Urtijëi

Urtijëi  (, tudësch: St. Ulrich in Gröden , suënz nce Ortiseit ti vedli scricJosef Komplojer: Sparsamkeit und Freigebigkeit in einer Biographie. Wagner Dispruch 1820, pl. 15., talian: Ortisei ) ie n chemun de Gherdëina tla provinzia autonoma de Bulsan. Cun na populazion de plu de 4.800 abitanc iel l majer chemun de Gherdëina n cont de populazion, ma l mënder n cont de spersa cun 24,3 km². Pra l luech de Urtijëi toca geograficamënter y ënghe da n pont de ududa soziel la frazion de Sureghes, ma che aministrativamënter fej pert dl chemun de Ciastel. La populazion de la zona urbana de Urtijëi, cuntan leprò Sureghes y Runcadic, ie de mpue manco de 5.500 abitanc. Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 84% de Urtijëi l ladin. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l gherdëina.

 Inuem 
L inuem Urtijëi va zeruch al 13ejim secul a n mesc tl zënter dl luech dal inuem Ortiseyt (zachëi rata dal latin: urticetum, cie che uel di verzon de urties). Mo tl 1497 univa chësc inuem dant te documënc de Bulsan („Hanns von Ortiseit“).Hannes Obermair Bozen Süd – Bolzano Nord. Schriftlichkeit und urkundliche Überlieferung der Stadt Bozen bis 1500. Band 2,  Stadtgemeinde Bozen, Bulsan 2008 Nr. 1317, ISBN=978-88-901870-1-8. Chësc mesc vën dant te documënc plu tert sota l inuem Mauriz y ie al didancuei un di hotiei plu vedli de la valeda. L inuem tudësch St. Ulrich va ntant zeruch a la pluania dl luech, che ie dedicheda ala cumparizion dl Seniëur, ma nce a Durich de Augsburg, l sant patron dl luech. Tl Ulrichspatrozinium, che mostra su la puscions, ie nce da liejer de puscions medieveles de la dlieja dl vëscul de Augsburg te la Val dl Isarch y te Gherdëina.Adolf Sandberger: Das Hochstift Augsburg an der Brennerstraße. In: Ders.: Altbayerische Studien zur Geschichte von Siedlung, Recht und Landwirtschaft. Hrsg. von Gertrud Sandberger, Pankraz Fried und Erwin Riedenauer. München 1985, pl. 285–296.

 Blason 
L blason de Urtijëi ie na tofla d'or cun la figura de S. Durich, trat sëura cun l guant da vëscul, che tën tla man drëta na crëusc d'or y ie a ciaval. L ciaval ie blanch, cun urnamënc d'or y curì da na chëutra bruma. Sun la tofla iel na striscia bruma cun trëi pitli blasons de arjënt y dantrite doi eves d'or che jola.Plata internet dl chëmun.
L vedl Blason de Urtijëi fova la doi mazëtes da lauré sul puntl, che ie pona deventei doi stilec (chëi dl Troi Paian?)Vedl blason de Urtijëi cun stilec tl archif dl Vinzentinum a Persenon.Edgar Moroder: L vedi blason de Urtijëi. Calënder de Gherdëina 2013,  pl. 66-68..

Geografia 

Storia
miniatura|sinistra|Mujiga de Urtijëi l ann 1869. 
miniatura|alt=Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder.  Archif Radio Ladin Urtijëi |Naugurazion dl monumënt de JB Purger de Ludwig Moroder a Urtijëi.  Archif Radio Ladin. 

 Vita culturela 
miniatura|left|La Cësa di Ladins, sënta dl Museum de Gherdëina.thumb|left|La cësa de Chemun

Tl zënter de Urtijëi ie la Cësa di Ladins, sënta dl Museum Gherdëina, dla Union Generela di Ladins, dla Union di Ladins de Gherdëina y dla  Biblioteca ladina Malia da Cudan. A Urtijëi ie nce la sënta de La Usc di Ladins. Sun Plaza de Sant Antone ie la Cësa de cultura cun la sënta dla Lia Mostra d’Ert, dla Grupa Jëuni Urtijëi y dla bibliotech d'Ert. Tla cësa de cultura Luis Trenker ie la sala di cungresc, y la mostra de scultures Art 52Mostra de scultures Art 52.  Sun plaza de dlieja de San Durich ie la Bibliotech San Durich tla cësa dla vedla scola .

Una dla plu vedla cafetaries/cunditories de Urtijëi ie l Café Demetz tla Bruscia.

 Scoles 
 Scolina Salieta.
 Scoles Elementeres Urtijëi.Scola Elementera Urtijëi, plata web.
 Scola Mesana Ujep Anton Vian.Scola Mesana Urtijëi, plata web.
 Lizeum d'Ert Cademia.Lizeum d'Ert, plata web.
 Scola Prufesciunela per l’Artejanat artistich Gherdëina.Scola prufescionela, plata web.
 Istitut Tecnich Economich Urtijëï, Gherdëina Raetia.Istitut Tecnich Economic Urtijëi, plata web.
 Scola de Mujiga Gherdëina.Scola de Mujiga Urtijëi, plata web.

 Cumenanza 

 Spartizion linguistica 

Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 90% de Urtijëi l ladin. La prima cumpededa sun la rujeneda fova unida fata tl 1971, ulache l 19% ova mo detlarà l tudësch la rujeneda de l'oma y mé l 77% l ladin. Dal 1981 incà ie l ladin for restà ntëur ai 84%.
 Ann Grupes linguistichesDie amtliche Bürgerzahl und die Sprachgruppen in Südtirol nach Gemeinde und Bezirk - Volkszählung 1981, S. 24 ladin tudësch talian 1971  77,23 %  18,57 %  9,20 %  1981  84,35 %  10,26 %  5,39 %  1991  83,94 %  11,07 %  4,98 %  2001  82,32 %  12,13 %  5,55 % 2011  84,19 %  9,30 %  6,51 %

 Svilup demografich 
Urtijëi à abù n gran crëscer de la populazion do la anescion ala Talia, che ie dublieda dal 1921 al 1981 da 2.000 a 4.000 abitanc. Al didancuei à l chemun plu de 4.600 abitanc.

 Beludëi de Urtijëi 

 Ridli y si mejesBarbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. Museum Gherdëina, Urtijëi 2014, ISBN 978-88-909015-0-8.

 Piz Dedora 
Socrëp, La Sia, Ruf, Cecer (Ruf Dessëura), Pitl Ruf (Nis), La Plates Dedite, La Plates Dedora, Nevel, Dumat, Pradac, Lipl (Mantingher), Grien, Luca Dedora, Vedl Pilat, Pitl Pilat, Ciascian, Lip, Sciron, Sulé, Mauta, Tinderla (Ciancel Dessëura), Ciancel, Nevin, Juaut, Bëiber, Col Martin (Puc, Taicer), Cialian, Tone, Pizer, Cëdepuent, Tadeo (Soler), Penc (Rumanon Dessëura), Luca (Nuef), Iagher (Crëida), Alësc, Tecul, Uridl, Cësa Fill, Junerëi (Gran Cësa).

 Dla da Puent de Pana 
Cësa Puent de Pana, Bugon, Sneton, Smidl, Muradëures (Bruel), Plan de Mureda, Mureda, Doss dl Preve, Jumbierch (Lusenberg), Cudan, Scurcià, Resciesa, La Tambres, Pitl Paul (Rudolfine), Lenert, Zot, Ratic (Naz), Costa, Vedl Doss, Doss, Maidl, Furmescere (Vedla Scola), Martiner.
 Piz Dessëura 
Stlejuc, Menza (Stlejuc Dessëura), Pitl Bruel, Bruel Dessot, Gran Bruel, Frëina, Mulin da Frëina, La Rodera, Bataian (Dessëura), Bataian Dessot, Tiscion Dessëura, Tiscion Dessot (Villa Lourdes), Perjon, Milan, Ronch, Costa Dessot, Raineles, Costa Dessëura, Coi, Coi Dedora, La Mauta, Luca, Runcata, Cuenz, Martin, Carai (Planaces), Palvates, Puent, Puntëdla, Puntëdla Desson, Sovia, Costamula Dessot, Costamula Dessëura, Nudrëi Dedite, Nudrëi Dedora, Costes, Val, Mulin, Marëufer, Fëur.
 La Bruscia 

miniatura|Vedla cëses a Urtijëi tl 1900: l  Vedl Spedel japé, Trina a mez, La Reja dancà a man ciancia, Faujëina à man drëta
miniatura|alt=Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.|Hotiei a Urtijëi: da man ciancia Adler, Cavallino Bianco y Stetteneck.
Fever, Vedl Gustin (Colroi), Planaces (Cësa Brida), Mota, Mulins, Pech (Snoltner), Anterleghes, Ianesc, Benefiz Sant'Antone, Giustin, Sigat, Mulin dl Roder, Moidl (Brida), Ianon, Stëifl, Petlin, Beché, Spedel (Nuef), Faujëina, Trina (Bera Iacun), La Reja (Sartëur), Zitadela, Fill, Rumanon, Vedl Spedel, Pedetliva, Dëur, Mauritz, Calonia, Vedl Chemun (Dutor, Mëune), Fëur, Pana, Cësa Purger, Grien, Mulin, Pech dl Busc (Fever), Gran Cësa, Fever dl Busc, Scioler.

 Ridl da Sacun 
Pincan, Sodlieja, Plajes, Col de Flam Dessot, Col de Flam Dessëura, Oslperch, Stufan Dessëura, Stufan Dessot, Val, Nis, (Pitl Poz), Poz Dessëura, Poz Dessot, Poz Dedite, Paul Dossù, Pescosta (Vedla), (Gran) Sotria, Ciajea, Pitla Sotria, Mulin de Sotria, Pitl Fever.

 Da vijité 

 Monumënc sota defendura 
A Urtijëi dal 17 fabrighes sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol: cater dliejes, doi capeles, doi cëses y 9 mejes.

 Monumënc naturei 
Tl chemun de Urtijëi ie unic metui sota defendura ot monumënc naturei: doi crëpes, la bujes y pisciadoi de Puent, cater lëns y n paluch.

 Persunaliteies 

 Scultëures 

 Depenjadëures 

 Scritëures 

 Musizisć 

 Atlec/tes 

 Autri 

 Galaria dales fotografies

 Films 
 Desfileda cun guant dala Gherdëina sun slites da carnescià 1929
 Desfiledes cun slita y garejedes a Urtijëi l ann 1933

 Notes 

 Cëla ënghe 
 Sacun
 Sureghes
 Col de Ronc
 Col de Flam
 Resciesa
 Secëda
 Cuecenes
 Pic
 Scola d'Ert Urtijëi
 I ciastiei tla Ladinia
 Scultëures de Urtijëi

 Bibliografia 
 Elfriede Perathoner, Albert Moroder: Hundert Jahre Marktgemeinde Urtijëi, St. Ulrich, Ortisei. Ein Streifzug. Raetia Bulsan 2007. ISBN 978-8872833018.

 Liames 
 Museum Gherdëina
 Union di Ladins de Gherdëina

Vocabolar dl ladin leterar
page=1064|left|thumb|100px
Urtijëi 6  1821  Urtiʃhëi  (PlonerM, BepoMahlknecht, 1821*1915:55) 
gad. Urtijëi grd. Urtijëi fas. Ortijei caz. Ortijei fod. Ortijei amp. Ortisei LD Urtijei
topon. 
paese e comune in val gardena (gad. DLS 2002, grd. F 
2002; DLS 2002, fas. DLS 2002, fod. Ms 2005, amp. DLS 
2002, LD DLS 2002) Ⓘ Ortisei Ⓓ St. Ulrich ◇ a) Ve spitan bën ert, sci sci. / Y cun vera mpazienza, / No me nëus 
- dut Urtijëi! Ve spitan bën ert, shi shi. / I kun vera impazienza,  /  No  me  nëus  -  dut  Urtiʃhëi! PlonerM,  BepoMahlknecht1821*-1915:55 (grd.); b) Son pa stata a Ortijei, 
duc i muc me à tralascià / Sant Antone del maridé, vedla 
muta no voi resté. Son po stat’ a Ortižei, tut i muč mi a 
tralašà / St. Antone del maride vedla muta no voi resté. ZacchiaGB, GardeneraC1858*-1995:172 (caz.).

Urtijëi
Categoria:Comuns dla provinzia de Bulsan
Categoria:Comuns dl Trentin-Südtirol