Bâsu du Giudeu

U Bâsu du Giudéu, cunusciüu ascì cùmme Ròcca de Barlörie (Bâzu du Gidé in bardenòllu, Rocca Berleurio inta tuponumàstica ufisià), u l'è in brìccu da cadéna de Preàrpi Lìgüri che, cu-u scöju ch'u ghe stà in sìmma, u rìva a 844 métri srua u livèllu du mà.

 Geugrafìa 

U Bâsu du Giudéu u se tröva du tüttu intu teritòriu du cumün de Tuiràn, mésciu in scé rìve du Mùnte Càrmu, e u l'è afaciàu in sciù valùn dund'u scure u Riàn da Vàlle, pàrte ciü âta da vàlle du Varatèlla, nu luntàn da-u Zùvu. Inta sö sìmma, ch'a riva fina a 844 m da-u livèllu du mà, a Ròcca a l'è furmà da ina gran strutüra de dulòmie a vìsta cun di straciùngi a-i sö lâti, levàu quéllu vèrsu mùnte, dund'i prài ch'i a tàcca a-u masìcciu du Càrmu i rìva a ina vintèna de métri da-a sìmma.

 Stòria 
 Nòmme 
E prìmme mensiùi stòriche du Bâsu i sùn liàe a quélle da regiùn dund'u se tröva, e Barlörie, prezénte zà intu catàstru de Tuiràn du 1508, dund'a l'è scrìta int'in mòddu nu vâri fisàu cu-e fùrme Berlorea, Berloria o Berloyra, vegnüe ciü següre inte quéllu du 1568, dund'a l'è scrìta Berloia o Berloija. Du 1795, a gh'è ina mensiùn du Bâsu sutt'a-u nòmme de Bo Berleuia e, a-a fìn, cùmme Ra Berleurio a-a metàe de l'Öttusèntu.

In se urìgine söe, tütti dùi i nòmmi scöju a paré ch'i sécce du bèllu antìghe. Quéllu da regiùn, in particulà, u vegnerêa da-a raìxe behr, adeurà pè "cuntrafòrte", "rìva ch'a chìna intu riàn" o ancù "scìtu de muntàgna", scignificâti ch'i s'adàtta bèn a-a natüra du scìtu. Pè a fùrma "Bâsu du Giudéu" u Bernardo Mattiauda u l'à prupòstu, partìndu da Bâtzu du ciù De (da lèi indicà cùmme versiùn bardenòlla du tupònimu, quélla d'ancöi a l'è Bâzu du Gidé), in'urìgine lià a-a prezénsa de in scìtu sâcru di Lìgüri Antìghi in scià sö sìmma mésciu quâxi in upuzisiùn a-u gràn scöju du Mùnte de Sàn Pêru, cu-a fundasiùn d'in scìtu sâcru crestiàn sciü stu brìccu ch'a l'è cunsciderà da l'autù cùmme in'asiùn scimbòlica da növa religiùn, apéna rivà inta zòna. In'âtra teurìa a prupùne l'urìgine du tupònimu da l'espresciùn iustum decus, "giüstu cunfìn", nòmme ch'u ne vegnerêa cuscì da l'etàe di bizantìn, quànde u limes cu'i lungubârdi u sarêa duvüu pasà pè de chi.

 Castelà lìgüre 

Daré a-a Ròcca a gh'è a sèlla ch'a rìva quâxi atàccu a-a sìmma du Bâsu, tegnüa a pràu inta sö rìva a-a tramuntâna. Inte stu scìtu, fòscia sccianelàu da l'òmmu, a l'è stàita descuvèrta ina bulà de rèsti de ceràmica, pàrte de gère e vâxi ch'i vegnìva da-a prudusiùn du pòstu, ciü di tòcchi de vernìxe nèira, ch'i remunterêa tütti a-u II séculu prìmma de Crìstu.

U nümeru de retruvaménti u paré dùnca liàu a-a prezénsa de in castelà picenìn, mésciu atàccu a-a vìa principà e de vàlicu da zòna, cu-ina puzisiùn scìmile a di âtri scìti cùmme, prezémpiu, a necròpuli da Cascìna d'Àju.

Pe ste descuvèrte chi, u scìtu u l'è stàitu diciaràu de impurtànte interèsse archeulògicu e, da-u 2018, bêne prutèttu.

 Tùre de l'Etàe de Mèzzu 

Sciü u scöju in sìmma a-u Bâsu du Giudéu i se tröva e ruvìne d'ina strutüra a ciànta quàddra, ch'a l'è stàita identificà cùmme ina bâze de tùre. A mezüra ciü o ménu 5,70 m pè 5,20 m e i rèsti de müràje i gh'àn in spesù de tòstu in métru, pè levâse a-a giurnà d'ancöi fìna a in métru e mèzzu da-e fundasiùi, arembàe drìte in scià prêa. Miràndu a-a técnica de realizasiùn, u se végghe cùmme i bluchétti de prêa, prubabilménte recavài da-u pòstu, i nu sùn vâri laurài e mésci sciü sèi rìghe ciütòstu regulâri pè dimensiùn. Sta técnica, bèn pòvera, a l'è tìpica da fìn de l'Etàe de Mèzzu, cuscì cùmme a casìna ch'a l'è stàita aduerà.

De ciü, a-u reùndu da tùre e pè e rìve da Ròcca, s'è truvàu di rèsti de maiòlica antìga, de ceràmica invedrà cu-u föu, de ceràmica nu tenzüa e fìna d'ina gèra islàmica, fòscia aduerà pè tegnìghe l'àiva pè e vàrdie da tùre, dàitu che d'atàccu i nu ghe sùn de funtâne o riài. Sta chi a l'è stàita in retruvaméntu ciütòstu impurtànte, in qualitàe de scìtu de sö descuvèrta ciü a punènte de Zéna e p'ése ün di ràiri retruvaménti de stu tìpu de ceràmiche luntàn da paìxi o sitàe, tàntu d'avé nùmma in âtru câxu du gènere in Ligüria, ch'u l'è quéllu da gròtta du Mü a Pèrti du Finà.

Da-e técniche de custrusiùn e u tìpu de ceràmiche truvàe chi, a l'è stàita prupòsta in datasiùn da tùre a-u XII-XIII séculu, scibèn che, prubabilménte, a nu l'è stàita ni vâri inpurtànte ni aduerà pè vâri tèmpu, dàitu che a memòria söa a l'è prèstu scentà inta stòria tuiranìna. A sö funsiùn, cunscideràu u scìtu panuràmicu e stratègicu, a l'è bèn prubàbile ch'a fùsse quélla de vàrdia da vixìna stràdda da sà e de segnalasiùn vèrsu u Zùvu, a-a tramuntâna, e l'abasìa de Sàn Pêru, a mezugiùrnu.

 Cumünicasiùi 
A-u Bâsu du Giudéu a se ghe pò rivà cu-in chiürtu senté ch'u se destàcca da-u stradùn de tèra pè l'abasìa de Sàn Pêru, a partì d'inta regiùn de Barlörie.

Inti àgni Trènta a Ròcca a l'è stàita stüdià pè végghe s'a fùsse bòna pè druvìghe de vìe pè a rampignà spurtìva, muntàndughe sécce d'in fùndu a-u valùn che da-a sèlla, però a prêa che a fùrma a l'è tròppu tènera p'ése in arémbu següru e, a ògni mòddu, i nu ghe sùn di percùrsi de càrche interèsse.

 Nòtte 

 Bibliugrafìa 


 Âtri prugètti 

 Liàmmi de föra 


Categorîa:Montàgne da Ligùria
Categorîa:Tuiràn