Ìsua Gainâa

L'ìsu(r)a Gainâa (segundu a grafia arbenganese du Bolia L'Iṡuȓa, scrita L'isu"a inta grafia du Gastaldi, ascì sulu A Gainâa, o Gainài(r)a inte l'entrutèra, in zenese îzoa Galinæa, in italiàn isola Gallinara o Gallinaria, Insula Gallinaria o Gailiata in lengua latina) a l'è 'n' ìsu(r)a ch'a se tröva intu Mâ Ligü(r)e, da vixìn aa còsta da Rive(r)a de Punènte, de rimpèttu au cumün d'Arbenga, inta pruvinsa de Savùna. A l'è distante 1,5 km daa costa e a l'è culegâ cu'a rive(r)a pe' in brassu de mâ daa prufunditè de 12 mêtri in méddia; sta chi a furma a Riserva natü(r)âle regiunâle de l'ìsu(r)a Gainâa.

 Geugrafìa 
miniatura|L'ìsu(r)a vista daa ma(r)ina d'Arbenga
A Gainâa a se tröva in frunte aa punta du quartê arbenganese de Vaìn, de prubabile a s'è destacâ daa tèra-fèrma pe' efèttu de l'issâse du livéllu du mâ ch'u remunta au periudu du quaterna(r)iu. A l'è a segùnda ìsu(r)a ligü(r)e pe'estensciùn cun 0,21 km2 de süperficcie, dòppu A Parmà(r)ia, mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa da l'Ìsu(r)a de Berzezzi.

U tòccu fra l'ìsu(r)a e a sitè u l'è largu tòstu 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditè variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu d'a(r)ena. A murfulugìa de sti fundâli a repìa u terén presènte in sce l'ìsu(r)a stéssa, razunzèndu rapidu a meridiùn de 'na prufunditè ch'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord numma de 10 m au màscimu. U se ghe riva fassile dau pòrtu d'A(r)àsce, ma u nu se ghe pò fà vixita scicumme prupietè privâ.

E falesie, e e còste cu'e rocche a piccu in sciu mâ che e a sircundan, sun de quarsciti de cu(r)û grixu, in grùppi de pà(r)eggiu spessù (gene(r)almènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)èi chi-i sciòrtan in scia parte gi(r)â au nord.

A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima du survastante cappu de Santa Cruxe, da dunde sta chi a se sa(r)eva destaccâ. L'eruxùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa "âta", ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica ch'u nu se ghe riva fassile de diferenti falesie òspitan di nìi di ochìn de mâ.

 Lucalitè de l'ìsu(r)a 
Dife(r)ènti e sun e denuminasiùi ch'i g'han i punti specifichi de l'ìsu(r)a, numinèi in mòddu da avêghe rife(r)imènti fissi, survatüttu dai naveganti. U ciü grossu de sti chi u s'è svilüpàu drìtu inta parlâ lucâle. I tuponimi ciü impurtànti i sun: A Madunìna, Sutt'ai érxi, A capélla, U Sciusciaû, San Martìn, L'Erchéttu, E Tôgne, Sutta a tûre, A Gròtta, A Farcunâa, A Nâve, E Ciappe, U Scöggiu giàncuScöiu ascì e A Cùa da rea.

 Stò(r)ia 
 Primme testimunianse 
St'isu(r)a a  pìa u sò numme dae gaìne servèghe che a l'han pupulâ intu passàu, cumme ne riportan Catùn e Varùn.

U nu se cunusce au muméntu u nùmme che i antighi Ligü(r)i-Ingàuni i daxevan a sta chi, scibèn che stu chi a l'ha rivestiu fin da l'antichitè ina pusisiùn impurtante pe'i tragitti tra a Gallia e a Penisu(r)a ibe(r)ica, zà cu'i rumai. A cumpa(r)ìsce inta Tabula Peutingeriana cun u numme de Gailiata. E sun stète ascì ritruvàe testimunianse de varia u(r)igine a partì da u V seculu a.C., cumme anfu(r)e pe' cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au Müseu Navâle d'Arbenga.Archeologia in Liguria - Indagini stratigrafiche sull'Isola Gallinara, Angiolo del Lugghese
miniatura|300x300px|Particulare da Tabula Peutingeriana cun Albingauno e Gailiata in sìmma
A Gainâa a l'è ligà a figü(r)a de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru l'erexia ariana, ch'u vegne pe' stu fètu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, prima da a Fransa e poi da Milan, dunde l'éan stèti eletti vescuvi ariani.

In tu 357 véllu u razunze dunca l'ìsu(r)a dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'é(r)asùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte San Sulpicio Severo, e pe' in periudu ascì Ilario de Poitiers; in sce questu teritòiu u mangiava lelleboro, ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pe' quést'èrba San Martin sèieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsu(r)a pe' turnà a Poitier.

Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in Ungaìa, fin aa Ligüria) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma Via Sancti Martini.De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de Sant'Ilà(r)iu de Poitiers, mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu.

In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsu(r)a ascì San Gaudènsiu.

U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu V seculu dai monaci de San Cu(r)umbàn de lIrlanda.

Doppu e distrusiùi saracene du IX e X secolu questu u végne ricustruiu dai Benedettin.

U véscuvu d'Arbenga Ingolfo u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu 940, questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme aa baxìica de San Calocciu e aa gexa de Sant'Anna ai Munti e, doppu, ascì a Gexa de Santa Maìa in Fontibus e âtri pusedimènti lì vixin.

 Da l'annu 1000 
L'abassìa a l'è ducümentâ intu 1011, cu'u numme de munastê di Santi Ma(r)ìa e Martìn assèmme ai grandi pusedimènti du cumitàu d'Arbenga, ch'u cumprendeva u teritò(r)iu da Sanremmu a-u Finâ, cun capitâle Arbenga.

Intu 1044 a utégne da u Pàppa Benedettu IX l'esensiùn aa giü(r)isdisiùn vescuvile e pìa prupietè in Italia, Catalogna e Barseluna, in Provensa e Corsega.L.T. Belgrano e A. Neri, Giornale ligustico di archeologia, storia e letteratura, Anno X - Fascicolo I, Genova, gennaio 1883, p. 236

Zà da u 1011 e risültan de impurtànti dunasiùi aa cùrte de Barseluna, da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cu'a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritò(r)iu, ch'u cumpréndeva u Castrum de Capra in pusisiùn strategica pe'a Reconquista.A catedrale d'Arbenga, 2007, Litografia Bacchetta (Arbenga), de Josepha Costa Restano, Maria Celeste Paoli Maineri e Mario Mercenaro

A marchesa Adelaide de Susa a dùna intu 1064 u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de Pòrtu Mauìssiu a labasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo.

In tu 1163 u rìva in sce l'ìsu(r)a u Pàppa Alessandro III che u l'é(r)ain füga da Federigu Barbarussa; e pe' a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice 1169 cun 'na bùlla papâle aa fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru daa Santa Sede.

A partì da u XIII seculu, i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da Repübbrica Zenese. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du 1473, a abasìa vegne trasfurmà in cumménda e asegnà a a famìa Costa che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi.

Simone Carlone de Savùna, pudestà zenese a Arbenga, da u 1542 e fìn au 1547, l'ha fètu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pe' difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau 1586 pe' opé(r)ade a Repubbrica de Zena realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u XVII seculu.

In te u zenà de l'ànnu 1866, u nòrdicu Fraz Salsig, u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn, in té u stéssu periudu monasté e ìsu(r)a végnàn cedüi dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi "mugugni" da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau Leonardo Gastaldi, de Impeia Pòrtu Mauìssiu, véllu finià pe cunscideàse u Scignù de l'Ìsua, anche se questa a cangià pruprietè bén bén de votte in tu tèmpu.

 Da u 1900 
miniatura|U campanìn da gexa de San Martìn in sce l'ìsu(r)a
Da u 1905 u divènta prupietèu Michele Riccardi ch'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle "neoromanico", dedicà a San Martìn.

Zà da u 1932 a càngia turna prupietèu, vegne difatti pià da Gian Giacomo Roseo, in impréndirù lumbardu e piemunteise che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azunze in giardìn recintàu ch'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna.

Sò muié, Adelina Gallo, a l'ha purtàu diférènti mudiffiche aa végetasiùn de l'ìsu(r)a, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi.

In tu mèntre de sta ativitè édilissia, in tu 1936 sun stèti purtai aa luxe i rèsti de 'na gexa de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pe' 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta basèi in sce a roccia cùn l'''abside semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu Nino Lamboglia ch'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu mediuevu, i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; sta ipotesi chi a l'é(r)a basâ in sce u fàttu che l'éan stète truvàe de tégule a embrixe daa tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi.

Cùn u sciòppu da Segùnda Guèra Mundiâ in sce l'ìsu(r)a vegne installà 'na base tedesca, ch'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie.

 Dòppu a Segùnda Guèra 
Intu lüju du 1947 e ègue da l'ìsu(r)a sun stète u tìatru de quella ch'a végne ciamà tragedia de Arbenga, dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, ciü tanti fiöi.

A a fìn di anni '50 a végne vendüa a l'indüstriâle zenese Diana, ch'u u ghe fa 'na darsena picina, l'alaciamèntu au servìssiu de l'eletricitè e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a vegnì sti chi i se sun ruvinèi.

A-a fin di anni '70 a pruprietè de l'ìsu(r)a, cun anessa ascì a villa a vegne frasiunâ fra ciù növi pruprietàri.

Nino Lamboglia l'hà chi efétüàu u primmu de 'na fi(r)a de intervènti de recüpe(r)u intu u brassu de mâ vixin a l'ìsu(r)a 1950, cuscì grassie a l'ütilizzu da "motonave Artiglio" grassie aa quâle l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 anfore rumâne che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte daa zona de Napuli e dirette versu a Gallia, ancöi Frànsa.

A partì da u 1989 l'isua a l'è stà numinà cumme risèrva naturale, pe' questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pe' prutezze a zona dau fögu e tegnì in urdine i sentèi ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali.

Tütte e spese lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sun a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietà(r)i: Gallinaria S.r.l. cun a sedde a Turìn.

In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sun stèti rinvégüi sucéscivamènte diférènti relitti e manufàtti, pe' a magiurànsa risalènti au V séculu a.C. e identifichè cumme pruvéniènti da a zona de Marsìa, pe' via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun cunservèi in tu Müseu navâle rumàn di Arbenga au Palàssiu Pe(r)usu-Seùlla, frà i quali se pònan truvà bèn bèn de ànfu(r)e de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au VII seculu.
miniatura|L'ìsu(r)a vìsta da A(r)àsce
Fra i anni 1994 e u 1995 l'ìsu(r)a a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògichi cuurdinèi da Bruno Massabò. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de sud-est, sutta a Grotta de San Martìn dunde a tradisiùn gene(r)icamènte a vö ch'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu.

U primmu scàvu u vegne fètu in te vixinànse de in pendìu brüscu; quésti i l'han purtàu aa luxe 'na tùmba aa capüsìna dislucà propiu in te quélla zona; l'é(r)asènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pe' questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma de trapessiu rivestìa internamènte da u cocciopesto, risalènte fra u VI e u VIII seculu; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du XIV seculu cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnen ascì rìtruvèi di rèsti de 'n làmpada vitrea a suspensciùn, databile frà u IV e il VII seculu; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'é(r)ain segnaculum, lucalitè de sepultüa privilegià, prestigiusa perché ligà a a figü(r)a de San Martin.

 Anni 2000 
Da u 2009 i vegnen realizèi di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, ch'a fau pe' a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'a(r)ia ch'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'ativitè da tàrda etè de mezzu, ligà a e urtime faxi de vitta du sénobiu benedetìn, ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe négra, mü(r)àgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etè repübbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sun stète ritruvàe ascì àtre mü(r)agne, téfnìe assèmme da 'na fòrte màlta. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti sti scàvi chi l'han purtàu a cunscide(r)à cumme segü(r)a l'ipotexi zà da primma purtâ avanti dau Lamboglia, dunca se cunscide(r)a che a villa a sécce stâ edificâ a partì da l'antìgu munastê de i muneghi benedettìn.

Fra u 2017 e u 2018 l'é stâ fâ turna in'impurtante risèrca in sciu genere de quella nàve naufragâ a l'épuca rumana e in sci mate(r)iali che sta lì a traspurtava.

Inte l'àgustu du 2020 i meddia i l'han dètu a nutissia che l'isua duxéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de Euro all'inzegnê de urigine ücraìna Olexandr Boguslayev, ch'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina campàgna mediattica téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola.

Pe questu u 19 de setèmbre du mèximu ànnu u Ministe(r)u di bén e de e ativitè cultüali e du turismu (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pe' rènde l'Ìsua pübbrica scìben, a a fìn, a prelasiùn du Stattu a l'è stà esercità u 17 setèmbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbrichèi, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupieta(r)i privèi.

 Ativitè sutt’ègua 
L'ativitè sutt'ègua aturnu a l'ìsu(r)a l'é(r)astà pruibìa pe' vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllichi nu sciuppèi sutta au fùndà é ascì pe' a vìa da presènsa de u relittu () risalènte au XVIII seculu.

'N àtra urdinànsa sucesciva l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundâli se pòna truvà:

 Parazoanthus axinellae (margaìtte de mâ);
 Axinella polipoydes (spügne giàlle): ascì de gròsse dimensciùi);
 Chaetaster longipes, cun 'na grande abundànsa de vitta bentonica.

I pùnti de imersciùn ciü impurtanti a l'in gì(r)u de l'ìsu(r)a i sun:

 Crìstu Redentû da Punta da Farcuna(r)a () In te u fundà cixin a l'ìsu(r)a l'è stà pusà 'na rafigurasiùn du Cristu Redentû, se teöva in te u fundà a partì da u 29 de setèmbre du 1998. A stàttua de brunsu a l'è pòsta a 18 metri de profonditè, questa a l'è ata 2 metri e 70, cun a bàse pugiànte a 'n blòccu de sémèntu de dimensiùisu 3 metri x 3. A fauna bentonica a l'è caraterizâ da culònie pe'u ciü de nudibranchi.Ai 12 de zügnu de l'ànnu 2011 a l'è stà messa ina tàrga in lengua braille, ai pèi da stattua, inte l'ambitu de dife(r)ènti prugètti pe' agiüttà i disabili; l'uperasiùn l'é(r)a cumpiüa da u 5º nucleo de magrùi da sitè de Zena, cu  ascì a partecipasiùn du Cumandu da Capitane(r)ia de pòrtu da vixina A(r)àsce, grassie ascì a u Centro Idea Blu e a HSA Italia.

 Punta Sciusciaû' () Da i 15 ai 30 metri, a nu a presènta gròsse dificultè in particulàre, levàu che pe'a prufunditè e a curènte. Chi i se pònen vegghe de suvènte bestie de grosse dimensciùi cumme sèrnie, mürene, purpi e scùrfani e, andandu vèrsu i 30 mêtri de prufunditè, se vegghen ascì e spugne de dimensciùi dife(r)ènti.
miniatura|U palàssiu Pe(r)usu-Seulla
 Archeulugìa sutt'ègua 
L'Ìsu(r)a a l'é(r)a puntu d'atraccu pe'e imbarcasiùi zà inte l'antighitè, se trövan ancöi pa(r)egge testimuniànse, survatüttu dui relitti de nàvi rumâne de u I seculu a. C. càreghe de giâre (anfu(r)e). 

Ste due nâve e sun cunusciüe cu'i nùmmi de Relittu A e de Relittu B''. Intu 1999 u l'è stàu istitüìu u Nücleu Upe(r)atìvu pe' l'Archeulugia Sutt'ègua prugèttu da Survintendènsa pe'i Beni Archeulogichi da Ligü(r)ia, che a l'ha cumensàu in'inténsa ativitè de riserca, stüddiu e valurisasiùn duve(r)andu scistemmi avansèi inte stu campu.

 Galerìa de immagini 

 Nòtte 

 Bibliografia 





 Àtri prugètti 

Categorîa:Arbenga
Categorîa:Giögrafîa da Liguria
Categorîa:Îzoe