Varigotti

Varigotti (Varigòtti in s̠enéis̠e, Varicottis in latìn, Varigotti in italiàn) u l'è üna frasiùn du cumüne de Finô ch'a l'à üna pupulasiùn de 577 abitanti. Scituou in-ta parte de levante du cumüne, fina du 1869 u l'à fètu cumüne pe cuntu sö, vegnindu poi tacô a cuéllu de Pia pe finî, du 1927, in-tu növu cumüne de Finô.

 Geugrafia 
sinistra|miniatura|280x280px|Vista du côu de Pünta Créna
U pais̠e de Varigotti u se tröva in-ta parte de levante du cumüne de Finô, da-u cuôle u l'è separou da-u côu de San Dunôtu. A burgô ciü grénda da frasiùn, cuélla du Côu, a l'è missa a-u de sutta de l'ôtru côu cunpréis̠u in-tu teritòiu da frasiùn, a Pünta Créna. Varigotti u se s̠vilüppa pe-u ciü in-ta picina ciôna a punénte de Pünta Créna, afaciou in-sciu Mô Ligüre, ma gh'è ascì de burghè custruie ciü in ôtu, in-scia custéa di bricchi daré au burgu e ch'i muntan fina a l'ôtuciàn de Môgne, a-i cunfìn cu-i végi cumüni de Vèrs̠i e de Lacremô.

U teritòiu da frasiùn u l'è traversou da tanti rién: dau levante, de là da Pünta Créna, u gh'è u Riàn Tèra Russa, ch'u finisce in-ta Bôia di Saracéni in curispundénsa du Môpassu, e u Riàn Burdella, ch'u cônpa l'ègua du Riàn Portu ascì. U céntru da frasiùn u l'è poi traversou da-u Riàn Funtôna, ch'u sfoccia in-ta cias̠aIn finarìn a l'è ciamô "cias̠a" l'aéna davônti a ün burgu mainô du pais̠e, da-u Riàn Guélla, ch'u china s̠ü da-a regiùn da Priagrussa, e da-u Riàn Armaréu, ch'u nasce in-ta regiùn de Furnôxe. A-a fìn, vèrsu punénte u gh'è u Riàn Amurés̠i, u Riàn Chién e u Riàn Lasca, ch'i nascian tütti in-sce l'ôtuciàn de Môgne. 

Tra-e burghè de Varigotti a ciü inpurtante a l'è cuélla du Côu ma, a ogni moddu, u ghe n'è tante ôtre, survatüttu in-scia stradda de Is̠ascu pe-e Môgne: u Muìn, u Pìn, u Giardìn, e Cà di Moi, i Chién, u Briccu, Is̠ascu, e Môgne e a Sèrva. 

 Stòia 
 Eté antiga 
A dôta de fundasiùn du pais̠e de Varigotti a nu l'è cunusciüa ma de següu a regiùn a l'è abitô fina da-i ténpi di antighi rumôni, cun di sepürti, descruvîi arénte a-a géxa végia de San Luénsu, ch'i remuntan fina a-u III séculu d.C. L'è prubabile che u primmu burgu de Varigotti u ségge stètu fundou chi pe-a pres̠énsa de cuélla che a-a giurnô d'ancö a l'è cunusciüa cumme a Bôia di Saracéni: a sö furma a ne fà ün di pünti ciü au redossu de tütta a Rivéa de Punénte, ch'u l'à garantiu in-tu pasou ün portu següu pe-e nôve ch'i ghe pasôva. E cumunicasiùi pe tèra i l'éan pe cuntra garantie da-a Via Julia Augusta, che però a pasôva ciü a l'internu pe-a valô Ponci, in-tu teritòiu da frasiùn de Vèrs̠i.

Cun-u créppu di rumôni, Varigotti u l'è restou pe cuôrche ténpu sutta a-i bis̠antìn asémme a-u rèstu da Ligüria, alantù urganis̠ô in-ta cuscì dita Provincia Maritima Italorum, dunde u gh'axèiva de funsiùi de inpurtante portu militôre. In-tu stu periudu u gh'è stètu a primma custrusiùn du cuscì ditu castrum de Varigotti in simma a Pünta Créna. A l'inprinsipiu u l'éa furmou da üna furtificasiùn centrôle in-sciu püntu ciü ôtu du côu, dund'i partivan e miôge ch'i circundôvan u pais̠e végiu, che se pöan véi ancua ancö, e cuélla de s̠baraméntu du portu. U pais̠e végiu u se truvôva pe cuntra in-sce l'ôtra riva rispèttu a cuélla d'ancö, cunpréis̠u tra-u portu e a miôgia s̠a mensunô, ch'a se tröva a meité artéssa du fiancu de levante de Pünta Créna.

 Eté de Més̠u 
L'intrô de Varigotti in-te l'Eté de Més̠u a l'è stèta préstu segnô da ün grôve fètu, cun-u sachés̠s̠u e a distrusiùn du pais̠e végiu da parte di lungubôrdi du re Rutari, du 643, cun l'invaxùn da Rivéa e a fìn du duminiu di bis̠antìn. Fina a cuéllu muméntu Varicotti u l'éa ancua ün inpurtante portu in-sciù Mô Ligüre, cun-a sö distrusiùn che a l'è regurdô fina in-te cronache d'alantù, cumme a famus̠a "Cronaca du Fredegariu":

Cun-u növu dominiu du regnu lungubôrdu a regiùn de Varigotti a l'è intrô in-te üna furte cris̠i, cun-i barbari ch'i nu gh'axèivan de flotta e dunca, a despétu da sö antiga funsiùn strategica, u portu u l'è stètu abandunou. A-u periudu ciü scüu da stòia du burgu a l'è ligô a famus̠a tradisiùn lucôle de üna pustasiùn di saracéni in-ta regiùn. Stu fètu u l'è stètu duvüu a l'is̠ulaméntu du pais̠e da l'entrutèra e a-u sö abandùn scuéxi tutôle, raxùi che n'àn fètu ün portu següu pe-i pirôti mus̠ulmén ch'i stôvan in-ta Pruvénsa, in-ta bôs̠e du Frascinéu. L'è dunca puscibile che, doppu avéighe fundou ün scô picenìn, di saracéni i l'aggian cumensou a stô Varigotti, mesccianduse ciü tôrdi cun-e génte du postu. Delungu segundu a tradisiùn, da stu fètu chi u ne végne u survanumme di varigutìn, cunusciüi in-tu rèstu du Finô cumme i "saracéni".

Scibén ch'i nu ghe séggian de pröve següe a cunfèrma da sta stòia, a ogni moddu l'è puscibile che a burgô da Cà di Moi a remunte a sti agni chi. Ciü che u sö numme, e cà da burgô i pan regurdô cuélle du Levante, pe-u sö stile "levantìn" che u nu se tröva guéi de spéssu in-ta Rivéa. Pe de ciü, a sö pus̠isiùn arucô in simma a ün promontoiu in-scia maina de Varigotti a a rendéiva ün scitu bén diféis̠u, che u cuntrulôva ascì a müatêa pe-a Sèrva, l'ünica stradda ch'a l'intrasse in-tu Finô da levante. A ogni moddu, cun-a distrusiùn du Frascinéu du 973 da parte de üna liga de régni crestién, a bôs̠e ciü picenina de Varigotti a l'è stèta de següu abandunô.

Pasô sutta a-u cuntrollo da môrca aleramica e poi du Bunifasiu du Vastu, a-u XII séculu i remuntan e primme mensiùi du scitu de Varigotti, mascimaménte lighè a l'antiga géxa de San Luénsu, unde, da-u 1127, i s'éan stabilîi i fratti benedetìn de l'abasia de Lérins, purtandu prubabilménte a cultivasiùn de l'oiva in-tu Finô. Du 1162 a l'è poi stèta fundô a môrca de Savuna, cuntrulô da-u Riccu du Caréttu, cun-a regiùn de Varigotti ch'a s'è truvô in-sciù cunfìn tra u duminiu di Du Caréttu e u növu cumüne de Noi. I fratti de Lérins i ghe sùn restè fina du 1177, cuande a géxa de San Luénsu a l'è vegnüa a parocchia da pais̠e.

A despétu da ruvina da végia Varigotti, u sö portu u l'éa restou ün scitu strategicu de grénda inpurtansa, tantu da ése cuntéis̠u fra i Du Caréttu, che i l'éan vegnüi i scignùi du Finô, e u cumüne de Noi, che pe cuntru u s'éa liberou da-u sö duminiu. I varigutìn i l'àn dunca fètu stramüu da-u scitu du portu fina a punénte de Pünta Créna, pe dedicôse survatüttu a-a pésca e a l'agricultüa und'u gh'è u pais̠e d'ancö. I se sùn dunca furmè e burghè du Pìn e de Chién, culeghè cun-a costa da de müatêe che, pe Isascu, i rivôvan ascì in-sce l'ôtuciàn de Môgne. Intantu a s'éa giustô a ratélla cun Noi, cu-i marchéis̠i du Finô che, lasciandu pèrde i tentativi de turnô scignùi de Noi, i l'axèivan decis̠u de rinfursô u portu de Varigotti cun de növe furtificasiùi. Du Duxéntu u l'è cumensou ün periudu de richéssa pe-u burgu, survatüttu grasie a-u trafegu de nôve ch'i ghe pasôva, e Varigotti u s'è dunca custituiu a "cunpagna", üna libera curpurasiùn di ommi du pais̠e scimile a-e ôtre ch'i l'éan nasciüe a-u Finô.

U muméntu de gréndu s̠vilüppu pe Varigotti e pe-u rèstu du Finô u l'è però finiu du 1341 cuande, in-tu cursu de üna guéra cuntra a Repübbrica de S̠éna, segundu a tradisiùn u portu du pais̠e, rivôle de cuéllu da Süperba, u saiéiva stètu interou da üna flotta de növe galêe cumandè da-u capitàn da Repübbrica Giuanni De Môi; mèximu destìn che u l'è tucou a cuéllu de Savuna du 1528.

 Eté muderna 
Ciü de mis̠éie purtè da-a guéra, u Finô u l'à patiu ascì di sachés̠s̠i di pirôti Türchi e dunca, doppu a sö urtima invaxùn du 1559, l'è stètu custruiu a ture de guôrdia in simma a Pünta Créna, unde a se pö ancua véi. Pe-a sö pus̠isiùn, in-tu scitu du végiu castrum bis̠antìn, aua a ture a l'è cunusciüa cu-u numme de "Castellu". De stu periudu a l'è növa parocchia ascì, a testimuniansa du s̠vilüppu du pais̠e növu a punénte du côu, méntre l'antiga géxa de San Luénsu a l'è stèta cianìn cianìn abandunô pe-a sö pus̠isiùn is̠ulô e e stradde nu guéi bune ch'i ghe rivôva.

Pasou u periculu di atacchi musulmén, u marchexôtu u l'è stètu devastou da üna növa guèra, cun l'invaxùn du Finô da parte du Regnu de Spagna. I s̠enéis̠i i l'àn dunca pruvou a mesciône i cunfin a sö vantaggiu, custruindu du 1582, in-ta regiùn da Carubba, a picina ture dita de Bas̠ue. Sta ture, che aua a l'è scituô in-sciu cunfin tra Noi e Finô, a l'éa stèta tiô sciü cun-a pretéis̠a de cuntrulô u cuntrabandu da sô ma, in-sce indicasiùn di varigutìn, u l'è intervegnüu l'inperatù urdinandu a-i s̠enéis̠i de retiô e sö trüppe. Pasou sutta a-u cuntrollu direttu di spagnolli du 1602, u marchexôtu u l'è stètu a-a fìn acatou da-a Repübbrica de S̠éna du 1713, und'u gh'è cuscì finiu u burgu de Varigotti.

 Eté cuntenpuranea 
Cun-a grénda rivulusiùn istitusionôle tisô da l'invaxùn du Napuliùn e a sucesiva creasiùn da Repübbrica Ligüre, u pais̠e de Varigotti u l'è stètu elevou a cumüne pe cuntu sö. De stu periudu u gh'è restô üna testimuniansa in-tu numme du cuscì ditu caruggiu du Burò, und'a gh'éa a cà cumüna du burgu. De sti agni u pais̠e u l'à poi visciüu l'avertüa du toccu da Stradda Aurelia ch'a u traversa, cun-a viabilité ch'a l'à cuscì fètu stramüu a ün traciou lungu a rivéa. In-tu detaggiu, u sö percursu u pasôva u côu sübétu a munte du mudèrnu garbassu de Varigotti, lungu cuélla che ancö a l'è dita a Stradda Végia. A stradda, traversandu a lücalité de Coste, a l'à però purtou e vivagne ciü vixine a-u pais̠e a sciügôse du tüttu.

Du 1853 u cumüne de Varigotti u cuntôva de tostu 700 abitanti, spartii in-ti cuarté du Côu, du Muìn, de Is̠ascu, da Sèrva, du Pìn, du Giardìn e de Môgne, cun-a pupulasiùn che a se dedicôva survatüttu a-a pésca e a-a prudusiùn de l'öiu e di agrümmi. A gh'éa ascì üna côva de pria da casìna, cu-i resti da sö furnôxe ch'i se pöan ancua véi in-tu bôsu sutta a-a burgô da Cà di Moi, ciü che ün'ôtra de tèra russa tantu fina da ése döviô in-ta realis̠asiùn de tundi e ôtri ogetti. In-tu pais̠e a gh'éa ascì üna picina bateria custéa, cuntrulô da ün artigé.

Fètu inpurtantiscimu pe-a stòia du burgu u l'è stètu, tra u 1864 e u 1872, a custrusiùn da feruvia S̠éna-Vintimîa che a l'inprinsipiu a cunprendéiva üna stasiùn a Varigotti ascì, inaugurô du 1872 ma serô du 1977 asémme a-u stramüu a munte da linea pe-u sö reduggiu. In-tu méntre, du 1869, nu sénsa de furti rexisténse da-a pupulasiùn du burgu, u pais̠e u l'è stètu tacou asémme a Lacremô, ch'u faxèiva cumüne lé ascì, in-te cuéllu de Pia. A-a fìn, cun-u regiu decrétu nümeru 1 du 1927, Varigotti u l'è pasou cun Pia in-tu növu cumüne de Finô.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Persune lighè a Varigotti 
 Renato Castellani (Varigotti, 1913 - Rumma, 1985), regista du cine.

 Sciti de interesse 

 Architetüe religius̠e 
 Géxa de San Luénsu: a l'è a séde da parocchia du pais̠e e a l'è stèta custruia pe üna primma otta in-tu Trexéntu, in-tu stile tardu-göticu. Da custrusiùn mediuevôle u l'è restou sulu u canpanìn, in parte recustruiu, dètu che u sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna realis̠asiùn sucesiva, fèta cun ün stile baroccu. A géxa a pres̠énta üna cüpula e üna faciôta decurô cu-e bande uris̠untali cumüni in-sce tante géxe ligüri e a l'è stèta turna durbia, doppu a sö recustrusiùn, du 1725, vegnindu sübitu deciarô cumme a parocchia du pais̠e.
 Géxa végia de San Luénsu: a l'è scituô in-ta riva du munte daré a Pünta Créna, surva a-a cuscì dita ansa di Saracéni, e a l'è üna de custrusiùi ciü antighe da regiùn, ch'a remunta a-u VI-VII séculu. Du 1127 a sö prupieté a l'è pasô da-u vescu d'Arbenga Otùn I a-u munesté benedetìn de l'is̠ua de Lérins, in Pruvénsa, scibén che a l'è finia préstu sutta a-a Céive du Finô, in-te cuélli agni a géxa ciü inpurtante du Finô dètu che i batés̠i i l'éan fèti sulu lì. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu de üna recustrusiùn sucesiva, du Cuattruséntu. Però, du 1586, dèta a sö pus̠isiùn föa via e e picine dimensciùi, a parocchia a l'à fètu stramüu in-te l'oratoiu de San Tugnìn, in-tu céntru du pais̠e.
 Oratoiu de San Tugnìn Abùn: u l'è üna custrusiùn ch'a se tröva in-scia SS1 Aurelia, arénte a-a parocchia de San Luénsu e a-u végiu palassu du cumüne, ch'a remunta ciü o ménu a-u Trexéntu. A l'à üna strutüa a navôta séncia e a l'è a séde da cas̠assa da-u mèximu numme. De ciü, tra-a serô da géxa végia de San Luénsu e a custrusiùn de cuélla növa, prinsipalménte pe-u Seiséntu, a l'è stèta a séde da parocchia de Varigotti.

 Architetüe militôri 
 Ture de Varigotti: a l'è a ture ch'a se tröva in simma a Pünta Créna, dedôtu a-a burgô du Côu. A l'è u frütu de üna recustrusiùn de l'Öttuséntu fèta cu-i materiôli e a-u pustu de üna ture bénben ciü antiga, parte du castrum bis̠antìn derucou du 1341, doppu ün taccu di s̠enéis̠i a-u portu du pais̠e. A séncia ture, da-a furma a cuattru lôti e ôta dùi livélli, a l'è stèta realis̠ô cumme üna pustasiùn de canùi pe-a diféis̠a da Rivéa.
 Castrum de Varigotti: u l'è furmou da-i rèsti du scistéma de furtificasiùi realis̠ou in simma a Pünta Créna, unde in urigine u se truvôva u pais̠e. A sö parte ciü antiga a remunta a l'Ôtu Mediuévu, vegnindu poi derucô e recustruia varie otte in-tu cursu di séculi.

 Cultüa 
 Istrusiùn 
A Varigotti a gh'è üna bibliutéca püblica: ciamô Biblioteca San Lorenzo, a l'è scituô in-scia SS1 Aurelia e a l'è stèta durbia a-i 3 de s̠ügnu du 2006.

 Dialéttu 
U parlô de Varigotti u l'è üna variante da léngua ligüre che, cu-e sö carateristiche de trans̠isiùn, a l'è u s̠untaméntu tra-i dùi grüppi du ligüre du céntru e du ligüre de céntru-punénte. In-tu detaggiu, u piggia di carateri ségge da-u finarìn, parlou in-tu rèstu du Finô, cun di ôtri ch'i sùn pe cuntra cumüni in-te varieté de Noi e de Savuna. Tra-i sö eleménti ciü inpurtanti, u varigotìn u l'è carateris̠ou da:
 chéita suvénte da -r- intervucalica in-te ün moddu scimile a cuéllu che u capita in-ti pais̠i de là de Côu Noi ma nu in-tu finarìn in sénsu stréitu.
 furmasiùn du partisipiu pasou da primma cuniugasiùn a-a manéa s̠enéis̠e, fètu cun-u sufissu "-ou" a-u pustu de "-ùn", tipicu de varieté de Finô e de Côrxi, e de "-ó", pres̠énte in-te cuélle ciü cunservative du finarìn. Régula paéggia a và ascì pe-i agetivi ch'i finisce pe sta des̠inénsa.
 carateristica tipica du finarìn e, in generôle, de varieté du grüppu de céntru-punénte, a l'è pe cuntra a mancansa du fenomenu da velaris̠asiùn da -n-; dunca, pres̠énpiu, se dixe ancua "canpôna" a-u pustu de canpann-a, furma ch'a gh'è s̠a vèrsu u savunéis̠e.

 Cumunicasiùi 
miniatura|250x250px|U végiu percursu de l'Aurelia, in-scia sinistra, e cuéllu növu, in-scia drita, miandu da Pünta Créna vèrsu Côu Noi

 Stradde 
U pais̠e de Varigotti u l'è traversou da-a SS1 Aurelia, ch'a u s̠unta cun Noi, vèrsu levante, e cun l'ôtra frasiùn finarina de Pia, a punénte. L'avertüa du traciou ciü mudèrnu a l'è stèta benbén inpurtante in-ta stòia du postu: in-ti ténpi ciü antighi, cuande a pasôva pe cuntra in simma a l'ôtuciàn de Môgne, u nu gh'éa de stradda che a permetésse üna fasile intrô pe tèra in Varigotti. A viabilité du pais̠e a cunprénde ancua a stradda de Is̠ascu, ch'a munta da-u céntru da frasiùn fina a-a burgô cun-u mèximu numme, tacanduse a-a fin cun-a SP45 Finô-Môgne-Vuxe-Spoturnu, e da-a Stradda da Sèrva che, muntandu da l'estremité de punénte du burgu, a riva lé ascì a s̠untôse cun-a SP45.

 Feruvie 
Varigotti u l'éa servìu da üna sö stasiùn in-scia feruvia S̠éna-Vintimîa, inaugurô du 1872. U végiu percursu u l'è stètu serou ciü o ménu sént'agni doppu, cun-u stramüu a munte da linea realis̠ou pe-u sö reduggiu, cun-a fermôta de Varigotti ch'a l'è stèta a-a fin dis̠méssa a-i 12 de mas̠s̠u du 1977.

D'ancö l'edifissiu da végia stasiùn u l'è vegnüu üna cà privô méntre, a-u pustu de culisse, a l'è stèta traciô üna növa stradda, a Stradda de Oive.

 Nute 
Nute a-u tèstu

Nute bibliugrafiche

 Ôtri prugètti 

 ̠Suntaménti estèrni 




Categorîa:Finô
Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a