Ferovîa Turìn-Zêna

A ferovîa Turìn-Zêna a l'é 'na lìnia feroviària de 169 km, do tùtto a dóggia colìssa, ch'a conlîga e dôe çitæ de Turìn e Zêna. Gestîa da RFI, a l'é clasificâ cómme lìnia prinçipâ.

 Stöia 
 Construçión 
SeçiónInouguaçiónTurìn-Trofaréllo24 de seténbre do 1848Trofaréllo-Àsti15 de novénbre 1849Àsti-Nêuve1º de zenâ do 1850Nêuve-Arquâ1º de frevâ do 1851Arquâ-Buzàlla10 de frevâ do 1853Buzàlla-Zêna18 de dexénbre do 1853
A ferovîa Turìn-Zêna a l'é stæta constrûta pe voéi do Régno de Sardégna, ch'o n'à finançiòu pe intrêgo a realizaçión co-e Régie Létie Paténte № 443. I travàggi són comensæ a-i 13 de frevâ di 1845 e finîi a-i 18 de dexénbre do 1853, con l'inouguaçión do servìçio dirètto tra e dôe çitæ, pe 166 chilòmetri in tùtto.

Pe atraversâ i Apenìn l'é stæto avèrto a galerîa di Zôvi che, lónga 3.254 mêtri, a l'época a l'êa a ciù estéiza do régno e unn-a de ciù lónghe de l'Eoröpa intrêga.

A decixón de constrûe a "Stràdda Ferâ Turìn-Zêna" con di capitâli pùblichi a l'é stæta pigiâ co-e Régie Paténte do 13 de frevâ do 1845 e dòppo de lónghe discuscioìn, pò-u retàrdio into svilùppo de ferovîe sàrde, e a sò inouguaçión a l'é stæta in moménto celebròu da-a stànpa de l'época.

A ferovîa a l'é stæta da sùbito realizâ a dóggia colìssa e a l'à avûo de bezéugno de grénde e costôze êuvie lóngo o sò camìn che inclùddan 'na trenténn-a de gréndi pónti, di sbancaménti e de galerîe. No s'é aspêtòu a fìn di travàggi pe inouguâ a lìnia, che pe cóntra a l'é stæta avèrta de manimàn che-e sò pàrte êan conpletæ, ancón prìmma che foîsan terminæ e staçioìn.

 Turìn Pòrta Nêuva-Trofaréllo 
A prìmmo seçión, lónga sôlo éutto chilòmetri, a l'é stæta quélla tra a prìmma staçión de Turìn Pòrta Nêuva, formâ giùsto da 'n baracón de légno e con pöche colìsse, e Trofaréllo, avèrta a l'ezercìçio co-ina çeimònia picìnn-a a-i 24 de seténbre do 1848. O giórno dòppo l'é dónca partîo o servìçio pùblico regolâre, a-o coménso conpîo da sêi cóbie de trêni che viâgiâvan tra sett'ôe de matìn e sett'ôe de séia. Tra e régole de l'época, se stabilîva:

L'êuvia architetònica ciù inportànte da prìmma pàrte da lìnia a l'é o lóngo pónte pe atraversâ o sciùmme Pò, da-arénte a-a staçión de Moncaliê.

 Trofaréllo-Àsti 
Quàttro méixi dòppo, a-i 15 de zenâ do 1849, l'é stæto avèrto a segónda seçión da ferovîa, lónga 46 chilòmetri, ch'a l'arivâva scìnn'a-a çitæ de Àsti.

Inte quésta pàrte da lìnia gh'é stæto di problêmi pe atraversâ e colìnn-e tra i pàixi de San Paolo Solbrito e de Villafranca, dónde gh'êa 'na pendénsa do 2,6 in sce çénto che pe l'época a l'êa bén conplicâ da sconpasâ. A l'inprinçìpio l'é stæto realizòu 'na lìnia provizöia tra San Paolo e Dusino, co-i viâgiatoî che dovéivan chinâ da-o trêno e pigiâ 'na rebelêa tra Dusino e Stenevasso. O scistêma adotòu o no l'êa però goæi eficénte e dónca l'é stæto realizòu 'n âtro percórso provizöio co-in ciàn inclinòu, dónde i convöi montâvan agiutæ da di cavàlli e chinâvan sott'a-o contròllo de câri frenànti. Scibén che o nêuvo scistêma o l'àiva portòu a di amegioaménti into servìçio, o l'êa ancón problemàtico e tròppo câo da gestî pi-â socjêtæ concescionâia. In sciâ fìn, l'é stæto progetòu de locomotîve specìfiche, comiscionæ a l'avoxòu stabiliménto do Robert Stephenson a Newcastle upon Tyne, ch'én intræ in servìçio into méize de agósto do 1851.

 Àsti-Lusciàndria-Nêuve-Arquâ 
miniatura|250x250px|A galerîa da Prîa Bisciæa into 1853, raprezentâ da-o Carlo Bossoli
A-o prìmmo de zenâ do 1850 a ferovîa a l'êa arivâ a Lusciàndria e a Nêuve, con l'inouguaçión de âtri 56 chilòmetri e, a-i 10 de frevâ do 1851, in Arquâ, co-in'estensción de l'infrastrutûa ch'a l'êa cresciûa a 124 chilòmetri in tùtto. Sta pàrte chi da lìnia a no l'à prezentòu goæi de dificoltæ inta sò realizaçión, co-e architetûe ciù inportànti ch'én di pónti da-arénte a Seravàlle.

O servìçio o l'êa, pe l'época, ciutòsto eficénte e aprexòu da-i viâgiatoî, co-a lìnia intrêga ch'a l'êa atraversâ in 3 ôe e 40 menûti, e a socjêtæ ch'o-a gestîva ch'a l'àiva di goâgni inportànti.

 Arquâ-Buzàlla-Zêna 
sinistra|miniatura|250x250px|O pónte de Prareu into 1853, Carlo Bossoli
Inte l'ùrtima seçión da ferovîa s'é dovûo realizâ bén bén de êuvie architetòniche pe ariêscî inte l'atraversaménto di Apenìn. A-i 10 de frevâ do 1853 a lìnia a l'êa arivâ scìnn-a Buzàlla, con l'avertûa de âtri 18 chilòmetri de colìsse, ch'àn avûo de bezéugno de bén éutto pónti e de quàttro galerîe, lónghe tra 508 e 866 mêtri.

A-i 18 de dexénbre do mæximo ànno l'é stæto inouguòu l'ùrtimo prolongaménto de 23 chilòmetri, che da Buzàlla o l'é arivòu in sciâ fìn a Zêna Ciàssa Prìnçipe. Cómme l'êa capitòu a Turìn Pòrta Nêuva e a de âtre staçioìn da lìnia, a staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe, a l'avertûa da ferovîa, a l'êa ancón in cazaménto provizöio, fæto pe ascurtî i ténpi de intrâ in servìçio.

L'êuvia architetònica ciù inportànte da seçión tra Arquâ e Buzàlla e da lìnia intrêga a l'é a coscì dîta galerîa di Zôvi, lónga 3.254 mêtri e progetâ da l'avoxòu inzegnê ingléize Isambard Brunel. Inta realizaçión da galerîa, che a l'época a l'êa tra e ciù lónghe a-o móndo, gh'é vosciûo trénta milioìn de moìn pò-u sò rivestiménto e l'investiménto conplescîvo de 10 milioìn de frànchi.

Pe atraversâ a lónga seçión in pendénsa tra Pontedêximo e Buzàlla s'é dovûo progetâ de locomotîve specìfiche, studiæ da-o Michel-Henri-Joseph Maus e o Germain Sommeiller e de lóngo comiscionæ a-e ofiçìnn-e Stephenson. Ste locomotîve chi, sorvenominæ o "Mastodónte di Zôvi", se conponéivan de dôe motrîce acobiæ e, pe 'na rànpa con pendénsa do 36 in sce mìlle, ariêscîvan a tiâ 130 tonêi de trêno a 12 chilòmetri a l'ôa.

Zaché a Turìn-Zêna a gh'àiva, ciù de 'n inportànte ligàmme pasagê, in ròllo fondamentâle pò-u tràfego generòu da-o pòrto de Zêna, l'é stæto fîto inouguòu o ligàmme feroviàrio co-o pòrto tra Ciàssa Prìnçipe e Ciàssa Caregaménto, pò-u ciù a râzo e lóngo a modèrna Stràdda Gràmsci. Inta Ciàssa Caregaménto, a-i 16 de frevâ do 1854, gh'é stæto l'inouguaçión ofiçiâ da lìnia a-a prezénsa do Vitöio Manoælo II e do Cónte de Cavour, arivæ lîe co-o trêno reâSegóndo di âtri papê cómme o frontespìççio de l'Allocuzione detta da Monsignor Andrea Charvaz Arcivescovo di Genova in occasione dell'inaugurazione della Ferrovia dello Stato il XX febbraio MDCCCLIV alla presenza delle LL. MM. il Re Vittorio Emanuele II e la Regina Maria Adelaide - Zêna, Dai fratelli Ferrando Q. Gio., 1854 e unn-a de stànpe comemoratîve, conservâ inta Bibliotêca Universcitâia de Zêna, o giórno de l'inouguaçión o saiéiva pe cóntra o 20 de frevâ.
miniatura|250x250px|L'inouguaçión ofiçiâ a Zêna do 1854

A lìnia intrêga a l'é costâ 120 milioìn de frànchi de l'época, pe 'n'estensción conplescîva de 166 chilòmetri e 'na pendénsa média do 5,2 in sce mìlle. A conprendéiva 10 galerîe, che s'estendéivan pe 7.381 mêtri in tùtto, e 42 pónti.

 Zêna Ciàssa Prìnçipe-Zêna Brìgnoe 
A-i 25 de lùggio do 1872 l'é stæto inouguòu a galerîa Traversàdda, ligàmme fondamentâle tra e dôe staçioìn ciù inportànti de Zêna e co-a lìnia, a l'época in construçión, pe Pîza e Rómma, conligaménto ch'o l'à portòu a Turìn-Zêna a-i 169 chilòmetri d'ancheu.

 A socorsâle 
sinistra|miniatura|250x250px|I travàggi a Rónco, inti ànni Vìnti, pe redogiâ a lìnia

A-i 15 d'arvî do 1889 l'é stæto inouguòu a ferovîa socorsâle di Zôvi, o coscì dîto o "segóndo vàlico", a l'inprinçìpio lónga ciù ò mêno 24 chilòmetri e ch'a l'andâva da-o Quadrìvio Torbélla, a Rîeu, a Rónco. A realizaçión de sta lìnia chi a l'é stæta necesâia pò-u gràn créscio da domànda de traspòrto de mèrçe da e vèrso o pòrto de Zêna. A ferovîa socorsâle a và gròsso mòddo aprêuvo a-o percòrso da prìmma lìnia, ma a l'é do bèllo ciù spedîa perché a gh'à mêno problêmi de traçión e de càrego in scî frén gràçie a-o sò camìn da-a montâ costànte. Defæti, a lìnia òriginâia a gh'à 'na pendénsa màscima ciù èrta, zaché a côre ciù in bàsso scìnn-a Pontedêximo, prìmma de comensâ a montâ vèrso Buzàlla. Pe òtegnî quésto vantàggio l'é stæto necesâio constrûe di pónti inponénti, màscime quéllo de Canpomón, e a nêuva galerîa de Rónco, ch'a s'esténde pe 8.294 mêtri.

Do 1922 a dóggia lìnia a l'é stæta prolongâ da Rónco scìn'Arquâ, dónde gh'arivâva za da-o 1912 a ferovîa pe Tortónn-a. O redóggio de sto tòcco chi o l'êa vêgnuo necesâio perché o l'êa o percórso comùn ségge a-a lìnia pe Turìn che a quélla pe Milàn.

 L'açidénte di Zôvi 
miniatura|250x250px|Dôe fotografîe de l'açidénte di Zôvi

A-i 11 de agósto do 1898 l'é capitòu, tra e staçioìn de Pontedêximo e de Buzàlla, in grâve açidénte feroviàrio. In trêno mèrçe ch'o percorîva a lónga galerîa di Zôvi o l'é arestòu a-a chéita sénsa condutô, comensàndo a vegnî inderê. O convòggio o l'à finîo pe picâ drénto a-o trêno pasagê ch'o l'aspêtâva a-o Ciàn Òrizonâle di Zôvi chò-u mèrçe o l'arivésse a Buzàlla, caxonàndo a mòrte de 9 persónn-e e ciù de 100 inciagæ.

 Eletrificaçión 
 Corénte alternâ trifâze 
sinistra|miniatura|250x250px|Trêno mèrçe a Pontedêximo a l'inprinçìpio do Nêuveçénto, mesciòu da dôe locomotîve E.550, unn-a in tésta e l'âtra a-a côa do convöio.
Con l'açidénte do 1898 e a saturaçión do tràfego in sce tùtte dôe e lìnie, caxonâ da-i lìmiti da traçión a vapô ch'a no permetéiva de superâ i 2.000 vagoìn a-o giórno, do 1907 s'é comensòu i travàggi de eletrificaçión da pàrte da lìnia tra Zêna Pontedêximo e Buzàlla, inclûzo a galerîa di Zôvi, amiàndo a-i rizultâti òtegnûi inte quéllo moménto da-a sperimentaçión da traçión a corénte trifâze inta ferovîe da Valtelìnn-a. Quésti travàggi són finîi a-o coménso do 1910 e, into méize de zùgno de quéllo ànno, són comensæ e prêuve téniche da nêuva traçión elétrica, intrâ in ezercìçio lóngo quésto percórso a-o prìmmo de màzzo do 1911.

E prìmme motrîce elétriche dêuviæ chi són stæte quélle do grùppo 0501-0540, clasificæ da-o 1914 cómme E.550, progetæ pròpio pi-â lìnia di Zôvi e za provæ inta Valtelìnn-a.

I rizultâti de l'ezercìçio, ciù boìn de aspetatîve, àn fîto portòu a-a decixón de eletrificâ tùtto o pasànte feroviàrio de Zêna, co-e prìmme seçioìn coscì amodernæ ch'én stæte a Zêna Canpàsso-Zêna Pontedêximo, pe-i trêni mèrçe, e a Zêna San Pê d'Ænn-a-Zêna Pontedêximo, pò-u tràfego pasagê, tùtte dôe ativæ a-o prìmmo de seténbre do 1913.

Into méize d'òtôbre do 1914 l'é stæto eletrificòu a pàrte da socorsâle conpréiza tra Zêna San Pê d'Ænn-a e Rónco, vîa Mignànego, levàndo coscì o fùmme da traçión a vapô inta segónda galerîa de vàlico ascì. A-i 15 de seténbre do 1915 l'é stæto a vòtta da seçión tra Buzàlla e Rónco, in sciâ lìnia di Zôvi, méntre a-i 15 de màzzo do 1916 l'eletriçitæ a l'é arivâ a Zêna Ciàssa Prìnçipe e, a-i 11 de novénbre do 1920, a Zêna Brìgnoe.

Pò-u rèsto da lìnia da Turìn Pòrta Nêuva e Rónco, l'eletrificaçión in corénte alternâ trifâze a l'é stæta conpletâ a tàppe tra o 1917 e o 1923 segóndo a tabélla chi de sótta:
SeçiónAtivaçiónTurìn Pòrta Nêuva-Bìvio Sangón1º de màzzo do 1917Cómme pàrte da lìnia Turìn-PineròlloBìvio Sangón-Trofaréllo27 d'arvî do 1921Cómme pàrte da lìnia Turìn-ChiêriTrofaréllo-Àsti-Lusciàndria1º d'arvî do 1922Lusciàndria-Nêuve-Arquâ-L'Îzoa do Cantón-Rónco12 d'arvî do 1922Arquâ-Rónco (lìnia dirètta)1º de novénbre do 1923Cómme pàrte da lìnia socorsâle di Zôvi
miniatura|250x250px|Rónco e a ferovîa a-o coménso do Nêuveçénto
L'eletrificaçión trifâze da Zêna Brìgnoe a l'é andæta avànti vèrso Livórno co-i travàggi inandiæ a-o prìmmo d'arvî do 1925, fæto ch'o l'à permìsso a-i trêni in servìçio tra Turìn e Rómma de viâgiâ sénsa a necesitæ do càngio de traçión a Zêna Brìgnoe.

 Corénte contìnoa 
Da-o méize de frevâ do 1948 l'é però tornòu o càngio de locomotîva inta staçión Zêna Brìgnoe, dæto chi-â lìnia tra Zêna Brìgnoe e Séstri Levànte, ch'a l'àiva patîo di gròsci dànni inta Segónda Goæra Mondiâle, a l'êa stæta ricostruîa co-in scistêma a corénte contìnoa.

Tra o 1961 e o 1964, o scistêma de eletrificaçión da Turìn-Zêna o l'é stæto convertîo da-a corénte alternâ trifâze a 3,6 kV-16⅔ Hz a-a corénte contìnoa a 3 kV, segóndo o schêma mostròu chi de sótta:
SeçiónAtivaçiónTurìn Pòrta Nêuva-Àsti-Lusciàndria28 de màzzo do 1961Arquâ-Rónco (lìnia dirètta)1º d'òtôbre do 1962Lusciàndria-Nêuve-Arquâ-L'Îzoa do Cantón-Rónco-Buzàlla8 d'òtôbre do 1962Zêna Ciàssa Prìnçipe-Zêna Brìgnoe2 de màrso 1963A prìmma galerîa a l'é stæta convertîa a-i 2 de màrso do 1963, a segónda into méize de màzzo do 1964, insémme a-a lìnia tra Zêna Sàn Pê d'Ænn-a e Sànn-a Letìnbro.Rónco-Mignànego-Zêna Sàn Pê d'Ænn-aO tòcco Bìvio Fegìn-Zêna Sàn Pê d'Ænn-a o l'é stæto convertîo into méize de màzzo do 1964.Buzàlla-Zêna Pontedixmo-Zêna Canpàsso/Zêna Sàn Pê d'Ænn-amàzzo do 1964Zêna Sàn Pê d'Ænn-a-Zêna Ciàssa Prìnçipe

 Evoluçión 
Do 1963 l'é stæto inouguòu a nêuva galerîa de Granaieu, ch'a fonçiónn-a da ligàmme dirètto tra a staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe e a lìnia socorsâle di Zôvi e ch'a permétte de sghindâ o pasàggio da-a staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a, bén trafegâ, de ascurtî i ténpi de percorénsa di trêni pasagê.

Do 1994 l'inpiànto o l'à patîo di gròsci dànni, spécce inta zöna de Lusciàndria, pe l'aluvión do sciùmme Tànou.

O tràfego pasagê, da-o 2001, o l'é gestîo da Trenitalia che, lóngo a ferovîa Turìn-Zêna, a gh'à di trêni regionâli, InterCity, InterCity Notte, Frecciabianca e Frecciargento.

 Caraterìstiche 
miniatura|250x250px|A ferovîa a l'Îzoa do Cantón co-in trêno InterCity tiòu da 'na locomotîva E.656
A lìnia l'é stæta da sùbito realizâ, con gràn inpégno ténico e finançiâio, do tùtto a dóggia colìssa, sénsa pasàggi a livéllo e, fêua da pàrte de vàlico Zêna-Seravàlle, con di ànpi ràggi de curvatûa che, insémme a-i modèrni scistêmi de segnalaçión, perméttan 'na veloçitæ de 180 km/h e 'na clàsse C lóngo tòsto tùtta a lìnia, con l'eceçión de quàrche tòcco da-arénte a-e staçioìn de Lusciàndria, Àsti e Vilanêuva d'Àsti. A sò pendénsa màscima a l'é do 35 in sce mìlle, méntre pi-â socorsâle a l'é do 16 in sce mìlle.

 Percòrso 
miniatura|250x250px|ETR 421 "Rock" a Rónco
 Staçión de Turìn Pòrta Nêuva
 Staçión de Turìn Lingòtto
 Staçión de Moncalieri
 Staçión de Testona † (1968)
 Staçión de Trofarello
 Staçión de Cambiano-Santena
 Staçión de Pessione
 Staçión de Villanova d'Asti
 Staçión de San Paolo Solbrito
 Staçión de Villafranca-Cantarana
 Staçión de Baldichieri-Tigliole
 Staçión de San Damiano d'Asti
 Staçión de Àsti
 Staçión de Castello d'Annone
 Staçión de Rocchetta Tanaro-Cerro
 Staçión de Cerro Tanaro † (1927)
 Staçión de Masio-Quattordio † (2003)
 Staçión de Felizzano
 Staçión de Solero
 Staçión de Lusciàndria
 Staçión de Frugarolo-Boscomarengo
 Staçión de Donna † (2008)
 Staçión de Nêuve Sàn Bövo
 Staçión de Nêuve
 Staçión de Nêuve Precedénsa
 Staçión de Seravàlle
 Staçión de Arquâ
 Staçión de Arquâ † (1916)
 Staçión de Rigorôzo
 Staçión da Prîa Bisciæa
 Staçión de l'Îzoa do Cantón
 Staçión de Rónco
 Staçión do Bórgo di Fornæ pe Votàggio
 Staçión de Buzàlla
 Staçión de Ciàn Òrizontâle di Zôvi
 Staçión de Zêna Pontedêximo
 Staçión de Zêna Sàn Giâxo
 Staçión de Zêna Bösaneo
 Staçión de Zêna Rîeu
 Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a
 Staçión de Zêna Stràdda de Frànsa
 Staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe

 Nòtte 
Nòtte a-o tèsto

Nòtte bibliogràfiche

 Bibliografîa 





 Âtri progètti 

Categorîa:Lìnie feroviàrie
Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎
Categorîa:Traspòrti do Piemónte