Marìnn-a Zenéize

Marìnn-a ZenéizeBandêa de ZênaPerîodo1005-1815NaçiónRepùblica de ZênaAmiràlli avoxæAndrîa Döia, Ghigèrmo Inbriægo, Benéito Zacàia
A Marìnn-a Zenéize, indicâ co-o nómme de Flòtta Zenéize ascì, a l'é stæta l'armâ da mâ de fòrse militâri da Repùblica de Zêna. A partî da-o sécolo XI a marìnn-a a l'à avûo o cónpito de protézze i interèsci da Repùblica e de proietâ o sò potêre into Mediterànio e into Mâ Néigro. Into córso di sécoli a l'à zugòu 'n ròllo cruçiâle inta stöia de Zêna cómme Scignôa do Mâ e poténsa comerciâle marìtima.

A sò inportànsa a s'é progresivaménte amermâ tra i sécoli XVII e XVIII, perîodo into quæ o prinçipâle motô econòmico da naçión o l'êa diventòu l'ativitæ bancària, ciufîto che quélla comerciâle.

A marìnn-a zenéize a l'é stæta a-a fìn desmantelâ inte l'ànno 1815 aprêuvo a-a forsâ anesción da Repùblica a-o régno de Sardégna.

 Stöia 
 Fondaçión 
miniatura|300x300px|Pitûa da flòtta zenéize ch'a tórna in pòrto dòppo 'na spediçión vitoiöza cóntra i tùrchi. Quàddro intitolòu "Vìsta de Zêna", òpera do 1597 do Cristòffa Gràsso.
Céntro comerciâle za inte l'etæ antîga, l'economîa da çitæ de Zêna a l'êa bazâ in scî tràfeghi maritìmi e i comèrci. Aprêuvo a sti fæti chi a piraterîa a raprezentâva 'na séria minàccia pe-i mercànti zenéixi, che pagâvan de gròsse sómme pi-â seguéssa di sò bàrchi. Ànche Zêna mæxima a l'êa vulneràbile a-i atàcchi di piràtti, fæto mìsso in ciæo inte l'ànno 935, quànde 'na flòtta saracìnn-a goidâ da-o Ya'qub ibn Ishaq al-Tamimi a l'à sachezòu a çitæ. L'incursción mosulmànn-a a l'à dónca sponciòu a-a realizaçión de inportànti diféize into pòrto, renovàndo l'interèsse inte 'na marìnn-a mercantîle armâ ch'a batugiésse costanteménte o Mâ Lìgure. Inte l'ànno 1005, co-ina série de rifórme, s'é comensòu a-afidâ o govèrno da çitæ a 'n cónsole da-a càrega ch'a duâva quàrche ànno, nominòu tra i ciù rìcchi mercànti e propiêtâi de tære da çitæ.

A zóvena Repùblica, diventâ do tùtto indipendénte pöco dòppo, a l'êa dónca dominâ da-e necescitæ e i interèsci de conpagnîe de comèrcio, co-a marìnn-a ch'a l'êa diventâ fondamentâle pi-â seguéssa da nêuva Scignôa do Mâ. S'é dónca comensòu a nominâ 'n "âto amiràlio", che insémme a-o govèrno o l'àiva o cónpito de cordinâ e açioìn da marìnn-a, gràçie a-a quæ za into sécolo XI o Mâ Lìgure intrêgo o l'êa controlòu da-i zenéixi. A ògni mòddo, a prìmma flòtta da Repùblica a l'êa formâ de bàrchi acàtæ e apixonæ da çitadìn zenéixi, cómme mercànti e pescoéi, e no gh'êa goæi bàrchi da goæra propiaménte dîti. Cómme tâ, into sécolo XI a flòtta a l'êa sorviatùtto relegâ a-a proteçión di comèrci di rìcchi zenéixi, che continoâvan a dominâ a politìca e l'economîa da Repùblica. E inte quélli ànni gh'é i prìmmi intervénti da flòtta in de açioìn cóntra i piràtti mosulmàn, cómme quélli de l'emirâto aglàbide, scitoòu inte l'Àfrica do Nòrd. Dòppo i vàrri ànni de remésci caxonæ da-a conquìsta Normànn-a da bàssa Itàlia, a marìnn-a zenéize a l'à parteçipòu, insémme a quélle de Amalfi e do Stâto Pontifìccio, a-a spediçión inandiâ da-a Repùblica de Pîza cóntra a çitæ de Mahdia inte l'ànno 1087.

Con l'òrganizaçión de prìmme croxæ, a partî da-o 1095, l'é incomensòu 'n perîodo de gràn richéssa pe Zêna. Defæti, aprêuvo a-a necescitæ de mandâ ciù fòrse militâri pi-â conquìsta da Tæra Sànta e, ciù avànti, pi-â diféiza di stâti croxæ ascì, i zenéixi són riêscîi a òtegnî di gréndi goâgni co-o traspòrto de trùppe crestiànn-e da l'Eoröpa. Pe megioâ l'agiùtto a-i crestién into córso da Prìmma Croxâ, s'êa inandiòu 'na squàddra de dózze galêe desccegæ in Tæra Sànta. Sti bàrchi chi àivan l'inportànte cónpito de contrastâ a minàccia raprezentâ da-a marìnn-a saracìnn-a, òtegnìndo cóntra de lê de inportànti vitöie cómme a catûa de 'na sò flòtta into pòrto de Béirot inta Prìmma Croxâ. Inte quélli ànni a famìggia zenéize di Inbriæghi a l'êa diventâ asæ avoxâ in Tæra Sànta aprêuvo a-e sò inpréize, in particolâ pi-â goìdda de 'n atàcco di zenéixi da-o mâ into córso do Blòcco de Trìpoli. Óltre a-avéi riçevûo grénde richésse da-i capitànni croxæ, a Repùblica a l'êa coscì riêscîa a stabilî vàrie colònie comerciâli inti mâ Mediterànio e Néigro. Pe de ciù, a çitæ de Gibelétto, into teritöio do modèrno Lìbano, a l'êa pasâ do tùtto sott'a-o contròllo zenéize, co-a Repùblica ch'a l'àiva ascì 'n térso di dirìtti in scî goâgni prodûti da-a çitæ de Sàn Gioâne d'Âcri. Dòppo a conquìsta crestiànn-a da zöna a flòtta a l'à avûo sorviatùtto o cónpito de difénde i pòrti dond'a l'êa òrmezâ. A-o prinçìpio do sécolo XII a marìnn-a zenéize a l'à parteçipòu a-a spediçión pizànn-a do 1113-1115 inte Îzoe Baleâri pe destrûe e bâze di piràtti de Maiòrca.

Inta sò prìmma fâze, a flòtta zenéize a l'êa bazâ prinçipalménte in sce doî tîpi de galêe; ö sæ unn-a ciù gròssa ch'a repigiâva e lìnie do dromón bizantìn e unn-a ciù picìnn-a scìmile a-e âtre galêe italiànn-e. A flòtta a l'êa conpletâ da 'n çèrto nùmero de bàrchi mercântili armæ d'arénbo, do tîpo ciamòu "còcca". In particolâ, aprêuvo a-a façilitæ co-a quæ in ténpo de goæra se convertîvan e galêe mercantîli in militâri, a marìnn-a zenéize a fâva làrgo ûzo de sta ràzza de bàrchi.

 Goære comerciâli 
miniatura|300x300px|Litografîa ch'a móstra e vàrie conpagnîe ch'àn parteçipòu a-a batàggia da Melöia, vitöia gràçie a-a quæ i zenéixi àn pigiòu o contròllo do Mediterànio de ponénte
Óltre a-e òperaçioìn d'arénbo a-e goære in Tæra Sànta, a marìnn-a a l'à zugòu 'n ròllo fondamentâle inta rivalitæ tra i zenéixi e a vixìnn-a Repùblica de Pîza, co-a quæ êan in conpetiçión pò-u contròllo da Còrsega e da Sardégna. A l'êa 'na pràtica bén bén comùn quélla d'atacâ i tràfeghi comerciâli di rivâli, co-i zenéixi ch'àn fîto inparòu cómme danezâ i nemîxi e, into mæximo ténpo, difénde i sò bàrchi. Inte l'ànno 1119 'na squàddra navâle zenéize a l'à atacòu 'n convòlio mercantîle pizàn, e quésto o l'é stæto o prinçìpio da prìmma goæra fra Pîza e Zêna. A ògni mòddo sta prìmma batàggia a l'é finîa sénsa 'n ciæo vincitô, e quésto à portòu a quæxi 'n sécolo de àtti de piraterîa e atàcchi tra e dôe repùbliche pò-u contròllo in sce l'îzoa còrsa e quélla sàrda. Inti ànni trénta do sécolo XIII l'é comensòu 'na goæra no diciarâ tra e dôe çitæ, agravâ da-o ciù grànde conflìtto tra Ranpìn e Mascheræ. Aprêuvo a-o fòrte ligàmme tra a çitæ toscànn-a e o Sâcro Inperatô Româno, Zêna a l'à dovûo atrovâ di aleæ a l'èstero, e a s'é aleâ coscì co-o Pàppa co-o mandâghe, in ségno d'arénbo a-a càoza papâle, 'na flòtta pe trasportâ 'n'armâ de Ranpìn a Rómma. Ma i Mascheræ àn scovèrto i manézzi di sò nemîxi, e àn mandòu coscì 'na flòtta pizànn-a a intercetâ i zenéixi: o scóntro o l'é avegnûo inta coscì dîta batàggia do Gìglio do 1241. Ralentâ da-o càrego e da-i pasagê trasportæ, a marìnn-a zenéize a l'à avûo træ galêe afondæ, ciù âtre 27 caturæ inte quélla òcaxón. A ògni mòddo, a segónda goæra con Pîza a l'é finîa co-o ritórno a-o status quo into 1243.

Into Mediterànio de levànte o conflìtto tra i mercànti zenéixi e veneçién de Âcri o l'à portòu a-o sccéuppo da coscì dîta goæra de Sàn Sâba, conbatûa tra o 1256 e o 1270. Inte sta goæra chi a marìnn-a zenéize a l'à patîo 'na série de batòste in batàgge in cànpo avèrto cóntra Venéçia e dónca a s'é dedicâ sorviatùtto a atacâ i convòlli mercantîli ciufîto che i bàrchi da goæra. E dûe batòste patîe cóntra pizén e veneçién àn momentaniaménte òstacolòu e anbiçioìn di zenéixi ma, pe cóntra, àn in sciâ fìn portòu a-a creaçión de 'na marìnna da goæra dedicâ a-o servìçio da Repùblica. S'é dónca comensòu a costroî de galêe ciù grénde intànto che vegnîvan dæti magioî potêri a l'Âto Amiràlio; co-î avoxæ balestrê zenéixi che comensâvan a êse inclûxi inte ciùsme di bàrchi da goæra ascì. Quànde in sciâ fìn l'é scciupòu a tèrsa goæra pizàn-zenéize, a renovâ flòtta de Zêna a l'à dæto 'na grànde batòsta a-i toschén inta batàggia da Melöia do 1284. Con sta vitöia chi, inta quæ i zenéixi àn caturòu 37 galêe pizànn-e e 9.000 mainæ, a Repùblica de Zêna a l'ê diventâ a ciù grànde poténsa navâle do Mediterànio de ponénte.
miniatura|300x300px|A póppa da còpia de 'na galêa zenéize conservâ into Gàlata - Muzêo do Mâ
Con Pîza ch'a l'ê finîa in fórte crîxi, Zêna a s'é fîto spantegâ in Còrsega e inta Sardégna do nòrd. Inte l'ànno 1266 i mercànti zenéixi àn acatòu a çitæ de Càffa da-o Khanâto da Stréuppa d'Öo, e dòppo àn avèrto de nêuve colònie comerciâli into Mâ Néigro e inti teritöi de l'Inpêro bizantìn. Quésta espansción a l'à portòu Zêna a intrâ in conflìtto dirétto co-a Repùblica de Venéçia, ch'a l'àiva lê ascì di interèsci inta zöna. A rivalitæ tra e dôe repùbliche a l'à in sciâ fìn portòu a-o sccéuppo da prìmma goæra veneçiàn-zenéize into 1296, ànno quànde a flòtta lìgure a l'êa formâ de bén 125 galêe. A ògni mòddo, a despæto da superioritæ numérica in sciâ marìnn-a veneçiànn-a, a flòtta de Zêna a no riêscîva a intercetâla, co-i mercànti da çitæ che comensâvan a patî di gròsci dànni a-i pròppi comèrci. A-a fìn, e dôe flòtte se són scontræ into 1298 co-îna grànde batàggia into Mâ Adriàtico, dâ-arénte a l'îzoa croâta de Corsòla. Inta batàggia de Corsòla, 'na flòtta de 75 galêe zenéixi a l'à dæto 'na grandìscima batòsta a-e 95 galêe veneçiànn-e prezénti, con l'afondaménto ò a catûa de 83 de quéste. A ògni mòddo i zenéixi ascì àn patîo de pérdie no trascuràbili, che no poéivan êse sostitoîe a-a spedîa da-i cantê navâli da çitæ. O conflìtto o l'é dónca finîo inte 'na scitoaçión de relatîvo stàllo a partî da l'ànno 1299. Dòppo a goæra, gràçie a-o contròllo do comèrcio di scciâvi into Mediterànio, a marìnn-a zenéize a l'à posciûo inpiêgâ migiæa de scciâvi cómme remoéi. Sta polìtica chi a l'à portòu a 'na fòrte riduçión de spéize pò-u mantegniménto da flòtta dæto che, a diferénsa de Venéçia ch'a l'adêuviâva sôlo di bonægia, no gh'êa ciù de bezéugno de pagâli. Pe cóntra, quésto o l'à però portòu a 'na diminuçión de òmmi disponìbili p'abordâ i âtri bàrchi, perché i capitànni zenéixi no se fiâvan a-armâ di scciâvi.

Inte l'ànno 1340 'na flòtta formâ da chìnze galêe zenéixi sott'a-o comàndo do Pêo Barbavêa a l'à conbatûo insémme a 'na flòtta françéize inta batàggia de Sluys, pàrte da goæra di çént'ànni cóntra o Régno d'Inghiltæra.

Co-a progrescîva espansción da ræ comerciâle zenéize into sécolo XIV, a marìnn-a a l'à avûo 'n ròllo ancón ciù inportànte inta diféiza di bàrchi mercantîli. Scibén chò-u comèrcio marìtimo o l'êa 'na grànde fónte de richéssa pi-â çitæ, o l'êa caxón ascì de 'na grànde propensción vèrso e-epidemîe. Defæti, dòppo l'arîvo da pèsta néigra inta çitæ de Càffa co-o blòcco móngolo da çitæ, sta moutîa chi a s'é fîto spantegâ pe mézzo di bàrchi zenéixi che scapâvan da-a Gazàia. In particolâ, 'na flòtta mercantîle partîa da Càffa a l'à portòu a pèsta a Mescìnn-a, de dónde l'epidemîa a s'é spantegâ inte tùtta l'Eoröpa. L'inpàtto con l'epidemîa a Zêna o l'é stæto terìbile: l'é mòrto ciù de 40.000 persónn-e e quésto o l'à amermòu i finaçiaménti e o personâ disponìbile pi-â flòtta ascì.
miniatura|300x300px|Raprezentaçión de 'na flòtta zenéize inti sécoli XIII-XIV, òpera do Quìnto Cénni.
'Na tèrsa goæra con Venéçia, conosciûa co-o nómme de "Goæra di Stréiti", a l'é scciupâ inte l'ànno 1350 pe de ratèlle in scî dirìtti comerciâli into Mâ Néigro. Venéçia a l'êa aleâ co-o Régno d'Aragónn-a e con l'Inpêro bizantìn, raxón pi-â quæ a l'àiva a dispoxiçión 'na flòtta bén bén ciù grànde de quélla zenéize. A ògni mòddo, a prêxo de gròsse pérdie, Zêna a l'é riêscîa a vìnçe 'na batàggia into stréito do Bòsforo into frevâ do 1352, e a l'à costréito i bizantìn a retiâse da-a goæra. Pe cóntra, into 1353, a marìnn-a zenéize a l'à patîo 'na dûa sconfìtta inta batàggia de Alghêro. Aprêuvo a 'sta batòsta chi gh'é stæto di remésci a Zêna, ch'àn òstacolòu ancón de ciù o sfòrso militâre da Repùblica, e a l'à portòu dónca a-a decixón de pasâ tenporaniaménte sott'a-o dùcca de Milàn. Into novénbre do 1354 'na flòtta zenéize a-o comàndo de l'amiràlio Paganìn Döia a l'à sorpréizo quélla veneçiànn-a dâ-arénte a-e costêe de Navarìn e, co-a sucescîva batàggia de Sapiénsa, a l'à afondòu ò caturòu bén 35 galêe veneçiànn-e. Into 1355, a Milàn, l'é stæto firmòu 'n tratâto de pâxe tra e dôe repùbliche. Intànto che into Levànte l'êa tornòu o status quo, o régno d'Aragónn-a o l'êa diventòu 'n inportànte rivâle pò-u domìnio zenéize into Mediterànio de ponénte. Inte quélli ànni, aprêuvo a-a fìn da goæra, Zêna a s'é liberâ da-o contròllo milanéize ascì, e a l'é tórna repùblica.

Inte l'ànno 1378 l'é scciupòu a quàrta goæra con Venéçia, a coscì dîta "Goæra de Ciòzza", conbatûa quésta ascì pi-â minàccia che i Veneçién raprezentâvan pe-i comèrci zenéixi into Mâ Néigro. Co-a ciù pàrte da flòtta zenéize ch'a l'êa dêuviâ cómme scòrta pe-i sò bàrchi mercantîli ch'andâvan da Zêna inta Crimêa, i veneçién àn aprofitòu da scitoaçión, sachezàndo vàrri pàixi scitoæ lóngo e costêe. Pe de ciù, inte quéll'ànno a marìnn-a zenéize a l'é stæta batûa da-i veneçién inta batàggia de Càppo d'Ànsio. Into màzzo do 1379, aprêuvo a-a vitöia de Pöla, i zenéixi són riêscîi a sbarcâ into pòrto de Ciòzza e àn pigiòu a çitæ. Con sta conquìsta chi a flòtta a voéiva blocâ diretaménte a çitæ de Venéçia ma, con l'arîvo di rinfòrsci veneçién, a-i 24 de zùgno do 1380 a l'é stæta batûa e a l’à pèrso 17 galêe. Blocâ dónca a tæra e sénsa rinforniménti, l'armâ zenéize a l'à dovûo aréndise, e quésto, pöco dòppo, à portòu a-a fìn da goæra. Con sto conflìtto chi, finîo co-o ritórno a-o status quo e co-o sfiniménto de fòrse de dôe repùbliche, Zêna a l'à pèrso numerôze figûe e mézzi ciâve, perdéndo o primâto into Mediterànio de ponénte in favô di aragonéixi ascì.

 Declìn 
miniatura|300x300px|A coscì dîta "Màppa zenéize" òpera do 1457 de 'n artìsta sconosciûo.A pezànte goæra cóntra Venéçia e l'inpàtto devastànte da pèsta néigra àn bén bén danezòu a poténsa navâle zenéize. Pe de ciù, a nàscita de ciù gréndi stâti naçionâli a l'à comensòu a conprométte a conpetitivitæ a livéllo militâre de repùbliche marén, ciù picìnn-e. Zêna, con l'arénbo françéize, a l'à inandiòu 'na croxâ in Tunixîa inte l'ànno 1390, con l'òbiêtivo de difénde e sò colònie comerciâli da-i atàcchi di piràtti mosulmàn. In particolâ, inte 'sta canpàgna chi, i zenéixi àn parteçipòu co-a sò flòtta méntre a fanterîa, inpiegâ into blòcco da fortéssa de Mahdia, a l'êa pi-â ciù pàrte formâ de françéixi. A consegoénsa ciù inportànte de sta croxâ chi, finîa sénsa particolâri cangiàmenti teritoriâli, a l'é stæta l'instituçión de 'na fórte infloénsa da Frànsa in sce Zêna, ch'a l'é stæta costréita into 1396 a diciarâse sò féodo. A marìnn-a zenéize ascì a l'é dónca pasâ sott'a-o contròllo françéize, e a l’é stæta inpiegâ sénsa sucèsso cóntra Venéçia inta batàggia de Modón a-i 7 d'òtôbre do 1403, dòppo ch'a l'êa stæta dêuviâ pe açioìn de piraterîa cóntra e colònie veneçiànn-e.miniatura|300x300px|Màppa do móndo conosciûo fæta da-o cartògrafo zenéize Batìsta Agnéize into 1544.A Repùblica a l'é diventâ tórna indipendénte da-a Frànsa inte l'ànno 1409 ma a sò inmàgine a l'êa òrmâi ridimenscionâ, co-a çitæ ch'a s'êa trasformâ inte 'n'anbîa conquìsta polìtica ségge pi-â Frànsa che pe l'Aragónn-a. Inte l'ànno 1435 a flòtta zenéize a l'é stæta mandâ, derê domànda de Milàn, inta çitæ de Gaêta, a l'época asediâ da-i aragonéixi. Inte quélli ànni l'êa defæti in córso 'na goæra tra o Dùcca de Milàn e o Rè d'Aragónn-a pò-u contròllo do Régno de Sicìlia, co-i zenéixi a-o servìçio do Dùcca che, arivæ a Gaêta, àn fîto batûo a ciù grànde flòtta aragonéize inta batàggia de Pónsa. Inte sta batàggia chi o bàrco amiràlio aragonéize o l'é stæto caturòu, co-o Rè Arfonso V mæximo ch'o l'é stæto inprexonòu. A despæto de sti fæti chi, l'Aragónn-a a l'à in sciâ fìn vìnto a goæra, co-a Sicìlia ch'a l'é coscì pasâ sott'a-o sò contròllo. Quésto o l'à caozòu di gròsci dànni a-i comèrci zenéixi in quànte l'êa diventòu bén bén ciù conplicòu o pasàggio do stréito de Mescìnn-a, fæto ch'o l'à caxonòu vàrie interuçioìn inte rótte comerciâli da Repùblica.
Into sécolo XV, co-a creaçión de l'Inpêro òtomàn, l'é nasciûo 'na nêuva minàccia pe-i mercànti zenéixi into Levànte, co-a progrescîva chéita inte màn di Tùrchi de naçioìn amîghe de Zêna. A pèrdia contìnoa de teritöio da pàrte di bizantìn e, intànto, a distruçión de stâti crestién ciù picìn cómme Trebizónda, Cîpro e Amàsra, a l'à conpromìsso i interèsci zenéixi into Mâ Néigro. Intànto i tùrchi àivan comensòu a costroî 'na grànde flòtta e són diventæ fîto a poténsa navâle dominànte into Mediterànio de levànte. Into 1453, dòppo a chéita de Costantinòpoli, l'inpêro òtomàn o l'à seròu ascì i Dardanélli e l'Elespónto a-i bàrchi crestién. Sta decixón chi a l'à caxonòu di pezantìscimi dànni a-a Repùblica de Zêna, do tùtto separâ da-e sò colònie into Mâ Néigro, che pe sécoli àivan garantîo i colegaménti co-i mercoéi da Rùscia e de l'Àzia centrâle. Sénsa poscibilitæ de tornâ in pâtria e co-e pròpie lìnie de comunicaçión interótte, a flòtta zenéize do Mâ Néigro a s'é stragiâ, co-a pèrdia de magazìn, fortésse e bàrchi che òrmâi no se poéivan ciù difénde. E vêge colònie zenéixi són stæte dónca conquistæ da vàrie poténse regionâli, con Càffa che, prezénpio, a l'é stæta òcupâ da-i Tùrchi into 1475.

A despæto do declìn da Marìnn-a de Zêna e da Repùblica, i zenéixi àn continoòu a êse tra i mainæ ciù avoxæ a-o móndo. Defæti, gréndi navegatoî e cartògrafi cómme o Cristòffa Cónbo, o Batìsta Agnéize e o Pêo Vescónte vegnîvan tùtti da-a Supèrba.

 Rifórme de l'Andrîa Döia 
miniatura|Ritræto de l'Andrîa Döia, òpera do Sebastiàn do Cióngio do 1526 conservâ inta Vìlla do Prìnçipe.
A marìnn-a zenéize a l'à avûo 'n perîodo de rinàscita sott'a-o comàndo de l'amiràlio e òmmo de stâto Andrîa Döia, ch'o l'à rinovòu l'interèsse inte fòrse marìtime. Nasciûo a Inêia, inti prìmmi ànni da sò vìtta o l'à conbatûo cómme merçenâio a-o servìçio de vàrie naçioìn. Tornòu da-o servìçio cómme capitànio merçenâio, inte l'ànno 1503 o l'à tentòu de incoragî Zêna a rexìste cóntra l'invaxón françéize ma o no l'à avûo sucèsso e o l'é stæto dónca costréito a lasciâ a çitæ. Tra o 1503 e o 1522 o Döia o l'à comandòu 'na squàddra de bàrchi zenéixi, into Mâ Mediterànio, che conbatéivan cóntra l'Inpêro òtomàn e i stâti barbaréschi. O s'é dòppo batûo cóntra o Sâcro Româno Inpêro, d'acòrdio co-a Frànsa, a partî da-o 1522, pe pasâ into 1528 cóntra i françéixi pe mandâli vîa da Zêna. Pasòu dónca a-o servìçio de l'inperatô Càrlo V o l'à òtegnûo o tìtolo de Amiràlio Inperiâle. Dòppo avéi incorporòu a marìnn-a zenéize inte quélla de l'inpêro, o l'à diféizo a fortéssa de Corón e pigiòu a çitæ de Patràsso. Âtra inportànte vitöia a l'é stæta quélla da Batàggia de Girolâta, inta quæ a flòtta zenéize a l'à batûo ùnze galêe tùrche e caturòu l'amiràlio Dragut. Dòppo o sò retîo da-o servìçio militâre, o Döia o s'é mìsso a travagiâ pe restitoî l'indipendénsa a-a Repùblica de Zêna, e o l'à liberòu a naçión da-e infloénse foestêe. Inte quélli ànni l'economîa da Repùblica a l'à comensòu a pasâ da-o comèrcio a-e ativitæ de bànche e de manifatûe, co-o Portogàllo e a Spàgna ch'àn creòu i sò inpêri marìtimi e o Döia ch'o çercâva de cangiâ a dotrìnn-a da flòtta zenéize da quélla de scòntro a unn-a de colaboraçión co-ê âtre poténse crestiànn-e pi-â lòtta cóntra a-i piràtti barbaréschi. O l'à forteménte vosciûo l'introduçión de l'artilierîa navâle ascì, comensàndo a equipagiâ vàrri vascélli da flòtta co-i canoìnInformaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "Firearms"..

A ògni mòddo, vèrso a meitæ do sécolo XVI, o perîodo de rinàscita pi-â marìnn-a zenéize o sò conclûzo aprêuvo a 'na série de sconfìtte militàri. A flòtta inperiâle a l'é stæta batûa da-i Tùrchi into 1538 co-a batàggia de Prevêza; inte l'ànno 1541, co-a spediçión d'Algêri, a flòtta zenéize a l'é stæta danezâ da 'na série de boràsche; into 1552 'na flòtta spagnòllo-zenéize a l'é stæta batûa inta batàggia de Pónsa e, into 1553, a no l'é riêscîa a blocâ l'invaxón françéize da Còrsega. Pe de ciù a l'à parteçipòu con quàrche bàrco a-a flòtta ch'a l'é stæta batûa da-i Tùrchi inta batàggia de Gérba do 1560. A ògni mòddo, into 1571, a marìnn-a zenéize a l'à contriboîo con 29 galêe - pe 53 bàrchi in tùtto - a-a flòtta da Lîga Sànta inta grànde batàggia de Lépanto, con l'amiràlio Gioâne Andrîa Döia ch'o l'à sfondòu o fiànco drîto da flòtta òtomànn-a. Aprêuvo a sta vitöia chi, i crestién són riêscîi a fâ finî o domìnio òtomàn in sce l'intrêgo Mâ Mediterànio.

Inte l'ànno 1556 l'é stæto creòu, pe conbàtte in mòddo ciù eficénte a piraterîa, o "Magistrâto de galêe". Co-a conpetiçión do sécolo XV tra Zêna, Venéçia, Spàgna e Portogàllo s'é arivòu a costroî a coscì dîta caràcca (in bàrco a véia ch’o no l'àiva ciù de bezéugno di remoéi), incorporâ da-o sécolo dòppo inta marìnn-a zenéize ascìInformaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "From galleons to vessels"..

 Declìn e fìn 
O declìn da marìnn-a zenéize o l'é continoòu into córso di sécoli XVII e XVIII, scibén ch'o l'êa comensòu za a partî da-o sécolo XVI. I cangiaménti inte l'economîa de Zêna àn portòu i banchiêri, e no ciù i mercànti, a êse a ciù inportànte fòrsa econòmica da çitæ. A necescitæ de difénde e rótte comerciâli a s'é dónca amermâ, co-in minô bezéugno de mantegnî 'na gràn flòtta. Pe de ciù, o svilùppo de grénde e òrganizæ marìnn-e militâri o l'à portòu a-a difuxón de nêuvi modélli de bàrchi da goæra ch'àn fîto sorpasòu i bàrchi da-o dóggio ûzo comerciâle-militâre, preferîi da-a Repùblica de Zêna.

A-o prinçìpio da goæra di trent'ànni a flòtta zenéize a l'êa formâ sôlo da 10 galêe. Inte l'ànno 1625, aprêuvo a-a sò aleànsa co-a Spàgna inte sta goæra chi, a Frànsa a l'à asediòu a çitæ ma, gràçie a l'arîvo de 'n'armâ spagnòlla in agiùtto da Repùblica, o blòcco o l'é stæto levòu. Inte l'ànno 1684 'na flòtta françéize a l'à bonbardòu a çitæ, caxonàndo di gròsci dànni a 'na pàrte de Zêna e a-i cantê navâli da Repùblica. Inti ànni dòppo a goæra o govèrno da Repùblica o l'à comensòu a comiscionâ 'n çèrto nùmero de nêuve fregàtte e corvétte pi-â marìnn-a, scibén che i prìmmi finançiaménti êan pe'n davéi mìnimiInformaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "Crisis of the Republic, crisis of the marine"..

Inte l'ànno 1742 l'ùrtimo posediménto zenéize into Mâ Mediterànio, ö sæ l'îzoa de Tabàrca, o l'é stæto a-a fìn conquistòu da-i tunexìn.

 Goære napoliòniche 
miniatura|300x300px|A batàggia navâle de Càppo Nöi, òpera do Nicholas Pocock, 1810
Dòppo a-o sccéuppo da rivoluçión françéize e a creaçión do Prìmmo Inpêro, a scitoaçión polìtica da Repùblica de Zêna a l'êa diventâ do tùtto insostegnìbile. Scibén chi-â Repùblica a s'êa ofiçialménte diciarâ neotrâle into córso de goære rivoluçionâie françéixi, a sò vixinànsa a-o stâto françéize a l'êa fónte de fortìscime prescioìn vèrso Zêna. Co-a batàggia de Càppo Nöi do 1795 'na flòtta françéize, agiutâ da-i zenéixi, a l'é stæta batûa da-a Royal Navy lóngo a Rivêa de PonénteInformaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "The age of revolution".. Sta vitöia chi a l'à permìsso a-i ingléixi de institoî 'n blòcco navâle, duòu quæxi 'n ànno, a-o pòrto da Zêna, caxonàndo di gròsci dànni a l'economîa da Repùblica.

Inte l'ànno 1797, co-a chéita da vêgia repùblica aristocràtica, a çitæ de Zêna a l'é stæta òcupâ da-i françéixi, ch'àivan in pràtica o contròllo do nêuvo stâto creòu a-o sò pòsto, ö sæ a Repùblica Lìgure. A ògni mòddo a marìnn-a zenéize a l'êa restâ pi-â ciù pàrte intrêga, con quàrche bàrco ch'o l'é stæto dêuviòu sôlo into 1798 co-a canpàgna d'Egìtto e de Scìria do Napolión Bonapàrte; finîa, a-o mànco pi-â pàrte navâle, into dezàstro françéize da batàggia do Nîlo e a distruçión da sò flòtta.

Into 1804 o Bonapàrte, apénn-a nominòu inperatô, a l'à çercòu de pigiâ o contròllo di rèsti da flòtta zenéize e di vêgi cantê da Repùblica pe dêuviâli cóntra o Régno Unîo, inandiàndo dónca a costruçión de dêxe vascélli (un di quæ, o Brillant, o l'é stæto caturòu méntre o l'êa ancón in costruçión, pasàndo coscì inta Royal Navy co-o nómme de HMS Genoa) e dêxe fregàtte pi-â marìnn-a françéize. In càngio de sto servìçio chi, a-i ofiçiæ e a-i mainæ zenéixi l'é stæto asegnòu di pòsti in scî bàrchi françéixi e, pe de ciù, a tùtti i bàrchi da Repùblica Lìgure gh'êa permìsso de îsâ a bandêa françéize.

Co-a fìn de goære napoliòniche, pe decixón do Congrésso de Viénna, Zêna a l'é stæta a-a fìn anéssa a-o Régno de Sardégna, co-a marìnn-a zenéize ch'a l'é stæta dónca desmantelâ a-i 3 de zenâ do 1815, into mæximo giórno da pèrdia de l'indipendénsa.

 Òrganizaçión 
A marìnn-a zenéize a l'é spartîa tra 'na flòtta pùblica e unn-a privâ. A flòtta pùblica a l'êa diretaménte finançiâ da-o govèrno da çitæ, co-i sò bàrchi che vegnîvan costroîi a spéize da naçión. Sti bàrchi chi êan dêuviæ ségge inte batàgge ciù inportànti che pe difénde o pòrto de Zêna. A flòtta privâ, ch'a l'êa bén bén ciù grànde de quélla pùblica, a l'êa costitoîa da bàrchi de propiêtæ de vàrie famìgge de mercànti che dominâvan a polìtica da çitæ.

Tùtte dôe e flòtte êan sott'a-o contròllo de l'ofìçio de l'Âto Amiràlio, ch'o vegnîva nominòu da-o govèrno da çitæ, e dónca da-o dûxe, o poistæ òpû o cónsole in sciâ bâze do perîodo da stöia de Zêna conscideròu.

 Equipagiaménto 
miniatura|300x300px|Ricostruçión de 'na galêa zenéize

 Bàrchi 
O ciù inportànte modéllo de bàrco dêuviòu da-a marìnn-a zenéize o l'é de lóngo stæto a galêa. Sto bàrco chi, a diferénsa di quélli sôlo a véia, o l'àiva 'n inportànte vantàggio in manovrabilitæ e a sò strutûa a ne permetéiva 'na costruçión ciù spedîaInformaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "Genoese galleys".. E galêe zenéixi êan de sòlito ciù legêre e lónghe (ciù ò mêno 45 mêtri cóntra i 40-42 stàndard into Mâ Mediterànio) de quélle da marìnn-a òtomànn-a e veneçiànn-a, garantìndo 'na ciù èrta velocitæ a spéize, però, da manovrabilitæ e da duâta do bàrco mæximo. Pe de ciù, gh'é da òservâ, che-e galêe zenéixi àivan de stîve ciù grénde de quélle de âtre naçioìn, fæto ch'o permetéiva de caregâle con ciù vìveri, mèrçe e sordàtti. A-o mæximo mòddo di sò nemîxi, cómme veneçién e aragonéixi, i zenéixi se són specializæ into convertî a-a spedîa e galêe mercantîli in bàrchi da goæra into câxo fîse necesâio.

Zêna a l'adêuviâva doî tîpi de galêe: unn-a ciù lèsta e picìnn-a co-o cónpito d'avardâ e rótte comerciâli in perîodo de pâxe e, pe cóntra, de galêe ciù gròsse, che repigiâvan e lìnie do dromón di bizantìn, costroîe specificaménte pi-â batàggia e o servìçio de goarnixón. E galêe ciù lêgie, pi-â ciù pàrte clascificæ cómme galiöte, êan bén bén ciù comùn, méntre quélle ciù pezànti êan de sòlito mìsse in mâ (ò costroîe, into câxo a flòtta a foîse sotodimenscionâ) sôlo in ténpo de goæra.

Pe de ciù, a flòtta a l'adêuviâva bén bén de bregantìn e de felûe, bàrchi a véia ciù picìn con cònpiti d'avistaménto e de sachézzo quànde e galêe da Repùblica no êan in gràddo de òperâ in mòddo eficénteInformaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "Long ships, round ships".. Óltre a-e sò galêe e a-i bàrchi a véia picìn, a Zêna vegnîvan de spésso convertîi di bàrchi mercantîli in quélli da goæra. Co-o progrèsso da tecnologîa navâle, a marìnn-a zenéize a l'à incomensòu a incorporâ di galeoìn e di man-o-war ascì inta sò flòtta, a ògni mòddo con nùmeri ridûti rispétto a quélli de galêe.
miniatura|300x300px|Ricostruçión de 'na caràcca da flòtta zenéize, 'n bàrco a véia da càrego e da goæra armòu de canoìn, con doî castélli un a prôa e un a póppa. Da l'àrabo Harräqa; brulòtto, con l'azónta do vèrbo caregâ. Da-a caràcca deriviâ a caravélla. No gh'é de bezéugno de rémme pe fâla andâ: bàstan e véie. I zenéixi l'àn dêuviæ pi-â prìmma vòtta into 1416 (inta goæra fra Frànsa e Inghiltæra - Zêna a l’êa aleâ co-i Françèixi).

 Mainæ 
I mainæ zenéixi vegnîvan reclutæ tra a popolaçión da çitæ e quélla de sò colònie, con numerôxi de quésti che no fâvan o militâre pe profesción ma che servîvan a marìnn-a pe'n çèrto perîodo, tornàndo pöi a-o pròpio travàggio de mainâ mercantîle, pescòu ò merçenâio. A Repùblica a "reclutâva" inte ciùsme de sò galêe criminâli, prexonê de goæra e scciâvi ascì.

E condiçioìn di mainæ, ségge pe-i scciâvi che pe-i bonægia, êan asæ difìçili, co-în èrto réizego de amoutîse. Pe sta raxón chi, a Marìnn-a a l'incoragîva i sò capitànni a-avéi cûra da salûte da pròpia ciùsma, relasciàndo de bolétte a quélli ch'avésan pèrso tròppi òmmi. Pe de ciù, l'êa òbligatöio avéi in sce ògni galêa 'n barbê, ch'o l'êa 'n chirùrgo ascì, pe mantegnî 'n bón livéllo de igêne a bòrdoInformaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "Convicts; better alive than dead"..

Pe dâ a-i sò mainæ di vestî rexisténti e che se poêsan portâ ségge da sciûti che da bagnæ, a marìnn-a a l'à incomensòu into sécolo XV a equipagiâ i pròppi òmmi co-in tesciûo fæto pròpio a Zêna, ö sæ o jeans, ch'o l'é fîto diventòu asæ popolâre. I mainæ zenéixi êan armæ co-ina spâ d'arenbàggio e 'n scùddo da màn, òpû con balèstra e moschétto. Into sécolo XVI i mainæ d'arenbàggio êan protètti da coràsse de færo ò âsâ e portâvan in tèsta di morioìn.

 Strutûe 
O govèrno zenéize o mantegnîva 'na série de strutûe speçiâli pi-â Marìnn-a scitoæ into pòrto Zêna. Conosciûe co-o nómme de arsenâ de Zêna êan dêuviæ pi-â costruçión, o mantegniménto e l'òrmézzo de galêe da Repùblica.

 Ereditæ 
I cazaménti a tæra da marìnn-a zenéize àn lasciòu 'n'inportànte tràccia into pòrto modèrno de Zêna. E grénde strutûe de l'arsenâ de Zêna depoî l'anesción a-o régno de Sardégna són stæte convertîe da l'ûzo militâre a quéllo civîle, co-o pòrto ch'o l'êa fîto diventòu o motô do econòmico svilùppo da çitæ. Graveménte danezæ da-i bonbardaménti ingléixi inta Segónda Goæra Mondiâle, co-a sò rinovaçión l'àrea a l'à cangiòu destinaçión. Defæti, co-o stramûo di cantê navâli fêua do pòrto antîgo, i terén de quéllo ch'o l'êa l'arsenâ són stæti convertîi inte di meu da òrmézzo e inta staçión marìtima. A sò pàrte ciù antîga a l'é pe cóntra diventâ a sêde do Gàlata - Muzêo do Mâ; 'n muzêo dedicòu a-a stöia navâle de ZênaInformaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "The Arsenal of Genoa".Informaçioìn da un di panélli into Gàlata - Musêo do Mâ; in particolâ o l'é quéllo intitolòu "City; old and new"..

 Nòtte 

 Bibliografîa 










 Âtri progètti 

Categorîa:Repùbrica de Zêna
Categorîa:Mainaja