A Ciunèa

A Ciunèa ('n italian Chionea) r'è 'na fṛâziùn dâ cumüna d'Ulmèa ch'a cuntia 25 p'lsune.

 Geugṛafia 
A s' tṛöva a 1102 metri 'nsu livellu del mōa, a bulgō dâ Ciunèa a s'tröva 'nsu rivazun ch'u dividde a  valodda dû rian dû Ciapìn da qualla d'l'Almélla, ai pèè dâ cōlla cun u lištessu nōmme. U sò teritōri u s'šlolga fin vèlsu a zimma d'l Pizzu, lund' j' olti è 'l tère cultivoi d'l fundu i loššio spaziu ai prōi, duvrōi p'ndōa 'n pastüra.

A fṛâziùn a r'è divisa 'n trê bulgōi: a principōa r'è qualla da Geis̅c̅ia, tirô sciü in manera cumpotta au rundu dâ paruchioa. Vignendu d'nt'Ulmèa a primma ch'a s' šcuntra r'è a polte bossa d'l paise, 'nsèmme ara bulgō di Niculii. 'Nfin a polte ota, da ṛa fulma lungarüa, r'è l'ültimu gruppu d'cà  'nsa via ch'a polta vèlsu a Cōlla. Cun 'na citta deviaziun u s'pö rivōa fin ai bulghi d'Pulziratte (Suvrone e Sutone).

 Stōṛia 
D'vejia fondaziun, A Ciunèa r'è nasciüa cumme bulgô d' pastua, višta a pus̅c̅iziun adotta.

Da aruldōa, ch' a ra fin d'l' Öcciuzentu u s'era focciu l' acquedottu, vujiü, a gran vus̅c̅e, dal famî dâ frâziùn ch' j'avevo filmà 'na petiziun zà 'ntl 1892, cun a prûpošta d' sfrütōa a dus̅c̅ie di Savi, lucalità pōcu suvo l' cà. El prûgèttu u ven bütà 'n funziun sulu coc'onnu dōppu, 'nt'el 1896, cun u stüdiu focciu p'l cuntiu d'l Miništeru da pōlte d'l' inz'gnéa Mazzarelli.

Vista l' 'mpultonza dâ frâziùn, ch'a l'epuca a cuntiova 500 p'lsune, l'era štà apruvà dâ ra cumüna in cian apōšta ch'u v'ghèva ascì a poltecipaziun dî  t'cioldi p'l a pōsa dâ tübaziun. Zō l'ha p'lmassu el funziunamentu d'l'euva püblica 'nt'l avuštu d'l 1897.

Diferente, 'nvece, a štoria d'cumme r'è rivô a curente eletrica 'nt'èl 1922, grazie al mirin d'l Fussà. A prumōvo l'iniziativa l'era štà Franzè P'lozza (Francesco Pelazza), ch'l'avèva acatà 'na dinamu da 5kW, 'n gradu d'generōa  220 volt d' curente cuntinua ch' a v'gniva alimentô da l'euva dû riàn dû Ciapìn, e a garantìva a lūs̅c̅ie nu sulu a j' abitonti dâ Ciunèa, ma ascì a quai dâ Chiuroira, d'l  Pulziratte, d'l Ca' d'l Fussà e d'l  Ca' dû Rian.

Grōssa 'mpultonza, pöi, l'avèva avü l'ereziun dâ parochia dâ geis̅c̅ia d'l'Asunta, v'gnûa 'nt'èl 1930. 'Ntulnu ai oggni '50 r'è štô creô a cuperativa dâ Ciunèa, giuntô, 'nsemme a qualle d'l Punte d'Nova, d'Nasagō è dâ paplōiṛa, a qualla d'l Bulgu d'Ulmèa.

 Pōsti d' 'ntrèsse 
Geis̅c̅ia paruchioa d'l'Asunziun: 'n prinzipi dedicô a Sèn Michea r'era štô tirô sciü a paltia dai 6 d' felvōa d'l 1728, 'm' lè šcricciu 'n coc documentu, ch' iu dis̅c̅ie che i prumutua i  j' ero štoi Bartolomeo Bologna (B'ltulmé Bulogna), Antonio Castagno (Toniu Caštognu) e Matteo Pelazza (Maté P'lozza). Sutta l'aministraziun da geis̅c̅ia i s'truvo ascì i pōšti da vis̅c̅in cumme el Pulziratte e Gojiafongu (o Schefitto). 'Nt'èl 1832 r'è štô intitulô a ra Beata Vergine, chinscì che a festa patrunoa d'l paise r'è vignüa  qualla d'l' Asunta, a Feravuštu.

A paltia dal 1850 a geis̅c̅ia ciulnairöra, 'ncua sutta ara parochia ulmiōsca, r'ô avü üna cuncesciùn p'l  pèa foa i bates̅c̅imi. Cuncesciun cunfelmô tulna 'nt'l  1911, cun ascì u svulgimentu d'l leziui d' dûtrina e ōtō funziui 'n ciü. 

D'stacô da ṛa  culegiô ulmiosca 'nt'èl 1930, da su mumentu r'è v'gnüa 'na parochia autonuma, ch'r'ô c'me teritōriu a zōna cumpresa fra 'l Pizzu d'Ulmèa e 'l Mirin d'l Fussà (da setentriùn a meridiun) e fra u Ciapin è u rian d'l Fô.

In prinzippi, a štrûtüra d'l campanin r'era culucô 'n zimma  a 'n caštlattu, a contu dâ cuštruziun. A fulma ch'a s' vaghe ʒöö  a r'munta 'nvece a'l 1926, mèntre a l' 'ntelnu l'è cuns'lvà 'n preziusu autoa 'n molmu gioncu, che ina vōta l'era l'autoa magiua dâ culegiô d' Sèn Maltin 'nt'Ulmèa.

 R'függiu Ciunèa, 'nt' â bulgô u j'è 'n r'függiu ch' u cuntia öcciu pōšti p'l dulmia, tontu d'invelnu quontu d'ištoi, cun ina zōna d'föṛa atrazô e ascì a puscibilità d' taštoa a chis̅c̅ina tipica lucoa.

 Cultüṛa 
'N la Ciunèa u j'è 'n müseu ch' u s' ciomma “Museo dei Ricordi”, dedicà ai veji, ümili cuntadî e tontu travajui, e ai tempi d' š-cioggni. I s'j i tṛövo j'alnesi ch'i s' duvṛovo 'n campogna, e i vištimenti d'ina vōta, chinscì 'm' â mubilia. 'Na štonzia r'ê pöi dedicô a ra r'cuštruziun d' ina veija closse d'šcōra. Èl müseu l'ulganizza ascì oto atività, cumme a pübblicaziun da “Gazzetta di Chionea” (da'l z'nōa 2022 a'l d's̅c̅embō 2023, giulnoa dedicà a ra štōria e a ra memoria d'l paise) e a delegaziun ciulnairöra d'l Calvōa štōricu d'Ulmèa.

Da cōc'onnu a šta polte l'è paltì 'n pṛûgettu ch'u s' ciomma "Proverbi appesi" e u cunscište 'nta cṛeaziun d'nümm'ṛi civici altištici, cun i pṛûvelbi dâ tṛadiziun ulmioš-ca da tacoa d'noi al cà.

 Manifeštaziui 
Due el fešte principoa foccie 'nt' â fṛâziun:
 A pṛimma r'ê qualla dedicô a ṛa Madōnna Asunta, a fèravuštu, cun a Massa a matin s'ghia da ṛa benediziun  e da ṛa pṛut'sciun dopudišnōa. ṛ'eṛa l' ucas̅c̅iun p'l aghindoa a geis̅c̅ia, p'l scištemoa èl cà da bulgō e p'l lüštrōa j' alnes̅c̅i 'n aromme. U s' ʒuova ascì al  bōcce e a oci ʒô tradiziunoa, p'l finìa a nöcce funda.
A s'cunda ṛ'ê qualla d' Sèn Michea ai 29 d' s'tembo, 'ncu a Massa e a pṛut'sciun cun a štotua dû Sontu.
 Vie d' cumunicaziun 
A via p'l el fṛâziui dâ Ciunèa e dâ Chiuṛoiṛa a 'ncumenza dal punte dî Cōlni, suvo l'Almella. A munta vèlsu punente, pasendu d' sutta a ṛa Villa Demichelis e a toja a via d'l chèru da ṛa  cabina da lüs̅c̅e rivendu fin a 'l Grand Hotel. Dōppu a fa 'n viṛu, v's̅c̅in a u rian dû Ciapin, e pöi a s' s'cuntra tulna cun a 'lištessa via d'l chèru. A va 'ncù apṛessu a 'l v'lsonte d' süd-ovešt, pasendu suvo al Cà d'l Mirin e rivendu a 'na bifulcaziun 'n pṛuscimità dû rian Rava Grossa.

U rommu d' driccia, ch'u polta fin 'nta Ciunèa l'è lungu 5,4 chilōmetri. Èl pṛimmu pṛugettu l'era štà focciu 'nt' èl 1914, favurì da ṛa filma di abitonti d' a Ciunèa, ch'i s'mpgnovo a cunceddo d'boda l' üsu dî sciti a ra Cumüna p'l a cuštṛuziun dâ via.

U tṛavoju l' è štà focciu tüttu pōṛa e piccu da mürau ciulnairöi, cun l' üsu ciapére d'l pōštu r'ê štô qualla d'l Caštèa dâ Voa, a ciü gṛōssa dâ ʒōna. Èl  pṛee j 'ero tiṛoi sciü dai miṛogni, sensa oci mèʒʒi, mentṛe tücci j' alnès̅c̅i j' eṛo pṛucüṛoi da ṛa cumüna e ognidün u tṛavajova aṛa sô maneṛa dèndu ina man. A cuštṛuziun da via, s'cundu quontu r'pultà da Piu P'lozza, a ṛê paltìa da ṛa ciōzza dâ geis̅c̅ia dâ Ciunèa a caṛoa vèlsu 'l punte dî Cōlni, lunde ch' è rivô sulu 'nt' l dōppu guèra.

 Nòtte 

Categorîa:Fraziui d'Ulmea