Val

miniatura|alt=Val cun Sëlva y l Saslonch ududa da Zirmëi ju.|Val cun Sëlva y l Saslonch ududa da Zirmëi ju.
Val (tudësch: Langental, talian: Vallunga) ie na valeda de Gherdëina tl chemun de Sëlva.
 Descrizion 
Val ie na valeda furmeda a U, che uel dí na valeda plasmeda dai dlacieres. La va da nord-urient a sud-uzidënt y la ie duta tl Parch naturel Puez-Odles. Tla pert nord a man drëta va autra valedes che ie, jan da uzidënt a urient, da Stevia ju, la Val Udera, la Val de Scimon, la Valacia, la Val dai Droc, la Val de Piciudel, la Val dai Ciavei y dala Furcela de Forces de Siëles ju la val tlameda Do la Ntaiëda. Japè de Val, de vieres de urient ruvun, tres la Val Culea, sun Furcela de Ciampëi o Jëuf de Culea o Locia de CuleaJosef Kostner Gilo Prugger: Cherta de Frea y ujinanza. Calënder de Gherdëina 1970, Union di Ladins, Urtijëi 1969, pl. 92.
Dl vieres dl sud, sula pert de man ciancia de Val, iel me doi valedes: la Val da Lietres Deplu autëures: Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins. Istitut Ladin Micurá de Rü,  2017 ISBN 978-88-8171-119-2. o Val de Lietres  a uriënt, che scumëncia sun Crespëina y fina sun Pra da Rì, y Chedul che nasc a urient dal Col Turont de Cir y l Cir y fina tres la Locia de Chedul pra l Droch de Val daujin ala capela. Tres Val de Lietres iel unì fat ora da pert dla Lia da Mont n troi per ji sun Crespëina tl 1960Cronica 1960. Calënder de Gherdëina 1961, pl. 102. , ma chësc troi ie pona unì stlut inó per via che i ciaciadëures nen ova nia gën che jënt jisse massa da iló su. Tla Val de Lietres auta iel giarons che fina plu ala bassa cun n bosch drët spës de barantli, scialdi rie da passé tres.

 Crëpes 
A nord ons la Mont de Stevia cun i crëpes Steviola, Crëp dla Porta danter la Val de Scimon y la Valacia, Ciastel de Stevia danter la Valacia y la Val di Droc, l Crëp da Castl cun dovia la Val de Piciudel.
Dala pert de sud, a man ciancia ruvan da japé de val oravier, ie i crëpes i ciampanii de Col Turont, de Lietres y dla Sciblota, l Ciastel de Chedul, la Piza de Chedul. A nord de Chedul ie la Mont de Sëura de Chedul y a sud de Chedul la Grupa dl Cir y la Pizes Cuecenes.
Te Val iel nce n valgun chëui  sciche  l chëul de Curnacia y l chëul dla Mescula a nord y l chëul dal Sablon a sud.
La streda de Dusac mëina te Puez muan da Pra da Ri.

 Eghes 
Ruves iel te Val feter degun, mé n valgun aghiei. L'eghes che vën da mont ju passa tres val ora sota la truepa giares y morenes. L Ruf de Val nasc permò ala fin dla valeda dan la capela. Te Val iel truepes fussiei, che vën da Stevia ju,  dala Val Culea y Chedul. Truepes ie i pisciadoies, che vën scialdi adurvei d'inviërn per la arpizedes sun la dlacia. A mesa val ie n pitl lech tlamà Lech de Ciampedel che devënta scialdi grant d'ansciuda canche la nëives se dlëiga y po sparësc inò te pueces dis.

 Pastures 
A l'auta ie te Val pastures de biesces y cëures y plu bas, dantaldut te Pra da Ri, pastures de Vaces.
Te Val ti parëies dl Ciastel de Stevia ie bele da giut na coa de eguies. 

 Sedim de Val 

L Ciastel de Val ie bonamenter unit fabricà ntëur  i ani 1200-1230Rudolf Mussner (curadëur): Nosta Sëlva. Cunsëi de Furmazion de Sëlva, Sëlva 1a edizion 2010. pl. 53-57Antone da Fussel (Perathoner): I ciastiei de Gherdëina. 1 L ciastel te Val (Wolkenstein). L Kalënder ladin per l'ann 1915, Dispruk. pl. 65-68.
L ciastel dëssa vester sta desdrù tl 1522 da sasc unic ju dal crëp de Steviola. Aldò de autra funtanes dëssa l ciastel vester stat desdrù tl 1511 da n teremot. Fedele Demetz da Solech: N pue de storia de Sëlva. Calënder de Gherdëina 1915 pl. 76
Sëura l sedim dl ciastel iel mo da udëi n reservar dal ega y n 200 metri sot al sedim restli de mures, da udëi miec te na litografia dla Johanna Issel Grossrubatscher sciche sedims de doi tores.

Te Val, dlongia la muredes restedes sota l sedim, ie states abinedes doi munëides d'arjënt. La prima ie de 20 mm de traviërs y pëisa 1,4 gram. La vën tlameda Meraner Adlergroschen y ie stata batuda danter i ani 1259 y 1275.  La segonda ie n craizer, de 17 mm. che pëisa un n gram, batuda a Ala tl 1519 f. de g.: Pitla storia dla munëides de l ciastel de Val. Calënder de Gherdëina 1996. pl. 137-144

 Capela de San Silvester 
Liej de plu tl articul: Capela de San Silvester

miniatura|alt=La Capela de San Silvester.|La Capela de San Silvester.
Tl plan al scumënciamënt dla val da Sëlva ite iel na vedla capela dedicheda al papa San Silvester.
Pra i lëures de dertureda dla capela tl 1992-1993 an abinà truepa pitures a frësch cun n valguna dates: 1732, 1754, 1792 y nchinamo 1638. Tan vedla che la capela ie ne san nia. L ie pitures de Adam y Dieva, dla Pascion, di cater Vangelisc y dl Giudize Universel. Sun la capela dedora iel na pitla scultura de San Silvester y tla capela dedite iel scultures di sanc  Bastian, Roch, Vit, Antone de Padua, Francësch, Ivuere y Martin. Tla capela ie mo da udëi na tofla depënta de coche na  muta, Caterina Senoner de Daunëi, ie stata abineda morta tla Val de Udera ai 1 de lugio dl 1852.
Doi iëdesc al an vëniel jit cun la crëusc n pruzescion pra la capela Rudolf Mussner (curadëur): Nosta Sëlva. Cunsëi de Furmazion de Sëlva, Sëlva 1a edizion 2010. pl. 141.. Pra la capela ruva nce la streda cun la via crucis che scumëncia sun Daunëi.
miniatura|Tofla dla muta de Daunëi abineda morta tla Val de Udera.
Tl Museum Gherdëina ie metù ora n Crist baroch, che Albino Pitscheider ova derturá y che vën tlamà Crist de Val,  ajache  l ie uni abinà te n fussel de Val bëndebo melciafià da n ciaciadëur de SëlvaHedwig Senoner Perathoner: L Crist de Val. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 87 (poejia)..

 Sport 
Te Val dal truepa vies da arpizé. Sun Steviola ie drët cunesciuda la via Vinatzer-Peristi. Autra vies mpurtantes ie sula Tor LietresMauro Bernardi: Arrampicare in Val Gardena. Athesia 2002.ISBN 88-87272-22-0. pl. 40-43..
Su per l Crëp dala Porta dajovel nce na via fereda, che se tlamova Sandro Pertini y che ie unida tëuta ju tl 2014 per via dla leges de scunanza dl parch naturel.

Te Val, fina al scumenciamënt dla Val Culea, mëina n purtoi da pudejé lonch 12 Km.Langlaufen Groeden Wolkenstein..

L saut Tutino te Val,  ulù dal mëinacrëp de Sëlva Ferdinand Glück fova stat finanzià dala baronéssa nglëija Tutino Steel tl 1930Leo Senoner: I "Sauc" sun Mont de Pana. L saut te Gherdëina inier y al didancuei. Calënder de Gherdëina 2008, pl. 155

 Cësa de Val 
La cësa fova n hotel che ie deventà n zenter sportif dla grupa di Carabinieri. D'inviern iel iló daujin, ulache zacan fova l vedl sciesstond, na sauridanza per stlupetè per i atlec dl biathlon. Te Val, sui pitli parëies de Ciampac, ie tumà ju l arpizadëur Emilio Comici do che na corda se ova rotTommaso Giorgi. L'ultimo testimone..

Plu in ite te Val, do l plan di Droc, tala Ciajota iel mo da udëi na ciaucëia y na pelda n memoria de bera Batista Senoner che fova uní mazá da n manz l an 1927 Sepl Nocker: A ji a spaz te Val. Calënder de Gherdëina 1975. pl. 112-113..

 Ciantia 
Batista Ploner de Sotanives: L bel te Val. Calënder de Gherdëina 1975. pl. 114
 Notes 

 Cëla nce 
 Via fereda Sandro Pertini
 Ruves de Gherdëina

Val
val
Gherdëina‎
Categoria:Val‎