Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'

Ra Feruvìa Cuni - Ventëmiglia o feruvìa d'Tenda (Ferovîa Cùneo-Vintimìggia ën Zeneize, Ferrovia Cuneo-Ventimiglia ën Italian, Ligne de Coni à Vintimille ën Fransesë) la é 'na linea chë culega Cuni a Ventëmiglia për la Valada da Roia, sciü'r cunfin d’Italia e d' Fransa.

Sta linea la é për ün tros (Vièvola-Piena) ën Fransa e 'n li trössi dë Cuni-Limun e Uriveta-Ventëmiglia 'n Italia, anant a sëgunda guèra (cun 'r tratà d’ paj dër 10 d’ Fërvée dër 1947) l'era tüta 'n Italia.

Dar 1912, ër li é 'n tros chë da Brey 'r va a Nissa, 'n passend da Suspèe, chë l'é tüt ën Fransa.

La é dë RFI (tros italian) e dë RFF (tros fransesë).

 Storia 
miniatura|Brey, a stassiun ën lë 1950|sinistra
Ra prima idea d'üna feruvia për Tenda la é staita di Savoia për culëgàa 'r Pimunte e e zone da marina a Nissa, cun linee da "nord-est" a "sud-ovest". Fìa Cavour për l'ëmpurtansa 'ndüstriàle dë ste zone 'n lë 1853 l' era 'ntërvënü ar Cunsey dër Pimunte.

Dopu ri stüdi tra r' 1856 e r' 1895, ër prim pruget për la Cuni-Nissa l'é avü blucà 'n lë 1860, për la rajun chë Nissa é passàa aa Fransa. 

Ün di mai 'mpurtanti prugeti l'era dë Coriolano Monti, dër 1863, com fìa r' ëntërvent dë Giuseppe Biancheri 'n lë Cunsey Italian cun 'na linea për Ventëmiglia, 'n la legge Baccarini dër 1879, ën cuncürénsa cun la Çeva-Ulméa-Ineja. 

I travayi cumensu 'n lë 1882; ën lë 1891 la é avüa 'naugürà fin a Limun e 'n lë 1900 fin a Vièvola cun a galëria dër Tenda; a cunvënsiun tra Fransa e Italia për l'üvërtüra dë 'n tros ën Fransa, për culëgàa Vièvola cun Ventëmiglia, la é dër 1904.
TrössiËnaugürassiùnCuni Gês-Boves-Burgh San Darmassi18 Lüy 1887Burgh San Darmassi-Rubilant18 Lüy 1887Rubilant-Vërnant1º Sëtembr 1889Vërnant-Limun1º Giügn 1891Limun-Viévura1º Utubr 1900Viévura-Tenda7 Sëtembr 1913Ventëmiglia-Airöre16 Magë 1914Tenda-San Darmassi d'Tenda1º Giügn 1915San Darmassi d'Tenda-Airöre30 Utubr 1928Cuni (Alticiàn)-Burgh San Darmassi7 Nuvembr 1937Ordine di Servizio n. 124 del 1937Ra trata da Cuni Alticiàn la é ciü cürta dë quela da Cuni Gés dë 3,472 km. Re indicašiun chilometriche a'ru sud de Burgu San Dalmasso në sün štàe agiürnàe: gh'è 'n autra numërasiun dopu 'štà stasiun.
I travayi li sun avüi mulai e pöi afërmai për la prüméra guèra; i trössi Ventëmiglia-Airöre e Vièvola-San Darmassi d'Tenda, sun stai 'nverti ai 30 d'utubr dër 1928, cun RFI e ra fransesa PLM (Paris-Lyon-Méditerranée)., riquadro Ra lünga štoia, p. 19

R' üvërtüra da feruvìa favuriscë cuscì i culëgaminti tra 'ra Svìsera e Nissa, cun e zone dë Loetschberg, Sempiun, Türin e Cuni.

Ën lë 1936 'r li vurìa 12 ure për culëgàa Berna a Sanremmu, tra Domodossola, Arona, Santhià (për la Feruvìa Santhià-Arona), Türin, Cuni, Brey e Ventëmiglia. Da Berna së culëgavu fìa di trenu da Lundra, Bruxelles, Amsterdam, Basiléa, Oslo e Berlìn. 

Për li ani tra r' 1931 e r' 1935 a linea la ven elëtrificàa cun lë sistema trifase, ma cun a crisi dër 29 e e sansiun econòmiche a r’Italia fascista, ër tràfegh l’aresta pouch, tant për li viagiaùu com për le mërcansìe.

Ën la sëgunda guèra, a feruvia malërusament la é ‘ndaita ‘n part dëstrüita: ri Tedischi, 'n rëtreta daa Fransa, li han dëstrüit dëché d’ viadöti e d’ galërie, com a Cuni, i viadöti sciü a Stüra e sciü'r Gés.

I trössi Cuni-Vièvola e Nissa-Brey venu turna 'nverti ën lë 1947.

Ën lë 1976, cun 'n autra cunvënsiun, i travayi 'n lë tros barà li s'ëncaminu.

R'ënaugürassiùn la é staita dër 1979 (6 d'Utubr') cun li trenu da SNCF e da FS tra Nissa, Cuni e Ventëmiglia.

miniatura|Làpide për argurdàa ri avëgniminti dër 2003 ën la stasiun d'San Darmassi
Ai 27 dë gënée dër 2003, ën la galëria Biögna d'San Darmassi d'Tenda, se sun scuntrai 'n trenu italian e 'n trenu fransesë cun a mort di machinisti de RFI. 'Na làpide për argurdàa st'avëgniment la é staita messa aa stassiun d'San Darmassi d'Tenda.

Ai 4 d'sëtembr dër 2017 a feruvìa la ven baràa për di travayi, la turna a uvrìi ar mesë d'lüy dër 2018.

Ai 3 d'utubr dër 2020 a feruvìa la é turna baràa tra Brey e Tenda për la dëstrüssiùn de 'n tros a San Darmassi d'Tenda vëjin aa galëria d'Biögna (km 58+420).

Ai 6 d'utubr ër tràfëgh l'é stait ënvert da Trenitalia sciü'r tros Cuni-Limun.

 Caratërìstiche 
A linea fransesa la é staita arcustrüìta cun 'n përcurs a dëmà ün binari.

Ra SNCF, dopu r' üvërtüra l'ha fait d'autri rëlivi për:
 Abunàa i caràtëri da linea.
 Mantëgnìi r'elëtrificassiun ën le galërie.
 Avée di trenu cun 'na vitessa d'80 km/u 'n li trössi italian (ënt quili fransisi d'40 km/u për le cundissiun da linea).

Ra cumissiun messcia FS-SNCF la é staita istitüìa ai 24 d'giügn dër 1970,Cunvešiun italo-fransésa ch'ra fissa e cündišiui di arcüstrüsiùn e geštiun de ra sešiun de trata ën Fransa de ra Cuni-Vëntëmigl', ën . e dëcid ch’a trassiun la sërìa staita quela cun mutùu tèrmichi, ma lascendsè a puscibilità d’purée turnàa ar’elëtrificassiun.

Prima ch’a linea l’ëndessa a rabèe cun a guèra, la era tüta 'n Trifase a 3,6 kV-16⅔ Hz, tra Cuni-Limun-Vièvola. Dopu 'r 1973 'r li é stait a cunvërsiun 'nt ün sistema d'curenta cuntìnüa a 3 kV, fin aa stassiun d'Limun, stassiun d'cunfin.

Tra 'a galërìa d'Tenda e R' Uriveta, la é 'n Fransa (Département des Alpes-Maritimes).

A Brey a linea së spartiscë tra 'n tros chë va fin aa stassiun d'Nissa (SNCF), e r'autr fin aa stassiun d'Ventëmiglia, ën Ligüria.

Për purée 'nduvëràa machinisti italian e fransisi, 'n li trenu de RFI (ën le "Automotrici ALn 668 e ALn 663") li sun i sistemi "VACMA" 'nduvërai 'n Fransa.
sinistra|miniatura|Viadot d'Scarassui
Ra linea, për r'urugrafìa marajiàa la presënta 27 'mpurtanti viadöti e 33 galërie, pöi autre strütüre minure, fia ciü bele. I ciü 'mpurtanti sun 'r viadot da Capela, d’San Darmassi, quili d’Scarassui e da Maglia, i pönti sciü a Biögna, dë Saurj, da Briga e d’Funtan-Saurj, ma fìa a deviassiun e a bealera da reana Ceva 'n li dëntürni d'Funtan.

Li sun 4 galërie a lümàssa, për përmetu d'guagnàa o d'perdu autessa ciü facilment. Tra quele, 3 sun 'n Fransa, üna 'n l'Italia (Pimunte).

E galërie ciü famuse sun: quela dë Tenda, quele dë Rio Freddo, dë Morga, Camara, San Roch, dë ra Gigne, Cottalorda e dë r'Arme.

 Përcurs 
miniatura|Carta dë ra trata

 Stassiun 
 Stassiun d'Cuni
 Stassiun d'Burg San Darmassi
 Stassiun d'Ruccaviun
 Stassiun d'Rubilant
 Stassiun dër Vërnante
 Stassiun d'Limun
 Stassiun d'Vièvura
 Stassiun d'Tenda
 Stassiun da Briga
 Stasiun d'San Darmassi
 Stassiun d'Funtan e Savurj
 Stassiun d'Brey
 Stassiun da Piena (anant 'r 1944)
 Stassiun d'Uriveta
 Stassiun d'Airöre (dopu ru 1979 "P.M. km 11+959")
 Stassiun d'Airöre
 Stasiun d'Beura
 Stassiun d'Ventëmiglia (trata pë Marsey e për Genua)

 Tràfëgh 
miniatura|Trén fransése diesel ën ra štasiun de Bregl'|sinistra
I trenu italian sun dë RFI-Trenitalia (Regiùn Piemunte). Ën l'tros Limun-Cuni i trenu sun elètrichi. Ra trata Italia-Fransa ven culëgàa da trenu diesel.

Ën l'tros Brey-Tenda li sun di tren diesel dë TER Provence-Alpes-Cote d'Azur, dë SNCF-RFF.

 Curiusitàe 
miniatura|'N trénu ën ru müṡéu dë Bregl'
 Ën lë 2016 rë scartari tedesch Hörzu, l'ha cunsidërà 'r tros tra Türin e Nissa, ar 9° post de linee ciü bele ar mund.
 Ën lë 2020 ra "Feruvìa de Mëraviye" la é staita cunsidëràa "Luogo del Cuore 2020", da 'r FAI cun 75.586 vutassiun 'n tüta r'Italia.
 Ën la zona da stassiun d'Brey 'r li ha r' Écomusée du haut-pays et des transports, chë fa veiru de couse com trenu stòrichi e futugrafie da linea.

 Note 

 Bibliografia 






 Autri prugeti 

Categorîa:Lìnie feroviàrie
Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎
Categorîa:Traspòrti do Piemónte
Categorîa:Traspòrti da Frànsa