Feruvîa Turìn-Sann-a

A feruvìa Turìn-Sann-a, dìta feruvìa Turìn-Fusàn-Sann-a ascì, a l'è 'na liĝn̂a feruviäja tra Ligüria e Piemunte che, cunsciderandu ascì u toccu dizmissu tra Çeva e Brà, inaugüróu d'u 1874, a l'è tra e ciü antighe pe dèta d'avertüa. A liĝn̂a a naŝĉe cumme rizultätu de ciü fäze de custruçiùn, che van da-u 1933, cun l'avertüa d'u binäju duggiu pe Fusàn, e u 1954, pe vìa de l'inauguraçiùn d'u passu pe L'Âtä.

 Stoja 
ToccuInauguraçiùnTurìn-Trofarellu24 de setenbre d'u 1848Trofarellu-Savigiàn-Fusàn16 de dixenbre d'u 1853Çeva-Sann-a (vìa Ferania)28 de setenbre d'u 1874San Giüxèppe de Cairu-L'Âtä14 de nuvenbre d'u 1923Fusàn-Çeva28 d'otubre d'u 1933L'Âtä-Sann-a7 de frevä d'u 1954
A primma liĝn̂a pe Sann-a a l'è stèta inaugurä d'u 1874 e a se cunpuneiva d'u̇n percursu ch'u pasäva pe Ferania, San Giüxèppe, Çeva, Bastìa de Munduvì, Cherascu, Brà, Cavalermaggiù, Carmagnöa e Trofarellu. Da Bastìa de Munduvì a se destacäva a diramaçiùn ch'a pasäva da Munduvì Breu, Cianfèi, Cuĝn̂u Gessu e a-a fìn Munduvì Alticiàn e Cuĝn̂u Alticiàn. D'u 1888 u l'è ativóu u toccu de feruvìa da Carmagnöa a Brà, ch'u l'ha scürçìu u percursu satandu i paixi de Racconigi e Cavallermaggiore.

Int'i primmi anni du Növeçéntu cumensan i travaggi pe custruì a variante a binäju duggiu tra e purçiuìn Çeva-Munduvì e Alticiàn-Fusàn; inte st'ürtima staçiùn chi u duveiva poi ligäse pe inèstu a-a liĝn̂a feruviäja Turìn-Cuĝn̂u, traciâ primma d'a creaçiùn du Reĝn̂u d'Italia a integraçiùn d'a tranvìa Fusàn-Munduvì-Villanöva ascì, zà in funçiùn.

I travaggi pe traciä a variaçiùn sun finìi sulu a l'inprinçippiu d'i anni Trenta, scicumme che a növa infrastrutüa a cunprendeiva ascì a lungu garbaççu de Vicuforte e a növa staçiùn de Cuĝn̂u, cu'a carateristica furma a "Y" d'u ciasä, scimile a quellu d'a staçiùn de San Pé d'Ènn-a. A növa liĝn̂a a vegniva cuscì a variante preferìa pe-i culigamenti tra u Piemunte e a Ligüria.

U percursu uriginäju, oŝĉìa i duì tocchi Carmagnöa-Brà e Brà-Çeva, scibén che zà eletrificóu u l'ha pèrsu cu'u tenpu de inpurtansa p'ou fètu d'ese a binäju senciu, cu'u̇n tracióu pìn de regìi e luntàn da-i paixi traversè, ciü che p'â bassa veluçitè cunsentìa. Cu'a cunversciùn a-a curente cuntìnua, terminä d'u 1973, u percursu uriginäju u l'ha scanpóu fin'â devastaçiùn caxunä da l'aluviùn d'u 1994 ch'a l'ha purtóu vìa i punti insc'ou Tànaru (cunscìderandu che a purçiùn tra Bastìa e Munduvì l'ea zà serä). E Feruvìe d'u Stätu l'ha cuscì decizu de desfä d'u tüttu a Çeva-Brà, levandu l'armamentu e e liĝn̂e aeree. Föa che 'na cürta ativaçiùn d'u racordu tra Brà e Cherascu, tütte e trète suprèsse sun stète sustituìe da serviççI de curiere e autupulmìn.

 U segundu passu (vìa L'Âtä) 
miniatura|Punte feruviäju insc'ou Burmia de Màllae, vixìn a L'Âtä
U percursu vìa Ferania, a 'n sulu binäju tra e staçiuìn de San Giüxèppe de Cairu e de Sann-a e zà difìççile pe l'elevaçiùn e p'ê cürve che ghe sun, u l'ea vegnüu ancùn pezu cu'u gran svilüppu d'u tràffegu, scicumme che ghe pasävan ascì i treni mèrçe pe-i stabilimenti de Cairu e i cunvoĝl̂i pe Lisciàndria.

Proppiu pe sta mutivaçiùn, d'u 1908 a l'è stèta apruvä a custruçiùn de 'na segunda liĝn̂a feruviäja, ch'a pasesse pe L'Âtä e ch'a gh'avesse de pendense minüri, cu'u̇n percursu caraterizóu da menu cürve e fandu 'na sede feruviäja zà inandiä p'ou duggiu binäju.

I travaggi se sun però fermè cu'u sc-cioppu d'a Primma Guèra Mundiä, defèti sun repigiè sulu d'u 1918 da-e forse de l'Inteiza, andandu dunca a mudificä u prugèttu uriginäle pe garantì 'na custruçiùn ciü lèsta e mèrmandu cuscì e infrastrutüa da frabricä. U fìn u l'ea quellu de ligäse a-a fraçiùn lisciandrìnn-a de Cantalù, dunde vureivan stabilì 'na sö bäze lugìstica.

De cunseguensa a liĝn̂a de L'Âtä a l'è vegnüa, a-u cunträju d'i prugètti d'alantùa, ciü in pendensa rispèttu a-a variante pe Ferania, cu'u̇na pendensa màscima d'u 29‰, cuntra u 25‰ de l'ätra, scibén che sta chì a döviesse d'i garbaççi elicuidäli ascì.

A-i 14 de nuvenbre d'u 1923 u l'è stètu ativóu u primmu, cürtu, toccu da San Giüxèppe de Cairu fin a L'Âtä, ch'u l'è stètu servìu a l'inprinçippiu da treni a vapù, in ateiza de l'ativaçiùn d'a liĝn̂a intrega, quand'u l'ea prevista l'eletrificaçiùn in curente trifäse, cumme p'ê ätre liĝn̂e d'in gìu.

I travaggi van dunca avanti, ma cun benbén de ritärdi pe d'i prublemi geulògichi, fermànduse turna cu'u sc-cioppu d'a Segunda Guèra Mundiä. A-a fìn, i travaggi repiggian cumm'a l'è finìa a guèra, cu'a liĝn̂a intrega ch'a l'è durvìa a-i 7 de frevä d'u 1954. U segundu binäju, zà inandióu, u nu vegne però mäi finìu: sulu da-u 2019 u cumensa l'iter p'â sö realizaçiùn.

 Caraterìstiche 
miniatura|A sutustaçiùn elettrica nümeru 60 int'i primmi anni d'u Növeçéntu|sinistra
A feruvìa Turìn-Sann-a a l'è 'na liĝn̂a eletrificä a curente cuntinua a 3.000 volt, mentre u scartamentu dövióu u l'è quellu urdinäju da 1.435 mm.

A trèta a prezenta 'na diramamaçiùn a Carmagnöa, Cavallermaggiore e Çeva pe Brà, mentre a Savigiàn u parte 'n atru tòccu de liĝn̂a pe Salüssu. Tütti i treni, da quelli dirètti fìn a Sann-a a quelli pe Cuĝn̂u, rìvan fin'â staçiùn de Fusàn e chì, vèrsu meridiùn, a feruvìa a se dividde, pe andä vèrsu Cuĝn̂u, cun poi a feruvìa Cuĝn̂u-Vintimiggia, o vèrsu a staçiùn de Çeva, dund'u se pö andä in direçiùn Sann-a (e de de chì inte tütta a Rivea) o Urmea (grassie a-a Çeva-Urmea, durvìa turna a-u tràffegu d'i treni turistichi e storichi da-u 2016). De ciü, d'in San Giüxèppe de Cairu a se deramma a liĝn̂a pe Lisciandria.

Da-a staçiùn de Turìn fin a quella de Çeva a liĝn̂a a l'è a binäju duggiu, mentre da Çeva fìn a San Giüxèppe de Cairu a g'ha 'n sulu binäju pasante. Da Munduvì a parte ascì 'na diramaçiùn pe Cuĝn̂u.

Tra San Giüxèppe e Sann-a u gh'è ascì duì percursci che funçiunn-an cumme se fuisan a binäju duggiu: u trètu de Ferania u vegne defèti dövióu pe-i treni che muntan da-a Rivea, mentre pe L'Âtä ghe passan quelli che chinn-an da-u Piemunte. A segunda vìa a l'è de lungu prunta pe l'instalaçiùn d'u segundu binäju, ma stu chi u l'è mäi stètu missu in funçiùn.
miniatura|A staçiùn de Vicuforte a l'épuca d'u trifäse
Sübbitu primma da staçiùn de Vicuforte-San Miché a liĝn̂a a pasäva sutt'â tranvìa Munduvì-San Miché, ch'a l'äva ascì 'na fermä a-u servìççiu de st'inpiantu lì.

 Garbaççi 
 garbaççu de L'Âtä, da-a lunghessa de 1.451 m;
 garbaççu d'u Bèlbu, u l'è lungu 4.366 m e u se tröva tra e staçiuìn che sèrvan i paixi de Sale Langhe e de Saliceto, insc'out toccu d'a feruvìa tra San Giüxèppe e Çeva;
 garbaççu Lezeĝn̂u, cu'u̇na lunghéssa de 1.297 m, u l'è scitüóu tra a staçiùn de Lezeĝn̂u e quella de Çeva;
 garbaççu San Giuan, dìtu de Vicuforte ascì, de 2.804 m in tüttu e inserìa int'u toccu a binäju duggiu tra Vicuforte e Munduvì;
 garbaççu elicuidäle d'u Santuäju, lungu 2.063 m e scitüóu tra L'Âtä e Sann-a;
 garbaççu d'a Sella, lungu 2.309 m, u se tröva tra a fermä de Ferania a staçiùn d'u Santuäju;
 garbaççu de Munduvì, lungu 667 m e scitüóu dòppu a staçiùn de Munduvì, cumme se passa u punte in sce l'Elleru;
 garbaççu d'a Pobbia, lungu 1.226 m a l'è pòsta tra a galerìa de Munduvì e quélla de San Giovanni.

I garbaççi d'a Sella e de L'Âtä passan ascì a displuviäle apeninica, mentre u puntu dunde a liĝn̂a a riva a-a màscima pendensa u l'è se tröva in curispundensa d'u tunnel elicuidäle d'u Santuäju.

 Percursu 
 Percursu vìa Ferania 
miniatura|Trenu tióu da 'na E.424 ch'u riva int'a staçiùn d'u Santuäju, Sann-a
 Staçiùn de Turìn Porta Növa
 Staçiùn de Turìn Lingottu
 Staçiùn de Biviu Sangùn
 Staçiùn de Muncalé
 Staçiùn de Burgu Aie
 Staçiùn de Testunn-a
 Staçiùn de Trofarellu
 Staçiùn de Santena-Tetti Gìu
 Staçiùn de Villastelùn
 Staçiùn de Carmagnöa
 Staçiùn de Racunìgi
 Staçiùn de Cavalermaggiù
 Staçiùn de Savigiàn
 Staçiùn de Genula
 Staçiùn de Fusàn
 Staçiùn de Trinitè-Bene Viagenn-a
 Staçiùn de Magiàn-Cräva-Murussu
 Staçiùn de Munduvì
 Staçiùn de Vicuforte-San Miché
 Staçiùn de Lezeĝn̂u
 Staçiùn de Lezeĝn̂u Tànaru (serä d'u 1993)
 Staçiùn de Çeva (diramaçiùn pe Brà e pe Urmea)
 Staçiùn de Sale Langhe
 Staçiùn de Saliceto
 Staçiùn de Cengiu
 Staçiùn de Cusceria (1951-2003)
 Staçiùn de San Giüxèppe de Cairu (diramaçiùn pe Sann-a vìa L'Âtä)
 Staçiùn de Braĝn̂u
 Staçiùn de Ferania
 Staçiùn d'a Sèlla (fin a-u 1978)
 Staçiùn d'u Santuäju
 Staçiùn de Sann-a

 Percursu vìa L'Âtä 
miniatura|A staçiùn de L'Âtä vista de de föa d'u 2007
 Staçiùn de San Giüxèppe de Cairu (diramaçiùn pe Turìn)
 Staçiùn de Carcae (serä d'u 1932)
 Staçiùn de L'Âtä
 Staçiùn de Masc-ciu (serä d'u 2009)
 Staçiùn de Sann-a (diramaçiùn pe Zena e Vintimiggia)

 Tràffegu 
miniatura|'Na lucumutìva E.636 fèrma a-a staçiùn de Munduvì d'u 2001
A feruvìa a l'è servìa da treni regiunäli veluçi, dìti treni inter-regiunäli ascì, o da "intercity" (inter-çitadìn), a cüa de Trenitalia.

 Notte 

 Bibliugrafìa 





 Ätri prugètti 

Categorîa:Lìnie feroviàrie‎
Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎
Categorîa:Traspòrti do Piemónte