Valle du Varatella

A Vàlle du Varatèlla (dìta ascì ValàValâ a-u Burghéttu du Varatèlla o, a l'antìga, Và du Varatèlla, Val Varatella in italiàn) a l'è ina vàlle ch'a se tröva inta Ligüria de Punènte, in pruvìncia de Savùna. A se cumpùne de in valùn principâle e de trèi ciü picenìn, e a l'è traversà da-a scciümàira Varatèlla, ch'a gh'à dàitu u nòmme, e da-i riài du sö bacìn. 

 Geugrafìa 

A vàlle du Varatèlla a l'è ina vàlle du punènte lìgüre, ch'a và aprövu a-u cùrsu da scciümàira Varatèlla, desvilüpànduse in diresiùn nordòvest-südèst. A valà a s'estènde tra i brìcchi du Mùnte Càrmu, da Ròcca Barbéna e de l'Arixéa e a s'è furmà pè l'asiùn du Varatèlla e di sö trèi aflüenti ciü impurtànti, ün pè valùn ch'i a cumpùne, sarêa a dì u Riàn du Pònte ò de Baresciùn, u Riàn de Càrpe e u Riàn da Vàlle.

A vàlle du Varatèlla a l'è spartìa pè u ciü tra i cumün de Tuiràn, de Barestìn e du Burghéttu, ma u gh'è ascì càrche tòccu ch'u l'è sùtta a quéllu de Buisàn, inta pàrte ciü âta du valùn da Vàlle, e quéllu de Castrevéggiu, ch'u rìva inte di scìti a l'inprensìpiu du valùn de Càrpe.

 Geulugìa 
I terén dund'a se desvilüppa a valà i sùn sruatüttu inte l'elemèntu geulògicu de cuscì dìte "Dulòmie de Sàn Pêru", in scistéma dulumìticu ch'u remùnta a-u perìudu triàssicu e ch'u l'à purtàu, cun l'asiùn de l'àiva di riài, a-a furmasiùn de in paizàggiu bèn particulà, cìn de scarpàe, rivasùi, scajarèi e depòxiti de giàira. Sti caràteri, ciü cumün inte rìve au sirìu de quélle lüvie, i se tröva pè u ciü inti scìti a l'in gìru di Arsabècchi, du Bâsu du Giudéu, du Mùnte de Sàn Pêru e inta regiùn du Sâtu du Lüu, cu-e dulòmie e u calcâre ch'i rìva a cruvì tòstu u 64% da superfìcce du bacìn da Varatèlla. De ciü, stu fàitu u l'à purtàu a-a furmasiùn de in gràn nümeru de fenòmeni càrsici, cùmme e mensunàe gròtte de Tuiràn, cun ciü de ina sinquantèna de tâne, cavitàe o burànchi numà che intu teritòriu tuiranìn. Chinàndu vèrsu u mà u gh'è pè cùntru ina ciâna custêra ch'a s'è furmà da-i depòxiti rübatài a vàlle da-a scciümàira.

Cùmme pè u rèstu de Àrpi Lìgüri centrâli, ascì u bacìn du Varatèlla u l'è rezüu da in edifìssiu a sö mésci in pìlla, furmàu da-u sruascurimèntu de diferènti ünitàe tetòniche intu cùrsu de l'urugénezi arpìna. U sö ùrdine u l'è, partìndu d'in bàssu: ünitàe briansunéze du Mùnte Càrmu, ünitàe briansunéze de Castrevéggiu-Cirixöa e, in pàrte, ünitàe de Vòte, scicùmme ch'a cröve quélla ciü bàssa numà che pè càrche tòccu. De srua i ghe sùn de ünitàe piemuntéxi pè paleugeugrafìa: sarêa a dì, partìndu d'in fùndu, quélla de Cà Tübèrtu e quélla de Arnàscu-Castergiàncu, cun di tòcchi picenìn de ünitàe di grüppi de Carisàn e de Buisàn furmàe da terén du bazamèntu cristalìn.

Sta cumplescitàe a l'à purtàu, prezémpiu, a avé di terén ciü antìghi cùmme e quarsìti du Pònte de Nâva de srua a terén ciü növi cùmme e dulòmie de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i ghe saràn tùrna in scià lìgna de crèsta, dùnca in sìmma a-e quarsìti. Sti fàiti chi i pòrta a di gròsci prublémi de stabilitàe du teritòriu, cùmme testimuniàu da-u gràn nümeru de frâne e de slùsse.

 Mùnti 
I mùnti ch'i se fàccia in scià vàlle du Varatèlla, cu-i sö brìcchi segundâri ascì, i sùn:
MùnteArtéssaCurdinàeFutugrafìaMùnte Càrmu1389 m senza cornice|125x125pxBrìccu Ciazzalònga1216 m senza cornice|125x125pxBrìccu Pajarìna1213 m senza cornice|125x125pxRòcca Barbéna,
dìta ascì A Ròcca 1141 m senza cornice|125x125pxMùnte Raviné1061 m senza cornice|125x125pxU Bàncu983 m senza cornice|125x125pxMùnte de Sàn Pêru891 m senza cornice|125x125pxBâsu du Giudéu o
Ròcca de Barlörie844 m senza cornice|125x125pxRòcca du Ciàn de Prài827 m senza cornice|125x125pxMùnte Arixéa o
Pözzu Grànde813 m senza cornice|125x125pxU CastéPunta Alzabecchi inta tuponumàstica ufisià784 m senza cornice|125x125pxMùnte Aü748 m senza cornice|125x125pxMùnte Vardiöra737 m senza cornice|125x125pxRòcca Cüràirao Ròcca Grànde721 m senza cornice|125x125pxMùnte Srua Tuiràn621 m senza cornice|125x125pxPözzu de Barestìndìtu ascì de l'Àrpe omuntàgna de Barestìn614 m senza cornice|125x125pxBâsu du MercöiruBæzu Mercöiru in baresté555 m125x125px|senza corniceMùnte Crùxe541 m senza cornice|125x125pxPözzu Reùndu341 m senza cornice|125x125pxMùnte Pìccaru281 m senza cornice|125x125px

 Còlle e zùvi 
E còlle e i zùvi situài in scì cunfìn o drèntu a vàlle du Varatèlla i sùn:
MùnteArtéssaCurdinàeFutugrafìaA Sèra oZùvu du Bàncu939 m senza cornice|125x125pxZùvu de Tuiràn801 m senza cornice|125x125pxGìru de Löa706 m senza cornice|125x125pxA Sèlla (di Arsabècchi)700 m senza cornice|125x125pxCòlla de Barestìn660 m 125x125px|senza corniceBuchin du Sambüu585 m senza cornice|125x125px

 Stòria 
 Preistòria 
Aprövu a-a prezènsa de in gràn nümeru de tâne, a vàlle du Varatèlla a l'è stàita bèn frequentà da l'òmmu inte l'antighitàe, cu-i rèsti chi descruvìi ch'i vàn indaré fìna a-u Paleulìticu. A ògni mòddu e testimuniànse ciü impurtànti i végne tütte da-e gròtte tuiranìne mèntre inta cianüra custéra dùnde ancöi u gh'è u Burghéttu, che alantù a l'éra ina palüde, i mànca du tüttu di rèsti da prezènsa de l'òmmu mèntre a Barestìn a l'è prubàbile ch'a ghe sécce stàita sùlu ina sèrta frequentasiùn de Tâne da Bösa che però, dàitu ch'i nu sùn vâri prutètte, i n'axêva in gràn üzu. Pè ste raxùi chi e ciü tànte testimuniànse d'inta vàlle i rìva sruatüttu da gròtte cùmme quélla de l'Urìvu o quélla du Curùmbu, ch'i se tröva tra i rivasùi càrsici da zòna Sàn Pêru-Mùnte Càrmu.

Vèrsu l'XI séculu prìmma de Crìstu e gròtte i sùn stàite de manimàn abandunàe, cu-a difuxùn tra l'antìga siviltàe lìgüre du mudèllu de paìze du cuscì dìtu castelà. In particulà, inta Varatèlla u l'è stàitu descruvìu in castelà picìn intu valùn da Vàlle, mésciu in scià sèlla daré a-u Bâsu du Giudéu a cuntrulà a stràdda pè u Zùvu e frequentàu fìna a-u II séculu prìmma de Crìstu. Da-u nòmme, a parêa interesànte ascì U Castelà, brìccu bàssu e izulàu a-u fùndu da valà, ma i mànca du tüttu di stüddi in scià zòna, cuscì cùmme pè a ròcca dund'u gh'è u castéllu de Barestìn.

 Antighitàe 
A vàlle du Varatèlla, ch'a l'éra inte tère di Ligüri Ingàuni, cu-a cunquìsta de Albium Ingaunum a l'inprensìpiu du II séculu prìmma de Crìstu a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a Repübrica de Rumma. Chi a nu gh'éra de gròssi paìxi ma, a ògni mòddu, i se sùn truvàe arcüne testimuniànse de quélli àgni, ch'i ne mùstra cùmme a vàlle a fùsse zà frequentà. A ciü impurtànte a l'éra a Via Julia Augusta, ch'a traversâva stu tòccu da Rivéra de Punènte e da quâle i sùn restàe e ruìne di dùi pònti a levànte du Varatèlla: u Puntàssu, in scì cunfìn tra Löa e u Burghéttu a traversà u Riàn Cazàsse, e u Puntéttu, a Löa. Pè cùntru, nu gh'è de pröve da prezènsa de in pònte in scià scciümàira, ch'a nu ghe n'à avüi fìna a-a segùnda metàe de l'Öttusèntu. Vèrsu punènte, traversàu u teritòriu du Burghéttu, a Via Julia Augusta a pasâva u Câvu du Serià o de Sàntu Spìritu, a diferènsa de âtri prumuntòri lìgüri ch'i rumài i l'axêva preferìu evità giràndu pè l'entrutèra. Pròpriu d'intu câvu du Serià a rìva a testimuniànsa ciü impurtànte d'alantù, ina prêa vutìva truvà du 1871 cu-a custrusiùn du Castéllu Borelli che, da-e munée e da-e tégule descruvìe da vixìn, a duverêa remuntà a-i àgni de l'impéru.

Mèntre intu valùn de Barestìn a l'è stàita descruvìa sùlu càrche munéa, i rèsti ciü impurtànti i rìva da-i scìti tra Tuiràn e u Burghéttu dùnde, du 1955 inta regiùn du Pözzu, i sùn stàite truvàe e ruìne de müràje e de ceràmiche lucâli, che fòscia i l'éra de in vicus bèn svilüpàu. A gh'è ascì a questiùn bèn debatüa da Palmata, in paìze inta valà ch'u l'è mensunàu fìna a l'âtu mediuêvu ma ciü tàrdi sparìu du tüttu. I sö rèsti i nu sùn stàiti ancù descruvìi, cun de teurìe ch'i dìxe ch'a fùsse pròpriu u paìze a-u Pözzu o in âtru inta regiùn da Ramà, a Tuiràn; a ògni mòddu a l'è ciü prubàbile ch'a fùsse a-u Burghéttu, dùnde da-i tupònimi antìghi a se végghe ancù cumm'a ghe fùsse in scìtu dìtu pròpriu da Parmà. Pè de ciü, gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de Pollupice, mensunàu tra Albium Ingaunum e Vada Sabatia fìna in scià Tabula Peutingeriana ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punènte da vàlle du Varatèlla.

 Etàe de mèzzu 
Cu-a cöita de l'impéru rumàn a vàlle du Varatèlla a l'è fenìa intu régnu di ostrugòti, dund'a l'è restà fìna a-a sö scunfìtta cùntru i bizantìn, du 538. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pè tòstu in séculu e a l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàitu u prìmmu paìze da valà, u Castron Baractelìa. Sta mensiùn a rìva da-a Descriptio Orbis Romani du geògrafu Zòrzu Cìpriu, scrìta tra u 591 e u 606, dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de Custantinòpuli. U tupònimu cuscì mensunàu, Castron Baractelìa, u l'è bèn impurtànte perché u ne cunterêa da prezènsa de in paìze furtificàu, in Castron, inta vàlle da scciümàira Varatèlla (Baractelìa), mésciu a diféza de stràdde vèrsu a Nêva e a Bùrmia, ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i lungubàrdi, cùmme quélla de Bardenèi.

Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, du 643 a vàlle a l'è pasà a-u régnu lungubàrdu de Ròtari, e, dòppu di séculi scüri, a l'à cumensàu a desvilüpâse cu-a fundasiùn de l'impurtantìscimu munesté de Sàn Pêru in Varatèlla, ch'u cuntrulâva di bèlli scìti inta Ligüria de Punènte gràsie a-a dunasiùn fàita da-u Càrlu Màgnu. Inte quélli àgni i gh'éra però di fòrti interèssi in scià vàlle, ch'i rivâva da-a cüria arbenganéze, da-e cumüne de Tuiràn e d'Arbénga, da-i Du Caréttu e, ciü tàrdi, ascì da-a Repübrica de Zéna e da-i Dòria de Löa, cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e pruprietàe söe, spécce cu-in àttu du véscu Lanteru du 9 d'utùbre du 1171. De istitusiùi religiùze, intu rèstu da valà a gh'éra ancù l'impurtànte uspeà du Sàntu Spìritu, mésciu srua u câvu du Serià e avèrtu a-i 11 de màrsu du 1154, cu-a sö gêxa ch'a l'éra però ancù ciü antìga. Intu valùn de Barestìn de sti àgni a dev'ése cumensà a custrusiùn de prìmme burgàe, d'ancöi abandunàe, da Fasciöra e du Fusàu, cu-a prìmma gêxa ch'a l'è stàita quélla de Sàn Zòrzu, però rangià intu XIV séculu, mèntre u cuntròllu in scià regiùn u l'éra fenìu a-a famìja di Bâva, ch'a l'axêva in castéllu picìn inta burgà de Bergàlla.

Sèmpre pè i interèssi srua mensunài, inte l'àmbitu de ina pulìtica de fundasiùn de "vìlle növe" pè cuntrulà i sö teritòri, a cumüna d'Arbénga a l'axêva decìzu d'asegürâse u dumìniu in scià Varatèlla fàndu custruì in növu paìze, in bùrgu cu-e müràje, a-u fùndu da valà. Catài i terén de sùtta a-u câvu du Serià a-i 15 d'arvì du 1260, du 1288 u l'è stàitu fundàu u Burghéttu che, du 1293, u l'à pijàu u nòmme de Burgus Sancti Spiritus da l'antìgu uspeà. A Tuiràn, pè cùntru, i gh'éra di interèssi ciü fòrti di véschi d'Arbénga che, tra l'investitüra di cùnti D'Àste, e lòtte cu-i Du Caréttu pè u cuntròllu de Sàn Pêru e-e rivendicasiùi di tuiranìn, i l'àn purtàu a de lòtte düràe pè ciü de in séculu. A-a fìn, tra u 1385 e u 1386 u cuntròllu de Tuiràn u l'è pasàu a-a Repübrica de Zéna, ch'a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu u Pàppa Urbânu VI, da lèi pagàu cu-a cesiùn de sèrti paìxi sùtta a-u cuntròllu de diòcexi lìgüri, inclüzu pròpriu Tuiràn. U dumìniu zenéze sciü U Burghéttu u l'è pè cùntru pasàu da-a sutumisiùn da sitàe d'Arbénga, che, a ògni mòddu, a mirâva de cunservà a màscima auturitàe in scé questiùi ch'i capitâva drèntu a-u sö Districtus.

 Etàe mudèrna 
Cu-a pèrdia de ürtime pruprietàe söe, i frâti certuzìn ch'i l'éra andàiti a stà inte l'abasìa de Sàn Pêru dòppu a scacià di benedetìn, a-u 14 d'aùstu du 1495 i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da növa certùssa in scià zìna de senèstra da scciümàira. Sèmpre a Tuiràn, du 1481 i dumenicài i tirâva sciü a gêxa da Madònna du Ruzàriu a-a Bràia e u s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da gêxa de Sàn Martìn, cu-u növu edifìssiu ch'u l'è stàitu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du 1609.

Infàtti, stu perìudu chi u l'è stàitu in mumèntu de gràn desvilüppu ecunòmicu e demugràficu e, in particulà, da l'inchiésta fàita da l'Austìn Giustignàn du 1537 pè i sö Castigatissimi annali a se pò végghe cùmme U Burghéttu u gh'avésse ina pupulasiùn de sentuquarànta föi, Patarè de dêxe, a Bràia de vintisìnque, Tuiràn de chìnze, Baresciùn de vìnti e a Cà de Sàppi e Dâri de chìnze ciascün. A despêtu du periùdu de svilüppu, tra u 1 e u 2 de lüju du 1637 a-u Burghéttu u gh'è stàitu in mumèntu de gràn pùria, cu-ina gròssa bànda de pirâti türchi che de nöcce a l'à atacàu u paìze. I burghetìn, serài inte sö müràje, i sùn però sciurtìi a fà scapà i invaxùi, ch'i l'àn pöi devastàu U Serià. A-i 5 d'utùbre du 1643 a l'è stàita cunsacrà a növa paruchiâle, tirà sciü a-u pòstu da prìmma gêxa du bùrgu, mèntre du 1685 u l'è stàitu inaugüràu l'oratòriu de Sàn Giusèppe, dìtu ascì da Mizericòrdia.

Pè Barestìn, che pè cùntru u nu faxêva pàrte da Repübrica de Zéna, u XVI séculu u l'è stàitu u perìudu de furmasiùn du Marchezàu di Du Caréttu: diventàu du 1545 scignùru du valùn du Riàn du Pònte, u Pìrru II Du Caréttu u l'à fàitu tirà sciü u gràn castéllu. A növa duminasiùn a nu l'éra però pè nènte apresà, ni da-i paizài ni da-i fìji bastàrdi du marchéze, ch'i l'àn dùnca decìzu de masâru, inta nöcce tra u 16 e u 17 de màrsu du 1561. Pasài di àgni de rivòlte e de turmènti, sutt'a-u növu marchéze Gio Antògnu a situasciùn a l'è turnà a-a nurmalitàe, cun l'emanasiùn di növi statüti e a custrusiùn da gêxa paruchiâle de Sant'Andrìa a-u Bùrgu, usciüa da-i frèi De Négri, banchèi in Spàgna, e cunsacrà l'11 d'utùbre du 1632.

Intu Seisèntu, a vàlle du Varatèlla a l'è stàita sfiurà pè trè vòte da-a guèra, sarêa a dì du 1614, du 1625 e du 1672, inte ucaxùi de caràe di piemuntéxi vèrsu a Rivéra pasàndu pè a vàlle du Nêva, cu-i Savòia ch'i mirâva de cunquistà in pasàggiu vèrsu u mà.

 Etàe cuntempurànea 
Cu-a revulusiùn franséze e-e guère revulusiunàrie, a vàlle du Varatèlla a s'è truvà intu mèzzu di gràndi fàiti da fìn du Setesèntu, quàndu l'Armà d'Itàlia a l'è entrà intu teritòriu de Repübrica de Zéna, neutrâle, rivàndu a cunquistà a rivéra pròpriu fìna a-a Varatèlla. Chi u s'è furmàu du 1794 in frùnte tra i franséxi e i austru-piemuntéxi, ch'u l'andaxêva d'in Garésce fìna a-u mà, chinàndu zü pròpriu pè a valà, che in pàrte a l'éra ina tèra nisciün. Pè tòstu in ànnu i nu ghe sùn stàiti di gròssi cumbatimènti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lònga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe, mèntre i barestèi, dòppu avé patìu di gròssi sachézzi, i l'axêva abandunàu u sö paìze. In sa fìn, prìmma de l'inprensìpiu du növu invèrnu, u generâle Pierre Augerau u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cun l'atàccu generâle du 23 de nuvèmbre, pasàu a-a stòria cùmme a batàja de Löa.

Cu-a difuxùn de idée da revulusiùn e a creasiùn de repübriche giacubìne, a zòna a s'è truvà inta növa Repübrica Lìgüre, cun l'inprensìpiu de in chiürtu ma impurtànte perìudu de refùrme e cangiamènti. A ògni mòddu, zà du 1805 a Repübrica a l'è fenìa diretamènte sùtta a-u cuntròllo du Prìmmu Impêru, ch'u l'è düràu fìna a-u 1814. Intu chiürtu mumèntu d'indipendènsa renuvà, tra u 1814 e u 1815, u guvèrnu da Repübrica Zenéze u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pé u véggiu ùrdine ma a-a fìn, cu-e decixùi du Cungrèssu de Viénna e l'annesiùn a-u Régnu de Sardégna, a vàlle u l'è fenìa lèi ascì sùtta a-u növu duminatù.

Tra i cangiamènti ciü impurtànti du XIX séculu, vèrsu a sö fìn a gh'è stàita l'avertüra de növe e ciü mudèrne vìe de cümunicasiùn, ch'i l'àn purtàu a di culegamènti ciü spedìi cu-u rèstu da regiùn. In particulà, du 1877 a l'è stàita inaugürà a stasiùn du Burghéttu, sinqu'àgni dòppu a realizasiùn da feruvìa Zéna-Ventimìja, e s'è cumensàu a tracià i stradùi tra i paìxi da valà. Tra sti chi, i ghe sùn stàite de gròsse lìti, sruatüttu tra i cumün de Barestìn e de Tuiràn, pè decìdde u percùrsu du culegamèntu cu-a Bùrmia e se fâru pasà da-u valùn de Barestìn ò da quéllu de Càrpe; a-a fìn, a mudèrna SP60 i l'àn fàita pasà d'in Càrpe, sernüu pè a distànsa ciü chiürta de tòstu trèi chilòmetri. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu u l'è turnàu pè cùntu sö u cumün du Burghéttu, tacàu a-u Serià inti àgni du dumìniu franséze, mèntre quéllu de Càrpe u s'è füzu cun Barestìn du 1869 ma, cun l'inprensìpiu di travàji du növu stradùn, du 1905 u l'è pasàu sùtta a Tuiràn. Ciü avànti, du 1929, u l'è stàitu suprèssu u cumün de Buisàn pè tacâru a quéllu de Tuiràn, mèntre u l'è falìu in prugèttu d'agregasiùn ciü làrga di tütti i cumün da valà.

Pasài i mumènti difìsili da Segùnda Guèra Mundiâle, cürminà inta vàlle cu-a mòrte de 41 persùne intu tràgicu bumbardamèntu de Tuiràn du 12 d'aùstu du 1944, u dòppu guèra u l'è stàitu in mumèntu de növu svilüppu. Zà du 1946 u paìze de Buisàn u l'è turnàu pè cùntu sö, vegnìndu prèstu liàu a Tuiràn da-a mudèrna SP25, avèrta tra u '52 e u '53, mèntre a descuvèrta da gròtta da Bàzura a-u 28 de màzzu du 1950 e i növi palasùi pè e segùnde cà a-u Burghéttu i l'àn purtàu a-a furmasiùn de impurtànti muvimènti türistici. A ògni mòddu u gh'è stàitu ascì in picìn desvilüppu industriâle, cuncentràu sruatüttu a-u Burghéttu, che ancù pè càrche tèmpu u l'à rexistìu cùmme cèntru pè a prudusiùn e a trasfurmasiùn di géneri alimentâri, in particulà de pèrseghi e de öriu. Da-u 1973 a-u 31 de dixèmbre du 2008 a valà intréga a l'à fàitu pàrte da Cumünitàe muntâna Pollupice e, quàndu sta chi a s'è derfà, föra che u Burghéttu a l'è pasà inta Cumünitàe muntâna du Punènte Savunéze, in funsiùn fìna a-u 2011.

 Pòsti de interèsse 

 Architetüre religiùze 

 Gêxa de Sàn Martìn de Tours: a paròcchia de Tuiràn, a se tröva intu bùrgu véggiu e a l'è stàita tirà sciü vèrsu a fìn du XVI séculu a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, vegnìndu cunsacrà a-u 1° de aùstu du 1609 da-u véscu d'Arbénga Luca Fieschi. A-u de föra a gêxa a se mùstra cu-ina strutüra sèmplice, cun pòche decurasiùi, e a gh'à cùmme campanìn in'âta tùre du Trexèntu, zà aduerà da-a prìmma cêve. L'intèrnu, a trè navâte separàe cun öttu culònne de prêa de Veréssu, u l'è invêce in stìle baròccu, cu-in grànde artà "a nâve" du 1709 ch'u l'è sruastàu da ina crùxe da prucesiùn realizà da-u scurtù zenéze Giambattista Bissone. In sa drìta de l'artà mazù a gh'è quéllu da Sùnta, du 1758, mèntre, a-a sö senèstra, se tröva l'artà ciü antìgu da gêxa, sarêa a dì quéllu da Pentecòste, du 1613.
 Abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla: cunusciüa ascì cùmme abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte, a se tröva in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru e a l'è tra e custrusiùi ciü antìghe da vàlle. Infàtti, dàndu amèntu a-a tradisiùn lucâle, a sö realizasiùn a remunterêa fin'a-u perìudu du Càrlu Màgnu; a ògni mòddu e prìmme testimuniànse scrìte i permétte de dâghe ina datasiùn zà presedènte a l'ànnu mìlle. A l'inprensìpiu aministrà da-i frâti benedetìn, du 1313 a l'è pasà a-i certuzìn che però, du 1495, i sùn andàiti a stà inta növa certùssa a-u fùndu da vàlle. A véggia abasìa a l'à cuscì perdüu a sö impurtànsa, ma sènsa vegnì mâi abandunà du tüttu. Ancù d'ancöi, a-u giùrnu de Sàn Pêru, inti prài de l'abasìa a se tégne ina fèsta rinumà e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, a ghe mùnta da-u bùrgu ina gràn prucesiùn, pasàndu pè l'antìga stràdda da sà.
 Santuàriu rüpèstre de Sànta Lesìa: u l'è custruìu in scé rìve du Mùnte Raviné, inta gròtta dìta de Sànta Lesìa de Srua, intu mèzzu tra quélla da Bàzura e quélla de Sànta Lesìa de Sùtta, ch'i sùn l'entrâ e a sciurtìa du percùrsu vixitàbile. A prìmma mensiùn du santuàriu a l'è du 1519, cuntegnüa int'ina bùlla du Pàppa Leùn X, ma zà inte l'Etàe de Mèzzu a gh'éra chi in scìtu sâcru dund'i se fermâva i pelegrìn ch'i l'andaxêva a Rùmma. De föra a se végghe sùlu a faciâta, cun d'atàccu a cà de l'eremìtta e u campanìn, mèntre l'àula du santuàriu a l'è ricavà drèntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte chi cunservà a l'è ina stàtua da sànta titulâre du 1604, scurpìa da Taddeo Carlone, mèntre, daré l'artà, a gh'è in pùssu cun de l'àiva benedìa aduerà da-i pelegrìn pè bagnâse i öggi e e ferìe.
 Gêxa de Sàn Zòrzu: a l'è a gêxa ciü antìga de Barestìn e a remùnta ciü o ménu a-u XII séculu, ma u l'è prubàbile ch'a sécce stàita tirà sciü a-u pòstu de in ciü antìgu scìtu sâcru paleucristiàn. A strutüra a l'è sèmplice, tütta de prêa a vìsta, a ina navâta e dutà de in campanìn quadrâtu. De drèntu, e müràje i sùn pè cùntru decuràe cun de rìcche pitüre du XIV e du XV séculu ch'i raprezènta de stòrie du Véggiu Testamèntu, recuperàe cu-in restàuru di àgni Sciusànta, cuscì cùmme u sufìttu, dund'i ghe sùn e scéne da Nativitàe e de Sàn Zòrzu ch'u màssa u Drâgu, in Crìstu cun Sànti e di medajùi ch'i rafigüra i quàttru evangelìsti.
 Gêxa de Sàn Matê: a l'è a paròcchia véggia du Burghéttu e a l'è stàita tirà sciü ina prìmma vòta a-a fundasiùn du bùrgu du 1288. A strutüra d'ancöi a remùnta però a ina recustrusiùn sucesìva, cumensà du 1621 e fenìa cu-a cunsacrasiùn sulènne du véscu Pier Francesco Costa a-u 5 d'utùbre du 1643, ch'a l'à purtàu a-a realisasiùn de in edifìssiu in stìle baròccu. U drèntu u l'è spartìu inte trè navâte, separàe cun de culònne in prêa de Finà e u gh'à in gràn artà du 1715 fàitu de màrmu de Carâra. Tra e òpere chi cunservàe se regìstra bèn trèi quàddri du Giuseppe Badaracco, inclüzu quéllu da Madònna di Àngeri cu-ina rafigürasiùn d'alantù du paìze, ina stàtua da Madalêna du zenéze Paolo Olivari e üna de Sàn Matê da scöra du Maragliano.

 Âtru 

 Gròtte de Tuiràn: cumplèssu càrsicu ch'u se tröva in scé rìve du Mùnte Raviné, u percùrsu ch'u pò ése vixitàu u cumprénde pè dabùn dùe gròtte, sarêa a dì quélla da Bàzura e quélla de Sànta Lesìa de Sùtta. E gròtte, atrasiùn ciü rinumà du Tuiràn e de l'intréa vàlle du Varatèlla, i se sùn svilüpàe inta furmasiùn cunusciüa cùmme e dulòmie de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i l'àn dàitu a-a vàlle a sö cunfurmasiùn bèn particulà, pìna de burànchi, tâne e scarpàe. L'entrà a-a gròtta da Bàzura a l'è stà descruvìa u 28 de màzzu du 1950 da in grüppu de tuiranìn e, dòppu di scâvi archeulògici ch'i gh'àn testimuniàu a prezènsa de l'òmmu 12.000 àgni fà e l'avertüra da galerìa ch'a zùnta cun quélla de Sànta Lesìa, e gròtte i sùn stàite a-a fìn druvìe a-u pübricu.
 Castéllu de Barestìn: custruìu pè vuré de Pìrru II Du Caréttu, da-u 1545 scignùre du paìze, u l'è stàitu tiràu sciü in scià ròcca dùnde u se pöi desvilüpàu u bùrgu, vegnìndu terminàu du 1559 e ingrandìu inti àgni sucesîvi. U castéllu u l'è restàitu a residènsa di Du Caréttu de Barestìn bèn dòppu a fìn du féudu, cun l'ürtimu discendènte du Pìrru II, u marchéze Domenico Donato, ch'u ghe staxêva ancù intu Növesèntu.
 Muzêu etnugràficu da Vàlle du Varatèlla: inaugüràu du 1997, u se tröva drèntu a-u Palàssu D'Àste-Du Caréttu, i antìghi cùnti e marchéxi de Tuiràn. U muzêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 pèssi, divìxi tra dixöttu sesiùi in scià bâze du tìpu de travàju, ch'i remùnta da-i prìmmi àgni du XVII séculu fìn'a l'inprensìpiu de quéllu pasàu. Inti vâri alestimènti i se pò végghe i atrèssi aduerài inti mestèi de ina vòta, cùmme quélli pè u travàju inti càmpi, quélli du ferà, du bancarà, du scarpà e du caciò, ciü numerùze testimuniànse da cultüra di paizài e da sö religiuzitàe. A vìxita a-u muzêu a cumprénde ascì l'entrà a-u ciàn nòbile du palàssu D'Àste-Du Caréttu, cu-a capélla da famìja, ina culesiùn de quàddri e arcüne stànsie alestìe cùmme a-i tèmpi di cùnti D'Àste.
 Castéllu Borelli: usciüu da l'inzegné e senatù Bartolomeo Borelli, u l'è custruìu srua a-u Câvu du Serià, intu scìtu dund'u gh'éra l'antìgu cunvèntu de Sàntu Spìritu, caciàu zù du 1811 p'arvì a stràdda "nasiunâle". Int'in stâtu d'abandùn, inti ürtimi àgni u l'è stàitu rangiàu pè realizâghe de cà e in albèrgu.

 Natüra 
 Ciànte 
A vegetasiùn a l'è bèn diferènte tra i divèrsi scìti inta vàlle du Varatèlla: dund'i ghe sùn ciü furmasiùi càrsiche e ciànte i végne ciü ràire e picenìne, tàntu ch'i ghe crésce sruatüttu di büschi o a-u màscimu di erburétti. Pè cùntru, intu lüviu se pò truvà di bòschi bèn ciü svilüpài, furmài da èrburi de rùere, castàgna, àrbura o càrpe nèiru, cuscì cùmme a-u fùndu di valùi, rivàndu in tüttu a cruvì a bòscu quâxi u 76% da valà. A gh'è ascì ina sèrta diferensiasiùn tra i scìti de d'âtu e de sùtta a-i 700-800 m: de sùtta i bòschi i sùn sruatüttu de castàgna, càrpe, téja, ùrmu e biùlla mèntre, ciü in âtu, a se tröva sruatüttu di fài insèmme a castàgne, téje, cirêxe sarvàire e ùrmi. Inti scìti cuvèrti a büschi, a-i cunfìn tra bòschi e prài o inti scajarèi, tra i cùsti ciü cumün a gh'émmu nisöre, brüghi, sciòrbe, cìsti e ginèstre.

In tüttu, inta Varatèlla a gh'è ina gràn varietàe de spécie, cun tòstu in tèrsu da flöra lìgüre ch'a l'è stàita truvà chi ascì, cun numerüze ciànte ch'i sùn prutètte pè lézze da Regiùn o de l'Uniùn Eurupéa, cùmme ina trentìna de urchidée, a gensiâna lìgüre e campànula de Savùna.

 Béstie 
Scibèn che in mezüra ciü cuntegnüa de ciànte, inta vàlle du Varatèlla i ghe sùn ascì de béstie ch'i gh'àn de interèsse natüralìsticu, prutètte pè lézze. Prezémpiu se pò truvà ina varietàe de sgrìgura, a Timon lepidus, ch'a l'è tra e ciü gròsse d'Euròpa, u gàmberu de riàn, u Pelodytes punctatus, di insètti prutètti e in quarantìna d'oxèi tütelài a livèllu cumünitàriu. Ina vòta a gh'éra ascì a bìscia scròsura ingàuna, ma da paréggi àgni a l'è sparìa d'inta Varatèlla e d'inti sö aflüenti.

 Scìti prutètti 
Tra i mùnti e i valùi da Varatèlla u se tröva pàrte du teritòriu de trèi àree prutètte, creàe pè tütelà e sö ciànte e e sö béstie ciü ràire e caraterìstiche:

 SIC Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna: u scìtu d'interèsse cumünitàriu du Raviné e da Ròcca u l'è in'àrea prutètta de 2.576 ha creà du 1995, ch'a cumprénde di tòcchi du teritòriu de Barestìn, Buisàn, Castrevéggiu, Löa e Tuiràn. U scìtu u gh'à cu-in paizàggiu sarvàiru che, pè a prezènsa de dulòmie de Sàn Pêru a-u Mùnte, u l'è stàitu scavàu da l'àiva cun di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a gensiâna ligüre, a campanùla de Savùna e u gàmberu de riàn.
 SIC Mùnte Càrmu - Mùnte Settepài: âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se tröva pè ina pàrte inta Varatèlla, u l'è stàitu tùrna creàu du 1995 e u cröve in'àrea de 7.575 ha, spartìa cu-i paìxi de A Prêa, Bardenèi, Buisàn, Bùrmia, Carisàn, Castrevéggiu, Giüsténixe, Löa, Majö, Riâtu e Uzéria. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i tröva chi de prutesiùn, ciü che quélle mensunàe de d'âtu, i ghe sùn ancù u safràn ligüre, u faxiàn de muntàgna e u gàttu sarvàiru.
 SIC Mùnte Aü - Pözzu Grànde - Riàn Tursé: scìtu d'interèsse cumünitàriu spartìu tra i cumün de Arbénga, Barestìn, Cixàn, Sücaréllu, Tuiràn, U Burghéttu e U Serià, u se svilüppa in scià crèsta ch'a chìna da-u Pözzu Grànde fìna a-u Pìccaru. Stu scìtu u l'è bèn impurtànte pè a prezènsa de in gràn nümeru de ciànte prutètte cùmme, ciü de quélle prìmma mensunàe, u Lilium pomponium, l'Helianthenum lululatum e a Leuzea conifera.

 Nòte 
Nòte a-u tèstu

Nòte bibliugràfiche

 Bibliugrafìa 






 Âtri prugètti 

 Liàmmi de föra 



Varatella