Còlla du Trabichettu

U Trabichettu (o Trabuchettu ascì, monte Trabocchetto in italiàn), u l'è u prumuntôiu ch'u se tröva a munte da Véggia Prìa, âtu 130 mêtri sciü-u livéllu du mâ.

 Geugrafia 
U se ghe dixe Trabichettu pe' tradisiùn a-i sciti ch'i restan sciü-a còlla che a-i pé u se ghe tröva a Véggia Prìa, sciü-a spunda de drîta da scciümêa Maémua, a serâne a punénte a vaâ. Ciǜ de specificu u numme u se riferìsce a quélla parte de custêa pròpiu da munte a-u paìze, vaciâ vèrsu u mâ. Tüttu u prumuntôiu u funsiuna cumme spartiêgua tra a vaâ du Maémua (ch'a resta a levante) e quélla du Riàn de Ransci. In-tu versante giòn a mezzudì a còlla a riva in-te vixinanse du burgu da Prìa cu-a regiùn dîta de Crovare. Vèrsu a scciümêa a custêa a se spuncia fin a quêxi a lucalitê di Müinetti, muntandu fin a dund'u Scainciu u sbucca in-tu Maémua. Giàndu ancù vèrsu nord u gh'è dunque E Peagne, e da l'âtru versante, a lucalitê di Müzassi, vèrsu Ransci.

A cunfurmasiùn du teritòiu a l'è particulâre, scicumme ch'u gh'è di gran fenomeni de carscismu, ch'i l'han purtòn ascì a-a furmasiùn de serte armélle. A ciǜ cunusciǜa a l'è a Rocca de Fene, ch'a se tröva a ‘n ātéssa de quêxi 183 m, in-ta lucalitê ch'a ne porta u numme, tra mezzu U Craveu e u Ciàn de l'Öiu. Cumme u se pö vegghe in-te serti scöggi ch'i spuntan pasàndu da-a Muntâ du Trabichettu, e prìe ch'u gh'è, e ciǜ tante e sun di scisti a baze de quarsu, ch'i se prezentan ben scciapê, cu-in cuû tra u giancu e u giânu, fin a-u verde, mustranduse unte se e vegnan tuchê.

Sciü-u munte u se ghe tröva paégge câve de prìa, ciǜ üna de marmu sciü-u röza, cun venaǜe in russu. Du restu l'anbiénte natüâle u l'è pìn de custi e de scöggi, mentre a-i sö pé inti ténpi andêti u se ghe truvava de vigne e di oîvi, ciǜ quarche boschéttu de rùe.

 Stòja 
 Origine du numme 
U nu l'è segǜu da dund'u vegne u numme Trabichettu, ma dandu améntu a quéllu ch'u scriveva Vincenzo Bosio, u ghe saieva stêtu dêtu pé via de asperitê du terén, cìn de scöggi, garbi e precipìssi, ch'i l'han de lungu purtòn a cunsciderà sti sciti cumme nu guêi praticabili. A stu fêtu se ghe va a zunze a vegetasiùn, ch'i ghe bundavan i brüghi, e nazaòlle e âtre ciànte servêghe.

 Preistòja 
A primìscima frequentasiùn da vaâ du Maémua da parte de l'òmmu a l'è da fissà tra i 55 000 e i 42 milla ànni fa, êpuca ch'i ghe remuntan i resti truvê in-te Armélle, tréi garbi inta rocca ch'u n'ha parlòn pe' primmu u canonicu Nicolò Morelli, du 1891. Da-i stüddi fêti da stu chi e da l'Arturo Issel u l'êa stêtu recüperòn di òssi de bestie cumme ōxélli, lévre e porchi servêghi, in moddu du tüttu scìmile a quantu truvòn dréntu a-i Scöggi Negri. De cuntu ascì i atràssi de prìa ch'u l'è vegnǜu föa, fêti de quarsu, i sun tipichi de 'n periudu ch'u l'è u Paleuliticu de mézzu, ma u gh'è quarche testimuniansa de arnézi pròpiu fêti d'òssu. 

Âtru scitu dund'u gh'è de testimunianse antìghe a l'è a Rocca de Fene, nu distante da Cian de l'Öiu, dunde in-ti mèximi ànni de descuvèrte fête in-te Armélle, u Morelli u marca ch'u l'è stêtu truvòn tréi picòsse de metallu da in canpagnòlu du postu, a quêxi 6 mêtri de prufunditê. Doppu di analizi cunpiǜi, u s'è scuvèrtu che i töcchi recanpê i l'êan cunposti de 'na lega cu-in bassu cuntegnǜu de stagnu, segnu ch'i devan vegnîne da l'antìga etê du brunzu. Stu scitu lì u l'è de lungu stêtu ligòn a de antìghe stòje de bàzue, tantu che u numme "Rocca de Fene" u ne vegne da-u dialettu "fé", ch'u se ghe dixeva tantu a-e crave servêghe cumme a-e fate.

 Etê antìga 
I sciti tra a Rocca de Fene e u Trabichettu i sun stêti ben frequentê in-ti ténpi avanti di rumén, tantu ch'u l'è stêtu truvòn ascì testimuniànsa d'in castelâ ch'u saieva stêtu tiròn sciü tra u IV e u V seculu a.C. da-e pupulasiùi ligüri antìghe, pe' difendise da-e génte ch'i ne vegnivan da-u de föa. I s'êan sernǜi difêti 'na fàscia ben prutezǜa da-e curénti, giâ a meridiùn. 

Da ste parte u l'è stêtu dunque rinvegnǜu ancù i resti de miagge a l'in giu, ciǜ quélla ch'a se pénsa a secce a traccia de 'na cabànna a triangulu, dund'i gh'êan fina di töcchi de teracötta fêti sciü-u postu, che insémme a di âtri reperti i fan pensâ ch'a ghe fusse 'n'ecunumia mesccia tra u tegnì e béstie e a cultǜa da têra.

Du restu u gh'êa ancù e seménse di legümmi, ciǜ i segni d'in fögâ, vistu ch'u se brüxava i avê, fêtu ch'u ne dixe cumme l'anbiénte u duxeva êsse ciǜ riccu de boschi de cumm'u l'è a-a giurnâ d'ancö. A ògni moddu a datasiùn a saieva da mette ancù de primma, a-u seculu VII a.C. Scicumme che i scavi ch'u l'è stêtu inandiòn a-a fìn du Növeséntu i l'han purtòn a-a lüxe di sö ciǜ in bassu, u l'è segnu ch'u ghe puxeva êsse zà de prìmma in vilaggiu frequentòn da l'òmmu. Âtru rinveniméntu de cuntu u l'è stêtu quéllu de, se pénsa,  'na tunba a câru, scicumme che du 1929 u se gh'è truvòn di antìghi serciui de röe sciü ün di fianchi da còlla, vèrsu a Rocca de Fene, cun tantu de töcchi de osse. 

Sti ürtimi i sun vegnüi föa de doppu ch'u gh'è stêtu di travàggi in-ta cava ch'a se tröva ai pé du munte, asemme a 'na mànega d'arnézi de fêru, cumme ina punta de 'na lansa e 'n pügnâle. Sti ritruvaménti i fan pensà ch'u fusse ciǜ in recantu dund'u se ghe meteva a roba, ma du restu u gran nümeru de töcchi spanteghê, quêxi 200, u nu l'ha permìsciu d'andà ciǜ a fundu cu-e indagini.  

 A crûxe du Trabichettu 
Raprezentâ sciü-u stemma du cumǜn, segundu a tradisiùn a crûxe a se truvava zà sciü-u Trabichettu da-i ténpi antìghi, foscia da quand'u gh'êa stêta a pèste, du 1525. U se sa che de segǜu a l'êa in pé du 1776, cumme mensönòn da-u Attilio Accame in-tu sö saggiu storicu.

Di primmi de l'Öttuséntu u se sa che a crûxe a vegne abatǜa ténpu di fransezi, pe' vegnì turna tiâ sciü sentusinquant'ànni doppu, pe' vuluntê de génte da Prìa, guidê da-u prève Don Guaraglia. A benedisiùn a vegne dêta a-i 12 d'agustu du 1945 da Don GioBatta Maglio, in-ta ricurénsa du primmu ànnu pasòn da l'ürtimu bunbardaméntu sciü-u paìze.

A növa crûxe, de légnu, a l'è stêta caciâ zü da-a buriâna fra-i 7 e i 8 de nuvénbre du 1964, abatǜa a partì da-u bazamentu, a l'êa chéita in mêtru ciǜ a valle, cu-a simma giâ vèrsu a maîna. Quélla ch'a se vegghe ancö, a l'è stêta miscia in pé a-i 10 de seténbre du 1965, cumisciùnâ a-i ciantê Camed, che zà i l'axevan dêtu agiüttu a tiâ sciü quélla veggia, de lungu sutta a-a cǜa du Don Guaraglia.

Sta lì a l'è fêta de fêru, cu-e mezǜe ch'e sun mèxime franche a quélle ch'a gh'axeva quélla de légnu, âta 7 mêtri, cun tantu de inestu sciü-a baze de 80 citti e cu-ina larghéssa de 1.5 mêtri pe' brassu, 6 quintâli in-te tüttu. I ciòddi ch'u gh'è, insémme a-a scrîta INRI, i vegnan da-a crûxe ch'u gh'êa de primma, scistemê sciü sta lì pròpiu u dì ch'a l'è stêta muntâ sciü-u Trabichettu. I ürtimi travàggi fêti a-a crûxe i remuntan a-u 2020, quand'a l'è stêta rangiâ e tenzǜa de russu.

 Bibliografìa 







 Nòtte 

 Âtri prugètti 

Categorîa:Montàgne da Ligùria
Categorîa:A Prìa