Mônte Galé

U Galé (munte Galé in arbenganeze, monte Galero in italian) l'è ina muntagna de Orpe da Ligüria cun in'atössa ed 1708 m. 

U fa porte, cun u mônte Dubasu, l'Armötta e a muntagna da Guordia, du masicciu Armötta - Galé, ai cunfén tra e valade du Neva, ed l'Aroscia e ed Tane.

 Urigine du nóme 
U nóme Galé l'a in' urigine nen cioira. Ins' ii docümenti ciü' antichi l'è suvente ripurtau cume "monte Gallé", nóme ch'u s' vughe ascí inte cartén-ne ed l'800.

In' otra puscibile špiegasiôn du nóme Galé a vegne daa paróla "gal", forsci dau dialöttu brigašcu o dau piemunteize, lande u vö' dí tantu "galu" cume "faján", ujè ch'u šmia au primu e ch' u vive insima a sa muntagna e in generò in diversci pošti de Orpe da Ligüria. L'è a zóna ciü' a süd-ešt int' l' orcu de Orpe italian-ne land'i vivi i fajàn, fatu impurtante, datu che a špecie l'è in resciduu ed l' Era glaciò.

Geugrafia
U Galé l'è in masicciu izulau, ch'u fa pòrte da caden-na de Orpe. A so pôncia l'è in pôntu ed cunfén tra a pruvéncia ed Savôn-na e cula ed Cuni. A pòrte du versante ed nord-ešt da muntagna, anche se cume aminištrasiôn l'è inta pruvéncia ed Cuni, a fa pòrte du bacén du Neva, ch'u s' giônta a l'Aróscia a Arbenga e inseme i fan u Centa, ch'u va a finí intu mò da Ligüria. 

A muntagna l'ha duu pônce, separoi da ina cônca cun póca prufunditoi (1686 m.) : a ciü' ota l'è cula a ešt, ch'a riva a 1708 m., pôntu ciü' otu da pruvéncia ed Savôn-na. A punente u i è u Galerótu, a zgônda pôncia, pócu ciü' basa, 1703 m. Daa muntagna u s'deštaca ina cuštera ch'a fa da špartiacque tra e valade du Neva e du Pennavaire. 

U mônte "Alpe" (1056 m.), tra i cumüni ed Caštegiancu e Erli, u fa pòrte ed sa cuštera. A diramasiôn a finisce inta basa valada, land'i s' giônti i dui rian.

Štoria
U Galé e a zóna daturnu i sôn štoi interesoi da cheiche uperasiôn ed Napuleôn inta campagna d'Italia. Infati ins'aa muntagna i s'sôn fermoi i surdoi franseiji, mentre ins'uu Šciovu e ins'aa Cianea, ch' i sôn da l'òtra porte da Cóla ed San Bernordu, u i era i Auštriaci e i Piemunteiji.
Geulugia
A muntagna l'ha ina cumpujisciôn facia per lu ciü' ed róche carbunatiche, cun ina furma ciütóštu riônda, in fatu ch'u permötte ascí ina pendensa menu fórte du prufí da muntagna. A muntagna peró l'ha ascí de róche ch'i vegni föra a šcupi (cun l'ištesa urigine de otre) ch'i s' ciami "brecce" e i sôn ote fén-na a 25 - 30 m. Selí i s' pöri vughe ins'uu versante a ovešt, invece a ešt u i è di grüpi ed róche menu oti, clasificoi cume quarsiti.
Vegetasiôn
I bóšchi daturnu a Galé i cuati ina zona mutu ben grosa, ch'a pòrte dai pé da muntagna fén-na ins'aa pôncia, per lu ciü' ins'ii versanti ešt e nord. 

I oci fianchi i sôn ciü' dešcuatoi, cuatoi a partí dai 1000 - 1200 m da l'erba, cun sulu cheich rucasôn. Andandu in zü' e trövma diverse špecie ed rue, int'e porte ciü' ešpóšte au su, invece in cule ciü' ümide u i è ciütóštu de verne e di frasci. 

L'ürtimu tipu u s'tröva za' sute ai 800 m, lande i còrpi i rivi fen-na a in mascimu ed 1000 m.

Prutesiôn ed l'ambiente
U masicciu du Galé l'è inseríu int'in Situ d'Interese Cumünitoriu (SIC) per giütò a prutesiôn de špecie a rišchiu.

Cume rivò ins'aa pôncia
Ins'aa pôncia da muntagna, ch'l'è inta rete di senté ed l'Ota Via di Monti da Ligüria, u s'pö' rivò daa Cóla ed San Bartulumé d'Urmea (ch'l'è cumpreiza inta decima tapa du percursu), seguendu e indicasiui ch'i pórti versu u Dubasu (sensa muntò ins'aa pôncia) e a Cóla du Priôn. U s'cuntinua versu a muntagna de Funtanötte (1561 m) e u s'riva au versante meridiunò du Galé.

In òtra puscibilitoi l'è cula ed rivò aa pôncia daa Cóla ed San Bernordu, partendu daa štrò nen ašfaltò sute aa pòra eólica inta diresiôn sud-sud-ovest, versu Garesce, pasandu per ina pòrte ch'l'è ascí pòrte ed l'Ota Via.

Pöi u s'riva au Buchén de Meravíe (1180 m) e de d'lí u s'segue e indicasiui per u Pasu de Caranche (1395 m). Int'l'ürtima pòrte u s'pasa lôngu a dursò du mônte Fuetto (1534 m); dópu avei pasau ina pcióta sela, u s'cuntinua ins'uu senté in salita, driciu in mira aa pôncia.

 Nòte 

 Otri prugeti 

Categorîa:Montàgne da Ligùria
Categorîa:Montàgne do Piemónte

Categorîa:Naxin