Cësa Rusina

miniatura|alt=Cësa Rusina te na cherta scrita ai 12 de agost 1908 - edizion Rusina Vinatzer.|Cësa Rusina te na cherta scrita ai 12 de agost 1908 - edizion Rusina Vinatzer.
miniatura|alt=La Cësa Rusina, ntlëuta Villa Rosenheim, dl vieres de plaza Sant Antone tl 1900 ca.|La Cësa Rusina, ntlëuta Villa Rosenheim, ududa da la plaza de Sant Antone tl 1900 ca.

La Cësa Rusina ie na cësa vedla tla Bruscia y tl raion da ji a pé de Urtijëi te Gherdëina.

 Storia 
La cësa ie unida fabricheda tl 1887 da Rusina Vinatzer, vëidua dl marangon Christian Grossrubatscher de Rainelles. Rusina Vinazer, nasciuda tl 1839 sa Inaz te Santa Cristina, muta dl muliné Josef y de Annamaria Schmalzl y nepota de Maria Ursula Welponer, ova mpará a dessenië tla scola de dessëni de Urtijëi cun Jakob Sotriffer, ma pona fovela deventeda na buteghiera. Do che la ova laurá tla butëiga de si berba Cristl Schmalzl Pech à anda Rusina cun debic cunmprà la spersa da n toch dl luech de Pedetliva da Johann Baptist Sotriffer, l'uem de si jurmana Creszenz Schmalzl, muta de Cristl, per 5000 Raiensc  y fat sù na gran cësaToni Sotriffer: Anton Sotriffer zu Neu-Pedetliva in St. Ulrich/Gröden *1893-†1961. Weger Persenon 2011, pl 22-23. I scioldi ti ova prestà Alois (Levigi) Moroder de Janmatie.
Eila à abù n sëul mut Josef. La cësa ova nce na gran butëiga, bonamënter ntlëuta la majera dl luechLa butëiga Rusina tl 1900..
Si mut Sepl fova stat un di primes te Gherdëina a ji cun i schiMalia da Cudan: Bera Vigil Pescosta. Nosc artist. Calënder de Gherdëina 1976, pl. 51..
La cësa fova unida fabricheda tla Bruscia ulache l fova mo truep vërt y ie unida tlameda Villa Rosenheim. Do che l fova unit l fascism iel stat cumandà de to demez l inuem tudësch y perchël ie la cësa unida tlameda Rusina, do l'inuem dl'ëila che la ova fabricheda. 

Ti ani 1894-1900 stajova tla cësa l fotograf austriach Emil Terschak che se à nce njenià ite n atelier de fotografia sula pert a uzidënt dla cësaDumanda al Chemun per fë su l'atelier de fotografia, Position 120, 1898-1907.. Chësch fotograf à messù se'n jì da Urtijëi do che l ova publicà n valguna fotos y dessënies de ëiles puech furnides te stil liberty y l pluan Anderlan ova dit che l ne ulova nia plu chësta persona tl luechEmil Terschak.Diare dl pluan Franz Anderlan te manuscric de Toni Sotriffer.. 
L atelier ie pona unit sëurantëut dal fotograf Dominik Holzknecht (1869 -1951).

Ntan la prima viëra stajova tl segondo partimënt dla cësa ufizieres austriaches y tudësc y ntan n stritoz danter chisc ie un stat mazà cun n colp de pistola.

Do la viëra à abità te chësc cuatier Arturo Tanesini, n njenier y scritëur arpizadëur che fova unit te Gherdëina sciche diretëur dla furnadoia de Mont de Sëuc y che fova deventà ncé podestà dl luechArturo Tanesini.. 

Ntan la segonda viëra ie po stata de cuatier sa Rusina la ciantarina de opera Giulietta Simionato cun si uem, l violinist Renato Carenzio, che ova messu mucé da Milan per gauja dla bombesGiulietta Simionato..

Dal 1955 al 1961 ie stata tla cësa la sënta dl Radio Ladin de Gherdëina.

 Butëiga Rusina 

La butëiga Rusina ie stata per giut una dla majera butëighes de Gherdëina. Do che l fi de Rusina ova pià do la butëiga tl 1905 ie chësc mort da jëunn tl 1931 y la butëiga ie unida meneda inant da si fëna, vëidua Mariana Kostner, y la muta Paula Grossrubatscher. Tl 1953 ie la butëiga unida venduda a Bernhard Demetz dl Faujëina y tlameda Bazar Rusina. Tl 1984 à si mut vendù la butëiga a Peter Mahlknecht dla firma PEMA.
Tl cianton dla cësa Rusina fova ncé na butëiga dl calighé Felix Pitscheider de Menza che fova l uem dla prima muta de Mariana Kostner.

 Notes 

 Bibliografia 
 Calënder di mënsc (La butëighes da plu da giut). Calënder de Gherdëina 2001, pl. 15 y pl. 40.
 Calënder di mënsc, nuvëmber, Cësa Rusina  . Calënder de Gherdëina 2010, pl 31.
Leo Moroder: Stlù la majera loces danter Dëur y Plaza Sant Antone. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 90-97.

 Autri cunliamënc 
 Villa Rusina sun Commons

Rusina