Dialettu garescìn

U Dialettu garescìnIntu parlà du postu u se ghe dixe dialöttu ed Garesce o garescén, scrìtu ascì garescìn, garescîn o gareshén, a tütti i moddi dìtu ; in urmeascu u l'è garascìn o garaššin a segunda du metudu duve(r)àu pe' scrìve, mèntre in zenese u vegni(r)ea scrìtu cumme dialétto garescìn. (dialetto garessino in italiàn) u l'è in dialettu de genere ligü(r)e arpìn parlàu a Garesce e inte l'âta valâ du Tàna(r)u, da mèxima famìa du brigascu e de l'urmeascu, cun tratti ch'i se semejan ascì a quelli de l'âta Burmia e de l'Utrazuvu de Punènte.

U garescìn u g'ha de influènse ch'i ne vegnen fina da l'arbenganese, cun ascì de carateristiche de tipu piemuntese. Ducca, pe' ste mutivasiùi chi, u l'è cunscide(r)àu cumme in dialettu de transisiùn.

 Sto(r)ia 
E urigine de stu parlà i sun ligàe aa pusisiùn strategica du paìse de Garesce, cruxe(r)a de stradde fra u Piemunte e a Ligü(r)ia, da i fòrti legàmmi cùn a Rive(r)a de Punènte e survatüttu cu'a sitài d'Arbenga, fàttu ch'u l'ha purtàu a bèn de influènse du arbenganexi inta lengua du pòstu, mescciàe cun di tratti piemuntexi e pe' stu mutivu i nu mancan de semejanse cu'a Burmia, registràe presempiu intu léscicu, pe' vixinànsa cu'i paìsi de Ca(r)issàn e de Bardenèi. 

Ciü de precisu, dandu amèntu ai stüddi ch'u l'è stàu fàu, u garescìn u se va a mette inte quellu scistema de dialetti de stampu lìgü(r)e ch'i sun parlài inte l'âtu Tàna(r)u. Piàu cumme cunfìn a Preincisa de Bagnascu, i ghe cazzen drentu e lucalitài au de sà da Cevetta (A Ciuötta), ch'a l'è intu cumün de Priö(r)a, levàu quarcüna fra e frasiùi muntâne de Garesce.

Ancöi u garescìn u l'è parlau da 'na buna parte de gènte du paìse, che pe(r)ò u nu gh'è de stime ufisiâli in sciu nüme(r)u di parlanti. Sun da ti(r)à fö(r)a dau cuntu ascì e frasiùi de Ci(r)ixö(r)a (a Garesce Cerjöra) e de Vôte, ch'i dan in sce l'âtru versante di munti, versu a Ligü(r)ia, dund'u se pàrla inte 'n'âtru moddu, de lungu ligü(r)e, de stampu arbenganese.

Intu 2020 u l'è stau scrìtu e pübricàu da Piero Camelia, Romano Nicolino e Rodolfo Pelagatti u disiuna(r)iu Italiàn-Garescìn e Garescìn-Italiàn cun tòstu 8000 pa(r)òlle, pe' tegnì vivu u parlà e e tradisiùi lucali, a pe(r)igu de vegnì scurdàe.

 Funulugìa 
A livellu de funulugìa u dialettu de Garesce u g'ha de carateristiche in cumün cun quellu de Urmea e cun quellu de Priö(r)a, st'ürtimu cunscide(r)àu grossumoddu cumme garescìn. Vistu che sti dialetti i sun influensài de forte dae zône linguistiche ch'u gh'è au reùndu, i sun stài clascificài inte ciü mòddi cumme Ligü(r)e de sèntru-punènte, Arpìn e de l'Utrazuvu de punènte.

De sutta l'elencu de quarcün di tratti tipichi du parlà, piài in analisi cu'e sò evulusiùi dau latìn:
 -pl-: l'éxitu utegnüu dau gruppu latìn pl u se mustra bèn palatizàu, tantu da sciurtì cun , tipicu de l'ambiente lìgü(r)e.
 -bl-: a trasfurmasiùn de stu gruppu a permette de identificà tantu pe'u garescìn quantu pe' l'urmeascu e carateristiche particulâri intu panu(r)àmma linguisticu da zôna de cunfin fra u Piemunte e a Ligü(r)ia, rivandu a estremizâse fin aa prununsia .
 -fl-: evulüu in , cumme pé l'arbenganese e e âtre varianti de Rive(r)a.
 -cl- e -gl-: inti sti dui caxi u garescin u se mustra pe'u ciü in acòrdiu cu'u restu di sciti ch'i stan intu mezzu fra u parlà ligü(r)e e u piemuntese, cun mòddi de dì e pa(r)olle ch'i se trövan zà inte parlàe da Burmia ciü vixìne au bacìn du Tàna(r)u, cun evulusiùn regulâre in  ciütòstu che in , che pe(r)ò a resta int'in müggiu de termini.
 -sl-, -ps- e -x-: i g'han l'evulusiùn tipica intu sòn , evidensiàu ascì inta Burmia, intu kyé (parlàu a Frebusa de Sutta) e intu munregalese de Frebusa de Surva.
 -ce-, -ge- e -je-: u tratà ste trê derivasiùi etimulogiche u presènta tratti ben dife(r)ensiài rispettu au vixìn urmeascu, ciü "cunservativu" sutta a stu puntu de vista. U garescìn dunca u l'ha sciurbìu e cuntaminasiùi ciü streite ch'i ne vegnen daa Ligü(r)ia (e pe'u ciü da l'âtru versante da Colla de San Benardu, cumme quelle arbenganexi de Neva) e ascì tratti piemuntesi de parte de Munduvì.

 Âtre carateristiche 
U dialettu de Garesce u presènta ascì a tipica terminasiùn in , da prununsià cun ina "i stréita" che sé(r)eva da truvà intu panu(r)amma lingusticu de Cuni e de valàe du Belbu e da Burmia piemuntese, ma du restu u l'è ün di tratti ch'i distinguen ascì u dialettu d'Ineja. Sta cadènsa, du restu, a nu l'ha lasciàu traccia ni in Urmea ni dae pàrte de Ca(r)issàn. Pe' cuntru, in cumün cun Bardenèi e Ca(r)issàn, a prununsia nasale in "-ôn", dunde de solitu intu parlà de Rive(r)a u ghe vöne "-ùn". In scia fìn ste terminasiùi i l'han dàu di cumpurtamènti dife(r)ènti a segunda du scìtu, a Garesce sciurtìndu, au plürâle in "-ui", ch'u se semeja ai dialetti du punènte, mèntre che a Casa(r)iu (Cazori, frasiùn de Priö(r)a), u se presènta zà cumme in Burmia (-ugni).

 Divixùi 
U garescìn u presenta de diferense fra burgâ e burgâ, e ancù de ciü fra frasiùi, tantu che quelle a munte du paìse cumme I Deversci e Valdinfernu, dunde aù u gh'è ciü pòche persune, i l'han cunservàu bèn ina espusisiùn versu i dialetti definìi de "l'âtu munregalese", parlài inte valàe du Casòttu (Cazotu in garescìn) e du Mòngia, particularmènte influensàe dai tratti ligü(r)i. A Valdinfernu ciü tantu u se sènte l'influensa du kjé, cu'a particularitài de dexinènse -é, -òj, -ò pé i verbi a l'infinìu.

 Grafìa 
Au muméntu a nu l'existe 'na grafìa ufisialmènte ricunusciüa, vegnan de suvente duve(r)â quella pruposta dau méstru Romano Nicolino, adutâ inte sò puexîe. Ascì impurtante l'è a grafìa duve(r)â dau scritù de Garesce Sergio Aschero, pé e sòe racólte dialetàli garescìne Tane, Shchigaló e Tócu per Tócu. Atru esempiu de grafìa l'è quella pruposta da Fulvio Basteris intu 2003, duvéa pé a trascrisiùi dialetali intu libbru Garessio ieri e oggi.

 Grafìa du Nicolino 
Chi de sutta inta tabélla se pònan vegghe e létere duvéae in te stu sistémma de scritüa, cùn ascì a trascriçiùn in IPA/AFI e di ezèmpi.
LétereSón
IPA/AFINòtteAaBbCk/ʧDdEee séràÈɛe avèrtaFfGdʒHIiȈii abrevià, tendente au sòn  se legâ aa n in pusisiùn tonicaJʒsón du françese jardin
són da létera "x" zeneize (segnâ ascì davanti aa b, d, g (düa), m, n, p, v au pòstu da s)LlMmNɱ/n/ŋOoÓɔo serâ stréitaÖøsón de "eu" fransese PpQkRrȒɹsón da "r" evanescenteSsSC-ʃsón de l'italian sciTtUuÜysón da "u" franseseVvZzsón da "s" de l'italian rosa

 Grafìa du disiunàiu 
A grafìa du disiunàiu garescìn a se diferensia da quella du Nicolino, perché a prezenta de mudìfiche, aa fìn de rende intu mòddu ciü adàttu tütte e furme e e prununsie prezènti fra e burgàe e e frasiùi garescìne.

 Paragui cun e àtre grafìe 
 U segnu R u va a indicà u sòn da r clascica, ma ascì quella evanescente, dunca u nu se duvéa a létera Ȓ.
 Au postu du grùppu sc-, pe andà a indicà u sòn de l'italiàn "sci" quande a s se tröva tacà a ina cunsunante diferente da a c dùse (cumme sp, st...) se duvéa u segnu š.
 Vegne inseìa ina lineétta sutta a i pé andà a indicà ina prununsia ciü stréta, ciü scimile a ina e bréve, prununsià cumme ina e serà e abrevià.
 I sun puscìbili a segunda da zòna diverse prununsiasiùi da n, che pé cumprumìsciu in càxi specifici a vegne segnà cumme -nn, da nu cunfunde peò cun a n nazàle zenese, nunustante ina serta sumiànsa.
 U sòn du fransese jardin, u végne rézu cun a j, cumme u sucedde intu brigascu, curispundente a a x di dialetti da Rivêa.

 Grafìa du Aschero 
A grafìa do scritù Sergio Aschero, se diferènsia da quella du méstru Romano Nicolino pé-e séguènti caratéristiche:
 A "h" nù a l'è mütta, ma a sustitùisce a "c" in te "Sc-", l'è dunca présente a scritüa Sh-.
 U són da "i" abrévià l'è scritu cùn a létera ï, nu se duvéa a ȉ.
 A "r" curispunde a u són  ma ascì a , ciù évanéscènte, nu sé duvéa a ȓ.
 Au postu da "i" clascica, inti ditunghi se duvéa a létera y.

 Paragùi 
19pxGarescìn20pxArbenganese 30pxUrmeascu35pxZenese 
(Grafìa Ufisiâle)20pxItaliàncaȓamèlaGrafìa du Nicolinociapeléttacaramelaciapeléttacaramellafarin-naPrununsiàu nurmalmente , ma a segunda da burgà a  pîa ina cadensa ciü scimile a  e a  va vèrsu ina fa(r)ìnafarinafænn-afarinagéjagêxageis̅c̅iagêxachiesanennìntenènteInti paìxi de Cixàn, Sènexi, valà du Pennavaire, Bastìa, LecanénteIn Èrli e a CastreveiunentenìntenientenöcenöttenöcceDialetti da Valà du Pennavaire e du Nevanœcienéuttenotteögiöggiœjiéuggiocchipràupràuprapròupratopruvéinciapruvinsapruvinciapṛûvinciaprovinsaprovinciasciuȓasciù(r)asciǘsciôafioresc-pegiušpegiushpegiuspéggiuspeiuAscì spegliu (Castreveiu), speju (Èrli)spegiuspêgiospecchiotólatólalàmmalàttatolalàmmalàttalattazunuzuénuzûenuzûvenuzuvōzoênozóvenogiovane

 Testimuniànse scrìte 

 Testu garescìn  Tradusiùn in arbenganeseGaresce u l'è u ciü be paìs' du mȯndu

Garesce u l'è u ciü be paìs' du mȯndul'è int'ina vale dunde u Tane u scùre,cu dà l'oiva a tant' fabriche ed au riônduu bagna i campi e i pròi e vèrne e è sgure.

(Giuseppe Ramondo)Garesce u l'è u ciü bellu paìse du mundu

Garesce u l'è u ciü bellu paìse du mundul'è int'ina valà dunde u Tàna(r)u u scùre,ch'u dà l'àiva a tante fàbriche e au riùnduu bagna i campi e i prài e e vèrne e sgùre.
 Garesce l'è u ciù bè paise du mundu, de Giuseppe Ramondo, racòlta de puexie du 1959.
 Tane, de Sergio Aschero, racòlta de puexie du 1986, c'ha l'ha vintu a primma edisiùn du prémiu de-e parlàe dialétali piemunteixi "‘L tò Almanach", urganisàu da Primalpe.
 Garessio ieri e oggi, libbru cu cuntégne riféimènti au dialéttu lucale e mòddi de di, de Fulvio Basteris, du 2003.
 Shchigaló, de Sergio Aschero, racòlta de puexie e filastrócche du 2011, cùn l'intrudusiùn de Fulvio Basteris.
 Tananà, Bededè, Piricicì: soprannomi di Garessio, de Fulvio Basteris (2012), libbru cu cuntégne riféimènti ai moddi de dì in Garescìn.
 Sc-crice cujì..., racòlta de poexie de Romano Nicolino, in culaburasiùn cùn Vincenzo Bolia, du 2015.
Tócu per Tócu, de Sergio Aschero, racòlta de puexie brévi e cumpunimènti in stile "haiku" du 2016.

 Nòtte 
Nòtte au testu

Nòtte bibliugrafiche

Categorîa:Lengua ligure