Südtirol

Südtirol à n gran livel de autonomia, dantaldut pudëi executif y legislatif y n sistem fischel che ti mpermët de se tenì l 90% de la chëutes, cie che ne'n fej mpo n contribuent netto al stat talian.Provincia Autonmia di Alto Adige, official site) Südtirol ie la provinzia plu rica de la Talia y una de la plu riches te l'Union Europea.

Tl cuntest de l'Union Europea ie Südtirol un de i trëi mëmbri dl Euroraion Tirol–Südtirol–Trentin, che curespuend belau avisa al raion storich de la contea dl Tirol.Anpezo, Fodom y Col, n iede pert dl Tirol, fej sën pert de la region Veneto. I autri mëmbri ie l stat federel Tirol te l'Austria a nord y est, y l Trentin a sud.

 Inuem 
La forma plu adurveda per ladin ie Südtirol, che ie la medema sciche per tudësch. Autra formes ie Tirol dl Sud o Sudtirol. Sul model dla denominazion franzëusa Haute Adige crieda da Napoleon y sëurantëuta tl talian coche Alto Adige, vëniel datrai ënce dit Adesc Aut.
Cun referimënt ala pulitica de Südtirol vën te la rujeneda da uni di suënz adurvà l inuem l lont, per ejëmpl: L lont à tëut chësta dezijion.
N pont de cuntestazion linguistich ie sce adurvé n articul o no cun la parola Südtirol. Te la linguistica taliana y ladina adroven n articul pra i inuemes de paejes y raions (p.e. la Talia, l Paiern), ntan sce per tudësch ne vën nia adurvà n articul. Ajache Südtirol ie na parola tudëscia, vëniel da una pert argumentà de nia adurvé n articul nce per ladin (p.e. ëi sta te Südtirol). Da l'autra pert, ajache tl ladin adrovun n articul, vëniel argumentà dl adurvé (p.e. ëi sta tl Südtirol).
Sul frabicat de la sënta dl Cunsëi dla Provinzia autonoma de Bulsan ie per ejëmpl scrit Cunsëi provinziel de Südtirol, che uel di zënza articul.

 Storia 

Anescion ala Talia 
L Südtirol coche n ënt aministratif ie nasciù cun l'anescion ala Talia do la Prima Gran Viera. I aleac ti ova mpermetù chësc raion ala Talia tl tratat de London dl 1915, scebën che l ne vivova belau degun talians ilò a chël tëmp. Nsci ulovn sburdlé la Talia a fé viera contra l'Austria-Ungaria. Nfin al 1918 ova l raion de Südtirol fat pert de la contea dl Tirol.
Cun la unida dl fascism ti ani 1920 à l guviern talian scumencià a talianisé l Südtirol. L tudësch y l ladin fova unì pruibii y n grum de jënt à messù mudé si inuem a n inuem talian per vester boni de giaté n lëur. Te chësc tëmp ie n grum de jënt da autra pertes de la Talia unida a sté te Südtirol, purtan n gran mudamënt ala demografia y ala spartizion linguistica. L prozes de talianisazion à durà nfin ala tumeda dl guviern fascist tl 1943.

 Südtirolfrage 
La cuestion dl Südtirol (Südtirolfrage) fova deventeda na cuestion a livel nternaziunel ti ani 1960. La Talia y l'Austria à firmà n tratat tl 1971  ulache ie stata tëuta la dezijion che pustejedes sul status de Südtirol dëssa unì purtedes dan l Tribunel Nternaziunel de Giustizia a Den Haag.
Tl 1972 ie stata ngrandida l'autonomia de Südtirol che ti à dat n gran livel de se guverné nstës y de tenì l 90% de la chëutes.

 Autonomia 
Tl 1992 à la Talia y l'Austria ufizialmënter finà si stritoz per via de l'autonomia de Südtirol.

 Geografia 


Politica
Situazion politica

 Chemuns 

Liej ënghe: Lista di chemuns de Südtirol

Südtirol à 116 chemuns y de chisc à 8 l status de zità. Bulsan ie l majer chemun y l sëul a avëi na populazion sëura i 50.000 abitanc. Tl 2018 ova 15 chemuns na populazion sota 1000 abitanc. Ncont de spersa ie l majer chemun chël de Sarentin cun 302,50 km². L mënder ie Kuens cun mé 1,66 km².
Te 9 chemuns ie l ladin na rujeneda ufiziela. 

 I 10 majeri chemuns de Südtirol Inuemladin Inuemtudësch Inuemtalian Populazion Balsan, Bulsan Bozen Bolzano  Maran Meran Merano  Persenon, Porsenù Brixen Bressanone  Leifers Leifers Laives  Bornech, Burnech Bruneck Brunico  Eppan Eppan Appiano  Lana Lana Lana  Kaltern Kaltern Caldaro  Renon Ritten Renon  Sarentin Sarntal Sarentino 

 Rujenedes 

Südtirol à na gran variazion de rujenedes. L tudësch ie la rujeneda de l'oma de plu dl 62% de la populazion, l talian de ca. l 23% de la populazion y l ladin de l 4% de la populazion. Leprò a chisc grupsc autoctonesc dal te Südtirol, sciche tl rest de l'Europa, n crëscer de autra rujenedes che vën purtedes da jënt che vën a sté te Südtirol da ora de ca.

 Tudësch  
L tudësch ie la majera rujeneda te Südtirol. L tudësch che vën rujenà te la vita da uni di ne ie nia l tudësch standard (Hochdeutsch) ma l dialet de Südtirol. Chësc toca pra i dialect bavarejes. L tudësch standard vën mé adurvà te cërta situazions sciche a scola o te la aministrazion. L tudësch te Südtirol se desferenzieia da autri dialec tudësc adurvan n valguna paroles talianes che ie ruedes ite te la rujeneda. 

 Talian  
A cunfront cul tudësch ie l talian che vën rujenà te Südtirol l talian standard. La rajon per chësch ie che la majera pert de la populazion taliana te Südtirol ie unida a caprò da plu pertes te la Talia y degun dialet ie deventà dominant, purtan duc a rujené l talian standard.

 Ladin 
Liej de plu tl articul: Chemuns ladins de Südtirol

L ladin che vën rujenà te Südtirol ne ie nia una na sort, ma plu variazions. L vën rujenà l gherdëina te la valeda de Gherdëina y l ladin dla Val Badia te la Val Badia, che ie spartì su tl badiot, Ladin de mesaval y mareo. L ladin dolomitan, che ie stat metù adum tl 1998, ne à nia abù suzes pra la populazion y ne vën belau mei adurvà. L ladin ie na rujeneda ufiziela te 8 chemuns, adum cul talian y l tudësch. Te l chemun ulache l ladin ie ufiziel vën adurveda chëla verscion dl ladin che ie la prinzipiela te chël chemun. A livel provinzial vën datrai adurvà l gherdëina y datrai l badiot.

 Liams 
Trentin-Südtirol


Categoria:Provinzies de la Talia