Dialetu uaröxiu

UA Sa pägina chi l'é sccricia an uaröxiu, secoundu ia graféia drubäia da Emilio Adriano Torrielli

U dialetu uaröxiu l'é ei parlè lucäle dra çittä d'Uä, 'ntra pruveincia d'Lisciandria, che, se bain che l'é 'ndràinta a ra zona dra leingua ligüre Enciclopedia Treccani: liguri, dialetti , a musctra impurtanti infruanse dra leingua piemuntaiseColombo Gajone, Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa; Ovada, Accademia Urbense, 1963 

 Sctoria e letratüra  
 Ei cuntasctu  
Ant'u xvilupu du dialetu uaröxiu l'hä avü in rolu impurtante ia relasioun cui parlè ligüri centräli: ra çittä d'Uä l'é sctäia difäti streciamainte liäia a ra sfera d'infruansa ligüre, suvratütu dai 1277, quande i Malaspin-na i l'han vendoua a ia Repüblica d'Zena, fein-na a i 1814, quande l'é pasäia a u Regnu d'Sardegna. Ad ogni modu, se bain che is legame cun Zena l'é sctä forte, ra natüra geugrafica d'Uä l'hä purtä sainsa dübiu anche ai cuntribütu dra cultüra e di parlè dei Munfrä. C'scì Uä l'é saimpre sctäia 'ntra sò sctoria in pounte a 'nmasu a ia realtä ligüre e a quela padan-na: d'ätra pärte, as truäva 'ntra Scträ du Zuvu, che zä da u XIII seculu a culegäva ra rivera cun ra cianüra lisciandrèin-na e cui Munfrä, ben bain prima dra custrusioun dra Scträ du Tüichein ant'ei 1870.


An generäle, ei testimunianse leträrie di parlè d'l'Ultrezuvu “sctoricu” i soun poche, xliäie an relasioun a ra geugraféia lenguistica e scärse riscpatu a ra sctoria leträria. A livelu lucäle, difäti, de d'lä d'cäca tema che us ripeta, ei tensciùgni d'sci autui i soun tropu diferainti, c'scì cume diferainte l'é ra tendainsa culturäle di diversci periudi sctorici, saimpre dipendainte da mudelli d'föra o avxein, aura zenaixi e ligüri, aura munfrigni e piemuntaixi, aura nasiunäli. Us träta dounca d'tascti d'ucaxioun (per esaimpiu, sturnèlli d'fascta, pueséia d'invetiva) d'üzu streciamainte lucäle, mä anche d'opere che i miru a tradisiùgni leträrie d'ciü läigu rescpìru  .

 U Satçaintu 
Ra testimuniansa scricia ciü antiga du dialetu uaröxiu che am é 'riväia a pä ese ra tradusioun dei prime çinquanta ötave dra Geruzalemme liberäia du Tasso, cumpeia 'nt'u Satçaintu e cunseiväia 'nt'l'archiviu Büffa d'Uä Colombo Gajone, Antologia Ovadese, poesie e canzoni scelte seguite da I limugni du De', epigrammi inediti a cura di Emilio Costa; Ovada, Accademia Urbense, 1963; pag. 7  (Anselmo Roveda u mensoun-na is tasctu c'me “persu” Anselmo Roveda: La letteratura d'espressione ligure nella regione storica dell'Oltregiogo, pag. 66 ). 'Nt'ei 1783 ei pueta arcädicu Benedetto Büffa (1737-1784) u funda l'Accademia Urbainse, n'asuciasioun che l'é ancura ativa 'ntra difuxiòun e valurizasioun dei patrimoniu sctoricu, artisticu, lenguisticu e folcloristicu d'Uä. 

 U Risurgimaintu  
Tra l'Ötçaintu e ra prima metä du Növçaintu ra prudusioun leträria an uaröxiu a cunuscia in mumaintu d'fiuritüra, an linea cun ra tendainsa, alura difüza an tüta l'Itälia, a l'interasse pei cultüre pupuläri e i tradixiugni dei regiugniToso 1989-1991: V/1, 28 . Dumenicu Büffa (1818-1858), che l'é sctä prima d'tütu furtemainte 'mpegnä 'ntra pulitica dei sò taimpi, a l'imprinçipi c'me espunainte dra snisctra muderäia e pöi du liberalixmu d'Cavour, u tröua pärte 'ntra sctoria dra letratüra an uaröxiu ascì. 'Ntra sò vita l'é sctä fundatù dei giurnäle Lega Italiana (1848), depütä a ra Cämera du Regnu d'Sardegna, Minisctru d'l'Agricoltüra e dei Cumerciu suta i guverni Gioberti-Chiodo e per finì Cumisäriu pleniputensäriu dra pruveincia d'Zena suta ei guvernu Cavour per risulvai ei bulezümi d'ispirasioun mazinian-na. Dai pountu d'viscta leträriu, Dumenicu Büffa l'é sctä però anche ei prim folclorista 'nt'ei cuntasctu ligure-subalpein e ei prim leträ du Regnu d'Sardegna a antainde u sctüdiu dei tradixiugni pupuläri cume quesccioun filulogica. D'ätra pärte, pr'u sctüdiu dei testimunianse che l'avaiva 'rgü, l'hä elaburä in fein sisctema metudulogicu d'riçeica, d'critica di tascti e suvratütu d'ortugraféia dialetäle. L'opera ch'a droba is sò primätu l'é u Saggio di sapienza popolare, c'mensä 'nt'ei 1838, ch'u cuntegna 281 pruveibi 'rgüi 'ntra zona d'Uä, 'ntra valä d'l'Ùiba, a Turein, a Zena e an çima a i brichi dra Ligüria centräle. Per de ciü, in manuscriciu dra sò Raccolta di canzoni popolari, c'mensäia 'nt'ei 1840, u sarä drubä da Costantino Nigra, che da lé u l'avaiva avü, per scrive l'opera Canti popolari del Piemonte (1888).

Cuntempuräneu d'Dumenicu Büffa, prutaguniscta du Risurgimaintu a Uä e demucraticu radicäle 'nt'ei cuntasctu puliticu du sò taimpu, Tugnein Rebbora (1815-1861) l'é sctä autù d'cansugni e sunetti a tema patrioticu e celebrativu. Dra sò prudusioun, tra ätre pueséie an italian, us mensoun-na Zobbia grassa ant Uò, scricia an ucaxioun d'l'emanasioun du Sctatütu Albertein ant'ei 1848, e trai sunetti dedicäi a i surdäi uaröxi dra Prima Uèra d'Indipendainsa. 

Ant'ei cuntasctu di canti pupuläri e dei fòre d'tradisioun us ricorda ei testimunianse 'rgoue an giru a Uä, se bain che de scpesu presentäie c'me “ligüri” o “zenaixi”, e püblicäie da Oreste Marcoaldi an'ei 1855.

 Ra rivulusioun indüstriäle 
Ei maisctru d'sccöra Francesco Carlini, che l'avaiva zä staisu an italiàn u saggiu Cenni storici su Ovada (1874), 'nt'ei 1881 u cumpoun-na ia pueséia satirica Ra carossa do diao, an ucaxioun dra custrusioun dra feruvéia tra Növe e Uä. Ei cumpunimaintu, ançertä an çima a u tema d'l'ignuransa pupuläre, dra superstisioun e du rigettu c'me reasioun ai prugressu tecnulogicu, l'hä avü in gran suciasu a u taimpu e l'è sctä adatä fein-na pr'u teätru da pärte d'na cumpagnéia lucäle d'atui. 


 Ei dou uère mundiäli 
Culoumbu Gajoun (1878-1973) l'é vissü per diversci ägni a Uä, dounda l'hä laurä c'me antiquäriu e l'hä c'mençipiä ra sò cariera d'leträ sulu 'nt'ei cuntasctu du disäxiu suciäle dei prim dopu uèra. Difäti, 'nt'ei 1919 u püblica 'nt'ei Corriere delle Valli Stura e Orba ia pueséia Mangia ti ca mangiu mi e, l'ännu dopu, U crescia tutu, dui cumpunimainti che i denounsiu ra trägica cundisioun ecunomica du taimpu, segnä da ra fäme, da l'aumaintu dei prexi e da ra disucupasioun. 

U püblica anche ei pueséie Peia u santé e Feja a lavè an çima a lEmancipazione, giornale socialista, ch'u dvainta però vitima dei agresciugni fasciste. 'Nt'ei 1923 alura u püblica an çima a u Giornale d'Ovada, Eco dell'Alto Monferrato, giurnäle lucäle d'ispirasioun fascista, Ra batàia 'ncù scipèinte. Ad ogni modu, i temi 'nt'i queli u se 'nversa u xlançu liricu dra meiu pueséia d'Gajoun i soun suvratütu ra natüra, ra tèra natäle, ei paesägiu, ei moundu campagnòlu, ei feie dra campägna, l'oua e i vein dei culein-ne d'Uä. 

Ant'i veint'ägni dei fascixmu, per uagnè ei cunsainsu dra giainte, u regime u urganiza dei fascte pupuläri ciamäie Vendemmiali: l'é propi 'nt'is cuntasctu ch'u fiuriscia ei periudu d'oru d'Gajoun, ch'u vega i sò cumpunimainti sccrove in gran suciasu e godì d'läiga difuxioun 'ntra zona d'Uä. Sctampä a Zena 'nt'ei 1944, Niappe l'é 'n puemetu burlescu ançertä an çima ai persunägiu da dounda l'opera a peia u nume. Niappe, nume ipocoristicu per Giuxappe, l'é in cuntadein sempliciottu saimpre prountu a cuntè ei sò sctorie pein-ne d'esagerasioun per blaghè o ei sò dixlipe redicule, cundeie cun ia grässa cumicitä pupuläre. Cumounque Gajoun l'é arscì a fè d'in persunägiu dra scchernia pupuläre na figüra per nainte scciäta che, de d'lä dra sò ingenuitä, l'é taincia d'irunéia, d'umanitä e suvratütu d'in carätere arxiulì. Staisa tra ra fein di ägni Çinquanta e i primi di ägni Sciuscianta, ra racòlta d'epigrammi I limùgni du Dè l'é na cronaca muräle d'quelu taimpu, ch'a tratäva i aspetti ciü rediculi mä anche trägici du sgòundu dopu uèra. 'Nt'ei 1963 l'Accademia Urbainse a püblica lAntologia Ovadese con dei opere d'l'autù, curäia da Emilio Costa. A 'n çertu pountu dra sò vita Gajoun u sctramüa a Zena, dound'u cuntinua a cumpoun-ne pueséie e epigrammi fein-na a i sò ürtimi giurni. Pocu prima d'murì u läscia i sò scrici ai pitù Cav. Natale Proto per l'Archiviu sctoricu d'l'Accademia Urbainse.

 U sgòundu dopu uèra e ei miräculu ecunomicu 
Amiratù d'Gajoun, Francu Reseccu (1920-2007) l'hä vissü da zuvnu ei tragedie dra Sgòunda Uèra Mundiäle, mä ra sò prudusioun l'é cunuscioua suvratütu per ra sò rapresentascioun di lascti cangiamainti dra sucietä 'riväi cui miräculu ecunomicu du sgòundu dopu uèra. L'é sctä apresä c'me pitù ascì, che l'hä fäciu di quädri dedicäi a i paesägi d'Uä, sò cära tèra natäle, o a i sò persunägi, rapresentäi cun ina sensibilitä psicologica fuza. Dra sò pueséia us ricorda Ra freve du cemaintu (1960), ch'a träta cun irunéia l'anvaxiaindu e ra muscitä di taimpi muderni, e La gora di prexi (1971), scricia an ucaxioun d'l'inaugurasioun dei prim supermeicä dra çittä.

Ant'i apounti d'sctoria leträria d'Fiorenzo Toso 1989-1991, 1998, 1999-2001, 2009 , tra i autui uaröxi du sgòundu dopu uèra i soun ripurtäi u sctoricu Gino Borsari (1917-1944) e i pueti Carlo Piero Pessino (Au Gaiun Culumbu), Tugnein Tassistru (1912-1988) (U trenein da Növe a Uä, U dialettu, A Uô, Sghinzere e sghinzerugni), Emilo Torrielli (1922-?). An particuläre, Torrielli l'hä scriciu u racountu I Re Magi, ei pueséie Saira d'esctà, Ra Galanta e Ia fascta du Sctatutu, ei racolte d'pueséie Mesctei di na vòta e Räcule uaröxe, in libretu d'racounti antitulä Sctorie de Sctüra, mä l'hä anche cumpilä ei Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni. Tassistru l'hä 'nvece lasciä 175 pueséie, che ei ciü tante i soun discpunibili an fùima dattiloscricia e suvainte d'grämu leze: i sò cumpunimainti i risautu per l'üzu d'na fùima particuläre d'dialetu, rica d'parole uramäi xmentiäie.

 L'era digitäle e u dialetu 'ncöi  
An generäle, an Itälia l'üzu di dialeti l'é scentä 'nt'ei cursu dei Növçaintu suvratütu cun ra difuxioun dra sccörarizasioun, di mazi d'cumunicasioun e d'tüte ei ätre mudalitäie d'espuxisioun a ra leingua italian-na, d'l'italofunéia, c'me d'diverse fùime d'cunträsctu ascì a u dialetu. Difäti tüci sci parlè i soun sctäi cunscideräi 'nt'ei pasä ra “malerba dialettale” ch'a duvaiva ese rancäia véia, per raxiùgni pulitche e suciäli, a partì zä dai cuntasctu dra sccöraEnciclopedia Treccani: Vitalità e varietà dei dialetti . Ei Piemounte l'é tra ei regiugni dound'u dialetu u pò dìse particularmainte pocu vivu, suvratütu 'nt'ei zone dei çittäie: secoundu l'ISTAT u 9,8% dei persoun-ne 'ntra regioun u druba scma u dialetu an fameia e u 25,4% u u druba ansame a l'italiàn (2006). An tüttu ei Piemounte l'üzu di dialeti u se cunseiva an limitäie zone d'vera e propi diglossia, cun tüta prubabilitä 'nt'ei pciti ciantri 'ntra campägna, resisctainda sulamainte 'ntra generasioun di noni, e u pä dounca ese desctinä a scparì 'nt'l'èicu d'pochi ägni Enciclopedia Treccani: piemontesi, dialetti  . An particuläre, u dialetu uaröxiu ascì l'hä patì na forte cuntrasioun ant'ei cursu du seculu pasä e c'sci l'é sctä ugettu 'nt'i ürtimi ägni d'diverse inisiative per ripiele e cunseivele, anche gräçie a i növi mazi tecnulogici d'l'era digitäle. 'Nt'is suicu us inseriscia ei grüpu Facebook “Ra sghinséra” (da u nume d'in sctrumaintu muxicäle che us sunäva 'ntra sman-na santa, ciamä an zenaise “ræna” e an italiàn “raganella”), nasciü 'nt'u 2015 da n'idea d'Dino Gaggero cui fein d'fè cunusce u dialetu d'Uä, d'uardèle e d'difòundle OvadaOnline: Ra Sghinséra: il dialetto ovadese protagonista sui social   . 'Nt'ei mëxmu sainsu a s'impegna 'ncöi l'Accademia Urbainse ascì, fundäia 'nt'ei 1783 da Dumenicu Büffa e pöi ripruposcta da Eraldo Ighina 'nt'ei 1957. Sa urganizasioun a s'prupoun-na difäti d'fè cunusce ra cultüra dei posctu, d'scpantiè ra fuimasioun artistica e educativa, d'valurizè l'ereditä sctorica dra çittä d'Uä Accademia Urbense.

 Carateristiche e clasificasioun  
U dialetu uaröxiu l'é clasificä 'nt'u Ligüre d'Ultrezuvu d'Punainte mä u custituiscia in parlè d'tranxisioun cun u dialetu autu-munfrein dra leingua piemuntaise, ra zona dei quelu a cumprainde zä i cumüni cunfinanti a Nord e a Ovest d'Murere, Cheimurein, Terxöbi, Ra Rocca. Ei cunfein ch'u spartiscia ra leingua ligüre da quela piemuntaise difäti u cura 'ntra pruveincia d'Lisciandria ciü o menu sü pei fiüme Ùiba, ch'u päsa propi per Uä. 

L'areäle du dialetu uaröxiu us xläiga cui sò variante de d'lä dra sula çittä d'Uä ai paixi an giru. Is parlè difäti u musctra na gran varietä an teimini d'ghega modu d'parlè, impustasiòun dra vuxe, cadainsa, aciaintu; parola “sc-ceta” registräia da Torrielli c'me “inflessione che si dà al parlare” e d'vucabuläriu, ch'a dipainde da ra frasioun (Gnuchetu, Lacosta, 'Ngherlan, San Lurainsu), dai quarté e fein-na dau rioun an quesccioun. Per esaimpiu, ei curispetivu dra parola italian-na “finestra” an uaröxiu u pò ese, secoundu ra zona, baicoun [baiˈkou̯ŋ] (ciantru d'Uä, carugi), beicoun [beiˈkou̯ŋ] ('ntra periferéia e a Belforte ascì), barcoun [barˈkou̯ŋ] c'me an zenaise o, ancura, f'nesctra [ˈfnεʃtra] e f'nasctra [ˈfnaʃtra] c'me 'nt'i parlè piemuntaixi avxein. Ultre a ra sò maicä tendainsa a muè 'nt'u teritoriu, u dialetu d'Uä l'é ben bain cangiä cui pasè du taimpu, tantu che Paolo Bavazzano, 'ntra presentasioun du sò Vucabuläriu, l'hä missu an cèru c'me "l'ägia subì variasiùgni a ogni tramountu d'generasioun", acettainda diverse "cuntaminasiùgni". 

miniatura|Clasificasioun di dialeti dra leingua ligure: an russu sccüru, i dialeti du ligüre d'Ultrezuvu
miniatura|Leingue autoctone dra pruveincia d'Lisciandria 

Ra natüra particuläre du dialetu uaröxiu as distingua per na serie d'carateristiche, tra ei queli us riporta:
 palatisasioun vansäia di grüpi /pl/ e /bl/ an /tʃ/ e /dʒ/, mä sulusioun de /fl/ an /fi/ ciütosctu che an /ʃ/ cume an zenaise e ancura 'nt'i parlè d'Campu e Masoun (per esaimpiu ciöve'' c'me u zenaise “ciêuve”, giàncu c'me “giànco”, mä fiùra anvece du zenaise sccetu “sciôa/sciô”, bain che l'é uramäi gnoua ciü cumüne ra fùima italianizäia “fiôre”). Is fenomenu l'é cumparsciü 'nt'u zenaise zä 'nt'ei Çinçaintu (per esaimpiu “ciêuve” anvece dei precedainte “piover” o “ciànze” per “pianzer”); mancansa dei fenomenu d'l'apocope, c'me 'nt'i parlè ligüri, föra che i pochi mëxmi cäxi (per esaimpiu , forte cume u zenaise “fòrte” anvece dei munfrein fort);
 presainsa d'sincope, c'me 'nt'i parlè piemuntaixi (per esaimpiu an mnasctra c'me 'nt'ei munfrein mnèstra, anvece du zenaise “menèstra”);
 palatisasioun de /kl/ (per esaimpiu ögiu, c'me 'nt'u zenaise “éuggio” e 'nt'ei munfrein ogg, mä nainta 'nt'ei piemuntaise eucc/euj);
 sulusioun de /li/ an /j/ cume 'nt'u nuvaise e anche 'nt'ei munfrein, anvece du zenaise /dd͡ʒ/ (per esaimpiu, fameia c'me 'nt'u nuvaise "famìa", diversamainte da u zenaise “famìggia”);
 trasfuimasioun de /uː/ an /yː/ c'me an ligüre, an cangiu dei munfrein /i:/ (per esaimpiu, füme e paregiu u zenaise “fùmme”, anvece de "fïmm");
 cunseivasioun dra /r/ tra ei vucäle, ch'a l'è scentäia 'nt'u zenaise sulu 'nt'u Satçaintu c'me trätu pupuläre, mä ch'a l'é rasctäia 'nt'ei variante du ligüre “a prunounsia arcaica” 'nt'ei zone dra perferéia (per esaimpiu ei uaröxiu sarà an raportu cun u zenaise "saiâ", alura cun "alôa", aura cun "òua"). L'aproscimainte alveuläre ([ɹ]), cèru “indice ligüre” che l'é ancura segnaläia pr'ei lucalitäie minuri an giru a Uä (d'solitu ciamäia “r ariundäia”), l'é an véia d'trasfuimasioun ant'in ciü genericamainte setentriunäle monovibrainte alveuläre ([ɾ]) e l'hä suvainte na prunounsia an mazu Bulgnais.com: Ei Väintu d Tramuntanna e u Sù .
 cäucia dra /k/ tra ei vucäle che an zenaise l'hä dä an cangiu /g/ (per esaimpiu feu per u zenaise “fêugo”, zuè per “zugâ”, eua per “ægua”);
 trasfuimasioun de /kt/, che 'nt'u zenaise l'hä dä /it/, an /t͡ʃ/ cume 'nt'i parlè d'Masoun e d'Campu, 'nt'l'urbascu e anche 'nt'ei munfrein, mä nainta 'nt'ei piemuntaise (per esaimpiu nöce per u zenaise “néutte”, fäciu per “fæto”, diciu per “dîto”);
 presainsa dei fenomenu dra “A tonica velarizäia”, saraiva a dì ei cangiamaintu 'ntra prunounsia dra letra A ([a]) quande as tröua suta l'aciaintu dra parola. Ra zona d'difuxioun d'is carätere a se scpantia tra ra Rivera d'Punainte (fein a i quartéi punentigni dra çittä d'Zena) e i Bäsu Piemounte, tantu da 'nterassè dei variante dra leingua ligüre e anche dra leingua piemuntaise. 'Nt'ei uaröxiu ra A tonica velarizäia a péia in sòun ben bain streciu tra ra A e a O serä ([ɒ]): riguärdu a ia graféia, Emilio Adriano Torrielli u segna 'nt'u sò vucabuläriu is sòun cun ä (Uä, mäzo, ännu, Natäle), mä suvainte l'é rapresentä cun ô ascì, per esaimpiu 'ntra grafeia d'Culoumbu Gajoun (Uô, môzu, ônnu, Natôle).


Ra linea isoglossa ch'a l'é sctäia suvainte cunscideräia decisiva per afeimè o neghè ra natüra ligüre d'in parlè l'é quela ch'a segna ei cunfein dra palatisasioun vansäia di grüpi /pl/, /bl/ e /fl/ an /tʃ/, /dʒ/ e /ʃ/. Difäti, is fenomenu u rapresainta “l'ünica nuvitä prupimainte ligüre” e us pò mirè an modu cèru 'nt'ei uaröxiu ascì, cun l'ecesioun dei grüpu /fl/, mä l'é anche vèra che per isctu ra palatisasioun l'é ra menu afeimäia 'nt'i ätri parlè ligüri e a manca per esaimpiu 'nt'u dialetu d'Spesia). Is fenomenu u manca per esaimpiu zä 'nt'ei parlè d'Seivan, ei cumüne che us tröua sulu a 7 chilòmetri ciü a Nord d'Uä. 'Nt'is prinçipi Hugo Plomteux u n'cunscideräva nainta c'me ligüre fein-na u nuvaise per ra mancansa d'palatisasioun cumpleta (c'me per [ˈbjaŋku] anvece du zenaise [ˈdʒaŋku], da u latein medieväle blancum), bain che c'me ra leingua ligüre u cunseiva ei vucäle atone a ra fein dra parola, secoundu na carateristica ch'a distingua i dialeti padagni da quei “propimainte ligüri”. 

D'ätra pärte, ei uaröxiu u presàinta di träti che i se scmaiu a quei di parlè ligüri centräli ciütosctu che di dialeti ciü avxein dei Munfrä meridiunäle, mä u dimusctra cère diferainse cun i öine e cun i ätri. Us pò anche ascrive a ra fameia di parlè d'l'Ùiba, ra definisioun dei queli l'é cumounque scma d'natüra geugrafica e nainta lenguistica, dätu ch'a 'rgöia ansame dialeti ligüri, piemuntaixi e ligüri-piemuntaixi. I parlè d'l'Ùiba i péiu difäti u nume da quelu dei fiüme Ùiba e i s'poru divide an bäsu-olbaischi (uaröxiu) e autu-olbaischi (mureraise, tiglietaise, urbascu).

 Ortugraféia 
U sctoricu Emilio Costa (1931-2012), an ucaxioun dra staisüra dra sò Antologia Ovadese (1964) per l'Accademia Urbainse, l'hä sutulineä c'me quelu d'l'ortugraféia uaröxia u saigia in prublema da ra sulusioun difiçile, dätu che ia tradisioun scricia l'é scärsa. Difäti, dopu avai cunsciderä ei peculiaritäie morfologiche e lesicäle dei parlè d'Uä, ansame a ra mancansa d'in sisctema d'scritüra auturevule, Costa l'hä çernü n'ortugraféia ch'a ripiése ei regule drubäie zä da Dumenicu Büffa per ra sò racòlta d'cansùgni pupuläri.

 graféia Büffa-Costa IPA sòun scimile esaimpiu ö  [ø] eu française ögiu ü [yː] u française füme  x [ʒ] j française lüxe ç [s] s forte çé

Ant'u so Vucabuläriu dei parole uaröxie sc-cete e cumüni (1980), Emilio Adriano Torrielli u premetta na seçioun antitulä “Avvertenze”, dound'u musctra u sisctema d'scritüra drubä per u sò lavù. 

 Gramatica 
 Articuli 
I articuli determinativi i soun:
 Pr'u singuläre
- l dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle (l'äzu, l'eua, l'iria, l'ortu, l'ursu)
- ei dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante b, c, f, g, m, p, q, v (ei bö, ei fiö, ei mätu, ei pan, ei vein)
- u dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cui cunsunante d, l, n, r, s, t, x, z- ia ò ra dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu per cunsunante (ia/ra cä, ia motu, ra sccära, ra zeta)
 Pei pluräle
- i dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (i cagni, i urluchi, i murigni, i äxi, i tori)
- ei dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante o cun vucäle (ei oche, ei fiure, ei äre, ei mäte, ei zeine)
Ecesiùgni: dedvanci a i numi singuläri che i c'mainsu cun ua e ue (sincope de gua e gue) us druba ei pei masculein e ia o ra pei feminein: per esaimpiu, ei uardioun, ei uersu, ia uèra, ra uärdia. Dedvanci a i numi masculein singuläri che i c'mainsu cun c, g palatäli (ci, gi, ce, ge) us druba u an cangiu de ei: per esaimpiu, u cinaize, u giru, u cèru, u gesciu. 

I articuli indeterminativi i soun:
- in dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun vucäle o cun cunsunante e i numi feminein che i c'mainsu cun vucäle (in èicu, in oibu, in cavä, in dädu, in mägu, in angnia, in oca, in isula, in èrnia)
- na dedvanci a i numi feminein che i c'mainsu cun cunsunante (na careia, na fiura, na nuxe, na tegula, na sula, na vaina, na xiäta)
- n dedvanci a i numi masculein e feminein che i c'mainsu cun vucäle, u pò piè ei posctu de in (n'äzu, n'orcu, n'oca, n'èrnia, n'ursu, n'ursa, n'äibura, n'isula)
- ne dedvanci a i numi masculein che i c'mainsu cun sc e x, süttu segueie da n'ätra cunsunante (ne sctäbi, ne scplinsioun, ne sccuplotu, ne xneiä, ne xlaversoun, ne xnairvu)

 Numi 
Ant'u dialetu uaröxiu i numi i fùimu ei pluräle secoundu ei regule che i veru aprövu:
 -a atona 'nt'i numi feminigni a dvainta -e (careia/careie, läla/läle, bäiba/bäibe), maintre 'nt'i numi masculigni a dvainta -i (pueta/pueti, bäiba/bäibi, päpa/päpi)
 -u atona a dvainta -i (megu/meghi, luvu/luvi, chigömaru/chigömari, angeru/angeri, zanru/zanri, pesccau/pesccai). 
 i numi che i cangiu d'genere ai pluräle, saraiva a dì dai masculein ai feminein, i sciortu an -e (övu/öve, ossu/osse, xnugiu/xnuge, dì/deie)
 i ciü tanci di numi che i finisciu per -su [su] e -ssu [sˑu] i han ei pluräle an -sci (rüssu/rüsci, atresu/atresci, schersu/schersci)
 i numi che i finisciu per -se [ze] o -su [zu] i han ei pluräle an -xi (zenaise/zenaixi, maise/maixi, paise/paixi; üsu/üxi, näsu/näxi)
 -e atona 'nt'i numi masculigni a dvainta -i (daince/dainci, päre/päri), maintre 'nt'i numi feminigni a n'cangia nainta ai pluräle (levre/levre, nuxe/nuxe)
 i numi masculigni che i finisciu per vucäle tonica -ä, -é, -ì, -ö, -ù, -ü ai pluräle i péian ina -i atona (prä/präi, surdä/surdäi; pé/péi, santé/santéi, maxlé/maxléi, amré/amréi; fì/fìi, marì/marìi, badì/badìi; fiö/fiöi, bö/böi, lensö/lensöi; crù/crùi, udù/udùi, durù/durùi; mü/müi)
 -ä 'nt'i numi feminigni a dvainta -äie (çittä/çittäie, cä/cäie, gnä/gnäie, nuvitä/nuvitäie)
 i numi feminigni che i finisciu per vucäle tonica -é, -ö, -ü ai pluräle i n'cangiu nainta (muié/muié, sö/sö, virtü/virtü)
 i numi che i finisciu per -àn, òun, éin ai pluräle i sciortu riscpativamainte an -àgni,  ùgni, ìgni (bacan/bacagni, can/cagni, faxian/faxiagni; cansòun/cansùgni, limòun/limùgni, sòun/sùgni; véin/vigni, cuntadéin/cuntadigni, campanéin/campanigni; per "man" us riporta ei fùime "man" e "magnie")Ra mëxma sciorteia dei pluräle per is tipu d'numi as tröua zä 'nt'i parlè d'Campu e d'Masoun, maintre ‘nt'u zenaise us é afeimä ‘nvece ra metafuneia (bacàn/bachén, càn/chén, faxàn/faxén; cansón/cansoìn, limón/limoìn, són/soìn; vìn/vìn, contadìn/contadìn, campanìn/campanìn).
 -ai a n'cangia nainta ai pluräle (pai/pai, dispiaxài/dispiaxài, duvài/duvài)

 Agettivi 
An generäle, i agettivi i fùimu ei pluräle a ra mëxma manera di numi.
+
Agettivi d'pussassuPersoun-namasculein singuläre feminein singuläre masculein pluräle femminein pluräle 1° singuläre mèmèmèmè2° singuläre tö/tòtö/tòtö/tòtö/tò3° singuläre sòsòsòsò1° pluräle nòscternòsctranòscternòscter2° pluräle vòstrovòsctravòsctervòscter3° pluräle sòsòsòsò

 Prunumi 
 Prunumi d'persoun-na 
 persoun-na/cäxiunuminativu (1) genitivu/ablativu (2)acusativu tonicu/prepusisiunäle (3)acusativu atunu (4)dativu (5)cumbinasioun  (6)sctrumentäle/lucativu (7)lativu (8) 1ª singuläremi -mime, m'm'me le, me l', m'le - - 2ª singuläreti -tite, t't'te le, te l', t'le - - 3ª singuläre masculein lénan, ne, n'lé; sele, l'; s'i; s'i l'; s'leii 3ª singuläre femineinlélé; sera, ia; s'i; s' 1ª pluräle nui, nuiätri/e -nui, nuiätri/eme; m'me, m'm'le - - 2ª pluräle vui, vuiätri/e -vui, vuiätri/ev've, v'v'le, v'l' - - 3ª pluräle masculein lui, luiätri/enan, ne, n'lui, luiätri/e; sei; s'i, s'i l'; s'leii 3ª pluräle femineine; s'
(1) Per esaimpiu mi a vägu, ti it lavuri, luiätri i han insisctì
(2) Per esaimpiu us nan ripärla n'ätr'ännu, u n'se nan tröua, a n'hä vusciü doue
(3) Per esaimpiu a i uma visctu anche lé, i çeicävu propi ti
(4) Per esaimpiu u m'uäcia, i l'dixiu luiätri, a se scpegia, u m'invita a vurainse bain, a v'avaiva anche avisä, a i truäva saimpre, i s'ansigu e i se sccuru
(5) Per esaimpiu, apaina che u m'vé an mainte a v'fäsu savai, s'a i painsu, a n'ie fä cäxiu, a s'é däia u russetu, i ommi i s'tiru ün cun I'ätru u lämu
(6) Per esaimpiu a m'le ricordu, a t'le fuma nuiätri, a i l'hö scpiegä, a v'le digu, a v'ie läsciu, cheicdöin u s'le ricorda, chi u s'ia ricorda? 
(7) Per esaimpiu u i vö menu parole, sctamatein u i a u sù, u i era i meicä, u n'ie sarä mäi d'dinei 
(8) Per esaimpiu u s'ie pò 'rivé, u s'ie puraiva anche 'ndé 

 Prepusisiùgni 
 Prepusisiùgni saince 
An uaröxiu, ei prepusisiùgni saince i soun de (d'), a, da, an, cun, an çima a, per, tra, fra. 
 Prepusisiùgni articuläie 
Ei prepusisiùgni articuläie i soun u risultätu d'l'ancountru tra ei prepusisiùgni saince e i articuli determinativi:
+Ei prepusisiùgni articuläieueira, ial'ieide, d'dudeidra, diade l'dideiaauai a ra, a iaa l'aiai dadaudaida ra, da iada l'dai daianant'u, 'nt'uant'ei, 'nt'eiantra, 'ntra, 'nt'iaant'l', 'nt'l'ant'i, 'nt'iant'ei, 'nt'eicuncun ucun ei, cuicun ra, cun iacun l'cun i, cuicun ei, cuian çima aan çima auan çima aian çima a ra, an çima a iaan çima a l'an çima aian çima aiperper u, pr'uper ei, peiper ra, per ia, pr'aper l'per i, peiper ei, peitratra utra ei, tra i tra ra, tra iatra l'tra itra ei, tra ifrafra ufra ei, fra i fra ra, fra iafra l'fra ifra ei, fra i

 Veibi  
Antra cuniugasioun, u dialetu uaröxiu l'hä a carateristica d'impoun-ne l'üzu d'fùime prunuminäle dedvanci a i veibi, an tüte ei persoun-ne, taimpi e modi finìi, föra che l'imperativu. C'me dounca succeda anche 'nt'u zenaise, bain che scma per ra sgòunda e per ra tersa persoun-na singuläre, us radugia ei prunume prima dei veibu, dätu che a, it, u, a, i, i, i han ra funsioun d'in vera e propi prunume (prunumi persunäli clitici o atoni). Per esaimpiu:

zenaiseuaröxiu mi lézo mi a lezu ti ti lézi  ti it lezi  lê o/a léze le u leza niâtri lezémmo nui a l-zuma viâtri lezzeî vui i l-zailô lézanlui i lezu
 Veibu ESE 
 Modu indicativu
PresaintePasä proscimu mi a sounmi a soun sctäti it eiti it ei sctälé l'a (/l'é)lé l'a sctänui a sumanui a suma sctäivui i saivui i sai sctäilui i sounlui i soun sctäiImperfetuTrapasä proscimumi a i erami a i era sctäti it eriti it eri sctälé l'eralé l'era sctänui a i eimunui a i eimu sctäivui i erivui i eri sctäilui i erului i eru sctäiFutüruFutüru cumposctumi a sarömi a sarö sctäti it saräi ti it saräi sctälé u sarälé u sarä sctänui a sarumanui a saruma sctäivui i sarai vui i sarai sctäilui i saranlui i saran sctäi

 Modu cunzuntivu
PresaintePasä mi a saigiami a saigia sctäti it saigiti it saigi sctäle u saigiale u saigia sctänui a saig-munui a saig-mu sctäivui i saigivui i saigi sctäilui i saigiului i saigiu sctäiImperfetuTrapasämi a fisemi a fise sctäti it fisiti it fisi sctälé u fiselé u fise sctänui a fis-munui a fis-mu sctäivui i fisivui i fisi sctäilui i fisului i fisu sctäi
 Modu cundisiunäle
PresaintePasä mi a saraiva (/saresa)mi a saraiva sctäti it saraivi (/saresci)ti it saraivi sctälé u saraiva (/sarese)lé u saraiva sctänui a saraimu (/saresmu)nui a saraimu sctäivui i saraivi (/saresci)vui i saraivu sctäilui i saraivu (/saresu)lui i saraivu sctäi

 Modu infinì
PresaintePasä eseese sctä

 Modu participiu
PresaintePasä - sctä

 Modu gerundiu
PresaintePasä esainduesaindu sctä
 Veibu AVAI 
 Modu indicativu
PresaintePasä proscimu mi a i hömi a i hö avüti it häiti it häi avülé l'hälé l'hä avünui a i umanui a i uma avüvui i haivui i hai avülui i hanlui i han avüImperfetuTrapasä proscimumi a i avaivami a i avaiva avüti it avaiviti it avaivi avülé l'avaivalé l'avaiva avünui a i avaimunui a i avaimu avüvui i avaivivui i avaivi avülui i avaivului i avaivu avüFutüruFutüru cunposctumi a i avrömi a i avrö avüti it avräi ti it avräi avülé l'avrälé l'avrä avünui a i avrumanui a i avruma avüvui i avrai vui i avrai avülui i avranlui i avran avü
 Modu cunzuntivu
PresaintePasä mi a i ägiami a i ägia avüti it ägiti it ägi avülé l'ägialé l'ägia avünui a i äg-munui a i äg-mu avüvui i ägivui i ägi avülui i ägiului i ägiu avüImperfetu Trapasämi a i avesemi a i avese avüti it avesiti it avesi avülé l'avese avülé l'avese avü nui a i aves-munui a i aves-mu avüvui i avesivui i avesi avülui i avesu lui i avesu avü
 Modu cundisiunäle
PresaintePasä mi a i avraivami a i avraiva avüti it avraiviti it avraivi avülé l'avraivalé l'avraiva avünui a i avraimunui a i avraimu avüvui i avraivivui i avraivi avülui i avraivului i avraivu avü

 Modu infinì
PresaintePasä avaiavai avü

 Modu participiu
PresaintePasä - avü

 Modu gerundiu
PresaintePasä avainduavaindu avü
 Ei cuniugasiùgni 
An uaröxiu i veibi i han quätru cuniugasiùgni, che 'ntra tabella d'suta i soun rapresentäie cui paradigmi dei fùime ciü d'esaimpiu:

Prima cuniugasioun (-É)
pärlu, parluma; parlä; parlé
sautu, sautuma; sautä; sauté
portu, purtuma; purtä; purté
tröu, truvuma; truä; trué
zöu, (it) zöi, zuùma; zuä; zué
sou, (it) sòui, süùma; süä; süé
cuntinuu, cuntinuuma; cuntinuä; cuntinué
vägu, ‘nduma; ‘ndä; andé
dägu, duma; dä; dé
fäsu, fuma, fäciu, fé
stägu, stuma, sctä, sctéSgòunda cuniugasioun (-AI)
devu, (it) devi, duvuma; duvü; duvai
possu, (it) pòi, puruma; purrö; pusciü; purai
vöiu, (it) vöi, vuruma; vurrö; vusciü; vurai
päru, (it) päri, paruma; parsciü; parai
piäxu, piaxuma; piaxü; piaxai
sò, (it) säi, suma; saciü; savaiTersa cuniugasioun (-E)
vaindu, venduma; vendü; vainde
cheirdu, cherduma; cherdü; cheirde
cumpoun-nu, cumpunuma; cumposctu; coumpoun-ne
çernu, çernuma; çernü; çerne
baivu, buma; bü; baive
‘rgöiu, ‘rguiùma; ‘rgü; ‘rgöie
cöiu, cuiùma; cüiü; cöie
reiu, riuma; riü; reie
tradou, tradouma; tradotu; tradoue
buiu, buiuma, bujì, buie
cröbu, crubuma, cuertu, cröbe
cùru, curuma, cursu, cure/curìQuärta cuniugasioun (-Ì)
sàintu, sentuma; sentì; sentì
finisciu, finuma; finì; finì
seivu, seivuma; seivì; seivì
sciortu, sciurtuma; sciurtì; sciurtì
sofru, sufruma; sufrì
vegnu, (it) vei, vé, gnùma, gni, veru; gnirö; gnü; gnì
digu, (it) dixi, dixiuma; diciu; dì

I ciü tanci di veibi an uaröxiu i han ra desinainsa d'l'infinì an -è e quela dei participiu pasä an -ä; ra sò cuniugasioun l'é dounca:

 Modu indicativu
PresaintePasä proscimu mi a cätumi a i hö catäti it cätiti it häi catälé u cätalé l'hä catänui a catumanui a i uma catävui i catèvui i hai catälui i cätu lui i han catäImperfetuTrapasä proscimumi a catävami a i avaiva catäti it catäviti it avaivi catälé u catävalé l'avaiva catänui a catämunui a i avaimu catävui i catävivui i avaivi catälui i catävului i avaivu catäFutüruFutüru cumposctumi a catrömi a i avrö catäti it caträiti it avräi catälé u caträlé l'avrä catänui a catrumanui a i avruma catävui i catrai vui i avrai catälui i catranlui i avran catä

 Modu cunzuntivu
PresaintePasä (che) mi a i cäta (che) mi a i ägia catä (che) ti it cäti(che) ti it ägi catä(che) lé u cäta (che) lé l'ägia catä(che) nui a i cät-mu(che) nui a i äg-mu catä(che) vui i cäti(che) vui i ägi catä(che) lui i cätu(che) lui i ägiu catäImperfetu Trapasä(che) mi a i catése(che) mi a i avese catä(che) ti it catësi(che) ti it avesi catä(che) lé u catése(che) lé l'avese catä (che) nui a i catésmu(che) nui a i aves-mu catä(che) vui i catésivui i avesi catälui i catésu lui i avesu catä
 Modu cundisiunäle
PresaintePasä mi a catraivami a i avraiva catäti it catraiviti it avraivi catälé u catraivalé l'avraiva catänui a catraimunui a i avraimu catävui i catraivivui i avraivi catälui i catraivului i avraivu catä

 Modu infinì
PresaintePasä catèavai catä

 Modu participiu
PresaintePasä - catä

 Modu gerundiu
PresaintePasä catandaavaindu catä

 Modu imperativu
Presainte cäta ticatè vui

 Lesicu 
 I nümeri  

0 zeru
1 oin
2 dui
3 trai
4 quätru
5 çeinque
6 sei
7 sate
8 ötu
9 növe

10 dexe
11 öinze
12 duze
13 treze
14 quatorze
15 cheinze
16 seze
17 disate
18 dixiötu
19 dixnöve

20 veinte
21 vint öin
22 vinti dui
29 vinti növe
30 tranta
31 trant öin
32 tranta dui
40 quaranta
50 çinquanta
60 sciuscianta
70 setanta
80 utanta
90 nuvanta

100 çaintu
101 çaint oin
200 düxiantu
201 düxiant oin
300 trexiaintu
301 trexiaint öin
400 quäterçaintu
500 çincçaintu, çinçaintu
600 seiçaintu
700 satçaintu
800 ötçaintu
900 növçaintu

1000 mile
1.000.000 in milioun
1.000.000.000 in miliärdu

 I maixi d'l'ännu e ei stagiùgni 
z'nèfeivèmärsuavrìmäzuzügnulüiuaugusctusetaimbreutubrenuvaimbreziaimbre, d'xiaimbre

aprim-ma/primavaira, esctä, autün-nu, invernu 

 I giurni dra sman-na 
lünexdìmatexdìmecurdì, meicurdìzöbiavenerdì, venardìsäbud'maignia

 Ei ure  
1:00 in botu2:00 dui boti3:00 trai boti4:00 quätr ure5:00 çinc ure6:00 sei ure7:00 sat ure8:00 öt ure9:00 növ ure10:00 dex ure11:00 ünz ure12:00 mez dì - maza nöce

 Cunfrountu cun ätri parlè 
D'suta l'é ripurtäia na liscta d'parole an diversci parlè ligüri, piemuntaixi e “d'tranxisioun”, ch'a musctra i rapporti d'analugeie e d'diferainse secoundu i carateristici fenomeni lenguisticiEi tradusiùgni ‘nt'i parlè lucäli i soun sctäie ripurtäie cun ina grafeia a piaxai da persoun-ne intervisctäie o ‘rgoue da tascti che i drubu ortugrafeie tra lui diferainti o pocu auturevuli. Ra tracrisioun di sùgni l'é dounca da cunsciderè scma indicativa e a puraiva musctrè diversci gradi d'arbitrarietä e inçertessa .

  Latein   Garescein e urmeascu   Dialetu d'Artâ   Urbascu  ZenaiseTraduttore Italiano Genovese - TIG      Campeise e MasuneisePasquale Aurelio Pastorino, Vocabolario del dialetto di Masone, fratelli Frilli Editori, Genova, 2013   Uaröxiu Dialetu d'Tajö  Dialetu d'SeivanTestimuniansa dricia furneia da Proloco Di Silvano D'Orba, 3/10/2024   RocheiseTestimuniansa dricia, 08/01/2026  Dialetu d'MurereTestimuniansa dricia furneia da Gianni Priano, 19/08/2025  Dialetu d'Carröxu   Nuvaise Diçionäio de Sorli e do noveise «S. Ferrarazzo»Roberto Allegri, Vocabolario e grammatica della lingua serravallese    Munfrein Giuseppe Ferraro, Glossario Monferrino, Torino, 1889   Piemuntaise Dizionario Piemontese  plŏvĕreciöve [ʧøve]cieuvi cieuve ciêuveciöve ciöveciòve piövepiövipioveciüve ['ʧyve] piöve piove pieuve plāntamcianta (G)
ciōnta (O)ciantacianta ciànta  ciànta cianta piöntapiantapiantacianta piànta pianta pianta  plāngerecianze (G)
ciōnzo (O)cianzicianze ciànze ciànśe cianze pionzsepiànꭍipianze piàunze pianze pianze blancum giancu [ʤaŋku] (G) 
giòncu ['dʒɒŋku] (O)giancgianco giànco giàncu giàncugiancu bioncubiàncbiancgianco biaunku bianch bianch  blăsphēmiam (>*blastemiam)giaštöma (G)
giaštamagiastemmagiastema giastémma giaštèmma giasctemagiastema bestemiabiastèmagiastammagiastemma biastéma biastemma bëstëmmia  floremsciuřa ['ʃuɹa] (G)
sciùa ['ʃua] (O)sciósciura sciô, sciôa, fiôre (it.) sciùřa fiura fiurafiùřafiurasciua [ˈʃu(a)] fiùa fiùra fior flūmenfiüme(borgna) sciume sciùmme  - fiüme fiümefiüm - fiume fim  fium lūcemlüjè 
['lyʒɛ] (G)

lüs̅c̅ie (O)luxluxe lûxelüxe lüxe lüselüʃlisglüxe [ˈlyːʒe] luze lis  lus fūmum fümefumfumo fùmmefümme fümefüme fümefümfìnfümme fume fïmm  fum noctemnöce ['nøʧe]neucc neuce néutte nöcce nöcenoece nöcenöccnoccnötte note nocc, neucc neuit factumfaciu (G)
focciu  (O)fàcc faciu fæto fåcciu fäciu faciufäccfoccfeto [ˈfɛːtʊ] ~ fetu [ˈfɛːtu]  fàtu  fäcc/fä fàit fămĭlĭafamìa/famija  (O) [faˈmija]famía - famìggiafamìa fameia fameiafamìafamijafamija [faˈmi(j)a]  famìa  famìa famija mŭlĭĕremfumna (G)
famna (O)mojémojè mogêmujée muié muiémujémujè(dónna) mujé  (dòna) (fomna) frīg(ĭ)dumfërgiu/förgiu ['fərdʒu] (G) 
fřagiu ['fɹadʒu] (O)frègg fregiu fréido fréggiu fregiu fregiufrèggfragg fredu fregg, ferg (Acqui) frèid căl(ĭ)dumcòdu (G)
cōdu (O)càd [ˈkɔːd]cadu câdocådu caudu couducöudcaudcodo kòdu caud càud vĭdērevughe (G)
vegō (O)vèi végghe, veghe védde véghe veghe veghe vèghivag-gheveghe véde végghe, vugghe (Acqui) vëdde  căpīllicavii (G)
cavaji (O)cavèicavei cavéllicavài cavaicavei caveicavéijcavai kevéli cavèi cavei

 Modi d'dì  

 Ancù d'asè: per furtonia (an zenaise “ancón d'asæ”, an italian “meno male”)

 Andè ciü che bachetu: scapè velocemainte per scansè in periculu intravisctu (an zenaise “dâghe de vêie”, an italian “fuggire a gambe levate”)

 Andè tantu c'me na casctägna bavusäia: varai tantu quante na casctägna çiçä e ümra d'scpou, saraiva a dì u n'varai nainte (an zenaise “no vài ùnn-a tròfia”, an italian “non valere un fico secco”)

 Anversu c'me in casü: ese d'cativu umù, avai ra löina per traversu (an zenaise “avéi a lùnn-a imbösa”, “avéi pigiòu l'êuio”)

 At salüt Bergnö: at salüt B. peicà u n'rascta nainta da fè, saraiva a dì 'n't'häi capi'u nainta, it ei 'rivä an ritärdu, it ei tärdu.

 Däie in can da m'nè: däie in can da purtè an giru per lvet-le da 'nt'i péi, ni däie a ménte (an zenaise “alevâ d'inti pê”, an italiàn “togliere dai piedi”)

 Fèsne asè: ni dè nsciöina impurtansa, ni preòcupese nainta (an zenaise “fâsene asæ”, “battisene l'ànima”, an italiàn “infischiarsene”)

 Fäme nainte voze l'anima: ni crusäme, ni fäme gnì u neivusu (an zeneize “no m'angosciâ”)

 Fèie fè aré: cunsümè cheicosa an modu sensä, sainsa xghirele

 Gni zü da l'Ùiba: ese ciulandäri 

 Irtu c'me in çepu: xgrözu, ruvidu, crü c'me in tocu d'legnu

 L'a in tocu d'corda: l'é in omu da nainta (an zenaise “êse un òmmo da cìcche”)

 L'a i na bala biga: l'é in bal paciügu

 L'a saimpre ra mëxma leluia: l'é ogni vòta u solitu discursu nuiusu

 L'a z'rä in äzu cariä d'lazägne caude: l'é mortu d'fregiu in äzu ch'u purtäva de lazägne caude; scchernia per quei che i han fregiu quande fregiu u ni n'é

 Pal da piögi: pelandroun, scansafatighe (an zenaise “schenn-a drita”, “schénn-a da viôlìn”)

 Tuca e busctica: ançiga e tacugna

 Um me suvè mancu: um vè mancu an mainte, an a i pensu mancu (an zenaise “no ghe pénso mànco”, an italiàn “non ci penso neanche”)

 Quande i ciarabale i riscioru u santè, l'è taimpu de lvè i gran d'ampè: quande i ciarabale i 'nlüminu ei pasere, saraiva a dì quande c'mensu a lüxì tra zügnu e lüju, l'é rivä ei mumaintu d'cöie ei gran (ei ciarabale i soun ciamäie an zenaise “ciæbelle”, an italiàn “lucciole”)

 Sant'Arséia ai pässu d'na fïrmeia (o “feimeia” o “fuimeia”): u 13 d'dxaimbre l'é, secoundu ra tradisioun pupuläre, ra giurnä ciü cürta d'l'ännu (an italiàn “Santa Lucia, il giorno più corto che ci sia”)

 San Pè u n'an voèu iun cun lè: sgòundu na tradisioun pupuläre, chi u fä ei bägnu (a Zena 'nt'ei mä, mä a Uä 'nt'u Sctüra o 'nt'l'Üiba) prima dei vintinöve d'zügnu u cuinta d'murì xneiä (an zenaise “San Pê o ne veu un con lê”)

 A i hö na sai ch'a beivraiva l'Ùiba an Casctè: a i hö na sai esagerä, a i hö davài bsögnu d'baive

 A m'soun murdü 'nt'ia laingua: a m'soun imposctu d'sctè sittu

 A m'lesa ia vita: u pärla mä d'mi (an zenaise “parlâ derê a-a schénn-a”)

 A breti: an modu cunfüzu, a cäxiu (an zenaise, “abrétio”)

 Uccellu de gàggia nu cantu d'amù, che cantu de ràggia: d'chi, sccundainda u sò discprexiu, u musctra n'alegréia ciütosctu rumurusa. E u pò vurai dì ascì: se iöin ch'u duvraiva avai d'l'odiu cun ti u vé a fete l'amigu, u i a suta cäca ingännu.

 Er bel l'è quel che piaxe: ra bellessa a n'é na qualitä ugettiva dei cose, mä ciütosctu in valù sugettivu liä a i güscti e ai preferainse d'ognidöin

 A buia mä: ra situasioun a s'mette mä (an italiàn “si mette male”)

 Meiu na cabän-na au sù cun teciu paissu, che in casctè au lubi o in ricu palässu (an italiàn “è meglio una capanna con tetto di paglia ma al sole che un castello o un palazzo sempre in ombra”) 

 Legami d'föra  





 Bibliugraféia 









 Notte 

Categorîa:Lengua ligure