Müseu Sivicu (Arbenga)

U Müseu Sivicu (Civico Museo Ingauno in italiàn) u l'è in müseu d'Arbenga gestìu da l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i ch'u g'ha a sò sêde in Arbenga Veggia, intu Palassiu Veggiu du Cumün. 

 Sto(r)ia 
U Müseu Sivicu d'Arbenga u nasce du 1933, fra i primmi früti d'in növu inte(r)esse pe'a sto(r)ia antiga d'Arbenga ch'u l'axeva purtàu, du 1932, aa fundasiùn da Sucietè Sto(r)icu-Archeulògica Ingauna. Sta lì, creâ pe' vuluntè du Nino Lamboglia e rembâ da persunaggi cumme l'aucattu Luigi Costa, alantu(r)a pudestè d'Arbenga, fra e sò primme ativitè a l'ha propiu fundàu u Müseu Sivicu, pe' cunservà i repèrti truvèi inti scâvi che a Sucietè a l'axeva inandiàu a partì de lungu dau '33.

Dau 2019 u Sivicu u l'è vegnüu ascì a sêde du IAT d'Arbenga e, asemme a di âtri intervènti au percursu de vixita, du 2022 a l'è intrâ inta sò culesiùn a lapide de Leoninus, descuvèrta l'ànnu primma intu scitu de San Clemènte. Aa giurnâ d'ancöi a vixita au müseu a cumprende numma che u cian terén du palàssiu, dund'e se trövan e sò culesiùi de targhe e de rilievi da sitè rumâna e da primma Etè de Mezu.

 Descrisiùn 
Au dì d'ancöi a vixita au müseu a se cumpune de due sâle, ch'e sun parte du cumplessu du Palàssiu Veggiu du Cumün. A primma a l'è a cuscì dìta Sâla di Cunsu(r)i, missa au cian terén da Tûre Sivica e duve(r)â dau 1388 cumme sêde di Cunsu(r)i du Cumün, mèntre l'âtra a l'è a Lòggia du Cumün, dunde dau 1421 e se tegnivan e riuniùi du Parlamèntu sitadìn. A l'imprinsippiu u percursu u cumprendeva ascì u salùn au primmu cian, antiga rexidènsa du pudestè, che ancöi u l'è pe(r)ò seràu.

 Sâla di Cunsu(r)i 
I repèrti in mustra inta Sâla di Cunsu(r)i i se rife(r)iscen survetüttu aa culesiùn de targhe e de rilievi du müseu, fra e rè(r)e testimunianse du génere ch'e sun stète truvèi in Arbenga, e ch'e van da l'etè rumâna a l'âtu mediuevu. Primma de ste lì, ch'e sun apese in sce mü(r)aje in urdine d'antighitè, in scia mancina de l'intrâ i se ponen vegghe due iscrisiùi e in'ürna da senne. Sti repèrti, ch'i ne sun stèti truvèi a Rumma, i sun pe' cuntru ina testimuniansa de culesiunismu du Seisèntu, scicumme ch'e sun rivèi in Arbenga cumme parte de antighitè campèi dau cunte Utaviu Còsta, ch'u e l'axeva misse inta villa de famìa de Cian Bellìn, a San Fé.

Da fiancu, in scia mèxima mü(r)aja, a cumensa dunca a se(r)ie de retruvamènti lighèi a Albingaunum, a partì da l'architravu in pria de Finâ cu'in tòccu d'iscrisiùn, fòscia duve(r)àu int'ina custrusiùn pübbrica, e pöi in scciappu d'epigrafe dau munastê de San Calòcciu che, di ànni a cavallu du II-III seculu, a regorda di travài pe' pià l'ègua da Sènta e purtâla, fòscia, ae tèrme da sitè. Gh'è pöi l'iscrisiùn fünebre de Procula pe'u sò ma(r)ìu, truvâ inte mü(r)aje du castrum, i rèsti de in'epigrafe in scia custrusiùn d'in frabicàu pübbricu descuvèrti intu batiste(r)u e a pursiùn d'in frexu du I-II seculu ch'u l'é(r)a duve(r)àu int'in barcunettu da catedrâle. Ciü in scia drita u gh'è apesu in rilievu dund'i ghe sun rafigü(r)èi ina tèsta de dònna e dui pütti ch'i rezzen ina ghirlanda, fòscia parte d'in sarcofagu du III seculu e descuvèrtu du 1944 inta Ciàssa di Leùi e, de sutta de stu lì, due ürne pe'e senne; l'üna truvâ intu campanìn de San Steva de Massa(r)u e l'âtra inta necròpuli setentriunâle, in Puntelungu, mèntre ch'u se frabicava u növu santua(r)iu, fra u 1715 e u 1722. In sciu cantu dritu de sta mü(r)aja se ghe pò ancù vegghe u truncu d'ina gran statua, fòscia d'in impe(r)atû, truvâ du 1910 inta Sènta.

Inta mü(r)aja de dòppu, in scia drita da pòrte pe' intrà inta Lòggia, e ghe sun in mustra de targhe impurtanti di tèmpi de l'impe(r)u. D'in simma au fundu, a primma a parla da cuncesiùn d'in senatû a duve(r)à de l'ègua pe di travài pübbrichi, fèta fra a fin du I e l'imprinsippiu du II seculu e descuvèrta in sinque tòcchi cu'i scâvi inta catedrâle. A segunda a l'è in'iscrisiùn füne(r)a(r)ia du I seculu cu'u cursus honorum du questû de Albingaunum Au(r)eliu Meleagru; da fiancu, in scia drita, u se vegghe pe' cuntru ina targa in unû du Metiliu Tertulìn Venuniàn, senatû e benefatû da plebs urbana da sitè. In sciu pavimèntu u gh'è a bâse unu(r)a(r)ia de pria de Finâ du Müssiu Ve(r)u, âtru benefatû de génte d'Arbenga, e ina ciàppa de granitu d'Estérel, parte d'ina to(r)a dedicâ a M. Vale(r)iu Braduaniu Màuricu ch'a l'é(r)a missa int'in scitu pübbricu da sitè p'esse pe(r)ò truvâ inta catedrâle. De ciü, in scia drita u gh'è in scciàppu de marme(r)u rösa, parte d'in munümèntu fünebre du II seculu.

A mü(r)aja de dòppu, in scia drita, a l'è stèta dedicâ aa culesiùn d'epigrafi cristiâne tardu-antighe e ai rèsti de rilievi de marme(r)u ch'i ne vegnen d'inta Do(r)ia. dau cumplessu de San Calòcciu. Partèndu daa mancìna u gh'è a lapide de Maurianus, du 597, truvâ inte l'abasìa de San Martìn au Munte e, in simma a tüttu, a grande targa de Honorata, morta du 568 e mujé de Tzittanus, persunaggiu che alantu(r)a u l'é(r)a a màscima càrega pulitica e militâ(r)e d'Arbenga. De sutta a sta lì i ghe sun di scciàppi de transenne du presbite(r)iu de San Calòcciu, fètu inte dui intervènti, du VI e de l'VIII seculu, e du che i se cunsèrvan di pilastrìn, di panèlli, di tòcchi d'architravu e âtru, asemme a in'iscrisiùn ch'a mensiuna l'abâte Marinaces. Intu cantu dritu de sta mü(r)aja u gh'è pöi in scciàppu du V seculu dund'u l'è mensunàu u vescu Benedictus, u segundu ciü antigu ch'u ghe secce restàu de memo(r)ia.

Inte l'ürtima mü(r)aja, quella dund'a gh'è l'intrâ, i ghe sun ancù due lapide d'etè bizantìna, l'üna du 522 e truvâ inta baxilica de San Vitû, e l'âtra du VI seculu, ch'a ne duve(r)ea vegnì d'in San Calòcciu. De sutta de ste lì i se ponen ancù vegghe dui capitèlli d'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a, ün ch'u nu dev'esse antigu e l'âtru, dau güstu curinsiu, d'etè impe(r)iâle.

 Lòggia du Cumün 
miniatura|250x250px|Vista da Lòggia, cu'u musaicu e, in sciu fundu, de mesü(r)e de vulümme
D'inta Sâla di Cunsu(r)i u se ghe passa dunca inta Lòggia du Cumün e, rembàu aa mü(r)aja dund'a se dröve a pòrte, u se pò vegghe in sarcòfagu du VI seculu, de prudusiùn du pòstu e fètu de pria de Finâ, truvàu du 1937 sutt'aa faciâta de Santa Ma(r)ìa in Fontibus. In sciu pavimèntu, a l'âtra estremitè da Lòggia, u l'è cunsurvàu in musaicu in giancu e negru a quaddri du I seculu, parte d'ina domus descuvèrta cu'i scâvi de l'uspeâ du 1956. Da fiancu de stu lì a se tröva ancù ina tumba aa capüsìna du V seculu ch'a ne vegne d'intu munastê de San Calòcciu e che, fòscia, a l'è dunde e l'é(r)an cunservèi a l'imprinsippiu e relicchie du santu.

Fra i repèrti ciü mudèrni, inta lòggia e ghe sun ascì de testimunianse de l'Etè de Mezu e, intu detaju, u se pò vegghe ina se(r)ie de mesü(r)e ufisiâli de lunghessa e de vulümme duve(r)èi dau Cumün d'Arbenga, ciü che de iscrisiùi de quelli tèmpi e parte du purtâ du Sinquesèntu ch'u l'é(r)a in sce l'intrâ da Tûre Sivica, levàu quand'a l'è stèta rangiâ du 1938. A l'ürtimu, da fiancu da pòrta ch'a se dröve vèrsu u batiste(r)u, u se pò vegghe u pa(r)apêtu de marme(r)u d'in pussu, nu finìu, atribuìu au I-II seculu ma de prubabile nu cuscì antigu. Stu lì, cu'ina decu(r)asiùn a festùi vegetâli, u se truvava au sèntru du veggiu ciòstru di Canònichi, caciàu zü du 1900.

 Nòtte 

 Bibliugrafìa 



 Âtri prugètti 

 Ligammi de fö(r)a 




Categorîa:Arbenga
Arbénga