Léngoa lionéize

A léngoa lionéize (nómme natìvo llïonés ò llingua llïonesa) a l'é 'na léngoa romànza do domìnio ibêro-romànzo parlâ inte provìnse de Lión, Zamora e Salamànca in Spàgna, e into distrétto de Bragànça in Portogàllo. Insémme a l'asturiàn e a-o mirandéize a fórma o grùppo lengoìstico lionéize.
A-a giornâ d'ancheu se stìmma che sta léngoa a ségge parlâ da ciù ò mêno 55.000 persónne, sorviatùtto génte ançiànn-e inte vàrie valàdde de l'entrotæra.

Pe cónto do Vicente García de Diego, o lionéize o se spànde inta provìnsa de Lión cómme 'n grànde èrco ch'o s'esténde vèrso e Astùrie e o ponénte, andàndo de manimàn vèrso o sùd inte provìnse de Zamora e Salamànca e scìnn-a inte l'Estremadura.

 Stöia e difuxón 
O coménso da léngoa lionéize o remónta a-o sécolo X, quànde o seu teritöio o fâva pàrte do Régno de Lión. O lionéize o nàsce diretaménte da-o latìn vorgâ parlòu inta pàrte d'âto de l'Ibéria, a-o mæximo ténpo ch'o nàsce o galiçiàn-portoghéize e o castigiàn. O prìmmo tèsto scrîto inte 'na léngoa romànza inta Penîzoa Ibérica o l'é a Nodicia de Kesos, scrîta pròpio in lionéize d'in gîo a l'ànno 959.

O lionéize o l'é stæto, inti sécoli de l'Etæ de Mêzo, a léngoa da córte de Lión e de tùtti i teritöi do Régno de Lión, da-o mâ Cantàbrico scìn a-a provìnsa de Huelva d'ancheu. Insémme a-o latìn, o l'é stæto a léngoa scrîta do Régno de Lión da-o sécolo X a-o sécolo XIV.. Into córso di sécoli o lionéize o l'à riçevûo l'inflùsso do galìçian-portoghéize a ponénte e do castigiàn a levànte. 

L'unión do Régno de Lión con quéllo de Castìggia into 1301 a l'à marcòu l'inìçio de 'na deboléssa aministratîva pi-â léngoa. Aprêuvo a-a presción do castigiàn, a léngoa a l'à pèrso o sò ròllo ofiçiâ drénto a-e fonçioìn pùbbliche depoî a fuxión tra i régni de Castìggia, Lión e Aragónn-a. Into capìtolo dedicòu a-o confrónto tra castigiàn, lionéize e aragonéize, o Ramón Menéndez Pidal o l'analìzza e diferénse fonétiche e morfològiche de sti scistêmi lengoìstichi chi, dàndo a-o lionéize in ròllo centrâle inta stöia de l'Ibéria setentrionâle., sorviatùtto inte nêuve tære de manimàn riconquistæ. Sto perîodo o l'à portòu a 'na chéita de l'inportànsa da léngoa inte l'ûzo èrto.

 A perscisténsa leterâia do lionéize inte l'Etæ Modèrna 
Inti sécoli XV e XVI, inta léngoa lionéize gh'é stæto bén bén de rimàndi into stîle a-o tiâtro pastorâle, génere ch'o raprezentâva o parlâ rùstego e de canpàgna de regioìn de ponénte da Penîzoa Ibérica. 

Di outoî de Salamànca cómme o Xuan del Encina (de Encina de San Silvestre, Salamànca) l'àn inclûzo di eleménti lionéixi inte seu égloghe e entremeses (Églogas, Obra del Entremés), insémme a di âtri dramatùrghi cómme o Lucas Fernández. Sti træti fonétichi, morfològichi e lescicâli servîvan a caraterizâ o lengoàggio di pastoî cómme despægio da-o spagnòllo èrto da córte, pe mostrâ o parlâ de tùtti i giórni da Salamànca lionéize e de canpàgna.

O filòlogo Humberto López Morales o l'à analizòu into detàggio sti eleménti into seu stùddio Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI (Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas, Instituto Español da Università de Nimega, 1967; disponìbile inta Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes). O López Morales o conclùdde che o conplèsso da "léngoa rùstega" inte ste òpere di sécoli XV e XVI o l'é ancón da analizâ into detàggio, ma o confèrma a prezénsa scistemàtica de træti lionéixi cómme màrca de l'outenticitæ locâle e da diferençiaçión into parlâ.

Into sécolo XVIII, sta tradiçión a l'é anæta avànti co-o Diego de Torres Villarroel (salamantìn, catedràtico de l'Universcitæ de Salamànca), ch'o l'à integròu di eleménti da léngoa lionéize inta seu pröza satìrica e vixionâia, màscime inte Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Di stùddi filològichi ciù modèrni (conpréizo de mençioìn inte de ediçioìn de critìca e de dialetologîa) àn marcòu che o Torres Villarroel o l'adêuviâva de spésso di træti lionéixi (léscico de canpàgna, costruçioìn scintàtiche e fonetìsmo ponentìn) pe raprezentâ o parlâ do popolìn de Salamànca, tegnìndo vîva l'ereditæ lengoìstica inte di contèsti universcitâi e leterâi.

A léngoa lionéize, inte l'etæ modèrna, a l'é stæta 'na léngoa d'ûzo fonçionâle e adêuviâ inte de creaçioìn colturâli a Salamànca e inte tære d'in gîo. A seu perscisténsa inta letiatûa pastorâle e de costùmme a contràsta co-a teorîa de 'n scentâ tenporànio de sta léngoa, mostràndo de continoitæ scìnn'a-o seu repìggio modèrno, fæto into sécolo XX.

 Stùddi filològichi do sécolo XIX 
miniatura|In'arecugéita de lìbbri e stùddi in sciô lionéize
Pasòu in lóngo ténpo de decadénsa, a partî da-a fìn do sécolo XIX divèrsi studiôxi eoropêi e americhén àn amiòu de recuperâ o valô scentìfico do lionéize. 

L'indipendénsa do domìnio lionéize comm'un ràmmo outònomo a l'é stæta confermâ da-i travàggi do spagnòllo Ramón Menéndez Pidal inte l'ànno 1906, e di studiôxi cómme l'Emil Gessner (tedésco), l'Erik Staaff (svedéize), o Federico Hansen (cilêno) e o Fritz Krügger (tedésco). A-o prinçìpio do sécolo XX s'é inandiòu di travàggi literâi in léngoa lionéize, cómme i Cuentos en dialecto leonés do Caitano Galán Bardón, òpera do 1907 ch'a móstra a vitalitæ de sta variêtæ chi inte l'ànbito da naratîva e a sò outonomîa rispètto a-o castigiàn.

 Stùddi filològichi e prospetîva romànza 
A schêua de filologîa romànza, insémme a-e léngoe itàliche, a l'à de lóngo analizòu o lionéize cómme 'n'entitæ de gràn cónto p'acapî l'evoluçión do latìn drénto a-a Penîzoa Ibérica. O Gerhard Rohlfs o l'à dedicòu di stùddi fondamentâli a-o léscico e a-a fonética romànza, dond'o l'à conscideròu o lionéize cómme o ràmmo ch'o l'à conservòu di træti arcàichi de grànde inportànsa ch'o distìngoan in mòddo ciæo da-o castigiàn d'ancheu.

In sciâ mæxima stràdda, o Carlo Tagliavini o l'à codificòu a clascificaçión de léngoe neolatìnn-e drénto a de d'òpere ch'én d'ancheu a bâze di stùddi universcitâi inte l'Itàlia. O Tagliavini o ne dîxe che o lionéize o ségge 'na léngoa indipendénte drénto o sotogrùppo ibêro-romànzo, co-ina sò dignitæ stòrica e lengoìstica ligâ a-o Régno de Lión. Segóndo a sò vixón de filòlogo, o domìnio lionéize o se trêuva a-o mæximo livèllo geràrchico, dæto che e sò izoglòsse nàscian drîte da-o latìn vorgâ inte 'na mainêa outònoma. L'anàlixi de l'evoluçión do lionéize a móstra di fæti fonétichi particolæ che ne vêgnan drîto da-o latìn e che avixìnn-àn o scistêma a-o domìnio galiçiàn-portoghéize inta Penîzoa Ibérica.In particolâ, o rinforsaménto de l iniçiâle (luna > lluna) o l'é 'n fenòmeno de riliêvo ch'o s'atreuva ascì into catalàn. Segóndo i stùddi do William James Entwistle, sta caraterìstica chi a l'identìfica o lionéize drénto a-a giögrafîa lengoìstica do ponénte de l'Eoröpa.

Quésto inquadraménto académico o vêgne rinforsòu da-a teorîa de Francesco Avolio in sciô rapòrto tra léngoa e dialétto. L'Avolio o sostêgne che e variêtæ romànze che nàscian da-o latìn foîsan a l'inprinçìpio de "léngoe seu" e che a diferénsa d'ancheu tra 'na léngoa naçionâle e unn-a minô a ségge o rizultâto de motivaçioìn de polìtica e de stöia e no de 'na subordinaçión de strutûa lengoìstica. Inte sto quàddro chi, o llïonés o göde de tùtti i paràmetri scentìfichi pe êse conscideròu cómme 'na léngoa, dæto che o sò status o l'é vegnûo quéllo de minorànsa sôlo che pe-a prevalénsa stòrica do castigiàn.

 Riçèrca contrastîva
A dimensçión scentìfica do lionéize a s'é svilupâ drénto a l'instruçión superiôre do Ponénte, dond'o vêgne dêuviòu cómme ogétto de stùddio d'ànbito universcitâio. L'Abel Pardo Fernández o l'à analizòu o vocalìsmo e o consonantìsmo do lionéize inte 'n parangón scentìfico con l'italiàn, elaboràndo 'n stùddio de lengoìstica contrastîva ch'o l'é stæto publicòu inte de revìste scentìfiche internaçionâli cómme Mikroglottika. Sto travàggio o l'à segnòu 'na tàppa inportànte dæto ch'o l'é o prìmmo papê ofiçiâ de 'n progràmma de dotorâto scrîto pròpio inte sta léngoa chi, ch'o l'à dæto fòrsa a l'ûzo académico do lionéize.

De ciù, o Raúl Sánchez Prieto, Viceretô de l'Universcitæ de Salamànca, o l'à mapòu a prezénsa de léngoe aotòctone definîe cómme "invixìbili" drénto e regioìn do Coimbra Group. Inte st'anàlixi d'insémme, o lionéize o l'é analizòu da-arénte a-o portoghéize, a l'òçitàn e a-o bàsso-tedésco pe mapâ a sò vixibilitæ drénto a-i atenei d'Eoröpa. Sta prospetîva de riçèrca chi a confèrma o ròllo do lionéize cómme ogétto de stùddi universcitâie e de travàggi d'insémme tra vàrie universcitæ, rinforsàndo a sò outonomîa filològica drénto a-o panoràmma romànzo internaçionâle.

 O grùppo lengoìstico lionéize into Portogàllo 
O lionéize o l'é prezénte into Portogàllo pe mêzo do mirandéize, variêtæ ch'a vêgne parlâ drénto a-e tære de Miranda del Douru. Sta léngoa chi a l'é stæta l'ogètto de di stùddi de riliêvo da pàrte do filòlogo José Leite de Vasconcellos, ch'o l'à acertòu za do 1882 cómme o mirandéize o fàsse pàrte do domìnio lionéize pe vîa de de motivaçioìn lengoìstiche e stòriche de ponénte, rinforsàndo i ligàmmi de nasción tra e variêtæ de ponénte da Penîzoa Ibérica.

In acòrdio a-e riçèrche do José Gonçalo Herculano de Carvalho, e parlæ de Rionor e Guadramil a-o nòrd e Miranda sàivan di dialétti lionéixi che s'én conservæ de fêua di confìn da Spàgna d'ancheu. Sto riconosciménto académico o l'à portòu o stâto portoghéize a diciarâ o mirandéize cómme léngoa ofiçiâ drénto a-o sò teritöio do 1998, garantìndo coscì o drîto do sò d'ûzo inte fonçioìn pùbbliche da región e avardàndo o patrimònio lengoìstico lionéize in Portogàllo.

 Caraterìstiche lengoìstiche 
O lionéize o se distìngoe pe dötræ izoglòsse arcàiche ch'o l'avixìnan a-o lìgure e a-o portoghéize:
 Palatalizazión da L iniçiâle (lluna, llobu).
 Evoluçión di grùppi PL, CL e FL inte Ch (chanu, chave).
 Diéresis ¨ pe evitâ asimilaçion in diptonghi e marcar iato (Llïonés, llïonesa)
 Evoluçión do grùppo CT inte ich (feichu, nueiche).
 Conservaçión da F latìnn-a (fiyu, fame).
 Plurâle feminìn in -as (las casas).
 Conservaçión da -e finâle drento e fórme de l'infinîo (cantare, cumere, pechare).
 Diftonghi ei/ou (cantóu, veiga)

 Artìcoli determinatîvi 
 Génere e Nùmero  Latìn  Lionéize (Llïonés)  Lìgure (Grafîa Ofiçiâ) Mascolìn Scingolâre  illum  el  o Femenìn Scingolâre  illam  la  a Nèutro Scingolâre  illud  lu  o Mascolìn Plurâle  illos  los  i Femenìn Plurâle  illas  las  e Nèutro Plurâle  —  —  —

Pronómmi personâli sogètto
 Persónn-a  Latìn  Lionéize (Llïonés)  Lìgure (Grafîa Ofiçiâ) Prìmma Scingolâre  ego  you  mi Segónda Scingolâre  tu  tu  ti Tèrsa Scingolâre (Masc.)  ille  él  lê Tèrsa Scingolâre (Fem.)  illa  eilla  lê Tèrsa Scingolâre (Nèutro)  illud  eillu  — Prìmma Plurâle (Masc.)  nos  nusoutros  niâtri Prìmma Plurâle (Fem.)  nos  nusoutras  niâtre Segónda Plurâle (Masc.)  vos  vusoutros  vîâtri Segónda Plurâle (Fem.)  vos  vusoutras  vîâtre Tèrsa Plurâle (Masc.)  illi  eillos  lô Tèrsa Plurâle (Fem.)  illae  eillas  lô

 Dimostratîvi 
 Gràddo e Génere  Latìn  Lionéize (Llïonés)  Lìgure (Grafîa Ofiçiâ) Vixìn (Masc. Sing.)  iste  esti  quésto / sto Vixìn (Fem. Sing.)  ista  esta  quésta / sta Vixìn (Nèutro Sing.)  istud  estu  — Mêzo (Masc. Sing.)  ipse  esi  quéllo Mêzo (Fem. Sing.)  ipsa  esa  quélla Mêzo (Nèutro Sing.)  ipsud  esu  — Lontàn (Masc. Sing.)  eccum-ille  aquel  quéllo là Lontàn (Fem. Sing.)  eccum-illa  aqueilla  quélla là Lontàn (Nèutro Sing.)  eccum-illud  aqueillu  — Plurâle Femenìn  illas  estas / esas / aquellas  quéste / quélle
 Tabélla conparatîva 
 Latìn  Lionéize  Lìgure  Italiàn  Spagnòllo  Portoghéize  Galiçiàn  Catalàn  Lonbàrdo  Françéize  Romàncio fumus  fumu  fùmme  fumo  humo  fumo  fume  fum  fumm  fum  fim claudere  pechare  serâ  chiudere  cerrar  fechar  pechar  tancar  serà  fermer  serrar factum  feichu  fæto  fatto  hecho  feito  feito  fet  fat  fait  fatg filius  fiyu  fìggio  figlio  hijo  filho  fillo  fill  fiö  fils  figl oculus  güeyu  éuggio  occhio  ojo  olho  ollo  ull  öcc  oeil  egl vetulus  vieyu  vêgio  vecchio  viejo  velho  vello  vell  vegg  vieux  vegl planum  chanu  ciàn  piano  llano  chão  chan  pla  pian  plein  plan

 Stâto giurìdico 
A léngoa lionéize a l'é riconosciûa e tutelâ da-o Statûto de Outonomîa de Castìggia e Lión (Artìcolo 5.2). 

 Léngoe regionâli ò minoritâie 
Inta Càrta eoropêa de léngoe regionâli ò minoritâieA l'é un tratâto internaçionâle adotòu a Strasbùrgo into 1992 da-o Conséggio d'Eoröpa pe avardâ e promêuve e léngoe stòriche do continénte. o lionéize o vêgne riconosciûo cómme 'na léngoa de minorànsa ch'a gh'à dirìtto a 'n'atençión specìfica da pàrte de instituçioìn, con de caraterìstiche pròpie ch'o fàn vegnî un scistêma lengoìstico outònomo. 

A Spàgna a l'à firmòu e ratificòu a Càrta into 2001, inpegnàndose a avardâ sta variêtæ chi cómme pàrte do patrimònio colturâle eoropêo.

Status UNESCO e vitalitæ
A léngoa lionéize a l'é clascificâ da l'UNESCO cómme seriously endangered (in grâve perìcolo / seriaménte in perìcolo), segóndo l'Atlas of the World's Languages in Danger. Sto livéllo de perìcolo o l'ìndica che a trasmisción tra e generaçión a l'é interótta ò asæ limitâ: i parlànti ciù zóveni són de generaçioìn di nònni e di besâvi, e a léngoa a no vêgne trasmìssa regolarménte a-i fìggi. O perìcolo o l'é dovûo a-a dominànsa do castigiàn màscime inti contèsti urbâni e inte l'instruçión, co-a mancànsa costànte do pasàggio generaçionâle e a riduçión de l'ûzo de tùtti i giórni.

L'Atlas o reconósce o llïonés cómme 'n'entitæ lengoìstica outònoma. Sta clascificaçión de l'UNESCO a rinfòrsa l'inportànsa de mezûe pe avardâ a léngoa, cómme a seu promoçión inte schêue, l'ûzo inti média e documentaçión, segóndo a Càrta Eoropêa de léngoe regionâli ò minoritâie (ratificâ da-a Spagna do 2001).

 Nòtte 

 Âtri progètti 


Categorîa:Spagna
Categorîa:Portogàllo