Freirîgo Gàzzo

Federîco Gàzzo (Zêna, 1845 - Zêna, 22 zùgno 1926), inta religión Pàddre Angélico, o l'é stæto 'n poêta, tradutô e filòlogo outodidàtta, ch'o l'à scrîto in léngoa lìgure.

 Vìtta 
Federîco Gàzzo o l’é nasciûo a Zêna, pe-a preçixón inta Valàdda do Ponçéivia , into 1845, ma o l’à pasòu l’infànsia e-a zoventù in Argentìnn-a, dónde o l’é intròu inte l’órde françescàn e-o l’à comensòu a seu êuvia de miscionâio inte l’América Latìnn-a. Into córso da seu misción tra-i indìgeni de Argentìnn-a, Paraguay e Uruguay, o seu spîto de glottòlogo o l’à sponciòu a studiâ e léngoe do pòsto e-a dedicâghe di vocabolaiétti  .

O l’é tornòu in Ligùria sôlo into 1880 e da quésto pónto scìn a-a fìn da seu vìtta o s’é dedicòu, insémme a-e pràtiche do seu öfìçio, a-o stùddio da léngoa e da letiatûa lìgure   . Tornòu in pàtria o s’é dédicòu a l’insegnaménto e-o l’é stæto pe tànti ànni into Colêgio De Barbieri, dapeu méistro inte cìviche schêue, spartìndo o seu ténpo tra l’ativitæ da schêua e-o ministêio saçerdotâ.  

Inti seu ùrtimi ànni o s’é aretiòu into Convénto da Nonçiâ, dónde o l’é restòu scìn a-a seu mòrte. L’amô pe-i stùddi lengoìstichi o l’à inspiròu in lê l’inpégno inta poêxîa, tànto in italiàn cómme in zenéize. A ògni mòddo, o travàggio do Gàzzo pe dâ varsciûa a-o “lìgure idiòma” o no l’à atrovòu goæi continuaçión tra-i seu contenporâni, con tùtta probabilitæ in caxón de l’interèsse ciufîto pe l’unitæ naçionâ, ch’a reprezentâva alôa ‘n urgénsa bén ciù sentîa into panoràmma coltuâ italiàn  .

 Êuvie 
Into 1909, dòppo ànni de travàggio e de refæte, o Federîco Gàzzo o pùbrica a seu traduçión da Divìnn-a Comédia de Dànte Ardighê (Diviña Comédia), ch’a rèsta segûo a seu êuvia ciù renomâ. L’inpréiza do Gàzzo a reprezénta, de la de ‘na séncia traduçión de ‘n càppo d’êuvia da letiatûa mondiâle, un monuménto da léngoa lìgure, ch’o se distìngoe pe caraterìstiche lengoìstiche, stilìstiche e leterâie. In azónta a-a versción da Comédia stéiza da Federîco Gàzzo, s’aregòrda ànche quélla de prìmma do Giobàtta Vîgo (1844-1891) e quélla aprêuvo do Scìrvio Opìsso (1884-1971), tùtte dôe parçiâle e de stîlo ciù popolâ, inserîe into grànde filón de parodîe dialetâle de êuvie clàsciche. Cómme lê mæximo o spiêga inta seçión Il traduttore ai suo concittadini, premìssa a-a traduçión, l’é ciæo che quésto travàggio o no sèrve tànto pe rénde acescìbile a Comédia a quélli che pàrlan zenéize: o vêo fìn che l’outô o se propónn-e o l’é quéllo de mostrâ a gràçia e-o vigô da léngoa lìgure, dàndo a divédde a tùtti a latinitæ e l’ìntima italianitæ de quésto parlâ, ch’o l’é bón ànche a tratâ e matêie ciù èrte, ezàtte e fantaxiôze. A traspoxiçión do Gàzzo a móstra ‘na fedeltæ de sénso idealménte totâle e ‘na pìnn-a aderénsa a-a fórma métrica adêuviâ da Dànte, dæto che ciaschedùn cànto o l’é tradûto into mæximo nùmeo de endecascìlabi e vêgne respetòu a strutûa de tersìnn-e a rìmma incroxâ ascì  .

miniatura|A prìmma pàgina da Diviña Comédia tradûta da-o Federîco Gàzzo (1909)

In azónta a-a Divìnn-a Comédia, o l’à dæto a-a stànpa o tratòu teològico-dantèsco Sulla sorte dei bambini morti senza battesimo, un stùddio in sce Voci e maniere genovesi nei classici italiani e nell’uso toscano e di lìbbri de ascêxi. O l’à respòsto a l’apéllo do Policarpo Petrocchi rivòlto a-i òmmi cortivæ de tùtta l’Itàlia pe-a stezûa do seu grànde Dizionario della lingua italiana. 

A tutte e mainêe, a ciù pàrte da produçión do Gàzzo a rèsta ancheu inédita. Pe quànt’o l’à da védde co-i seu stùddi lengoìstichi, i vocabolaiétti e-e anotaçioìn da lê conpilæ inta seu misción in sce léngoe di indìgeni de l’América Latìnn-a són anæti pèrsi, con tùtta probabilitæ za into córso di viægi inte quélle regioìn. Into stâto de manoscrîto s’atrêuva ancón a Grammatica della lingua genovese, ch’a represénta ‘n inportànte lòu de filologîa conparâ ascì. 

Inédita l’é ànche a traduçión da Vita nuova de Dànte, inta quæ l’outô o reprodûxe into mæximo nùmeo de vèrsci originâi tùtta a pàrte poêtica, sonétti e cansoìn, coscì cómm’o l’à fæto pe-a Comédia, méntre a pàrte in pròza a l’é stæta conpendiâ conservàndo con atençión o contegnûo dotrinâ. 

Pe de ciù, Federîco Gàzzo o l’à scrîto ‘n’arecugéita de poêxîe de gùsto tàrdo-romàntico, l'Arpa zeneise, in pàrte òriginâle e in pàrte tradûte da âtre léngoe (françéize, ingléize, spagnòllo, portoghéize, provensâ, italiàn e dialétti italién), unn'antologia da quæ a l'é stæta pubricâ da-o Stefano Lusito do 2024. S’aregòrda pe finî di brêvi sàzzi tra-i quæ, pubricæ in sciô Corriere Mercantile, o poemétto de Frédéric Mistral Magalì.

 Stîlo  
L’àrte poêtica do Gàzzo a fà do zenéize ‘na léngoa nervôza, concîza, poténte e-a l’é tùtta téiza a proclamâ a seu dignitæ de léngoa outònoma, derivâ a pào de l’italiàn e di âtri parlæ romànsi da-a mæxima réixe latìnn-a. L’outô, dónca, o móstra cómme quésta léngoa a ségge bónn-a a esprìmme con axìllo e propietæ ànche i raxonaménti ciù sofisticæ e-i delicæ sénsi de l’ànimo, poéndo adêuviâ despæge fórme se stîlo e tenô segóndo l’argoménto. 

A produçión in zenéize do Gàzzo a refûa avertaménte o “zèrbo ìbrido” de clàsse borghéize, con l’atestaçión e-a repropòsta into scrîto de vôxe e de fórme gramaticâle ancón adêuvuæ da-o pòpolo e difûze inti parlæ rùsteghi e da rivêa. 

A tùtte e mainêe, a léngoa do Gàzzo, frûto de ‘n restòuro apricòu a partî da-a léngoa scrîta do Çinqueçénto e do Seiçénto, a l’é bén bén lontànn-a da-o zenéize parlòu inta Ligùria do vintêximo sécolo, muâ da-o pónto de vìsta lengoìstico e soçio-polìtico. Respètto a-o “dialétto” parlòu, contrapòsto a-a régola da léngoa italiànn-a, o ténde defæti a creâ ‘n scistêma alternatîvo a-o mæximo italiàn. O rezultòu o l’é dónca ciufîto ‘n idiolétto leterâio, a quæ conprensción pe-o letô a peu domandâ de vòtte ‘n çèrto sfòrso. D’âtra pàrte, a léngoa do Gàzzo a l’é constroîa de mòddo da trasportâ l’inpegnatîvo tèsto da Comédia da ‘na léngoa a ‘n’âtra léngoa ch’a ségge de pægia dignitæ. Infæti, a çèrnia do léscico e do stîle a l’é fonçionâ a prodûe ‘na traduçión streitaménte séria e do mæximo tenô de l’êuvia originâia, sénsa descàzze inte ‘na dimensción popolâ e parodìstica, cómme do rèsto avêgne in âtre traduçioìn dialetâle legoisticaménte subordinæ. 
 Grafîa  
O Federîco Gàzzo o l’é aregordòu pe avéi desvilupòu ‘n scistêma de grafîa pe-o zenéize, che lê mæximo o tràtta inte seçioìn Chiave ortografica e Illustrazione della chiave ortografica, premìsse a-a seu traduçión da Divìnn-a Comédia. L’outô o l’evidénçia cómme l’ortografîa (“drîta scritûa”) do zenéize a se ségge confiâ into córso di sécoli in sce di scistêmi òua “etimològichi”, sàiva a dî ciù atacæ a-a stöia de pòule, òua “fonétichi”, sàiva a dî che conbâxan co-a pronónçia corénte. A ògni mòddo, in caxón de l’infloénsa da léngoa italiànn-a, co-o ténpo l’é stæto adatòu l’ortografîa toscànn-a a-o zenéize ascì, scibén ch’o l’àgge de caraterìstiche fonològiche despæge: o Gàzzo, alôa, o çérne de ategnîse a quésto adataménto, con particolâ atençión però a l’açentaçión, de mainêa da dâ cónto da pronónçia do zenéize. 

De sótta l’é a “ciâve ortogràfica” cómme reportâ da-o Gàzzo: a spiegaçión, dæta da l'outô in léngoa italiànn-a, a l'é chîe tradûta in zenéize e trascrîta inta grafîa ofiçiâ, méntre e pàrte inta grafîa do Gàzzo e-e âtre són marcæ in corscîvo.    

 Nòtte 

 Bibliografîa 


 Stefano Lusito, «La Grammatica genovese di Angelico Federico Gazzo». Inte Bollettino dell’Atlante linguistico italiano, 43/III (2019), pp. 157-177.
 Stefano Lusito, «Note linguistiche sulla traduzione genovese della Commedia di Angelico Federico Gazzo». Inte Letteratura e dialetti, 14 (2021), pp. 61-73.






 Âtri progètti 

 Ligàmmi de fêua 


Categorîa:Biografìe
Categorîa:Gente de Liguria
Gàzzo, Freirîgo