Vìa D'Aste (Arbenga)

Vìa D'Aste (ascì dìta A Cuntrâ Növa, scrìta Cuntraneuva au moddu du Gastaldi, Via Enrico D'Aste in italiàn) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levante, recarcandu u percursu de quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da sitè rumâna. Slargâ du bèllu au cumensu du Növesèntu, cacciandu zü fina di palàssi ch'i se ghe faciavan, a l'ha pe' stu fètu chi piàu u numme de Cuntrâ Növa, ben marcàu intu parlà pupulâre.

 Sto(r)ia 
Vìa D'Aste a cûre pe' ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, repiandu a mitè de levante du decümàn màscimu de Albingaunum, che de chi u l'andaxeva avanti passandu pe'e mudèrne Vìa Benardu Ricci e Vìa Baccio Emanuele Maineri. Sta vìa a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi, scibèn che, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a fusse intu mezzu fra Santa Ma(r)ìa e Sant'Eulàlia. Defèti, cumm'u se vegghe da l'èstimu du 1473, scìa ina cà faciâ in scia Ciàssa de San Michê che quelle di Cassulìn in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus e l'é(r)an ancù intu quartê de Santa Ma(r)ìa, cu'a sudivixùn che l'è dunca prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè.

L'impurtansa da vìa a l'è atestâ fina daa bassa Etè de Mezzu, da quande, cumme inte âtre stradde cun ciü tranxitu, se ghe faciavan cà e palàssi de cuntu, fètu ch'u resâta daa registrasiùn a catastru de custrusiùi cu'in valû ciü âtu che inti caruggi ciü picìn. De ciü, inta Cuntrâ Növa se ghe duvéva tegnì u mercàu de tè(r)e, u forum tellarum, cun due büteghe inte cà di Cassulìn ch'e sun registrèi inte l'èstimu du 1426, mèntre inte quellu du 1473 se fà mensiùn de due cà cum rota tellarum. A tà prupôxitu, in curispundènsa de l'ecs Teâtru Sivicu gh'é(r)a mü(r)àu fìna du Növesèntu a cuscì dìta "canna", a mesü(r)a üfisiâle pe' panni e tè(r)e, fòscia missa chi zà ai tèmpi de quande se ghe tegnìva u mercàu e au(r)a cunservâ intu Müseu Sivicu. Au fundu da vìa, ch'a finìva inte mü(r)aje de difesa da sitè a l'artessa du castrum de fundasiùn rumâna, se ghe druvìva l'antìga porta castrum o prope castrum, de dunde se piava a vìa da Ma(r)ìna. Sta pòrte, missa pròpiu fra e due tûre du castrum, a l'è stèta pe(r)ò serâ inte l'Etè de Mezzu, pe' druvì a növa Pòrte da Ma(r)ìna da fiàncu da furtificasiùn rumâna, atestâ zà dau 1420 cumme a pòrte ad marinam.

Ciü de resènte, a vìa a l'ha piàu l'intitulasiùn a Vincenzo Gioberti, p'êsse dunca cangiâ a Enrico D'Aste, ürtimu mèmbru de l'antìga pa(r)entèlla arbenganese e scindicu d'Arbenga tra u 1879 e u 1889, doppu di grandi travài ch'i l'han interesâ a l'imprinsippiu du Növesèntu. Sti lì, fèti tra u 1898 e u 1903, i l'han purtàu a slargà e indrisà a vìa: pe' primmu intervèntu s'è mesciàu e faciè de custrusiùi a mezzugiurnu in sc'ina linea ciü aretrâ, pöi s'è intervegnüu inta gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus caciandu zü a primma campâ, de moddu de mesciâne inderé a faciâ. S'è cumensàu dunca a derucà e custrusiùi fra Santa Ma(r)ìa e a catedrâle, cu'u spàssiu cuscì recavàu ch'u vegne(r)à quellu che au dì d'ancöi u l'è dìtu Ciàssa IV Nuvèmbre. Intu detaju, chi i se truvavan u ciòstru di Canònichi da catedrâle, in pussu, e cà di canònichi de Santa Ma(r)ìa e ascì de âtre de privèi. A l'estremitè de levante de Vìa D'Aste, du 1938, u l'è stètu aa fìn caciàu zü l'ürtimu isulàu ch'u n'interumpìva u camìn drìtu, fètu che pe(r)ò u l'ha purtàu a pèrde i rèsti de l'antighiscimu castrum rumàn ciü che u Teâtru Sivicu, cu'in pesante palasùn ch'u n'ha piàu u pòstu.

 Descrisiùn 

Propiu in sciu cantu cun u primmu di dui a se vegghe ancù ancöi a Veggia Pretü(r)a, ch'a remunta ai primmi seculi de l'Etè de Mezzu. Stu palàssiu chi u l'è ascì in cuntinuu cun quellu di Borea Ricci, vegnüu de dòppu e apartegnüu a üna de famìe ciü de riliêvu d'Arbenga. Finìu st'isulàu u se rìva a l'artessa da gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, cun in fàccia a Cà e tûre di Seullìn, ch'a se tröva in sciu cantu cun Vìa Oddu, pôcu primma de rivà in diresiùn du Munümèntu. De dossu aa gêxa, tantu in sc'in fiancu quantu in sce l'âtru, u gh'è di passaggi ch'i l'inmetten turna in San Fransescu.

U ciü impurtante di dui, aa drìta, u porta u numme de l'Ernestu Rulandi Ricci, militâre caüttu in bataja a l'imprinsippiu du Növesèntu. In avanti, versu Sant'Eulàlia, in carugettu cu'u vortu, prugetàu da l'architettu Cortese de Savuna du 1872 e dedicàu a Ester Siccardi dandu amentu aa tupunumastica, u l'inmette inta Ciàssa di Pésci. Aa fìn, dòppu in'utantêna de mêtri, u percursu da stradda u se cunclüdde in diresiùn da Ciàssa de San Michê, finèndu daa lòggia de Palàssu Veggiu: a purtà fìn inti Quattru Canti u l'è u caruggiu ch'u g'ha u numme du Benardu Ricci.

 Cruxe(r)e 

 Largu Do(r)ia, scciassu de pôcu ciü de 800 mêtri quàddri ch'u se tröva a l'imbuccu da vìa, versu a ma(r)ìna, tantu ch'u se tröva là dund'ina votta u gh'é(r)a l'antigu castrum du tèmpu di rumèi, cacciàu zü inti primmi du Növesèntu. U pìa u numme da Tumâxu Do(r)ia, regurdàu cumme òmmu de valû, vistu u moddu intu che u l'axeva prutezüu a sitè dü(r)ante l'asediu du 1435.
 U Caruggiu du Teâtru, lungu ina sinquantêna de mêtri, u l'è ciamàu cuscì vistu che in curispundènsa u se ghe truvava u veggiu Teâtru Sivicu, cacciàu zü insemme au castrum inti ànni '30. Dau percursu nu in lìnea u cumensa sutta a 'n vortu au de sutta du che u l'ha u sò ingressu u Cine-Teâtru Ambra, ch'u l'ha piàu u pòstu du veggiu. Sciübitu doppu u caruggiu u cêga e u se dirigge inte quella ch'a l'è Ciàssa San Fransescu, inclüsa intu quartê de Santa Ma(r)ìa.
 Dau Lòttu (Vico Caresomo), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da Tûre da Paciotta, a l'imbuccu da Ciàssa de l'Uspeâ, u l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu Seisèntu.
 Vìa Ernestu Rulàndi Ricci, u l'è u cuntinuu de Vìa Oddu, ch'a g'ha u sò imbuccu aa drìta da faciâ de Santa Ma(r)ìa. Passandu a còsta da gêxa, a se inmette inte Ciàssa San Fransescu, passandula e finèndu trènta mêtri de dòppu au de fö(r)a de mü(r)aje, inte Vìa Zena. A passa defèti au de sutta da stò(r)ica Porta sancti francisci (a Pòrte de San Fransescu).
 U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o Vìa Oddu, a remarcà a tupunumastica), u se diràmma d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a partì daa Tûre di Cassulìn, e u riva fìn a tucà e mü(r)àje da sitè veggia, dandu in scia Sènta 'traversu a Pòrte du Pertüxu. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle), furmandu in impurtante cruxe(r)a cun Vìa Rumma.
 Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'a vìa a ghe pàssa a còsta primma de rivà inte San Michê. U se dröve fra mezzu a Catedrâle e a gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, u(r)iginàu cu'i travài viari du cumensu du Növesèntu, ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i seculi XIV e XV e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da Primma guèra mundiâle, messu chi du 1923.
 Ciàssa San Michê, a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme platea comunis, dund'a g'ha a sêde u municipiu. A porta u numme du santu prutetû da sitè e se ghe fàccia da setentriùn a Catedrâle de San Michê. U l'è chi de frunte ch'a finisce a stradda, ch'a se inmette inte Vìa Benardu Ricci, ch'a n'è u cuntinuu, daa lòggia du Palàssiu Veggiu fìn aa cruxe(r)a di Quattru Canti.

 Architetü(r)e 
Figü(r)an°NummeDescrisiùns.n.c.Pòrte du CastrumA pòrte du Castrum, mensunâ inti àtti cumme porta castri o prope castrum, a l'è stèta a primma pòrte inte mü(r)aje de difesa da sitè ch'a se druvisse au fundu de stu rammu du decümàn màscimu. A se truvava pròpiu fra e due tûre du castrum e l'è bèn prubabile ch'a secce stèta prèstu immü(r)â, cu'a pòrte da Ma(r)ìna, de pôcu ciü a punènte, ch'a n'ha piàu u pòstu inta bassa Etè de Mezzu.s.n.c.Pòrte da Ma(r)ìnaA Pòrte da Ma(r)ìna a l'é(r)a üna de pòrte sitadìne ciü impurtanti d'Arbenga Veggia e, cumme dìtu, a l'ha piàu u pòstu da ciü antìga Pòrte du Castrum, vegnindu duvèrta a l'estremitè de punènte de stu cumplessu lì. U sò numme u ne vegne daa vìa ch'a ghe sciurtìva, che defèti a menava aa Ma(r)ìna, cu'u titulu de pòrte ad marinam che, duve(r)àu zà du 1420, u l'ha rexistìu fìna au dì d'ancöi, bèn doppu de quande st'architetü(r)a a l'è stèta derucâ.s.n.cCastrumU cumplessu du castrum, cunusciüu ascì cumme u castellu da Pòrte da Ma(r)ìna, u se truvava au fundu de Vìa D'Aste e u l'é(r)a furmàu da due tûre e ina serie de custrusiùi de difesa. Armenu pe' l'impiantu u gh'axeva de u(r)igine du bèllu antìghe, prubabilmènte rumâne, e dau 1251 u l'è vegnüu a sêde d'ina guarnixùn zenese. Cunvertìu ciü avanti a di üsi sivìli e religiusi, u l'è stètu aa fìn derucàu du 1938.s.n.cMunastê de San TumaxuU munastê de San Tumaxu u l'è stètu fundàu du 1660-61 dau Gio Ma(r)ìa Oddu, u mèximu che du 1623 u l'axeva creàu u culêgiu da mascci in Vìa Rumma, recavàu in parte inta strutü(r)a du castrum. U munastê u l'è stètu da l'imprinsippiu a gestiùn dumenicâna e, insemme a quellu de San Calòcciu de Clarisse, u l'è stètu u pòstu pe' l'istrusiùn de tante fiö(r)e arbenganesi fina aa sò supresciùn inti ànni da Repübbrica Lìgü(r)e. Cu'a supresciùn, fra u 1806 e u 1807, a sò gêxa a l'è stèta rangiâ a növu teâtru da sitè.s.n.c.Teâtru SivicuU Sivicu u l'è stètu u primmu teâtru d'Arbenga, recavàu inta gêxa du munastê de San Tumaxu, supressu ai tèmpi da Repübbrica Ligüre. Levàu arcüne rapresentasiùi, che fòscia e se sun tegnüe chi zà du 1798, u l'è adatàu a teâtru pe' vuluntè de privèi du 1814-16, pe' passâ dunca in gestiùn au Cumün du 1830, scibèn che i parchi i sun restèi de lungu in prupietè ae famìe de cuntu ch'e n'axevan cumisciunàu a realizasiùn. Cumm'u rèstu du cumplessu du castrum, u Teâtru Sivicu u l'ha finìu p'êsse caciàu zü du 1938, pe' slargà u fundu de Vìa D'Aste.senza_cornice|104x104px6Veggiu palàssiu da Pretü(r)aCustrusiùn missa vèrsu u fundu da vìa, in sciu sò fiàncu a setentriùn, a l'ha cumensàu a svilüpâse zà du seculu XII e, du bèllu ciü avanti, a l'è vegnüa a sêde da Pretü(r)a arbenganese, ch'a g'ha lasciàu u numme. Fra i ànni '60 e u 2009 u l'è stètu a sêde da bibliutêca sivica e, dau 2001, u l'è vinculàu daa Suvrintendènsa. De drentu, au sèntru du palàssiu, se ghe tröva in gran salùn cuèrtu da ina vorta a padiùn tütta tenzüa a frescu, mèntre i camìn e i purtèi i sun fèti d'abaìn.TûreA l'intrâ du veggiu palàssiu da Pretü(r)a, inte mü(r)aje de levante e de punènte de l'atriu, se ghe tröva di bluchetti de prìa negra de Pûi, ch'i se vegghen pe' quarche sö a partì da in'artessa de 1,5-2 m dau pavimèntu. Sti lì i sun missi int'ina mane(r)a ch'a pà testimuniansa d'ina tûre che, pe(r)ò, e ne mancan du tüttu de infurmasiùi e de mensiùi stò(r)iche.senza_cornice|104x104px14-20U palàssiu intregu u cröve a nümerasiùn pâri fra i sivichi 14 e 20, cun numma u 14 e u 18 ch'i sun pe(r)ò de intrè; i âtri nüme(r)i i van defèti pe'e büteghe du cian terénPalàssiu Borea RicciPalàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia missu a setentriùn de Vìa D'Aste, u l'è stètu cumisciunàu daa famìa di Borea Ricci, ch'u l'ha fètu fabricà chi du Sinquesèntu. U cumplessu u l'è vinculàu daa Suvrintendènsa dau 1910.senza_cornice|139x139px27Tûre e Cà di CassulìnMensunâ fìn dai tèmpi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'e se incuntravan rivandu dau castrum da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa. Fòscia da fà remuntà au seculu XIII, a cumpa(r)ìsce inte 'n attu du 1367 cumme turris Spectorum, vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta a tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da Castelanìa d'Arnascu. Presènte fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi ch'e rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in câxu de pe(r)igu.senza_cornice|104x104pxs.n.cGêxa de Santa Ma(r)ìa in FontibusA gêxa culegiâ de Santa Ma(r)ìa in Fontibus a l'è a segunda gêxa d'Arbenga Veggia e a se tröva nu luntàn daa catedrâle, ch'a furmava in cumplessu ünicu avanti ch'i fussen cacièi zü u ciòstru e e custrusiùi ch'e gh'é(r)an intu mezzu. E sò u(r)igine e nu sun gua(r)i cè(r)e, a ogni moddu a l'è mensunâ pe'a primma votta du 1098 e a pìa a strutü(r)a d'ancöi cu'ina recustrusiùn du Seisèntu, p'êsse turna rimanezâ a l'imprinsippiu du Növesèntu quande, pe' slargà a vìa, n'è derucàu a primma campâ. A gêxa a g'ha ina cianta de baxilica, a trê navè, cun de capélle in sci fiànchi e cuèrte da vorte a cruxe(r)a e a butte. Tra e ope(r)e chi cunservèi se pò regurdà a pa(r)a da Madonna cu'u Bambìn, de l'Uràssiu De Ferài, e a càscia da Madonna du Carmu, travàiu de l'Antôgnu Ma(r)ìa Marajàn.

 Nòtte 
Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

 Bibliugrafìa 






 Âtri prugètti 

 Ligammi de fö(r)a 


Categorîa:Stradde d'Arbenga