Dichiaraçiùn de Paxia

A Dichiaraçiùn de Paxia a l'è 'n papé d'u seculu XII cunservóu inte l'Archiviu de Stätu de Sann-a, da-a màŝĉima inpurtansa storicu-lenguistica in qualitè de tèstu ciü antigu a ese scritu in ligüre sc-cettu.

Cunpilóu tra u nuvenbre d'u 1181 e u 1182, u l'è cunscideróu cuscì scicumme che tantu u mesaggiu da trasmette che a sö reiza grafica sun d'u tüttu de stanpu ligüre, cun l'ätru papé ch'u ne cuntende u primätu, u Testamentu de Raimondo Pictenado d'u 5 de märsu d'u 1156, che, a despetu de 'n cuntegnüu survatüttu in vurgä, u gh'ha 'na strutüa benbén ciü latinn-a.

 Stoja 
A Dichiaraçiùn de Paxia a l'è 'n papé zligóu, scritu da 'n autù scunusciüu e contegnüu int'u cartuläju d'i scrivén savuneixi Arnädu Cümàn e Giuàn de Donóu, u ciü antigu ch'u l'existe ancùn int'a Ligüria intrega dapö d'u cartuläju d'u zeneize Giuàn Scriba. Int'a sö dichiaraçión a scia Paxia, figgia de l'Ansädu Vurpe e vidua de Giuàn, a se prezenta davanti a-i Cunsui de Sann-a pe denunsiâ a cunscistensa d'i beni mobili ch'a l'äva portóu in dötta e de quelli lasciè a le da-u maĵu, e speize ch'a s'ea subacä cu-a sö morte e i puffi ch'a l'äva ciantóu.

De ciü, sta chì a nu l'è a primma cunparsa d'a scia Paxia inte 'n papé: int'u mêximu cartuläju a l'è defèti mensünä inte 'n attu d'u nuvenbre d'u 1181 dunde sö puè, l'Ansädu Vurpe, o l'äva lascióu pe dötta 'na vigna e 'n terén a-o Giuàn, sö zenne e maĵu de Paxia. Dapö, a gh'è 'na mençiùn inte 'n attu d'u 9 de mazzu d'u 1182, dunde l'Ansädu u l'ha vendüu a-u Belùn Vurpe di terén, ch'u contegne a precizaçiùn che a vendia a s'ea fèta con l'acordiu d'e sö figge Trechina e Paxia, ch'han renünsióu a-i sö diritti in sce quelli sciti.

Grassie a sti atti, püblichè sulu d'u 1978, s'è pusciüu strenze u periuidu d'a Dichiaraçiùn, püblicä pe cuntra zà d'u 1915, da-a dèta de püblicaçiùn d'i primmi atti d'u cartuläju, oŝĉìa u 1178, a pasóu u nuvenbre d'u 1181, cunscideróu che u maĵu u l'ea ancùn vivu inte quellu mumentu.

 Tèstu 

 Analixi 
U papé u gh'ha d'u cuntegnüu ch'u l'è pe-a ciü parte in vurgä, cumme inte l'üzu e int'a strutüa de prepuxiçiuìn e int'a murfulugia d'i vèrbi, levóu che pe l'intestaçiùn e quärche furma ciü latinn-a, tantu ch'u pö ese cunscideróu cumme a primma ocaxùn dunde u ligüre u l'agge afermóu a sö dignitè de codice diferente da-u latìn, tantu da ese dövióu inte 'na situaçiùn ufiçiäle.

Da-u puntu de vista d'a lengua, l'autunumia d'u vurgä a l'è missa in cèu da di trèti inpurtanti, cumme e vucäle a-a fìn de poule che cazzan se gh'han davanti a lettia -l-, -n- o -r-, caratere proppiu d'u ligüre, e de dexinense latinn-e d'i nummi e d'i agetivi, cu-u feminìn scinguläre in -a (una agnina) e plüräle in -e (brague) e i rispetivi a-u masculìn in -o (lectulo) e -i (dolii). Dapö u gh'è l'üzu d'a prepuxiçiùn de täntu pe-u cunplementu de mateja (mantello de vermeion) che pe-u partitivu (paria duo de çoculi) e de da pe-a destinaçiùn (una tola da seder). Pe cuntra nu gh'è ancùn çèrti tra i carateri ciü tipichi d'u tipu ligüre, mancandu prezenpiu e alteraçiuìn de pl, bl e fl e a rutacizaçiùn d'a l (blancho pe "giancu", tola pe "toua", pe mezu d'a furma tora).

De ciü, int'a reiza grafica d'u tèstu u se pö truvä 'n üzu asè interesante d'i grafemi -x- pe-a fricativa palatäle sunora (pixon), -ç- in alternativa cun -ce- e -ci- pe l'africä apicäle surda (lençol, calce) e de -i- pe l'africä palatäle sunora (seia), che ciü tardi sun turnè pe marcä väri sönni int'i cunpunimenti scriti in ligüre. Pe cuntra nu gh'è ancùn l'üzu d'a -z- pe l'africä palatäle sunora, ch'a vegne scrita -ç- (laveço), u mêximo grafema dövióu pe-a fricativa palatäle surda de Araça ascì, cun de l'anbiguitè int'u tèstu.

 Notte 
Notte a-u tèstu

Notte bibliugrafiche

 Bibliugrafìa 






 Ätri prugètti 

 Ligammi de föa 


Categorîa:Papê in lìgure