Bulsan

Bulsan o Balsan (gherdëina: Bulsan, badiot: Balsan, fascian: Busan, tudësch: Bozen, talian: Bolzano) ie na zità taliana y la capitela dla Provinzia Autonoma de Bulsan (Südtirol) te la region Trentin-Südtirol. Bulsan ie perchël ënghe la sënta dl Cunsëi dla Provinzia y de la Junta Provinziela. Dal 1948 incà ie Bulsan la sënta de na fiera regiunela, dal 1964 incà la sënta dl vëscul de la nueva diozeja Bulsan-Persenon y dal 1997 ënghe na zità universitera cun l'Università Liedia de Bulsan.

Bulsan toca pra la majera ziteies te la Elpes y conta per via de si cumenanza multiculturela coche n pont de ancunteda mpurtant danter l mond culturel y economich talian y tudësch. Cun plu de 105.000 abitanc ie Bulsan la majera zità de Südtirol y do Dispruch y Trënt la terza majera te la Euroregion Tirol–Südtirol–Trentin. Tl raion metropolitan de Bulsan vif ntëur a 250.000 persones.Demografisches Handbuch für Südtirol 2017 abgerufen am 9. Jänner 2019.

 Inuem 
I inuemes ufiziei de la zità ie per tudësch Bozen  y per talian Bolzano . I inuemes ladins Bulsan  (gherdëina) y Balsan (badiot) vën dant te tesć dl chemun, ma ne à degun status ufiziel. Tl dialet tudësch de Südtirol vën l'inuem Bozen pronunzià  o .

L'etimologia dl inuem, che te si forma plu vedla ie l latin Bauzanum, ne ie nia tlera. La teoria che vën sustenida l plu ie che l vën dal inuem de na persona (Baudius o Bautius) y che l uel perchël di l luech de Baudius.

 Geografia 
Ai  ova Bulsan na populazion de  persones sun na spersa de  km². 

Spartizion de la zità
La zità de Bulsan ie spartida te cin' circoscrizions, che ie nasciudes da zëntri storics y chemuns da dant. Chësta circoscrizions ie: Zënter-Plans de Bulsan-Renc, Oberau-Haslach, Europa-Neustift, Don Bosco y Gries-Quirin.

Tlima

Storia 
Tl Musée d'Archeologia de Bulsan iel da udëi la mumia de Similaun (dita ence Ötzi)

 Grupes de rujenedes 
 Ann  Populazion  Grupa de rujeneda Tudësch Talian  Ladin 1900    88,09 %  11,45 %  - 1941    -  -  - 1951    -  -  - 1961    -  -  - 1971    22,40 %  77,22 %  0,38 % 1981    25,77 %  73,63 %  0,60 % 1991    26,62 %  72,59 %  0,79 % 2001    26,29 %  73,00 %  0,71 % 2011    25,52 %  73,80 %  0,68 %
Aldo de la cumpededa dla populazion de l'Austria dl 1910 ova i chemuns de Bulsan, Gries y Zwölfmalgreien, che ntlëuta fova mo chemuns desfrënc, de n dut  abitanc.  De chisc ova  detlarà l talian coche si rujeneda de l'oma y  l tudësch.Oskar Peterlini: Autonomie und Minderheitenschutz in Südtirol und im Trentino. Region Trentino-Südtirol, Bozen-Trient 2000, ISBN 88-900077-4-5, S. 60. 

Cun la pulitica de talianisazion ntan l fascism ie unides a sté a Bulsan n grum de jënt che ova l talian coche rujeneda de l'oma, che à mudà l rapport de la rujenedes. Bele ti ani 1940 fova la maiuranza de Bulsan de rujeneda taliana. Ala cumpededa dla populazion dl 2011 tucova l 73,80% pra la grupa taliana, l 25,52 % pra la grupa tudëscia y l 0,68 % pra la grupa ladina. Bulsan vën per via de si biculturalism perchël udù coche n punt mpurtant de ancunteda danter i monc culturei y economics tudësc y talians. For plu y plu persones rejona plu che mé una na rujeneda.

Pulitica
Bulsan ie l zënter de pulitica de Südtirol y ie la sënta sibe dl Cunsëi dla Provinzia che de la Junta provinziela.

Ambolt
Tl 1922 ova i fascisć te la Marcia sun Bulsan tëut y jit l ultim ambolt de Bulsan de rujeneda tudëscia, Julius Perathoner.

Jumblineda
  Sopron
La zità de doi rujenedes Sopron/Ödenburg ie dal 1990 incà te na jumblineda cun Bulsan. Ai 4 de mei 2010 ie a na pitla streda tl est de Bulsan stat dat l inuem via Sopron.Stadtratsbeschlüsse vom 4. Mai 2010  sun la plata Gemeinde.Bozen.it. Per tudësch à la streda inuem Ödenburger Straße.
  Erlangen

 Plates cunliedes 
 Université Ledia de Bulsan
 Bozen University Press

 Galaria dales fotografies

 Lians 
 Südtirol

Referënzes

Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan
Categoria:Zità
Categoria:Alpes
Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol