Léngoe gàllo-itàliche

E léngoe gàllo-itàliche, gàllo-italién, gàllo-cisalpìnn-e ò, senpliceménte, cisalpìnn-e són l'insémme ch'o l'arechéugge a ciù pàrte de léngoe romànze parlæ inte l'Itàlia do Nòrd. In particolâ quéste són o Piemontéize, o Lonbàrdo, l'Emiliàn, o Romagnòllo e o Lìgure. Scibén che pi-â ciù pàrte di lengoìsti a léngoa véneta a l'é pe cóntra da consciderâ into ràmmo de léngoe ìtalo-dàlmate, ségge pe Ethnologue che pe Glottolog a saiéiva da inserî into grùppo de gàllo-itàliche.

E léngoe inclûze inte 'sto grùppo chi són parlæ ànche into dipartiménto de Àrpi Marìtime in Frànsa, into Cantón Ticìn e inte quéllo di Grixoîn in Svìsera, óltre che inte micronaçioîn de Mónego e Sàn Marìn. Pe de ciù, in çèrti câxi e léngoe chi inclûze són ancón parlæ in di stâti dónde a gh'é stæta 'n'inportànte inmigraçión da-a penîzoa italiànn-a.

Formæ da 'n substratum derivòu da-e léngoe cèltiche e 'n superstratum ch'o vêgne da-e léngoe germàniche, spécce da-o Longobàrdo, e léngoe gàllo-itàliche se són evolûe in sciâ bâze do Latìn parlòu inta zöna, ciamâ da-i români Gallia Cisalpina. Quésto grùppo o l'à avûo pe l'ùrtima pàrte tàrda antighitæ e l'inìçio de l'Etæ de Mêzo 'n stréito ligàmme lengoìstico co-a Gallia e a Rhaetia, scitoæ a ponénte e a nòrd de-e Àrpi. A partî da-a fìn do Medioêvo, e léngoe de quésto grùppo àn adotòu de caraterìstiche che vêgnan ànche da-e léngoe do grùppo ìtalo-dàlmata, parlæ ciù a sùd.

Cómme rizultâto de 'sto fæto chi, e léngoe gàllo-itàliche àn de caraterìstiche che vêgnan ségge da-e léngoe gàllo-romànze parlæ ciù a ponénte e a nòrd-òvest (cómme o Françéize, l'Arpitàn, o Catalàn e l'Òcitàn) e da-e léngoe ìtalo-dàlmate difûze into rèsto da penîzoa (e quæ inclùddan o VénetoClasificaçión controvèrsa, o Dalmàtico, o Toscàn, l'Italiàn centrâle, o Napolitàn e o Siciliàn). Pe 'sta raxón chi a gh'é 'n fòrte dibàtito in sciâ corètta clasificaçión de léngoe do grùppo gàllo-itàlicoAprêuvo a 'sto dibàtito chi, inta Wikipedia Lìgure e léngoe gàllo-itàliche no són pe òua inclûze inte nisciùn di doî sotogrùppi de léngoe ìtalo-òcidentâli.. Defæti són ragrupæ da çèrti studiôzi co-e léngoe gàllo-romànzeVédde chi ascì . e da âtri co-e ìtalo-dàlmateCómme Giovan Battista Pellegrini, Tullio De Mauro, Maurizio Dardano, Tullio Telmon, védde .

E léngoe gàllo-itàliche àn infloensòu in vàrio mòddo ànche e variànte locâli de l'italiàn e a ciù pàrte di sò parlànti a l'à 'na digloscia con l'italiàn stàndard. Tra-e divèrse léngoe regionâli de l'Itàlia, quélle do grùppo gàllo-itàlico són e ciù a âto réizego d'estinçión, co-o nùmero di sò parlànti ch'o l'é in contìnoa diminuçión.

 Clasificaçión 

 Fonologîa 
Scibén ch'a l'exìste 'na rìcca articolaçión lengoìstica, tra e léngoe gàllo-itàliche gh'é de caraterìstiche de unitæ. E caraterìstiche comùn inte variêtæ gàllo-itàliche, tànte de quæ én sconpartîe co-o grùppo gàllo-romànzo ascì, én:
 l'indeboliménto de scìlabe àtone (scìncope, ciù marcòu inte l'emiliàn e into romagnòllo, ma difûzo ànche into piemontéize);
 a fàrta de quæxi tùtte e consonànte dógge (consonànte lónghe);
 a tendénsa generâle a-a chéita (apòcope) de vocâle finâli divèrse da "a", in fenòmeno che però o no pertócca o lìgure.
 a palatalizaçión de a tònica latìnn-a in scìlaba lìbera;
 a prezénsa, inte tànte variêtæ, de vocâle anteriôri ariondæ  e , dîte ànche "vocâle turbæ";
 a leniçión: e ocloxîve sórde ,  e  intervocàliche do latìn vêgnan sonöre e inte tànte variêtæ càzzan (ez. latìn rotam > lonbàrdo , lìgure  ò , piemontéize ; "rêua");
 l'ûzo do pronómme clìtico sogétto òbligatöio, cómme in françéize, dæta a chéita de finâli inte coniogaçioìn di vèrbi;
 a fórma tònica di pronómmi personâli sogétto ch'a ne vêgne da-e fórme oblìque ME e TE, ch'àn pigiòu o pòsto de fórme EGO e TU (o lìgure, lonbàrdo e piemontéize  e , e l'emiliàn  e );
 a risoluçión palatâle outònoma di néssi CL e GL in  e  (ez. latìn clavem > lonbàrdo , "ciâve"), scibén che de zöne perifériche consèrvan i néssi latìn òriginâli, méntre de âtre prezéntan e fórme de mêzo  e ;
 a metafonîa, scibén che sto caràtere o l'é aprêuvo a sparî da-a ciù pàrte de variêtæ urbâne.
De ciù, gh'é de caraterìstiche che, inte l'Etæ de Mêzo, êan prezénti inte variêtæ gàllo-romànze de l'Itàlia do Nòrd ma che s'én retiæ d'inte léngoe gàllo-itàliche e che, a-a giornâ d'ancheu, se són conservæ sôlo che inte de variêtæ arpìnn-e izoæ:
 a palatalizaçión de  e  quànde són segoîe da : prezénpio, inti dialétti lonbàrdo-arpìn,  pe "càn" e  pe "gàtto", cómme into françéize chien e chat;
 a conservaçión di néssi consonàntichi con : prezénpio o lonbàrdo-arpìn , "giànco", , "ciâve", , "sciàmma", , "giàssa", , "ciêuve", cómme o françéize blanc, clef, flamme, glace e il pleut;
 i plurâli sigmàtichi (con a -s) e a coniogaçión da segónda persónn-a do scingolâre con a -s finâle ch'én scentæ d'in gîo a-o sécolo XIII, portàndo coscì a 'na diferensiaçión da-e léngoe retoromànze.

 Confrónti 

 Nòtte 

 Bibliografîa 






 Âtri progètti 

 Colegaménti estèrni