Dialéttu priéze

U Parlâ da Prìa (o ascì dialéttu priéze, scrîtu segundu a grafìa Accame dialéttu priéṡe, in zenéze Dialétto prïeize, in italiàn Dialetto pietrese) u l'è in dialéttu de genere ligüre du séntru-punénte (mêxima famìggia du dialéttu d'Arbenga e du Finâ) parlòn a-a Prìa e in-ti paîzi d'in gìu.

U g'ha di trêti carateristichi ch'i remandan a-e parlê du gruppu sentrâle, tantu che, insémme cun quéllu de Löa, u l'è da cunsciderâ l'è in parlâ de tranzisiùn cun sti chi.

 Descrisiùn e stoja 
U dialéttu da Prìa a l'è üna de varietê da léngua ligüre parlê in-ta Rivêa de Punénte, ciǜ che in-tu mêximu cumǜn da Prìa u l'è parlòn asci in-te tütta a vaâ du Marémula, cu-i paîzi de Giüsténixe, du Tû e de Magiö, ch'i g'han e sö particularitê. Quéllu da Prìa u l'è in parlâ de tranzisiùn ch'u se sumeggia cun quéllu de Zena e de Savùna, scicumme che a zona a gh'à avüu ina grossa infruénsa da parte da Repübbrica de Zena, survatüttu fra u 1325 e u 1797, quande a sitê a l'êa sede du capitanòn lucâle, che u cunprendêva ascì Tuiàn, Buisàn, Borzi e Veéssi, ciǜ e frasiùi de Ransci da Prìa e de Vèrxi (o ascì Versci) de Löa.

 Spartisiùi 
• Dialéttu da Prìa: a l'è a parlâ sitadîna, parlâ in-tu veggiu, mentre che in-tu tòccu da sitê a-u de là du Maémua, versu u Sucursu, u cuménsa u cuntattu cu-u parlâ de Borzi, che cumunque u resta ben vixìn in-ta còcina.

• Dialéttu de Giüsténixe: ch'u cunserva de ciü di trêti arcaichi, cun de diferénse fra ina burgâ e l'âtra, u mustra a velarizasiùn da a tonica, marcâ cumme <ô>, u lescicu u se vixina ascì cu-i dialétti da Vāatèlla (ch'i se sumeggian de ciü a-i dialétti de valê d'Arbenga) e de Bardenéi (èrta Burmia).

• Dialétti du Tû e de Magiö: influensê da quéllu da Prìa, i mustran di trêti tipichi, turna despaéggi a segunda du postu, ün di ciü grossi càngi u l'è u truncâ di participi in -òn (ch'i vegnan in -ò).

 Grafìa 
Cumme pé âtre varietê de léngua ligüre a nu a l'exìste ina grafìa ch'a secce da tütti recunusciüa: u gh'è stêtu diferénti moddi de scrîve u dialéttu, cun de pruposte ch'e l'êan partîe da-u Giacomo Accame, fin a l'ürtima versciùn ch'a l'è sciurtîa pe'a pübbricasiùn du disiunâiu Prìa du 1999, scrîtu da lê in persùna cun l'arenbu du cumǜn da Prìa, doppu êsse stêtu zà l'autû de quéllu du 1981. I travàggi fêti de stu periudu i se mustran in acordiu cun quelle che e sun e regule döveê da-a Cunsürta Ligüre pe-u Vucabulâiu de Parlê Ligüri, inbastîe pochi anni primma, a partî da-u Cunvegnu de Sanremmu, du 1976.

 Grafìa Accame (1980) 
A l'è a primma grafìa döveâ da Accame, in-te l'anbitu du sö travaggiu sciurtîu du 1980, ciamòn "Pietra Ligure com'era...", cun in grossu spassiu dedicòn a-u parlâ da Prìa, cun moddi de dî, zöghi, e stòje da tradisiùn du postu. A mustra ancù di trêti ancùn vixìn a-u moddu de scrîve a-a zenéze. 
+Grafìa "tradisiunâle"LettieSönnuEzempiNotteAaavertuAEɛːaeguaE bén larga e trascinâBbbaggiuCk/ʧcian
cheuxeSönnu da c düa o dûse ÇsçestinSönnu da s aspia (cumme quélla de sedia)da döveâ dunde in italiàn u ghe sajéva ce - ciDddonnaEe/(ɛ)lellua
persiguStrêta e serâ, levòn quande aprövu u gh'è a r ciǜ 'n âtra cunsunante;avanti a l, s, t de tantu larga cumme strêta (es. bèllua / léllua) EUøancheuSönnu de "eu" fransézeFffigüaGg/ʤgattu
genteSönnu da g düa o dûse GNɲlegnuH -ancheuMüttaIiissâÏi:spassuïaSönnu da i ciǜ carcòn, inti gruppi de due vucâliJj -I semicunsunante (rèa)LllasciâMmtempuAscì seguîa da -p e -bNnninteOɔ (/o)ochino in genere larga e avèrtaPpprüxeQk(w)quartuRrrattuSs/z/ʃsüccaprésümininciastruSönnu da s aspia avanti de vucâli, se intu mézzu de paòlle a vegne dûse;cun aprövu 'na cunsunante a vegne dîta cumme scSCʃbüscuSCCʃ+t͡ʃ = ʃʧscciümaeaSe u grupu sc u g'ha de doppu 'na c dûseTttestaUu/wuùccuÜyrüzzeSönnu da "u" fransézeVvvinXʒmaxéSönnu da "j" françeizeZz/z:cianze
gazzana
âzeSönnu da s dûse, a l'inprinsippiu da paòlla, tacòn a 'na cunsunante o dunde rinfursòn

 Grafìa Accame (1981) 
A grafìa döveâ da Giacomo Accame in-tu Disiunâiu da Prìa du 1981, scrìtu in culaburasiùn cun Giulia Petracco Sicardi, ch'a cunscidera, in azùnta a-a grafìa italiàna, e léttie j, ö, ṡ, ü, x. U moddu de döveâle u l'è paéggiu a quéllu du travaggiu de primma, cu-a nuvitê da <ö> a-u postu da <eu> e da <ê> a raprezentâ u gruppu <ae>. 

In cangiu da z a vegne scrîta a ṡ, ch'a funsiùna cumme distinsiùn fra a "s" sunora e quélla surda (paéggia a rosa italiàna a primma, cumme serpente in-ta segunda maînea), da végghe dunca che a "z", a diferensa de l'âtru moddu a vegne lasciâ perde. A léttia q a se dövea sulu in-te di câzi particulâri, de lungu a végne sustituìa cun a c (pé ezémpiu "cuélli" a-u pòstu de "quélli"). A diferénsa de prìmma u se limita a prezénsa di dùi balìn sùrva (diérezi) e vucâli, levòn che pe-a "e" e a "i" (e dunca scrîte ë, ï) a mustrà in iato, cu-a separasiùn da prununsia de vucâli.

 Grafìa du disiunâiu (1999) 
LéttieSönnu
IPA/AFINòtteAaBbCk/ʧDdEe/ɛe serà/ e avèrta; senpre avèrta primma da létia <r>FfGg/dʒHmütta, cumme in italiànIiJi:sönnu da i ciǜ lungu, fra dùi vucàliLlMmNɱ/n/ŋOo/ɔo serà/o avèrtaÖøsón de eu fransese PpQkRrSsSCCʃ+ʧsönnu da paròlla "scciaî"TtUuÜysönnu da "u" fransézeI sönni vucalichi de léttie a, i, u e ü i önan de spéssu l'aséntu grâve (à, ì, ù, ǜ), u nu l'è puscìbile mette l'aséntu grâve in-te âtre vucâli.VvXʒsönnu du fransése "jardin"Zzsönnu de l'italiàn "rosa"
 Asénti 
E regule de ciǜ ch'e sun leghê ai asenti in-ta grafìa de stu dialéttu e sun elenchê chi sutta:

 L'aséntu circunflessu se dövea pe-i sönni vucàlichi lunghi, quande a gh'è a "o" a pö ésse de sönnu avèrtu o seròn.

 I sönni vucalichi de léttie a, i, u e ü i önan de spéssu l'aséntu grâve (à, ì, ù, ǜ), u nu l'è puscìbile mette l'aséntu grâve in-te âtre vucâli.

 E vucàli lunghê, ch'u nu ghe cazze l'aséntu (atone) e prezéntan 'na linea surva. (ā,ē,ī,ō,ū).

 Paragùi e âtre carateristiche 
Sta-chi a l'é üna tabella cun di cunfrùnti cun de âtre varietê du ligüre du séntru punénte (arbenganéze e finaléze), ciǜ u zenéze, du grùppu sentrâle.
35pxPriéze25x25pxArbenganéze25x25pxFinaléze30x30pxZenéze
(grafìa ufisiâle)Arbicòccu
BricòcculuBa(r)icòccuBricoculu
ArmugnìnBricòcalo
ArmognìnCuxinaCuxìnaCuxìnaCuxìnn-aMercònMercàuMercôMercòuMezǜaMezüaMesuraMesua a VarigottiMezûaPaluPà(r)uPôluPâloSciügamàn
PicagéttaU vegne marcòn ascì cu-a variànte pücagetta, döveâ prezenpiu in-tu paîze de Giüsténixe Sciügamàn
PicagettaSciǜgaman
PicaiéttaSciugamàn
PicagéttaPùisciu
PùixuPuxuArböiaLémmu o Piséllu ascìPoîscioScciümêaScciümè(r)aSciüméraSciùmmeSèrneSèrne SerneÇèrne
ScélieStrosciònStrusciàuStrusciùn
Strusció

StrusciouQuande u se vö parlâ de 'na côsa; Cun riferiméntu a 'na persùna  l'agetîvu u vegne Derenùn-Derenó inte varietê "cunservatìve", Derenou a Varigotti;Strosciòu
 Sufissi 
Sta tabèlla chi a mustra a variasiùn di sufissi in-te varietê pigiê in cunsciderasiùn.
35pxPriéze30pxArbenganéze 30pxFinaléze30pxZenézeSufissu ItaliànA Prìa (sentru)GiüstexineU Tûe Magiö -siùn -siùn -siùn -siùn -siùn -çión -zioneStasiùn, asiùn, dunasiùnStasiùn, asiùn, dunasiùnStaçión, açión, donaçiónStazione, azione, donazione -ê -ê -ê -ài -é -æ -àVarietê, felisitê, sitêVarietài, felisitài, sitàiVarieté, felisité, SitéVarietæ, felixitæ, sitæVarietà, felicità, città -îna -îna -îna -ina -ina -inn-a -inaCuxîna, fursîna, pîna Cuxìna, fursìna, pìnaCoxìnn-a, forçinn-a, pìnn-a -òn -ò -àu -ùnA Burgu, Lacremâ, Maîna e Pîa
-óDialétti di mùnti, o "cunservatîvi"

-ouA Varigotti -ou -atoSurvatüttu riferîu ai particippiMercòn, rigòn, bagnòn Mercò, rigò, bagnòMercàu, rigàu, bagnàuMercùn/mercó/mercou
rigùn/rigó/rigou
bagnùn/bagnó/bagnouMercou, rigou, bagnouMercato, rigato, bagnato

 Vèrbi 
Cumme in âtre varietê ligüri ghe sun quattru cuniugasiùi, che e sùn -â (andâ)In-ta varietê de Giustexine questa cuniugasiùn a sciòrte in -ö, e dunca i se pönan avê furme cumme andö, fö, tiö, pé via de l'influensa de Bardenéi, -ê (savê), -e (crêsce), -î (finî). A furma riflescîva a se cunpûne cun a zunta de -âse a-a furma de l'infinîu (retiâse, inpegnâse) pe-a primma cuniugasiùn, pe-a segunda, a tersa e a quarta u ghe vö u -ise (piaxêise, scrìvise, cunvertîse), u moddu a l'indicatîvu u prezènta sulu i tenpi prezénte e passòn pròscimu (inbastîu cun u particippiu), mèntre âtre furme passê e nu sun mài existîe o e sun chéite föa de l'üzu.

I particippi ciǜ cumǜi i sun uriginê cun a fùrma -òn, ma ghe sun de diferenti ecesiùi, difatti quarche vèrbu da I cuniugasiùn u fùrma u particippiu passòn cumme -êtu (andêtu, fêtu), mentre pe-a segunda e se incuntra de lungu a fùrma -üu, mèntre tèrsa e quàrta persùna e sun iregulâri.

 Agetìvi 
I agetìvi i se furman cun quattru diferenti terminasiùi puscibili, a primma cun -a (a-u feminîle) e -u (maschîle), chi i diventan -i e -e a-u plürâle. A segunda a resta invariâ, cun a sula furma in -e pé tütte e varietê. E âtre dùi e sun mênu frequenti, cumme -un/-una (de suvénte in-tu sènsu acrescitîvu) e a fùrma -ê a-u maschile, invariâ a-u plürâle, ch'a divegne a-u feminile -a, ciǜ -e (plürâle)

 Furmasiùn du plürâle 

 Nummi 
U plürâle di nummi u se furma de lungu metìndu a-a fûrma scingulâre 'na "i" (èrbu-èrbi), in âtri cazi sta-chi a végne invece zunta (mü-müi). I nummi femininli chi g'han a fìn in a o â, i diventan e o ê (fêa-fêe). I restan invariê i nummi che a-a fìn i g'han e o ê.

 Sufissi 
Inti sufìssi vìsti primma u priéze a-u plürâle u se cunpôrta in te stu moddu chi.
35pxPriéze30pxArbenganéze 30pxFinaléze30pxZenézeSufissu Italiàn -siùi -siùi -siòiFinaléze du Burgu e de Lacremâ-siuèiA Maîna e Pîa-siuiDa-e âtre pàrte -çióin -zioniStasiùi, asiùi, dunasiùiStasiùi, asiùi, dunasiùiStasiòi, asiòi, dunasiòiStaçióin, açióin, donaçióinStazioni, azioni, donazioniStasiuèi, asiuèi, dunasiuèiStasiùi, asiùi, dunasiùi -ê -ài -è -æ -à Invariòn (u nu cângia) -îne -ine -ine -inn-e -ineCuxîne, fursîne, pîneCuxìne, fursìne, pìneCoxìnn-e, forçinn-e, pìnn-e -ê -ài -òi -æ -atiMerchê, righê, bagnêMercài, rigài, bagnàiMercòi, rigòi, bagnòiMercæ, rigæ, bagnæMercati, rigati, bagnati

 Testimuniànse scrîte 
 Targhe in-ta Véggia Prìa 

Pé mantegnî a varietê lucàle u cumǜn da Prìa u l'ha inserìu in-te tütti i carùggi du burgu (divìzi fra i riui Nunsià, Fossu, Ciassa Veggia e Ajetta) targhe e cartélli in-tu parlâ, cun nummi lighê a-a tradisiùn lucâle, de lungu diferénti rispettu a-u numme italiàn.

 Opére 










 (testi e redasiùn de Gianni Nari; disegni de Loredana Bagnasco e Loredana Falletta; futugrafîe de Edoardo Toni; azunta A lezenda du piràta e A bella borzina, cuniugasiùn di verbi ausiliari).

 Nòtte 
Nòtte a-u testu

Nòtte bibliugrafiche

 Vûxe curelê 
 Dialéttu arbenganéze
 Dialéttu finaléze
 Ligüre de séntru-punénte

 Culegaménti estèrni 



Categorîa:Lengua ligure
Categorîa:A Prìa