Série A (balón)

A Série A a l'é a màscima categorîa e ciù inportànte conpetiçión italiànn-a de balón, òrganizâ a partî da-o 1912 e d'ancheu arivâ a-a sò ediçión nùmero çénto e un. 

 Fonçionaménto 
A Série A a l'é o ciù inportànte tornêo do canpionòu naçionâle de balón, dæto ch'a l'é a màscima categorîa de quésto spòrt, e ancheu a conprénde dêxe squàddre in tùtto che vêgnan ségge da-a Ligùria che da-o Piemónte. A Série A a l'é organizâ in sce træ fâze diferénti, andàndo aprêuvo a coscì dîta "fórmola Bresciàn".

A prìmma pàrte do canpionòu, ch'a l'é quélla prinçipâ, a l'é a coscì dîta "regular season". Inte sta fâze chi gh'é i scóntri dirétti tra tùtte e squàddre do canpionòu, inte 'n órdine ch'o l'é determinòu da-e sò poxiçioìn inta stagión pasâ, co-o formâto conosciûo cómme gîón a l'italiànn-a, pe 'n totâle de 18 giornæ inclûzo ségge e partîe d'andâta che quélle de retórno. In sciâ bâze di rizultâti de sta fâze chi, l'é decretòu i nómmi de çìnque squàddre che pìggian pàrte a-i play-off e de âtre ch'én pe cóntra costréite a zugâ i play-out.

Ségge i play-off che i play-out són disputæ co-a fórmola do gîón a l'italiànn-a, dónca gh'é de lóngo de partîe d'andâta e de retórno inte 'n órdine ch'o l'é determinòu da-a poxiçión goagnâ inta prìmma fâze, co-o gîón de play-off ch'o conprénde e prìmme çìnque squàddre da regular season e quéllo de play-out ch'o l'é formòu da-e âtre çìnque. Inta segónda fâze e vitöie vàn doî pónti in càngio di tréi da regular season, a tùtte e mainêe són d'azónze a-o pontézzo za goâgnòu e fàn clascìfica cómme i âtri a-a fìn da sta fâze chi.

E prìmme træ squàddre a-i play-off goâgnàn a partecipaçión dirètta a-e semifinâle pò-u scudétto; in càngio, l'ùrtimo pòsto disponìbile o l'é asegnòu a-a prìmma clascificâ do tornêo tra e âtre dôe do quésto gîón e-e prìmme dôe clascificæ ch'àn zugòu quéllo de play-out. Inti sparéggi a partîa a l'é ùnica (con cóbie 4° play-off - 2° play-out e 5° play-off - 1° play-out e dòppo o scóntro dirètto tra e dôe ch'àn pasòu a prìmma partîa) e cómme cànpo l'é çernûo o sferistêio da prìmma clascificâ asolûta. Da-o gîón de play-out se decìdde e squàddre ch'én retrocèsse inta Série B ascì, sàiva a dî e ùrtime clascificæ de sta fâze chi.

O canpionòu de Série A o se conclùdde co-e partîe de semifinâle e da finâle do scudétto, co-e quàttro squàddre qualificæ a l'ùrtima fâze che zêugan di dóggi incóntri, co-a partîa de andâta, quélla de retórno e, s'a l'é necesâia, unn-a de sparéggio. E cóbie de semifinâle són 1° play-off - squàddra da-i sparéggi e 2° play-off - 3° play-off, co-a partîa d'andâta ch'a l'é zugâ into sferistêio da squàddra ciù èrta de pontézzo, o sparéggio o l'é de lóngo in sce cànpo neótro.

Pe de ciù, e quàttro squàddre inte 'na poxiçión ciù èrta a-a fìn da regular season se goâgnan a parteçipaçión a-a Cóppa Itàlia da màscima série.

 Stöia 
Scibén che i prìmmi tornêi de balón remóntan a-a fìn do sécolo XIX, a l'época de zugoéi lezendâi cómme o Giuseppe Filippa "Ghindo" de Cravansànn-a, o prìmmo canpionòu regolâre de sta disciplìnn-a chi o s'é dispotòu sôlo into 1912. Tra i atlêti ciù avoxæ de quélli ànni, se pêuan aregordâ o Riccardo Fuseri, canpión pe quàttro ànni de fîa, o Pierino Bonsignore e o Maggiorino Bistolfi, con doî scudétti ciaschedùn, e o Raffaele Ricca, ch'o l'à goâgnòu quàttro canpionæ. Into córso de 'n partîa a Àsti into 1920, o sanremàsco Milin Panizzi o l'à tiòu 'n balón de 180 gràmmi a 'na distànsa de 87,5 mêtri, stabilìndo un di ciù antîghi recòrd da disciplìnn-a. Inte sto perîodo chi o canpionòu de balón o l'êa asæ conosciûo o l'àiva bén bén de tifôxi, rivalezàndo co-o nêuvo zêugo do balón. Pe de ciù, se peu aregordâ cómme o Vittorio Pozzo, comisâio técnico da naçionâle italiànn-a de balón ch'a l'à goâgnòu doî mondiâli, o Carlo Parola, o Renato Cesarini e tànti âtri zugoéi da balón, avéssan zugòu a quésta disciplìnn-a ascì.

Inti ànni trénta o balón o pàssa sott'a l'òrganizaçión sportîva de l'Òrganizaçión Naçionâle Dòppo lavôro (OND), ch'a gestîva tùtte e ativitæ de l'época, ma o pîgia pöchi finançiaménti trêuvàndose inte 'n perîodo de fórte crîxi e vegnìndo emarginòu da-o rèsto do panoràmma sportîvo naçionâle. O canpionòu de l'época o l'àiva pochìscima inportànsa, con 'n nùmero asæ contegnûo de squàddre; adreitûa, into 1937, a-o canpión Paolo Rossi o no l'é stæto poscìbile difénde o sò tìtolo aprêuvo a-o fæto che i òrganizatoî no l'àivan avisòu in ténpo de l'inìçio da conpetiçión. Into màzzo do 1946 gh'é stæta 'na riunión de vàrri tifôxi e ecs dirigénti a Torìn con l'òbietîvo de òrganizâse inte 'na federaçión ma i travàggi són stæti asæ lónghi e, into méize de dexénbre de quéllo ànno, o balón o l'é stæto inglobòu inta federaçión de tanboêto.

Inti mæximi ànni, sùbito dòppo a fìn da goæra, o l'êa arestòu sôlo quàrche sferistêio ancón in fonçión, con l'intrêga disciplìnn-a ch'a vegnîva in pràtica gestîa da-i tréi inpiànti de Torìn, Àrba e Àcqui inte 'na manêa forteménte specolatîva. Pe de ciù, o canpionòu o l'êa zugòu a seténbre, a-a fìn da stagión sportîva dedicâ sorviatùtto a-i tornêi, fæto ch'o portâva i zugoéi a no trovâse inte mêgio condiçioìn pò-u scudétto. O canpionòu da màscima série o vêgne tórna inandiòu a partî da-o 1947 (sénsa âtre interuçioìn scìnn-a quélla do 2020, caxonâ da-a pandemîa COVID-19), co-e pöche squàddre de l'época e co-a sfìdda ritrovâ tra l'Augusto Manzo, conscideròu un di ciù fórti zugoéi da stöia do balón, e o sò grànde rivâle Francesco Gioetti. Defæti, tra o 1947 e o 1951, o canpionòu o vêgne goâgnòu pe çìnque vòtte de fîa da-o Manzo, co-în'inpréiza ch'a no l'é ciù stæta ripetûa. Pe de ciù, into 1942, o Manzo o l'àiva parteçipòu ascì a-o canpionòu de balón co-o brasàllo, vinçéndo cóntra i ciù avoxæ specialìsti de quélla disciplìnn-a.

Co-o prinçìpio di ànni '50 o balón o l'incoménsa tórna a svilupâse aprêuvo a-i sfòrsci de çèrti diretoî, cómme quéllo do sferistêio de Àrba, o Romualdo Isnardi, e do giornalìsta da Gazzetta d'Alba Remo Gianuzzi, con l'òbietîvo de liberâ o balón da-e scomìsse, avrìndolo a-i zoêni e faxéndolo conósce in scî giornâli. Into 1951, a Torìn, a l'é stæta dónca creâ l'Unión Italiànn-a Balón Elàstico (UIPE, Unione Italiana Pallone Elastico), co-a prezénsa, tra i âtri, de l'Isnardi, de Gianuzzi e de Manzo.

Sta disciplìnn-a chi a l'incoménsa coscì a atirâ l'interésse di giornâli: inte quésto perîodo publicaçioìn cómme La Stampa, Il Popolo Nuovo, Tuttosport, a Gazzetta del Popolo, Il Secolo XIX e il Corriere del Popolo coménsan a riportâ inte 'n mòddo regolâre a crònaca di fæti da-o móndo do balón. Són inouguræ i nêuvi sferistêi de Càrcae, Sàn Stêva Bélbo, Inpêia, Cêva, Cùnio e Bra, méntre tórnan in ativitæ quélli de Àsti, Bêne Viagénn-a e Lêua. Into 1951 a finâle do tornêo de Torìn tra l'Augusto Manzo e o Franco Balestra, in contenporània a-o derby da çitæ de zêugo do balón, a l'à ciù de 5.000 spetatoî. Into mæximo perîodo o spòrt o se svilùppa inte 'n mòddo ciù profescionìstico: into 1953 o canpiòn de Prelà Franco Balestra o pàssa a-a Sapet Torino co-in contràtto de 500.000 frànchi a l'ànno, 'n pö mêno de quànte o vegnîva pagòu a-i zugoéi da balón ma a ògni mòddo asæ consciderévole. Aprêuvo a-o fæto che i tornêi garantîvan di gròsci goâgni a-i sò òrganizatoî, levàndo de interésse a-o canpionòu, into 1959 a federaçión a l'à stabilîo che tùtte e squàddre de prìmma e segónda categorîa dovéssan ripozâ pe fòrsa a-o mêno o giórno prìmma de partîe de canpionòu.

In sciâ fìn, co-i ànni '60, o canpionòu o l'é tórna diventòu l'evénto sportîvo ciù inportànte da stagión, co-i tornêi che són amermæ de nùmero e frequénsa. Sto chi o l'é 'n perîodo de gràn popolaritæ pe-o balón, con migiæa de tifôxi a ascìste a-e partîe de gréndi canpioìn cómme Piero Alemanni, Aurelio Defilippi, Donato Feliciano, Beppe Corino e Guido Galliano. A fìn de st'época chi a l'é segnâ, into 1964, da-o retîo de l'Augusto Manzo e, into 1967, da-a demoliçión do grànde sferistêio de Torìn, lEdmondo De Amicis''. A l'é pöi incomensâ a rivalitæ tra o Felice Bertola e o Massimo Berruti, che se contendiàn o tìtolo pe squæxi vìnt'ànni.

Into 1983 o vêgne zugòu pi-â prìmma vòtta o tornêo da Cóppa Itàlia e, a partî da-o 1992, són òrganizæ e prìmme conpetiçioìn internaçionâli. Da quéste o s'é pöi svilupòu o canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi, zugòu in Itàlia ascì inte l'ànno 2004.

 Àlbo d'öo 

Chi de sótta gh'é 'n estræto de l'àlbo d'öo do canpionòu italiàn de balón. A partî da-a sò prìmma ediçión, zugâ inte l'ànno 1912, o tìtolo o l'é stæto goâgnòu da squàddre de vintéutto çitæ diferénti.

 1912:  Mondovì (1°)
 1913:  Mondovì (2°)
 1914:  Mondovì (3°)
 1915:  Mondovì (4°)
 1917:  Torìn (1°)
 1918:  Torìn (2°)
 1919:  Bra (1°)
 1920:  Àcqui (1°)
 1921: Tornêo individoâle 1922:  Bra (2°)
 1923:  Àcqui (2°)
 1924:  Beinétte (1°)
 1925:  Inpêia (1°)
 1926:  Inpêia (2°)
 1927:  Cùnio (1°)
 1928:  Àsti (1°)
 1929:  Bra (3°)
 1930:  Neive (1°)
 1932:  Torìn (3°)
 1933:  Torìn (4°)
 1934:  Torìn (5°)
 1935:  Canélli (1°)
 1936:  Àrba (1°)
 1937:  Torìn (6°)
 1938:  Àrba (2°)
 1947:  Àrba (3°)
 1948:  Àrba (4°)
 1949:  Àrba (5°)
 1950:  Àrba (6°)
 1951:  Àrba (7°)
 1952:  Inpêia (3°)
 1953:  Ougùsta Benéize (1°)
 1954:  Mondovì (5°)
 1955:  Torìn (7°)
 1956:  Àcqui (3°)

 1957:  Torìn (8°)
 1958:  Aspe Cêva (1°)
 1959:  Torìn (9°)
 1960:  Torìn (10°)
 1961:  Torìn (11°)
 1962:  Àrba (8°)
 1963:  Cùnio (2°)
 1964:  Cùnio (3°)
 1965:  Cùnio (4°)
 1966:  Andêua (1°)
 1967:  Andêua (2°)
 1968:  Andêua (3°)
 1969:  Canâ (1°)
 1970:  Cùnio (5°)
 1971:  A Céive (1°)
 1972:  A Céive (2°)
 1973:  Monestê Bórmia (1°)
 1974:  Monestê Bórmia (2°)
 1975:  Àrba (9°)
 1976:  Cùnio (6°)
 1977:  Àrba (10°)
 1978:  Monestê Bórmia (3°)
 1979:  Àrba (11°)
 1980:  Monestê Bórmia (4°)
 1981:  Monestê Bórmia (5°)
 1982:  Sàn Stêva Bélbo (1°)
 1983:  Çéngio (1°)
 1984:  Àrba (12°)
 1985:  Sàn Stêva Bélbo (2°)
 1986:  Àrba (13°)
 1987:  Cùnio (7°)
 1988:  Cùnio (8°)
 1989:  Canâ (2°)
 1990:  Canâ (3°)

 1991:  Àrba (14°)
 1992:  Àrba (15°)
 1993:  Cortemìlia (1°)
 1994:  Tàggia (1°)
 1995:  Dôçêo (1°)
 1996:  Dôçêo (2°)
 1997:  Spîgno Monferòu (1°)
 1998:  Cùnio (9°)
 1999:  Cùnio (10°)
 2000:  Cùnio (11°)
 2001:  Montexéllo d'Àrba (1°)
 2002:  Montexéllo d'Àrba (2°)
 2003:  Sàn Stêva Bélbo (3°)
 2004:  Cùnio (12°)
 2005:  Cùnio (13°)
 2006:  Àrba (16°)
 2007:  Doliàn (1°)
 2008:  Diàn d'Àrba (1°)
 2009:  Vilanêuva do Mondovì (1°)
 2010:  Vilanêuva do Mondovì (2°)
 2011:  Canâ (4°)
 2012:  Àrba (17°)
 2013:  Canâ (5°)
 2014:  Canâ (6°)
 2015:  Àrba (18°)
 2016:  Castagnêue de Lànse''' (1°)
 2017:  Castagnêue de Lànse (2°)
 2018:  Cùnio (14°)
 2019:  Castagnêue de Lànse (3°)
 2021:  Cortemìlia (2°)
 2022:  Cortemìlia (3°)
 2023:  Dôçêo (3°)
 2024:  Àrba (18°)
 2025:  Cortemìlia (4°)

 Nòtte 

 Bibliografîa 






 Âtri progètti 

 Ligàmmi de fêua 



Categorîa:Balón (zêugo)