Emys orbicularis

A bìscia scrossua eurupea (Emys orbicularis ) a l'è ina specie de biscia scròssua da famìa di êmidi.

 Descrisiùn 
E fémine e sun sempre ciü grosse di mascci, ch'i razunzen ina lunghessa cumprésa fra i 15 e i 18 cm, ste chi, difatti, sun de suvente fra i 20 e i 22 cm. A pursiùn du ventre a l'è cumposta da 12 elemènti, e a l'ha in cu(r)û giallu a(r)ena, cun quarche venaüa ciü scüa.

U dursu u l'è culegàu cu'u ventre grassie a di ligamènti de cartilàgine, che permetten a mubilitài de tütte e due e parti. U g'ha 5 placche vertebràli, 8 de còste, ciü 25 inti fianchi, fra ste chi üna a l'artessa da tésta e due pe'a cùa. A scòrsa l'è apiatîa e uvàle, mèntre u cu(r)û du fundu u pò cangià: a segunda cumme se trövan de bestie ch'i ghe l'han marùn, àtri verdu scüu, fin ascì au négru.

Inte quelle ciü zuéne a l'è presente ina ca(r)êna intu mezzu, ch'a scumpaìsce maniman che a biscia scròssua a cresce. U cu(r)û da pelle, da testa e de sàmpe u va ascì stu li dau giânu au verdu scüu, serte votte se trövan ascì quelli de maccie giâne in scia superficcie. Inte dìe e g'han de ùngie che e sun culegàe l'üna cun l'atra grassie a 'na particulàre membràna, dîta "interdigitale". A cùa a l'è ciütòstu lunga e a l'è furnia, inte femine e inti mascci de 'n'ungia aa fìn. Sta li, difatti a mezüa tostu a metài da lunghessa cumplescìva da bestia. Diferense fra e sutta divixùi da specie van a tucà a dimensciùn, a furma e u culu(r)ìu da scòrsa.

In Italia i esemplài de grandessa mazù i sun quelli da cianüa Padàna, cun in cu(r)û verdu scüu e a scorsa bumbâ. E atre, ciü ch'u se china versu u meridiùn, e l'han a scòrsca ciàtta e ciü cià(r)a.

 Distribusiun 
L'Emys orbicularis a se tröva inte tòstu tüttu u cuntinente eurupéu (dai Balcài aa penìsua türca, da l'Africa setentriunàle au Purtugallu e aa Spagna, fin a l'Italia, a Fransa, l'Üngaîa, a Pulônia e a Lituànnia), a parte che inti paisi ciü freidi, cumme quelli da Scandinàvia. Inta penìsua iberica e inte quella balcànica a cunvîve cun 'n atra biscia scrossua d'aiva: a Mauremys caspica, l'ünica atra a êsse uriginàia du cuntinente.

 Tasciunumîa 
Vegnen au mumentu ricunusciüe sètte sutta-specie de sta biscia scrossua:

 E. o. orbicularis () – biscia scròssua palüstre eurupéa
 E. o. eiselti () – biscia scròssua palüstre türca (o de Eiselt)
 E. o. galloitalica () – biscia scròssua palüstre francu-italiàna
 E. o. hellenica () – testuggine palustre ellenica
 E. o. ingauna () – biscia scròssua palüstre lìgüre
 E. o. occidentalis () – biscia scròssua palüstre usidentàle 
 E. o. persica () – biscia scròssua palüstre urientàle

 Prugetti pe'a sò sarvaguàrdia 
miniatura|Ina Emys orbicularis ingauna inte l'Acquâiu de Zena
Au mumèntu sta specie a l'è cunscide(r)â cumme "minaciâ" a livellu eurupeu, mèntre diferenti nasiùn, fra ste chi l'Italia, ricunuscen questa biscia scrossua cumme in periculu d'estinsiùn. In Ligü(r)ia a prinsipale culònia de Emys a se tröva inta ciàna d'Arbenga, dunde se trövan esemplài da suttuspecie ingauna. A suttuspecie a l'è chi prutezüa a partì dau 2005 dau "Ciàn d'Asiùn pe'a Tartarüga Palüstre Ingàuna", visti i livelli critici de ridusiùn da presensa in sciu teritòiu da bestia.

 E raxùi du riscciu 
A bìscia scròssua palüstre a l'éa de lungu cumüne fin ai ànni '60 inta ciàna arbenganése, ma a càusa de l'ecesîva ürbanisasiùn e da bunîfica de vaste zòne ümêe, aturnu au 1994 a l'è stâ cunscide(r)â du tüttu estìnta. U recüpe(r)u da spécie u l'è avegnüu grassie a l'inisiatîva de l'Acquâiu de Zena, ch'a l'ha permessu a reintegrasiùn de sta lì intu sò ambiènte. Ancöi a l'è turnâ a êsse difüza prinsipalmènte inti cumüi de Villanöva, Garlènda e Arbenga.

 Notte 

 Atri prugetti 

 24pxO Wikiçionâio lìgure o contegne a vôxe Bìscia scròssua

Categorîa:Reptilia