Lìgure céntro-òcidentâle

O lìgure céntro-òcidentâle ò lìgure de çéntro-ponénte o l'é o sotogrùppo da léngoa lìgure ch'o n'arechéugge i parlæ inta pàrte da Rivêa de Ponénte tra i comùn de Finâ e Tàggia, pò-u ciù conpréiza inta región stòrica de l'Ingàonia.

 Stöia 
 Òrìgine do nómme 
Sto grùppo chi o l'é stæto definîo pi-â prìmma vòtta da-o lengoìsta Werner Forner, studiôzo avoxòu de despæge variêtæ lìguri, into sò travàggio do 1980 dedicòu a-a léngoa lìgure, inclûzo into quàrto volùmme de l'êuvia Lexikon der Romanistischen Linguistik dond'o conpâre co-o nómme de Westligurisch, sàiva a dî "lìgure de ponénte"Quéllo che pe lê o corispónde a-o lìgure òcidentâle o l'é ciamòu lìgure intemélio., p. 458.

Tra e âtre clasificaçioìn de variànte da léngoa lìgure gh'é o grùppo, tòsto pægio pe caraterìstiche giögràfiche e lengoìstiche a quéllo definîo da-o Forner, do coscì dîto "lìgure centrâle" pe comm'o l'é stæto indicòu da-a Giulia Petracco Sicardi, clasificaçión da lê adotâ do 1992 into Vocabolario delle parlate liguri e, do 2010, pò-u capìtolo Liguria (Ligurien) into segóndo volùmme de l'ediçión do 2010 de l'êuvia di ànni ÒtàntaQuéllo che pe lê o corispónde a-o lìgure centrâle o l'é ciamòu zenéize, intéizo dónca in sensu lato..

O nómme de lìgure céntro-òcidentâle o vêgne da 'n critêio giögràfico de denominaçión di grùppi di parlæ da léngoa lìgure che, a tùtte e mainêe, pe caraterìstiche e confìn fra de lô o l'é do tùtto pægio a quélli mensonæ de d'âto. In particolâ, sto nómme chi o l'é stæto dêuviòu da-o Fiorenzo Toso e da âtri outoî ch'én vegnûi dòppo.

 Evoluçión 
I parlæ conpréixi inte sto grùppo chi, che a ògni mòddo gh'àn 'na çèrta variàbilitæ fra de lô, són, dòppo quélli do coscì dîto lìgure centrâle, tra i ciù ligæ a-o zenéize in sénso stréito, ch'o l'à de lóngo ezercitòu 'n'inportànte infloénsa in scê variêtæ do lìgure difûze ciù da vixìn a-a çitæ. A tùtte e mainêe, l'é probàbile che-e caraterìstiche despæge inti parlæ da Rivêa àggian de òrìgine tànto antîghe, ch'andiéivan inderê a no goæi dòppo a formaçión da Provincia Maritima, moménto inportantìscimo inta creaçión de 'na léngoa lìgure bén bén destacâ da quélle in gîo. Defæti, l'é stæto teorizòu che çèrte diferénse tra e variànte da léngoa lìgure remóntan scìnn-a-a spartiçión da Rivêa ch'a gh'é stæta a l'época do Càrlo Màgno, co-a formaçión de træ màrche che conprendéivan o levànte, o céntro e o ponénte, con l'ùrtima ch'a l'é stæta quélla con ciù ligàmmi a-o móndo provensâ, inclûzo da-o pónto de vìsta lengoìstico.

A ògni mòddo, tànte diferénse che gh'é a-a giornâ d'ancheu tra i parlæ do céntro da Ligùria e quélli de Rivêe e de l'entrotæra pàn vegnî da 'n procèsso ciù reçénte, dovûo a-o ròllo ch'o l'àiva pigiòu Zêna into móndo ligùstego. Defæti, co-a formaçión di domìnni da Repùbrica con, into Ponénte in particolâ, a conquìsta de Vintimìggia do 1221, a sotomisción d'Arbénga do 1251 e l'acàtto de Sanrémmo do 1297, s'é desvilupòu o ròllo unificatô da nêuva poténsa. A supremaçîa da Repùbrica a l'êa inta coltûa e inta léngoa ascì, fæto ch'o l'à comensòu a-aliniâ i parlæ di pàixi de mâ e di mercoéi ciù inportànti a quéllo da capitâle e che, pe cóntra, o l'à portòu a-o créscio de diferénse co-e canpàgne e-e periferîe.

I nêuvi caràteri lengoìstichi, spantegæ pe-i àssi de dôe Rivêe e de lì vèrso l'entrotæra, se són difûxi ànche co-e inpréize coloniâli ch'àn portòu o zenéize a êse conscideròu cómme léngoa comerciâle e de ciù èrta nòmina, inclûzo tra quélli che tornâvan inta Rivêa da l'Otramâ, con de stratigrafîe lengoìstiche de lóngo ciù conplèsse ch'én coscì nasciûe. Però, i parlæ riveàschi no són andæti de lóngo aprêuvo a-e evoluçioìn do capolêugo, ch'én stæte ciù dinàmiche, con de fàrte de racòrdo tra i cangiaménti ch'àn portòu a-o conservâse de træti do zenéize antîgo fêua de Zêna, dond'êan za stæti abandonæ. Inte sto mòddo chi, e-evoluçioìn do zenéize són vegnûe de vivàgne de diverscitæ into panoràmma lengoìstico lìgure, co-a tendénsa generalizâ di âtri parlæ a di cangiaménti ciù lènti che gh'àn fæto conservâ di eleménti d'antighitæ.

A ògni mòddo, a-o mànco scìnn-a l'Èrta Etæ de Mêzo e, in particolâ, a-o sécolo XII, i parlæ do Ponénte no l'àn avûo in ròllo pascîvo inte l'evoluçión da léngoa lìgure, fàndose creatoî de çèrti træti che co-o ténpo s'én spantegæ into rèsto de variànte lìguri. Da-o Ponénte vegniéiva, in particolâ, a tìpica palatizaçión lìgure di grùppi latìn PL, BL, FL, ciù avànti adotâ da-o lìgure centrâle e, pe mêzo de lê, scìnn-a into Levànte, cómme testimoniòu da-a sò difuxón ciù profónda inte l'Otrazôvo de ponénte, scìnn-a a di pòsti do tùtto de léngoa piemontéize, e da-a sò fàrta inti papê di sécoli X-XII, méntre gh'é za inte êuvie do Raimbaut de Vaqueiras, ch'o l'êa a-o servìçio da córte do Monferòu, alôa bén ligâ a-a Rivêa de Ponénte.

Pasòu o sécolo XII, co-o zenéize ch'o l'àiva pigiòu a fonçión de koiné pe-e raxoìn mensonæ de d'âto, tòsto tùtte e inovaçioìn fonétiche do lìgure pàn pe cóntra vegnî da-o capolêugo, scibén ch'én stæte adotæ in mezûa diferénte lóngo a Rivêa de Ponénte e, in generâle, mêno che inte quélla de Levànte. Quarchedùnn-a de st'inovaçioìn chi, cómme a chéita de -r a-a fìn de pòule e a riduçión de  e  a  e , a s'é spantegâ squæxi da tùtte e pàrte fêua de sénci pónti izolæ, ma o ciù tànto de quélle sucesîve, cómme çèrte caraterìstiche pigiæ da-o parlâ de Zêna da-e âtre léngoe gàllo-itàliche, abastànsa destacæ da-o lìgure, se són arestæ apénn-a ciù a ponénte de Sànn-a, sénsa difóndise a-o de la de quéllo che, ancón a-a giornâ d'ancheu, o l'é o lìmite tra i parlæ do grùppo do céntro e quélli do céntro-ponénte.

 Difuxón 
I parlæ do grùppo céntro-òcidentâle són spantegæ inte bónn-a pàrte da Rivêa de Ponénte e, in particolâ, inta sò porçión conpréiza tra Tàggia/Inperiéize e o Finâ. Sti parlæ chi s'esténdan vèrso l'entrotæra scìnn-a-a crénn-a do spartiægoa lìgure-padàn lóngo de valàdde cómme quélle de l'Inpêro, do Mérola, de l'Aróscia, do Nêva e do Varatèlla. Fêua da Ligùria aministratîva, o lìgure céntro-òcidentâle o l'é parlòu inti doî comùn d'Âto e de Cravòuna, scitoæ inta provìnsa de Cùnio scibén che a-o de sa da crénn-a de Àrpi, inte l'èrta valàdda do Pennavàire. 

Segóndo a spartiçión do lìgure inte di grùppi in sciâ bâze di træti de diferénsa di sò parlæ, a-o ponénte do lìgure céntro-òcidentâle gh'é di parlæ ch'én drénto a-o grùppo do lìgure òcidentâle ò Intemélio, spécce o Sanremàsco, pasòu l'ària tagiàsca ch'a l'é de tranxiçión, intànto chi-â levànte lasciàn o pòsto a-o lìgure centrâle e, in particolâ, a-o Savonéize. Vèrso a tramontànn-a, a-o de la da crénn-a di mónti, làscian o pòsto a-i parlæ da Bórnia e a quélli lìguri de l'èrta valàdda do Tanòu, sàiva a dî l'Ormeàsco e o Garescìn, caraterizæ da infloénse piemontéixi ciù ò mêno marcæ, intànto che dâ-arénte a-o confìn françéize se trêuva o grùppo picìn do coscì dîto lìgure arpìn.

 Variànte 

O lìgure céntro-òcidentâle, co-a sò estensción ciutòsto rilevànte e a sò poxiçión into mêzo tra o céntro e o ponénte estrêmo, o prezénta de diferénse bén bén inportànti, co-in çèrto nùmero de variêtæ ch'én chi conpréize. A sò sudivixón intèrna ciù ciæa a l'é quélla determinâ da-e dôe valàdde derê a-a çitæ d'Arbénga, sàiva a dî quélla de l'Aròscia e-e tære a-o sò ponénte e quélla do Nêva co-a pàrte ciù a levànte de l'ària do quésta spartiçión da léngoa lìgure. A segónda zöna, ch'a l'inclùdde di pàixi scìnn-a a l'entrotæra do Finâ, a l'é caraterizâ da in çèrto nùmero d'eleménti setentrionâli ma indipendénti e despægi da quélli adotæ into zenéize. Pe de ciù, a l'estremitæ de levànte de quésto grùppo coménsa a ésighe ciù caràteri in comùn co-o lìgure centrâle, prezénti sorviatùtto inte l'ària di parlæ de stànpo priéize e finarìn.

Into lìgure céntro-òcidentâle, tra e sénce variànte chi conpréize, e ciù inportànti són quélle de çitæ ciù grénde pe stöia e popolaçión e dónca, in particolâ, gh'é:
 o parlâ do Finâ ò finaléize (finarìn)
 o parlâ d'Arbénga ò arbenghéize ò arbenganéize (arbenganese)
 o parlâ d'Aràsce ò arascìn (ar̂ascìn into parlâ do pòsto)
 o parlâ d'Onêgia ò onegiéize (inejin)
 o parlâ do Pòrto ò portorìn (porturin)

Pe de ciù, gh'é de variêtæ ch'én in càngio de tranxiçión, ligæ a-o lìgure de céntro-ponénte ma con de caraterìstiche diferénti ascì, sconpartîe co-i grùppi parlæ in gîo. In particolâ, ste chi són:
 o parlâ de Tàggia: prezénte inte sta çitæ chi e inte dötréi comùn dâ-arénte, o gh'à de caraterìstiche ch'én fòscia dovûe a di ligàmmi ciù antîghi co-i parlæ de l'Intemélia, a despêto di cangiaménti ciù modèrni ch'o àn fæto vegnî ciù scìmile a quélli do grùppo céntro-òcidentâle.
 i parlæ de Bardinêo e de Carisàn: tra tùtte e variànte d'Otrazôvo avèrte a de infloénse piemontéixi quélle di doî pàixi inta pàrte ciù èrta da Bórmia són tra quélle da-i træti lìguri ciù marcæ, scicómme, prezénpio, no gh'àn ancón i infinîi da prìmma coniugaçión che finìscian pe -è ni a chéita de ciù tànte vocâle àtone, a-o mànco quànde se trêuvan a-a fìn de pòule.
 i parlæ do górfo de Lêua: i parlæ da pàrte da Rivêa conpréiza tra Lêua e Bórxi, cómme o priéize, gh'àn ciù træti ch'én tìpichi do grùppo do lìgure centrâle, tànto da êse clasificæ cómme de tranxiçión con quest'âtre variànte. Defæti, gh'àn de caraterìstiche ciutòsto despæge da quélle di parlæ vixìn, sàiva a dî l'arbenganéize e o finarìn, che pe cóntra són conscideræ into grùppo do lìgure céntro-òcidentâle.
 o parlâ de Varigòtti: variànte do parlâ finarìn, caraterìstica de quésta fraçión che scìnn-a-o 1869 a l'à fæto comùn ascì, a l'é o pónto de racòrdo tra o scistêma do lìgure céntro-òcidentâle e o grùppo do lìgure centrâle. Defæti, scibén ch'a gh'à de caraterìstiche tìpiche do finarìn, a l'é do bèllo infloensâ da-i parlæ difûxi a-o de la de Còu Nöi, spécce da quéllo de Nöi e da-o Savonéize, ch'én ciù scìmili a-o zenéize do finarìn. O Varigotìn, prezénpio, o l'é caraterizòu da-a chéita da -r- intervocàlica, diversaménte da-e âtre pàrte do Finâ, e o fórma o partiçìpio pasòu da prìmma coniugaçión co-o sufìsso -ou, diversaménte da l'-ùn caraterìstico do finarìnGh'é ancón 'n'âtra fórma, -ó, dêuviâ inte variànte ciù conservatîve do parlâ finarìn..
 o figoun: variànte ò, pe mêgio dî, grùppo de variànte ch'én scentæ do tùtto into sécolo XX, spantegæ inte di pàixi izoæ da Provénsa dónde gh'êa stæto 'n'inmigraçión de lìguri da-a Rivêa de Ponénte. Pò-u sò træto de îzoe lengoìstiche fêua do continuum prinçipâ da léngoa lìgure, o figoun o l'é conscideròu pe convençión drénto a-o lìgure coloniâle, a tùtte e mainêe pe òrìgine o pâ ligòu pròpio a l'ària do lìgure de çéntro-ponénte, in acòrdio co-i sò caràteri tìpichi e con quélli ciù antîghi òrmâi scentæ, tànto da fâlo somegiâ ànche a-o lìgure òcidentâle d'ancheu.

 Fonologîa 
A caxón da lónga unitæ teritoriâle de l'àrea dovûa a-o domìnio da-a Repùblica de Zêna, i parlæ lìguri do grùppo céntro-òcidentâle són stæti co-o ténpo infloensæ a-o zenéize de Zêna ma, a ògni mòddo, gh'é ancón bén bén d'eleménti outònomi.

 Caraterìstiche unitâie 
O lìgure céntro-òcidentâle o l'é determinòu in sciâ bâze di éxiti inte l'evoluçión de dötréi soìn, che perméttan de marcâ i confìn co-i parlæ di âtri grùppi:
 -cl- : in sciâ bâze de l'éxito do latìn -cl- s'ariêsce a determinâ o confìn de ponénte de quésto grùppo. A levànte de Tàggia gh'é defæti 'n'evoluçión a -d:ӡ- cómme inti parlæ do grùppo centrâle, méntre inte quélli òcidentâli, ò inteméli, a sò evoluçión a l'à portòu a -λ-Scrîta -ł- ascì, ch'a l'arîva inte dötréi câxi, cómme into mentonàsco, scinn-a-a -į-Gh'é ancón 'na fórma de mêzo tra -λ- e -į-, sàiva a dî -ii̯-, a Soudàn.. Prezénpio, o latìn speculum o l'é vegnûo  inti parlæ céntro-òcidentâli e centrâli, in càngio de l'evoluçión in  di parlæ difûxi ciù a ponénte. O confìn lengoìstico ch'o detèrmina o pasàggio da -d:ӡ- a -λ- o sèrve pe marcâ o confìn fra i parlæ céntro-òcidentâli e quélli òcidentâli. Quésto o pàssa ciù ò mêno pi-â valàdda de l'Argentìnn-a, a-o mànco into sò træto de mêzo, caraterìstica bén bén ciæa into nêuvo comùn de Montâto Carpâxe: defæti, o pàize de Carpâxe, in çìmma a-a còsta de levànte da valàdda, o gh'à 'n éxito pægio a-i parlæ de çéntro-ponénte; Montâto, ciù in bàsso e arénte a-a scciumæa, o gh'à 'n parlâ ch'o s'é in càngio evolûo con di modélli ciù scìmili a-o lìgure òcidentâle.
 -lj- : l'evoluçión ch'a gh'é stæta da-o latìn -lj- a permétte in càngio de delimitâ o confìn de levànte de sti parlæ chi; defæti ciù levànte de l'ària de confìn tra Nöi e Finâ gh'é stæto cómme èxito -dӡ-, cóntra -i̯- ò -λ-, a ponénte. Prezénpio, o latìn familia o s'é evolûo inte dôe fórme , tìpiche do lìgure centrâle e òrientâle, e  ò .
 -n- : into lìgure centrâle, dónde gh'é de infloénse gallo-itàliche ciù marcæ, gh'é stæto a velarizaçión, sàiva a dî 'na pronónçia ciù nazâle, de quésto són ma a ponénte de l'ària de confìn tra Nöi e Finâ sta caraterìstica chi a no s'é svilupâ, inte 'n mòddo scìmile a-i parlæ difûxi a levànte de Monêgia, e dónca a-o confìn tra o lìgure centrâle e òrientâle. O latìn lana o l'é coscì vegnûo  in scàngio do lìgure centrâle, dónde l'éxito o l'é stæto .
 -ē- : into lìgure céntro-òcidentâle a ē latìnn-a a s'é evolûa, coscì cómme inte âtre àrie laterâli, inte 'n mòddo despægio da-o lìgure centrâle. Defæti, méntre into zenéize gh'é o ditóngo -ej-, inti parlæ lìguri céntro-òcidentâli e òcidentâli, coscì cómme inte quélli òrientâli, quésto o no l'é acapitòu. Prezénpio, o latìn bibere o s'é evolûo in  inte variêtæ a-o ponénte do Finâ e a-o levànte de Monêgia, méntre into lìgure centrâle, co-o ditóngo da -ē-, gh'é . Da segnalâ ancón cómme, scìnn-a inta región conpréiza tra Arbénga e o Finâ, s'ascìste inte dötréi câxi specìfichi a-a conpàrsa do ditóngo da -ē-: sto fæto chi o l'acàpita in particolâ quànde aprêuvo a quésto són gh'é 'na -r-, ségge primâia che segondâia da-a -i-. Inte sta zöna chi, defæti, gh'é  e  ma, co-a -r-,  e  ascì.
 -tr- : l'éxito do -tr- latìn o l'é do tùtto particolâ di parlæ ch'én drénto a sto grùppo chi, co-in'evoluçión inte -r- ch'a se peu trovâ inte âtre léngoe gàllo-itàliche e inta léngoa françéize ascì. Prezénpio, gh'é o pasàggio da-o latin pater in , inte 'n mòddo despægio da-o zenéize  e da-i parlæ lìguri òcidentâli dónde, cómme into provensâ, o l'é vegnûo .

 Caraterìstiche spantegæ 
 -alt-, -als-: caraterìstica che inte l'ària lìgure a l'é arivâ a doî éxiti despægi, a divìdde a meitæ o lìgure céntro-òcidentâle. Defæti l'é poscìbile de evoluçioìn diferénti, sàiva a dî  e  cóntra  e , che se prezéntan tùtte dôe inte l'ària de quésto grùppo. In particolâ, inti pàixi de Aràsce, da valàdda do Lerón e inte tùtte e bànde a ponénte de sti pòsti chi gh'é o prìmmo éxito; in càngio tùtti quélli a levànte gh'àn, prezénpio, atru a-o pòsto de autru e fasu in càngio de fausu.
 -ct-: o grùppo latìn -ct- o gh'à cómme éxito de bâze o latìn , co-a semi-vocâle j che de sòlito a se tàcca a quélla ch'a-a precédde a formâ di ditònghi, ma, inte çèrti parlæ de l'entrotæra, gh'é stæto a fuxón inte . Sto træto chi, in comùn con di pàixi de l'entrotæra de Sànn-a e de l'Otrazôvo, o l'é ligòu a 'n'antîga penetraçión do piemontéize, despægia da quélle ch'én stæte ciù avànti adotæ da-o zenéize.
 -k-: a diferénsa da -g- depoî a vocâle velâ, prezénpio in "fò" (da fagu), ch'a l'é chéita inti ciù tànti parlæ lìguri, inte çèrte variànte de céntro-ponénte gh'é stæto a chéita de -g- che vegnîvan da -k- ascì. Sto fæto chi o vêgne da 'n'infloénsa do piemontéize bén bén antîga che, pe mêzo di parlæ de tranxiçión da Bórnia, a l'é arivâ scìnn-a inte de valàdde de l'Ingàonia, spécce inte quélla do Nêva.
 A tònica velarizâ: træto fonético spantegòu tra di pàixi da Rivêa de Ponénte, o peu êse inte di gràddi diferénti de velarizaçión, da-a "a" serâ, , scìnn-a-a "ò", prononçiâ ségge  che . Inte l'ària do lìgure céntro-òcidentâle sto træto chi o gh'é, prezénpio, a Onêgia, a-Aràsce, a-o Tô e a-o Finâ.

 Nòtte 
Nòtte a-o tèsto

Nòtte bibliogràfiche

 Bibliografîa 










 Diçionâi 















 Vôxe corelæ 
 Dialetologîa lìgure

 Ligàmmi de fêua 


Categorîa:Lengua ligure