Dialéttu urmeàscu

U dialettu urmeàscu (ulmioscu o ascì ulmioš-cu a Urmea, in zenese dialétto ormeàsco e in italian Dialetto ormeasco o ormeese) l'è 'na variante da Lengua Ligure che a fa parte du Ligure Arpìn (stessa famìa du brigascu e du garescìn).

G'ha de inflesciùi derivae da u dialettu brigascu e da quellu de l'Ata Valà de l'Aròscia (Ligüre sentru-ucidéntàle), pé questu l'è in dialettu de transisiùn.

 Descrisiùn e stòia 
E urigini de questu dialettu sun légàe a-a pusisiùn strategica du paìze de Urméa, cumme pé u rèstu de l'ata valle du Tànau, postu de incontru u Piemunte e a Liguria, da i fòrti legàmmi cùn a Rivéa de Punènte, suviatüttu cun e sitài de Impeia e de Arbenga, cun a parlà che a l'è bén influènsà da u dialettu da valà de l'Aròscia, de transisiùn tra u dialettu arbenganeise e quellu portorin (ch'i fàn parte du Ligure çentru-ucidéntàle) mes-ciàu cùn inflesiùi da lengua piemuntese, brigasca (difatti a frasiùn de Viüsèna a fa parte da Tèra Brigasca) nu mancàn ascì derivasiùi di dialetti de l'ata valà du Pennavaire (Àutu e Cravaüna); presènti ascì de carateristiche valbórmideixi intu léscicu, pé vixinànsa cùn e zone de Carizan.

Ancheu l'è parlau da a 'na bòna parte da pupulasiùn d'Urmea, anche se nu ghe sùn stimme ufiçiàli in sce u nùmeru de i parlànti. L'è ésclùza a frasiùn zà ménsciunà de "A Viüsena" (Viuzena in Brigascu) dunde se pàrla u brigascu, dialettu du Lìgure Arpin.

Funulugìa
A livellu de funulugìa u dialettu de Urméa u prezenta carateristiche cumüi cun quelli de Garesce e de Priöa, furtemente influensài dae zone linguistiche vixìne, parte de clascificasiùi Ligü(r)e de sentru-punente, de l'Utrazuvu de punente e Arpìn.

 -pl-: l'éxitu utegnüu dau gruppu latìn pl u se mustra furtemente palatizàu, tantu da sciurtì cun -ʧ-, tipicu de l'ambiente lìgü(r)e.

 -bl-: a trasfurmasiùn de stu gruppu a permette de identificà tantu pe l'urmeascu quantu pé u garescìn e carateristiche particulari intu panuàmma linguisticu da zòna de cunfin fra u Piemunte e a Ligüia, rivandu a  estremizâse fin aa prununsia -ʤ-.
 -fl-: evulüu in ʃ, cumme pé l'arbenganese e e àtre varianti rivierasche.

 -cl- e -gl-: inti sti dui càxi chi a variànte lucale a se mustra prinsipalmente in acòrdu cun u restu de l'àrea de mézzu fra u Lìgüre e u Piemuntese, cun moddi de prununsià riscuntrai zà inte parlàe du munregalési ciü vixìne au bacìn du Tànau, cun evulusiùn regulàre in /ij/, presente ascì int'ina gròssa parte di dialetti du ligüre sentru usidentàle, ciütòstu che in /dʒ/, cumme u sücedde a Garesce e in àtre varietài valburmidesi.

 -sl-, -ps- e -x-: g'han l'evulusiùn tipica intu sòn /ʒ/, evidensiàu ascì intu valburmidése ligüe, intu kyé (zòna de Frebûsa de Sutta) e intu munregalese de Frebûsa de Surva.

 -ce-, -ge- e -je-: a tratasiùn de ste trei derivasiùi etimologiche u prezenta tratti cunservativi rispettu au garescìn, che dunca u l'ha sciurbìu e cuntaminasiùi de derivasiùn lìgüre streita, au cuntràiu de l'urmeàscu, che u se lega sutta a stu puntu de vista ai dialetti de Caissàn e Bardenèi.

 Grafìa 
Au muméntu nu l'existe 'na grafìa uficiàlmènte ricunusciüa, quésta cumpunènte l'è infatti spéssu au cèntru de dibattiti, pé sércà de sarvaguardà u dialettu cùn 'na cudificasiùn ciù senplificà, sènsa particulari ségni azuntivi.

Ghe sùn stàe cuscì diférénti pröve de scritüa de questa parlà: u primmu studiusu ch'u l'ha pruvàu a scrìve l'è stàu Bernard Schädel, duveàndu 'na grafìa funetica, séguìu pòi da lgnazio Giacomo Pelazza, ségundu ina cudificasiùn ciü scimile a-a grafia italiana. Inpurtante ascì a grafia üzà da Giuseppe Colombo, pé u disiunàiu "Italian-Ulmioscu Ulmioscu-Italian", da sta chi e se bàzan ì scrìti ulmioschi "Primma che tüttu u segghe pèlsu", de Marco Michelis, pruposta in ucaxiùn da pübbricasiùn du vulümme ispiràu a "L'antulugia de Spoon River", de Edgar Lee Master, ma ascì pé e àtre opere de l'autù, sta chi a vegghe de mudifiche rispettu a a presedente.

Grafia de Marco Michelis
LétereSón
IPA/AFINòtteAaBbCk/ʧDdEe/ɛFfGg/dʒHmùttaIiỊ (minusculu ị)són da i cürta, quaxi impercepibileḶsón da l "ciü blandu" LlMmNɱ/n/ŋOoÒɔo avèrtaÖøsón de "eu" fransese Ōo:són da "o" serà ciü lunguPpQkRrṚɹsón da r evanescente, tipicu de parlàe arpine, derivà ascì dau piemunteseSsŠʃsón de l'italian "sci"S-Cʃ+ʧsón scimile au zenese "scciùmma"s̄c̄ ʒsón da "j" fransese o da x zenezeTtUuÜysón da "u" ciù franseseVvƷzsón da "s" de l'italian rosaZtssón de l'italian "piazza"
 Grafia du Rizzo 
Chi de séguitu a cudificasiùn du dialettu urméascu segundu Mirco Rizzo, duvéa pé e sò poexie e pé e trascrisiùi tiatrali; l'è dunca dispunibile l'eléncu de e létere (o i grùppi de létere) duvéai in quéstu scistemma, cun ascì di ezèmpi e a trascrisiùn IPA.
LétereSón
IPA/AFINòtteAaBbCk/ʧDdEe/ɛe sérà/e avèrtaAscì ê cùn són ciù lòngu.FfGg/dʒHmùttaIiJijsón du françéise famille LlMmNɱ/n/ŋOoÒɔo avèrtaŒAscì Öøsón de "eu" françese ÔSpéssu ascì Ōo:/ɔ:són da "o" ciù lònguPpQkRr/ɹSsŠʃsón de l'italian "sci"S-Cʃ+ʧsón du zeneize "scciùmma"SGʒsón da "x" zeneiseTtUuÜu:són da "u" ciù cürtuŰysón da "u" françéiseVvZzsón da "s" de l'italian rosaŽtssón de l'italian "piazza"

Paragùi
Chi de seguitu se pònan vegghe i cunfrunti tra l'urmeascu, e-e variante liguri ciù vixine, cumme u Garéscìn e u Brigascu, ma ascì cun u Zeneise.
20pxItalian 30pxUlmioscu20pxGaréscìn30pxBrigascu35pxZeneise (Grafìa ufiçià)AnnoOnnuÀnnuAn'ÀnnoFemmimaFamnaFumnaFemnaFéminaGiovaneZuvoZunuGiuvuZoênoZóvenoNienteNènNiènteNènNènteRenNìnteNotteNœcieNöcceNöitNéutteOcchiŒjiÖgiÖgliÖyÉuggi(Bambino) 
PiccoloPalvettuMajnòPëciunManüàPicìn

Pruverbi e moddi de dì
Diferenti i moddi de dì e i pruverbi pupulàri registrài intu tempu in racòlte, cumme quella du 2001 de Erika Peirano e Enrica Michelis, ciamà "I pruuvelbi dii veji i fan miria i zuvo da ra fomme", o ascì quelli indicài intu disiunàiu de Colombo du 1986.

Ina vōta u s’ nascèva ȝà  ōmmō p’lchè noscio polvi u cuštova trōppe.

Tontu ch’ t’ r’po͞sci da ‘n tṛavoiju, fône in otṛu.

U dièu u ribotta a famna ‘nt’ bancoa.

A Sont’ ‘Ndria l’ ‘nvelnu u munta ‘ns’ a caṛia.

 Téstimuniànse scrìte 

 Testu urmeascu  Tradusiùn in zeneizeU neva nt'Ulmea

Ulmèa a re propi bela e a piosce a tuci dlungu,ma cun su condidu obitu 'ncù d ciù,suta u sua invelnoa che, 'ntu zèa bleu, l'è bèa rundu...(Mirco Rizzo)Néia a Ormêa

Ormêa a l'è pròpio bèlla e tùtti a l'aprexan,ma co-o vestî giànco a-a l'è ancón de ciù,sótta a-o sô invernâle, che into çê bleu o-resâta,tùtti l'amian sciù, bèllo rióndo...Diférènti sùn e trascrisiùi de-e tradisiùi orali, cumme e cansùi o poexie, cùn ascì de diferènse tra frasiùi.

Üna de primme téstimuniànse de quéstu dialettu l'è du 1863: El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, de Pin Kamponyu (numme d'arte de in ulméascu de l'epuca), stòia che a 'cùnta di tradimenti falìi e de-e donne du pàize, inte u cuntèstu de l'Urmea du 1817, cùn u svilüppu de e primme fabbriche in te 'stà realtà cuntadìna.

Diférénti ascì i ezénpi ciù récènti de scritüa in dialettu, cumme zà ménsciunàu disiunàiu Italian-Ulmioscu du 1986, scritu da Giuseppe Colombo e pubbricau da l'asuciasiùn "Studi Ormeaschi" o a poexia "U neva nt'Ulmea" de Mirco Rizzo, cunpòsta in tu 1997, dedicàa a néive in té u paize, o ascì atre poexie du mèximu autù, dispunibili in sce a ræ.

Pé rivitalisà a léngua sùn ascì présènti articuli in dialettu ulméascu in sce a rivista bienale A lav’zo d’ cose ulmiosche edità da l'asuciasiùn Ulmeta. Quésta pubbricasiùn a cuntegne argumènti culturali che riguardan u paìze, filastrocche e preghée da trasiùn.

Inpurtànte ascì a pubbricasiùn Pizu d'Ulmèa, edità da u cumün d'Urmea, cun articuli ascì in Urmeascu.
Atre téstimuniànse
Inpurtanti da ricurdà ascì ducumentari, cumme "Voxi in te u tènpu" du 2001, de Remo Schellino, vidéu-risètte e atre inisiative,spéssu purtàe avanti da e realtài in sce u téritoriu, cumme "Nuovo Cinema Ormea".

L'è ativu ascì u tiàtru in ulméascu, grassie a-a cumpagnìa "Gli irriducibili"(I iriducìbili), che a l'inscéna spétaculi in te questa parlà ma ascì in Italian e zeneize da u 1993, tra e rapresentasiùn ciù cunuciüe se trövan: Toni tuc'me, tuc'me Toni, Ina famna d trope e El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, in versciùn teatrale.

A partì dau 2022 l'asuciasiùn de Ciunéa Il museo dei ricordi a l'ha rézu dispunibile in versciùn digitàle e de papê "A Gazétta de Ciunèa" (La gazzetta di Chionea), ch'a cuntegne articuli ascì intu dialettu da frasiùn.

 Nòtte 

Categorîa:Lengua ligure