Léngoe itàliche

E léngoe itàliche én de léngoe indoeoropêe ch'êan parlæ da-i pòpoli itàlichi che stâvan inta penîzoa italiànn-a a partî da-o I milénio prìmma de Crìsto, che s'én evolûe a partî da-a léngoa proto-itàlica.

In ténpo e léngoe itàliche êan tegnûe cómme 'n ràmmo unitâio de léngoe indoeoropêe, pægio a di âtri sò sotogrùppi; in veitæ, poriéivan fâ pàrte de doî ràmmi despægi da famìggia indoeoropêa, tùtti doî atestæ sôlo into teritöio itàlico e, pe sto fæto, avixinæ da di fenòmeni de convergénsa. A ògni mòddo, l'indoeoropeìstica modèrna a l'é portâ a pensâ che, geneticaménte, e dôe ràmme l'àgian 'n'òrìgine indipendénte, cómme de evoluçioìn separæ de 'n estéizo continuum indoeoropêo spantegòu inte l'Eoröpa çentrâle scìnn-a da l'inprinçìpio do III milénio prìmma de Crìsto.

De âtre léngoe parlæ inte quéllo moménto, che fòscia no l'êan indoeoropêe, êan o rético inta región arpìnn-a, o lìgure antîgo inta Ligùria d'ancheu, e dötræ léngoe no identificæ inta Sardégna.

 Clascificaçión 
E léngoe itàliche inclùddan doî gréndi grùppi: e léngoe latìn-falìsche e-e léngoe òsco-ùnbre ò sabéliche. Sti grùppi chi én definîi pe-a prezénsa de dötræ izoglòsse che n'én tìpiche. Prezénpio, o grùppo latìn-falìsco o l'é conscideròu cómme o ciù conservatîvo, dæto ch'o no l'é stæto interesòu da-o cangiaménto da /-kʷ-/ inte /-p-/ in càngio de quànte l'é capitòu inte l'òsco-ùnbro. 

De ciù, l'òsco-ùnbro o gh'à de inovaçioìn rispètto a-o latìn-falìsco cómme o betacìsmo de /gʷ-/ a-o coménso de pòule, a fricatizaçión di fonêmi /-b-, -p-/ e /-d-/, l'aspiraçión ò fricatizaçión di grùppi /-kt, -pt-/ e /-ks-/, a riduçión di grùppi /-nd-/ ò /-mb-/, e l'aspiraçión ò a pèrdia de /-g-/ da-arénte a /-i-, -e-/. 

D'âtra pàrte, into grùppo latìn-falìsco /-gʷ-/ o se ridûxe inte /-w-/, e se pèrde /-s-/ e /-z-/ da-arénte a /-n-/. O grùppo latìn-falìsco o peu êse ciamòu "itàlico Q" e l'òsco-ùnbro "itàlico P", aprêuvo a l'asimilaçión de /-kʷ-/ inte /-p-/. 

L'é bén poscìbile che sta divixón chi a no l'àgge de valô filogenético pe dindavéi, dæto che o venético o pâ ch'o ségge stæto a prìmma léngoa a destacâse da-o rèsto, aprêuvo a-i sò arcaìsmi che s'én pèrsi inte âtre léngoe itàliche.
 Léngoe latìn-falìsche ò ascì latìn-venétiche
 Grùppo latìn-falìsco o conprénde:
 Latìn, o l'êa parlòu inte l'Itàlia de çéntro-ponénte. E conquìste romànn-e l'àn fæto spànde inte l'Inpêro e in gîo pò-u móndo.
 Léngoe romànze, che ne vêgnan da-o latìn. Drénto de sto ràmmo chi o s'atrêuva o galiçiàn, lionéize, o provensâle.
 Falìsco, o l'êa parlòu d'in gîo a Falerii Veteres (a-a giornâ d'ancheu Civita Castellana), a nòrd de Rómma.
 Âtre léngoe tegnûe cómme latìn-falìsche pe-e sò izoglòsse én:
 Sìculo, o l'êa parlòu inta pàrte de levànte da Sicìlia.
 Venético, o l'êa parlòu inte l'estremitæ setentrionâle da penîzoa itàlica.A clascificaçión do venético a l'é 'na questión contestâ, con dötrèi outoî che preferìscian consciderâlo cómme 'na léngoa indoeoropêa indipendénte ò primitîva. D'âtra pàrte, o Varón (Varro) inte l'òpera De lingua Latina (47-43 a.C.), o l'ìndica o falìsco e o sìculo cómme e léngoe ciù pægie a-o latìn.
 Léngoe òsco-ùnbre
 Grùppo òsco, ch'o conprénde:
 Òsco, parlòu inta región çéntro-meridionâle, insémme a l'èrnico, o marucìn, o sabìn e o pelìgno.
 Grùppo ùnbro, ch'o conprénde:
 Ùnbro, parlòu inta región çéntro-setentrionâle, insémme a l'êquo, o màrso, o vòlsco e o vestìn.
 Grùppo picêno-presanìta:
 O picêno meridionâle e o presanìta, parlæ ciù a meridión.
Pe de ciù, a filiaçión lengoìstica do Luxitàn a no l'é ancón goæi ciæa, atriboîa tànto a-a famìggia céltica che a quélla itàlica. O luxitàn o poriéiva êse ciù che tùtto 'na léngoa de tranxiçión tra o célto e l'itàlico.

 Fonologîa 
E léngoe itàliche sconpartìscian 'n çèrto nùmero de izoglòsse e de cangiaménti fonétichi comuìn rispètto a-o protoindoeoropêo comùn:Vine 2017, p. 786.
 Evoluçión de ocluxîve labiâri: *p > p, *b > b, *bh- > f-, -*bh- > (-f-)
 Evoluçión de ocluxîve arveolâri: *t > t, *d > d. De vòtte o latìn o prezénta *d > l, cómme inte l'IE *dnghwa > lingua ò into latìn arcàico *odor > olor, olere.
 Evoluçión de ocluxîve aspiræ a-o coménso de pòule: *bh- > f-, -*dh- > f-.
 Evoluçión de velâre: *k > k (<c>), *g > g, *gh- > x-, f-.

 Evoluçión fonética de réixe itàliche 
 protoindoeoropêo  protoitàlico  venético  latìn falìsco  òsco  ùnbro  sìculo *bʰréh₂tēr 'fræ'  *frātēr  fraterei  frāter  frater  fratrer  frater  frater  *dʰeh₁ilyos 'fìggio'  *feiljos  filea  fīlius  hileo  feilium  feliuf  feiliom  *gʰeh₁bʰ- 'avéi'  *xabeid  habeit  habet  habet  hipid  habe  habit  *ǵʰutéys 'vèrtòu'  *futis-  futtos  fūtillis   futir   
 *kw > kw (<qu>)/k (<c>), *gw > v/g/f
 Evoluçión de lìquide: *l > l e *r > r.
 Evoluçión de nazâle no scilàbiche: *Vm > Vm, *mV > mV, *Vn > Vn, *nV > nV (chi V a l'ìndica 'na vocâle qualónque) e de nazâle scilàbiche: *Cm(C) > Cem(C) e *Cn(C) > Cen(C) (chi C a l'ìndica 'na consonànte qualónque).
 Evoluçión de semivocâle: *w > v, *y > i.

 Gramàtica 
Inta gramàtica gh'é de bâze çìnque inovaçioìn ch'én sconpartîe da-e léngoe itàliche:
 In sufìsso inte l'inperfètto do congiuntîvo *-sē (inte l'òsco a 3ª persónn-a scingolâre de l'inperfètto do congiuntîvo a l'é fusíd e into latìn foret, tùtti doî che vêgnan da *fusēd).
 In sufìsso inte l'inperfètto de l'indicatîvo *-fā- (òsco fufans "foîsan", into latìn s'é dæto a sonorizaçión inte -ba- cómme inte portabant "portâvan" e inte l'ùnbro s'é arivòu a l'aspiraçión inte -he(a)- cómme inte staheren "stâvan").
 In sufìsso pe derivâ di agetîvi da-i vèrbi *-ndo- (latìn operandam "travagiàndola"; inte l'òsco-ùnbro gh'é, de ciù, a reduçión -nd- > -nn-, òsco úpsannam "travagiàndola", ùnbro pihaner "purificàndolo").
 O latìn e-e âtre léngoe itàliche gh'àn 'na fórma de futûro inovatîva ch'a nàsce da -bho, -bhis, -bhit, ... Sta fórma chi a s'atrêuva prezénpio inta fórma latìnn-a amabo et amabis "amiö e t'amiæ", inta fórma do falìsco cra carefo ("domàn n'aviö fàrta", latìn crās carēbo) e inta fórma de l'ùnbro struhçlas fiklas sufafas ("ti montiæ a pigiâ di fîghi", latìn struēs fīculas subības).
 A formaçión di superlatîvi co-o sufìsso PIE -ismo- (latìn fortissimus "fortìscimo", òsco maimas "o màscimo"), méntre inte âtre ràmme indoeoropêe vêgnan da-o sufìsso -isto-*.

 Nòtte 

 Âtri progètti