mpo 
à i Paejes Basc nce scialdi lerch per l'agricultura y i ie l segondo majer exporter de spëisa y prodoc de agricultura al mond.

 Geografia 

I Paejes Basc à na spersa de  km2, cuntan ënghe l'eghes. La spersa mé de la tiera ie de  km2, cie che uel di che l 18,4% de la spersa ie ega. Si posizion ie danter la larghëzes 50° y 54° nord, y danter la lunghëzes 3° y 8° est.
I Paejes Basc ie n stat scialdi bas, sciche l inuem dij, y ënghe scialdi plat. L 26% de si spersa y l 21% de la populazion ie sota l livel dl mer, y mé l 50% de si spersa ie plu aut che un n meter sëura l livel dl mer. Dut l raion ie plat, cun l'ecezion de i coi tl sud-est tl Limburg, ulache ie l pont plu aut de i Paejes Basc a 321 metri.
Gran pert dl raion fova stat furmà da material purtà caprò da trëi gran ruves de l'Europa: l Rain, la Maas y la Schelde. La pert a sud-vest de l stat ie aldidancuei mo pert dl delta de chisch trëi ruves.

 Storia 
 Viera di 80 ani 
Ala fin dl Medieve ova i duches de la Burgonia metù adum 17 provinzies a chëles che ti univa dit i paejes basc. Canche la muta de n duca ova tl 1477 maridà Maximilian I, l coser dl San Mper Roman, fova i paejes basc deventei pert de la Spania. La reforma protestanta tl nord de i paejes tudësc se ova ënghe sparpanià ora te i paejes basc. L rë de Spania ulova fermé su la reforma, cie che adum cun na melcuntentëza danter la populazion per via de la aministrazion spanuela à purtà a cunflic y na viera contra la Spania, scumenceda tl 1568. Chësta viera fova stata scialdi cruënta y n grum de ziteies olandejes ie states bumbardedes y scascinedes. L evënt plu cunesciù ie la scascineda de Antwerpen ai 4 de nuëmber 1576, che fova a chël tëmp la zità plu mpurtanta tl raion ulache univa rujenà olandesc. I saudeies spanuei ova mazà n terzo de la populazion de Antwerpen y n grum ie mucei su a nord, a Amsterdam, Haarlem, Leiden y autra zeites. Da ilò incà se à l zënter dl mond olandesc spustà da Antwerpen a Amsterdam.  

 Republica de la Set Provinzies Unides 

Ai 26 de lugio 1581 se à la 7 provinzies plu a nord de la 17 provinzies de i paejes basc detlarà ndependëntes dala Spania y dal San Mper Roman, purtan nsci ala fundazion de la Republica de la Set Provinzies Unides sota l cumand de Willem van Oranje. La viera à durà inant nfin al 1648, canche la ie fineda do 80 ani cun la pesc de Westfalen (Westfälischer Friede). Do l'ndependënza fova i Paejes Basc una de la puecia republiches te l'Europa, ulache la majera pert de i stac fova rënies. Uniuna de la set provinzies univa guverneda da n stadhouder. Te chësc tëmp se à i Paejes Basc svilupà te l stat plu rich al mond, dantaladut tres l cumerz te l'Asia de l'est, ulache i fova stai boni de mëter su n monopol de cumerz. La republica ova tosc plu che 2.000 berches, cie che fajova la marina olandeja majera de la marines nglëijes y franzëuses metudes adum. Chësc ova purtà a na gran nvidia te la Franzia y te l'Nghiltiera, che ova cumbatù plu vieres contra i olandesc, cater vieres anglo-olandejes (1652–1654, 1665–1667, 1672–1674 y 1780–1784), la viera franzëusa-olandeja (1672–1678), la viera portugheja-olandeja (1602–1663) y la viera de la gran alianza contra l rëni de la Franzia (1688–1697). 
La republica fova scialdi plu toleranta de autra religions y ideies che i autri stac a chël tëmp. Chësc ova permetù a n grum de artisć y pitëures de flurì, sciche Rembrandt y Johannes Vermeer.

 Spartizion aministrativa 

I Paejes Basc ie furmei da 12 provinzies (olandesc: provincies van Nederland), che ie istituzions aministratives che sta sota al guviern y sëura i chemuns. La provinzia cun la majera populazion ie l'Olanda dl Sud (Zuid-Holland) cun 3,7 milions de abitanc tl 2020, chëla cun la mëndra l Zeeland cun 383.488 abitanc tl 2020.

 Lista de la provinzies 

 Provinzia  Inuem olandesc Capitela  Majera zità Bandiera Posizion PopulazionAi 1 jené 2021 Densità Sëuraspera Brabant dl Nord  Noord-Brabant     border|80px| 50px|   ab./km² 5.082,06 km²12,23 % Drenthe  Drenthe     border|80px| 50px|   ab./km² 2.680,39 km²6,45 % Flevoland(nueva dal 1986)  Flevoland     border|80px| 50px|   ab./km² 2.412,31 km²5,81 % Friesland  Fryslân(nfin al 1996 Friesland)    Leeuwarden border|80px| 50px|   ab./km² 5.748,77 km²13,84 % Gelderland  Gelderland     border|80px| 50px|   ab./km² 5.136,31 km²12,36 % Groningen  Groningen    Groningen border|80px| 50px|   ab./km² 2.959,68 km²7,12 % Limburg  Limburg    Maastricht border|80px| 50px|   ab./km² 2.209,84 km²5,32 % Olanda dl Nord  Noord-Holland     border|80px| 50px|   ab./km² 4.091,93 km²9,85 % Olanda dl Sud  Zuid-Holland     border|80px| 50px|   ab./km² 3.418,78 km²8,23 % Overijssel  Overijssel     border|80px| 50px|   ab./km² 3.420,74 km²8,23 % Utrecht  Utrecht    Utrecht border|80px| 50px|   ab./km² 1.449,13 km²3,49 % Zeeland  Zeeland     border|80px| 50px|   ab./km² 2.933,44 km²7,06 %

Referënzes

Categoria:Paejes Basc
Categoria:Stac dl'Europa