Marca ardüinica

A marca ardüinica (cunusciüa ascì cumme marca de Tü(r)ìn o marca de Süsa) a l'è stèta ina sudivixùn teritu(r)iâle du Regnu d'Italia, intu Sacru Rumàn Impe(r)u, istituìa du seculu X pe' gestì u vöiu de pute(r)e ch'u s'é(r)a creàu in Piemunte e Ligü(r)ia cu'a fin da duminasiùn anscarica.

 Geugrafìa 
A marca ardüinica a s'estendeva in sce vàri cumitèi fra u Piemunte e a Ligü(r)ia, cumpresi quelli de Tü(r)ìn, d'Auriate, d'Arbenga e, fòscia, ascì quelli de Vintimìa, de Bredulu e d'Arba; rivandu cuscì a cröve u terito(r)iu fra u scciümme Pò, e Arpe de Punènte e u Mâ Ligü(r)e.

Stu terito(r)iu lì u l'è cunusciüu ascì cu'u numme de "marca" o "marchesàu de Süsa" pe' l'impurtansa de quella valâ e, de dòppu, da famìa di Savòia, che fra i âtri a se vantava du titulu de marchese de Süsa. A ògni moddu, fra i seculi X e XI, a sitè e a valâ de Süsa e nu l'é(r)an u(r)amai a parte ciü impurtante ni da marca ni da cuntea de Tü(r)ìn. Defèti, passèi i primmi tèmpi du sò guèrnu, i ciü tanti mèmbri da dinastìa ardüinica i sun bèn ducümentèi a Tü(r)ìn ciütòstu che inte de âtre sitè e, de ciü, fìna ai ànni vinti du seculu X u guèrnu de Süsa u l'é(r)a in man a ina ramma cadetta da famìa e nu ai marchesi.

 Sto(r)ia 
A marca ardüinica a l'è furmalmènte nasciüa in gì(r)u au 951, quande u Be(r)enga(r)iu II d'Ivrea u l'è vegnüu u ré d'Italia, pe' terminà dunca a riurganisasiùn di distrêti milita(r)i a meridiùn du scciümme Pò, inandiâ dau sò predecesû, l'Ügu de Pruvènsa, pe' segü(r)âse ina meju difesa dai atacchi di saracen dau mâ. U Be(r)enga(r)iu u l'ha dunca creàu trê növe divixiùi aministratìve, dète in gestiùn a di scignu(r)i ch'i gh'é(r)an fedêli e, intu detaju, a parte ciü de punènte a l'è quella ch'a l'è finìa inta marca ardüinica, ch'a l'ha piàu u numme dau sò primmu marchese, l'Ardüìn u Glabbru. Vellu, zà numinàu cunte de Tü(r)ìn du 941 da l'Ügu de Pruvènsa, u l'axeva intu fratèmpu cunquistàu Tü(r)ìn e a valâ de Süsa, ucupèi dai saracen.

Du 961, l'impe(r)atû Utùn I de Sasònia u l'è chinàu intu Regnu d'Italia, levandu u Be(r)enga(r)iu dau sò rollu, ma a ògni moddu u l'ha cunfermàu a spartisiùn de l'area inte trê marche e, du 964, u l'ha dicia(r)àu l'Ardüìn cumme marchese de Tü(r)ìn.

U duminiu in scia marca u l'è passàu in e(r)editè ai discendènti de l'Ardüìn: u primmu u l'è stètu sò fìu Ulde(r)ìcu Manfredi I, che a sò votta u n'ha lasciàu u guèrnu au fìu Ulde(r)icu Manfredi II, ch'u l'è stètu in càrega intu periudu de mascima putènsa e estensciùn du marchesàu, piandu du 1015-16 u cuntrollu da marca d'Ivrea. Scicumme che l'Ulde(r)ìcu Manfredi II u n'axeva d'e(r)edi mascci u pute(r)e u l'è dunca finìu inte man de l'Adelaide de Süsa, fìa soa, scibèn che de jure u fusse du ma(r)ìu de vella.

Cu'a morte de l'Adelaide, du 1091, a marca a l'ha finìu pe' pèrde a sò ünitè: l'autu(r)itè cumitâle in sce Tü(r)ìn a l'è stèta investìa au sò vescu du 1092, in ànnu dòppu de quande a sitè a l'é(r)a vegnüa libe(r)u cumün. De lungu du 1092 l'impe(r)atû Ricu IV de Franconia u l'ha numinàu sò fìu, u Cu(r)adu de Lu(r)ena, cumme marchese de Tü(r)ìn in qualitè di sò ligammi de pa(r)entèlla cun l'Adelaide, scicumme che sò ma(r)e a l'é(r)a a Bèrta de Savòia, fìa de l'Adelaide. A despêtu di sò sforsi, u Cu(r)adu u nu l'è pe(r)ò sciurtìu a pià u cuntrollu da marca, cu'u sò pute(r)e ch'u l'è stètu ciü de numme che de fètu. De ciü, a parte de setentriùn da marca a l'è stèta de manimàn sciurbìa inta Savòia, alantu(r)a guernâ da in âtru fìu de l'Adelaide, u Bèrtu II, mèntre e tère ciü a meridiùn e sun passèi a in nevu da marchesa, u Bunifassiu du Vastu.

 Marchesi 
 964 - 977 Ardüìn u GlabbruDìtu Ardüìn III o Ardüìn Glabriùn ascì.
 977 - 1000 Ulde(r)ìcu Manfredi IDìtu Manfredu I o Magnifredu ascì.
 1000 - 1034 Ulde(r)ìcu Manfredi IIDìtu numma Ulde(r)ìcu Manfredi ascì.
 1034 - 1091 Adelaide de SüsaDe jure u guèrnu da marca u l'è stètu, inte l'urdine, di sò ma(r)ìi, di sò fìi e di sò nevi.
 1037 - 1038 Ermànnu IV de Svevia, primmu ma(r)ìu de l'Adelaide
 1041 - 1045 Enrìcu du Munferàu, segundu ma(r)ìu de l'Adelaide
 1046 - 1057 Udùn de Savòia, tèrsu ma(r)ìu de l'Adelaide
 1057 - 1078 Pe(r)u I de Savòia, fìu de l'Adelaide
 1078 - 1080 Amedeu II de Savòia, fìu de l'Adelaide
 1080 - 1091 Fede(r)igu de Montbéliard, nevu de l'Adelaide pe' êsse u ma(r)ìu d'Agnese, fìa de Pe(r)u.
De ciü, du 1870, in sciu terito(r)iu da marca u gh'è stètu arembàu u titulu de cunte de Tü(r)ìn, dètu au prinsipe Vito(r)iu Emanuele de Savòia-Aosta.

 Nòtte 
Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

 Bibliugrafìa 


 Âtri prugètti 

 Ligammi de fö(r)a 



Categorîa:Piemonte
Categorîa:Stöia da Ligùria
Categorîa:Stati do passòu