San Martìn de Tours

San Martìn de ToursMartinus in latìn (Sabarìa, 316 ca. - Candes, 8 de nuvèmbre du 397) u l'è stètu in vescu e in militâre rumàn d'u(r)igine panôna, vene(r)àu fra i santi ciü impurtanti da religiùn cristiâna. U l'è u vescu de Tours ciü cunusciüu, insemme au Grego(r)iu de Tours.

A sò vitta a l'è cunusciüa survetüttu grassie aa Vita sancti Martini, scrìta du 396-397 dau Sulpicius Severus, ch'u l'è stètu ün di sò discepuli. A devusiùn a San Martìn a l'è manifestâ pe' primmu daa sò relicchia ciü impurtante, a mantelìna o capòttu ch'u l'ha spartìu cu'in pòve(r)u. A cumensà dau seculu V, u cültu du santu u l'ha fètu nasce in cìclu de agiugrafìe dund'e sun cuntèi e sò asiùi.

U Martìn u l'ha purtàu a pratica di muneghi inta Gallia de mezzu, in gì(r)u aa Lòira, mèntre ciü a meridiùn i gh'é(r)an i muneghi de Lérins e quelli du Johannes Cassianus. U sò cültu u s'è spantu inte tütta l'Europa de punènte, partèndu da l'Italia e, survetüttu, daa Gallia, dund'u l'è vegnüu u patrùn de pa(r)entèlle meruvingia e carulingia. In gì(r)u pe'u mundu e ghe sun pa(r)egge gêxe dedichèi a San Martìn e, fra de ste lì, e se ponen regurdà ancù unze catedrâli, a Belün, Bratislava, Bydgoszcz, Eisenstadt, Leicester, Lücca, Mainz, Ourense, Rottenburg am Neckar, Spišská Kapitula e Utrecht.

A fèsta de San Martìn a cazze ai 11 de nuvèmbre, inta ricurènsa du sò füne(r)âle du 397, mèntre de votte u l'è festezàu ascì ai 4 de lüju, in memo(r)ia da sò cunsacrasiùn episcupâle du 371. A gêxa urtudossa a u regòrda in cangiu ai 12 d'utùbre.

 Vitta 
 E funte 
A sò biugrafìa a ne vegne pe'u ciü daa Vita sancti Martini (Vitta de San Martìn) scrìta du 396-397 dau Sulpicius Severus, ina sto(r)ia ch'a l'è sübitu vegnüa in mudélu de mòdda inte l'agiugrafìa ucidentâle, duve(r)àu ancù pe' di seculi. U Suplicius u g'ha zuntu ascì de létte(r)e, duve(r)èi intu detaju pe' regurdà a mòrte du Martìn, e ancù in âtru libbru, u Gallus o Dialughi in sce virtü de Martìn, ch'u l'è ina recampâ di mi(r)aculi fèti dau santu. Sta leteratü(r)a agiugrafica, ch'a l'è pe'u ciü legenda(r)ia e archetipicaL'Ernest-Charles Babut, stò(r)icu du religiùn cristiâna antìga, u cunscide(r)a a Vita sancti Martini cumme ina legenda agiugrafica sènsa de fundasiùi stò(r)iche, cfr. , a g'ha pe(r)ò di elemènti ch'i sun bèn ciü stò(r)ichi.

Du V e du VI seculu, u Paulìn de Périgueux e u Venansiu Furtünàu i l'han fètu muntà a glo(r)ia de asiùi du Martìn, scrivèndu in'âtra Vita sancti Martini in vèrsi. San Grego(r)iu de Tours u l'ha cuntàu ascì l'imprinsippiu du cültu de San Martìn intu sò libbru De virtutibus sancti Martini (E virtü de San Martìn).

 Zuentù 
Segundu quant'u scrive u Grego(r)iu de Tours intu sò Decem libros historiarum (Dexe libbri de sto(r)ia, meju cunusciüu cumme a Sto(r)ia di Franchi), u Martìn u l'è nasciüu du 316Intu detaju, u Grego(r)iu de Tours u scrìve: 

E ciü: in Panônia, inta sitè de Sabarìa, d'ancöi a sitè de Szombathely, in Unga(r)ìa. Pe' cuntra, u Sulpicius Severus u l'ha scrìtu cumme dàtta u 336, che pe(r)ò a l'è mênu piâ pe' buna dai stò(r)ichi: defèti, l'agiografu u l'ha duve(r)àu in ànnu ciü tardu pe' sbascià u tèmpu passàu dau Martìn sutt'au servissiu militâre, scicumme che passà tanti ànni inte l'esèrcitu alantu(r)a u l'é(r)a in blòccu a utegnì e càreghe ciü âte inta Gêxa, e stu fètu u l'andaxeva cuntru aa vuluntè du biografu de presentà u Martìn cumme in exemplumU cuntu fètu dau Sulpicius Severus u pòrta a in servissiu militâre de sinqu'ànni, a partì dau sò imprinsippiu a l'etè de chinz'ànni, e dunca, u Martin u l'è fètu nasce du 336, vint'ànni primma de quande u l'ha piàu i vûti. Cfr. .

U pa(r)e du Martìn u l'é(r)a in tribunus militum de l'impe(r)u rumàn, in âtu ufisiâle inte l'aministrasiùn de l'esèrcitu e, pe' stu fètu, de prubabile u nu l'è in câxu u numme de Martinus, "dedicàu a Marte", divinitè da guèra pe'i rumèi. U Martìn a l'è andètu apröu au pa(r)e, a Pavìa, quand'u l'è stètu trasfe(r)ìu inte quella sitè. Aa scö(r)a, de prubabile u fiö u l'è intràu in cuntattu cu'i cristièi, ina cumünitè che alantu(r)a a l'é(r)a in gran svilüppu. A l'etè de dex'ànni, u Martìn u l'ha mustràu u dexide(r)iu de cunvertìse a sta religiùn, ti(r)àu dau servissiu de Cristu.

 Servissiu militâre 
miniatura|Miniatü(r)a du Livre d'heures d'Étienne Chevalier cun di mumènti da vitta de San Martìn
In qualitè de fìu d'in magistràu militâre, u Martìn u l'andaxeva apröu au pa(r)e quande ch'u l'é(r)a trasfe(r)ìu d'inte ina guarnixùn a l'âtra, pe' restà cuscì ligàu a l'ereditè da cariêra du pa(r)e, vutàu au cültu impe(r)iâle. U pa(r)e, ragiàu cu'u fìu pe'u sò cunversciùn aa növa fêde, u g'ha dunca cumandàu d'intrà inte l'esèrcitu a chinz'ànni, scibèn che l'etè legâle pe' fâlu a fusse de disètteDe ciü, u Suplicius Severus u cunta:. L'è prubabile che u Martìn u l'agge acetàu sta decixùn pe' nu ruinà a pusisiùn suciâle da famìa, tantu ch'a l'é(r)a forte a sò vucasiùn cristiâna.

A ògni moddu, u Martìn u nu l'è intràu in servissiu cumme in surdattu nurmâle ma, in qualitè de fìu d'in vete(r)àn, u l'axeva u graddu de circitor e u dirittu a êsse pagàu u duggiu. A funsiùn du circitor a l'é(r)a quella da fà a runda de nötte e de cuntrulà e pustasiùi de guardia da guarnixùn. Alantu(r)a, u zùenu u gh'axeva ascì in scciavu ma, pe'i sò agiografi, u l'é(r)a tratàu da vellu cumme in frè.

 Ca(r)itè de San Martìn 
sinistra|miniatura|Antoon van Dyck, San Martìn u spartisce a sò mantelìna cu'in pòve(r)u, 1621, gêxa de San Martìn de Zaventem 
A scêna da ca(r)itè de San Martìn, a ciü cunusciüa da Vita Sancti Martini du Sulpicius Severus, a l'è fra e legende da vitta au santu.

Mèntre ch'u l'é(r)a asegnàu in Gallia, a Amiens, int'ina sè(r)a d'invèrnu du 334 u Martìn, legiuna(r)iu de dixött'ànni, u l'ha spartìu a sò mantelìna militâre (a clàmide, fèta d'in retangulu de lâna) cu'in pòve(r)u ze(r)àu dau frèidu, scicumme ch'u nu gh'axeva ciü i dinèi da paga, avèndula distribuìa a reu. Quella nötte, in sögnu u gh'è cumpa(r)ìu u Segnû, vestìu cu'u mèximu scciancùn da mantelìna. U rèstu da sò mantelìna, dìta a capa, ciü tardi a l'è stèta missa int'ina stansia pe' l'adu(r)asiùn di fedeli, faxèndu nasce a sta mane(r)a a pa(r)olla "capélla" Cfr. Le Petit Robert: "Inte tanti pòsti i prèvi i sun ciamèi capelèi (capellani), scicumme che fìn da l'antighitè i ré da Fransa, quande i l'andaxevan in guèra, i se purtavan apröu a mantelìna du beàu San Martìn, ch'a l'é(r)a cunservâ int'ina tènda che, da sta mantelìna, a l'ha piàu u numme de capélla (a capa capella vocata chapele 1080; latìn pupulâre capella "pòstu dund'a l'é(r)a cunservâ a mantelìna de San Martìn", da cappa).

 Campagna cuntr'ai Alemanni 
Intu mese de marsu du 354 u Martìn u l'ha piàu parte aa campagna in sciu Ren cuntr'ai Alemanni, parte de guère fra l'impe(r)u e i barba(r)i, pe' truvâse cuscì a Civitas Vangionum, sitè da Renania. Pe'i cumandamènti da sò religiùn, u Martìn u s'è refüàu de cumbatte e, pe' fà pröva de nu êsse in pu(r)iusu e de credde inta pruvidènsa e inta prutesiùn divìna, u s'è ufèrtu cumme scüu ümàn. Missu in cadêne e mustràu ai desenemighi, pe' de raxùi scunusciüe i barba(r)i i l'han dumandàu a pâxe ciütòstu che cumbatteSto(r)ia intu rèstu de . Sta sto(r)ia, mi(r)aculusa, a l'è üna de quelle ch'e sun stète pièi e purtèi avanti sètte seculi ciü tardi dau Jacopo da Varazze inta Legenda Aurea, cu'in genere ch'u l'è restàu in voga pe' tütta l'etè de mezzu.

Pe'u Sulpicius Severus, de de lì u Martìn u l'ha prestàu de servissiu inte l'esèrcitu ancù pe' dui ànniPe' in'âtra tradisiùn, u Martìn u l'ave(r)ea servìu intu còrpu d'élite di Alæ Scolares., de lungu inte l'ünitè de cuntu da guardia impe(r)iâle ch'u g'ha fètu parte pe' vint'ànni. Inte tüttu, u sò servissiu u l'è andètu cuscì avanti pe' vintisinque ànni, ch'u l'è u tèmpu passàu de sòlitu dai ausilia(r)i inte l'esèrcitu rumàn. Mèntre ch'u l'é(r)a ancù inta guarnixùn de Amiens, int'in mumèntu de passaggiu fra in regnu e quellu de dòppu, intu giurnu de Pasqua u Martìn u s'è fètu batezâ.

 Martìn e(r)emittu 
miniatura|Simone Martini, San Martìn u renunsia aa sò vitta militâre, ànni 1320, baxìlica de Assisi
Du 356, dòppu ch'u l'ha lasciàu l'esèrcitu, Martìn u l'è andètu a Poitiers da l'Ila(r)iuA dàtta a l'è scrìta, nu gua(r)i precisa, dau Grego(r)iu de Tours:, vescu da sitè dau 350. L'Ila(r)iu u l'axeva a mèxima etè e u l'é(r)a in âtru cristiàn u(r)igina(r)iu de l'aristucrasìa, scibèn ch'u s'é(r)a cunvertìu da ciü veggiu e u nu l'é(r)a gua(r)i alecàu aa murtificasiùn e ciü inteletuâle. A ògni moddu l'Ila(r)iu u l'è piaxüu au Martìn, ch'u l'è dunca andètu a stâghe insemme.

A cariêra de surdattu a l'impediva pe(r)ò au Martìn de vegnì prève e vellu u l'ha refüàu a càrega de diacunu che u vescu u gh'axeva ufèrtu. U Martìn, cumme i prufêti Elia e Eliseu, u l'ha risevüu u pute(r)e de taumatürgu, faxèndu rinvegnì in mòrtu ciü che tante guarixùi, e ascì quellu de esurcistaFèti cuntèi inte . Inte stu viaggiu pe' Poitiers, u se dixe ch'u l'agge incuntràu fina u Diavu.

Mèntre ch'u se truvava in sce Arpi, ina votta u l'è atacàu dai breganti e, quande ün di laddri u g'ha dumandàu se u gh'axeva de pu(r)a, u Martìn u g'ha respòstu ch'u nu l'é(r)a mai stètu cuscì cu(r)agiusu e ch'u sentiva de cumpasciùn pe'i breganti. Alantu(r)a u l'ha cumensàu a mustrâghe u Vangelu e, missu turna in libertè, ün di laddri u g'ha dumandàu de pregà insemme.

De quelli tèmpi, a religiùn cristiâna a pativa ina gran divixùn e de guère fra a curènte du prève Arius, ch'a refüava a natü(r)a divìna de Cristu, e u creddu ufisiâle da Trinitè. I a(r)ièi i l'axevan fètu cazze in ruìna e scurì l'Ila(r)iu de Poitiers, trinita(r)iu, mèntre u Martìn u l'è stètu avertìu in sögnu de ciapà a stradda pe' l'Illiria e cunvertì i soi. Lì, u Martìn u l'ha cunvertìu a ma(r)e, mèntre u pa(r)e, pe' mantegnì u sò stàttu suciâle, u l'ha refüàu de cangià de fêde.

Inte l'Illiria u creddu a(r)iàn u l'é(r)a quellu da ciü parte da pupulasiùn e u Martìn, ch'u l'é(r)a in trinita(r)iu, u l'ha avüu de prubabile de beghe cu'i a(r)ièi, scicumme ch'u l'è stètu früstàu in pübbricu e caciàu de de lì. Rivàu a Milàn, u s'è truvàu int'in'âtra tèra a magiuransa a(r)iâna e u l'ha finìu p'êssene turna scurìu. Insemme a in prève u l'ha fètu San Michê in sce L'Ìsu(r)a desèrta d'Arbenga, a Gainâ(r)a, dund'u l'ha campàu mangiandu de raìxe e de èrbe servèghe. Pe' sbaju u n'è stètu fina invelenàu, mangiandu de l'ellebo(r)u, ch'u l'ha missu a pe(r)ìgu de mu(r)ìgheL'ellebo(r)u, pe'i antìghi, u l'é(r)a in remediu pe'i matti, cumm'u regòrda u pruvèrbiu helleborum sumpsit ("u gì(r)a pe'a campagna")..

Du 360, cu'e decixùi pièi dau cunseju de Nicêa, i trinita(r)i i l'han turna piàu a sò infruènsa pulitica e l'Ila(r)iu u l'è turnàu cumme vescu da sò diocexi, cu'u Martìn ch'u l'è vegnüu inderé a Poitiers ascì.

Du 361, a l'etè de 44 ànni, u l'ha fètu San Michê int'ina tegnüa gallu-rumâna che l'Ila(r)iu u gh'axeva mustràu da vixìn a Poitiers. Lì drentu, u Martìn u g'ha fundàu in e(r)emu picìn, missu segundu a tradisiùn a öttu chilòmetri daa sitè, inte l'abasìa de Ligugé, dund'i ghe sun rivèi i sò discepuli pe' fundà a primma cumünitè de muneghi da Gallia. D'inte stu primmu munastê u Martìn u l'ha purtàu avanti a sò ativitè d'evangelisasiùn pe' dex'ànni, cumpindughe i sò primmi mi(r)aculi, ch'i l'han fètu cunusce fra e gènte cumme in òmmu santu.

 Vescu de Tours 
sinistra|miniatura|U reliqua(r)iu, da fìn du Trexèntu, ch'u se credde cuntegnì a tèsta de San Martìn. A l'imprinsippiu cunservàu inta gêxa de Soudeilles, au dì d'ancöi u l'è au Louvre
Du 371, a Tours, aa mòrte du vescu Lidoire e gènte da sitè e l'axevan dumandàu u Martìn cumme vescu, ma l'e(r)emittu u l'axeva ciapàu in'âtra stradda e u nu ghe interesava a càrega. E gènte e l'han dunca rapìu e fètu vescu ai 4 de lüju, sènsa u sò cunsènsu: u Martìn u l'ha piàu pe' buna a decixùn credènduse ch'a fusse a vuluntè divìna, int'ina mane(r)a scimile a quante u l'è turna capitàu du 435 pe'u vescu Eucherius de Liùn.

Pe' cuntra, u Martìn u nu piaxeva gua(r)i ai âtri veschi dètu ch'u l'é(r)a tüttu desandiàu pe'e sò murtificasiùi e pe' tütte e privasiùi ch'u se dava, purtandu di vestì urdena(r)i e rüsteghi.

Alantu(r)a, scibèn ch'u l'é(r)a vegnüu vescu, u nu cangia u sò moddu de vìve. De ciü, u l'ha fètu nasce u növu e(r)emu de MarmoutierU numme Marmoutier u vö dì u "grande munastê", da mar, "grande" in gallicu., missu 3 km a nòrd-èst de mü(r)aje da sitè e ch'u l'é(r)a in scitu de puvertè, murtificasiùn e preghe(r)a. I muneghi de Marmoutier i l'axevan da vestìse cun da stoffa urdena(r)ia cumme u San Giuàn Batìsta, ch'u l'é(r)a vestìu de pèi de caméllu. Lì, i cupiavan di manuscrìti e i pescavan inta Lòira, cu'ina vitta ch'a se sumejava a quelli di primmi apòstuli cumm'u gh'è scrìtu inti Vangeli, fina a stà inte de gròtte fra e culìne de Lòira, cà di muneghi e(r)emitti. Stu munastê u l'é(r)a fabricàu de legnu, cu'u Martìn ch'u staxeva int'ina cabanna de dunde u caciava e apa(r)isiùi du Diavu e u discuriva cu'i ange(r)i e i santi.

Intu mèntre ch'u viagiava a piotte pe'e campagne, cu'a soma e lungu a Lòira, u Martìn u l'é(r)a cumpagnàu de lungu dai sò muneghi e discepuli, survetüttu pe' de raxùi de segü(r)essa scicumme ch'u l'andaxeva bèn da distante da Tours. Defèti, mèntre inte âtre diocexi l'auturitè du vescu a se limitava pe'u ciü ae mü(r)aje da sitè, quella du Martìn a ne sciurtiva de de fö(r)a pe' rivà inte l'entrutèra. U pà defèti ch'u secce passàu pe'a ciü parte da Gallia e, dunde u nu l'ha pusciüu andà, u g'ha mandàu i sò muneghi. Scicumme che alantu(r)a e campagne e l'é(r)an pe'u ciü de religiùn pagâna, quande ch'u ghe passava u l'ha cumandàu de derucà tempietti e iduli: presèmpiu u se cunta ch'u l'agge fètu tajà in pìn sacruDe sto(r)ie scrìte intu .

U Martìn u l'ha predicàu in moddu cè(r)u ai cuntadìn, cumandandu cu'u sò esèmpiu u rispèttu e de refüà ògni viulènsa. U l'ha predicàu cu'e pa(r)olle e cu'a fòrsa, parlandu ai fiöi e a tütti i âtri grassie aa sò cunuscènsa da vitta pòve(r)a, duve(r)andu de parabule fassili da capì, pròpiu cumm'u faxeva u Segnû: presèmpiu u dixe de ina pegu(r)a tusâ che "a rispètta i cumandamènti du Vangelu ch'i sun fundèi in scia cundivixùn".

Faxèndu sustituì i santua(r)i du creddu pagàn cun de gêxe e di e(r)emi, scicumme ch'u cunusceva bèn i cuntadìn e quellu ch'i gh'axevan de besögnu, u s'è dutàu di moddi pe' cunvertìli, int'in tèmpu quande a religiùn cristiâna a l'é(r)a pe'u ciü ürbâna. Segundu u Grego(r)iu de Tours, vellu u l'ha fètu fundà e paròcchie de Langey, Sonnay, Amboise, Charnisay, Tournon e Candes. U munastê de Marmoutier u l'è cuscì vegnüu in scitu de scö(r)a pe' l'evangelisasiùn de campagne, tantu ch'u l'è de fètu a primma base pe'a difuxiùn du cristianeximu inta Gallia.

U Martìn de Tours u s'è truvàu a Trier quande che i veschi spagnòlli Idacius e Ithacius i l'han dumandàu a l'impe(r)atû Mascimu de cundanà u Priscillianus, cumm'u l'è stètu, cun l'acüsa d'êsse in stregùn. U Martìn, quande ch'u s'è incuntràu cun l'Ambröxu de Milàn, delegàu de l'impe(r)atû Valentiniàn II, u g'ha pe(r)ò dumandàu a grassia pe'u Priscillianus. Scibèn che l'Ambröxu, menasàu de mòrte da l'impe(r)atû, u nu gh'agge dètu amèntu, u Martìn u l'ha utegnüu au mèximu che i discepuli de l'e(r)exìa i nu fussen atachèi. Ciü tardi, u Pappa Siricius u s'è dìtu ascì cuntra(r)iu ai prucèssi du MascimuStu fètu u l'è registràu numma che inte .
miniatura|Simone Martini, A mòrte de San Martìn, ànni 1320, baxìlica de Assisi
De dòppu, u Martìn de Tours u l'ha cuntinuàu a refüâse de pià parte ae asemblêe di veschi e stu fètu, insemme ae sò asiùi pe' sarvà u Prisciallianus daa mòrte, u l'ha fètu suspetà d'e(r)exìa. L'impe(r)atû Teudôsiu I, a ògni moddu, u l'ha dichia(r)àu che e decixùi du Mascimu in simma a sti fèti e nu gh'avessen de valû, cun l'Ithacius ch'u l'è stètu levàu daa càrega passàu quarch'ànnu mèntre l'Idacius u s'è dimessu pe' sò vuluntè.

Intu mèntre, Marmoutier u cuntava de in'utantêna de muneghi ch'i vivevan in cumünitè e ch'i ne vegnivan pe'u ciü da l'aristucrasìa e, pe' stu fètu, u Martìn u gh'axeva ina gran infruènsa tantu da êsse risevüu da l'impe(r)atû mèximu, che u(r)amài u l'axeva di ligammi strèiti cu'u putere di veschi. A ògni moddu, a to(r)a cun l'impe(r)atû, u Martìn u cuntinuava a servì pe'u primmu u prève ch'u u cumpagnava, pe' fà mustra de cumme a vitta religiusa a fusse ciü èrta fina da càrega impe(r)iâle.

In giurnu, mi(r)andu a di uxélli ch'i pescava ratelâse pe' di pésci, u l'ha mustràu ai sò discepuli che i demuni i se ratèllan au mèximu e anime di cristièi e, de de lì, sti uxélli i l'han piàu u numme du vescu: i sun i martìn pescaùi.

Vèrsu a fìn da sò vitta, a presènsa du Martìn a l'è dumandà pe' paxià i prèvi de Candes, paìse a punènte de Tours: l'impurtansa de l'ünitè da Gêxa a l'ha spunciàu u vescu, u(r)amài veggiu, a bugiâse fìn lìA Candes u San Martìn, "13° apòstulu", u l'ave(r)ea lasciàu in legàu in furma d'ina "patena metallochrystallino" (o patêna de serpentìn) cunservâ, inti tèmpi gallu-rumèi, intu cö du vicus ch'u gh'é(r)a. L'ugèttu sacru u l'axeva, cumme virtü ciü impurtante, quella de gua(r)ì i "ma(r)otti ch'i u dumandavan cun fêde". De ciü, u santu patrùn, da sò fundatû u l'ave(r)ea lasciàu in ereditè aa gêxa de San Martìn de Candes ina patêna de cu(r)û blö che, pe' cuntu du Grego(r)iu de Tours, a l'é(r)a pròpiu du Martìn.. U sò intervèntu u l'è sciurtìu a rangià a questiùn ma, u giurnu de dòppu, ai 8 de nuvèmbre du 397, u Martìn u l'è mòrtu a Candes, in sc'in léttu de senne aa mane(r)a di santi. Segundu de sto(r)ie, au mumèntu da sò mòrte u còrpu du vescu u paxeva giancu cumme a nêve.
sinistra|miniatura|A tumba de San Martìn
A sarma du vescu, cuntesa fra e gènte du Poitou e da Touraine, a l'è stèta purtà vìa dai segundi che, pe'a tradisiùn du pòstu, i l'ave(r)ean sgranfignàu u còrpu faxèndulu passà pe' in barcùn. A sarma a l'è stèta dunca purtâ in barca lungu a Lòira fina a Tours, dund'u l'è stèta interâ ai 11 de nuvèmbre intu campusantu cristiàn ch'u gh'é(r)a au de fö(r)a da sitè, cu'ina pôsa intu viaggiu in curispundènsa de dund'a l'è stèta ciü tardi fabricâ a capélla du Petit-Saint-Martin. A sò tumba a l'è vegnüa in scitu de pelegrinaggiu bèn impurtante e, pe'u Grego(r)iu de Tours, du 437 u vescu Brissiu u g'ha fètu fabricâ a custrusiùn de legnu ch'a cunservava a tumba e a mantelìna (capa), a pià cumme dìtu u numme de capélla. Pe'a gran impurtansa de stu santua(r)iu, u San Perpetuus, vescu de Tours, u l'ha fètu fabricà au sò pòstu a primma baxìlica de San Martìn, cu'a tumba du santu, cunsacrâ ai 4 de lüju du 470.

Ina legenda a cunta che e ciante i sa(r)evan sciu(r)ìe, intu mezzu de nuvèmbre, quande u còrpu du santu u l'ha viagiàu pe'a Lòira fra Candes e Tours, cun stu fètu ch'u l'ha dètu u(r)igine au dìtu da "stè de San Martìn"A primma mensiùn cunusciüa de stu dìtu a se tröva int'ina létte(r)a mandâ daa Madame de Sévigné a sò fìa, cu'a dàtta di 11 de nuvèmbre du 1675ː "E l'emmu ina picìna stè de San Martìn, frèida e vìva, ch'e prefe(r)isciu a l'ègua; e sun sempre de fö(r)a vestìa cumme in lù mana(r)uː u mè umû u cangia tantu segundu u tèmpu; dunca, pe savé cumme ch'e staggu, u baste ch'i lezèi e stélleː ma a vòstra Pruvènsa a ve di(r)à de lungu de ma(r)aveje; u ciü bèllu tèmpu u nu ve dixe ninte, i ghe sèi tròppu aviâ; nüiâtri pe' cuntra e veghemmu mai pôcu u sû ch'u ne dà ina gran felisitè.. U sucesû du Martìn a Tours u l'è stètu San Brissiu, ün di sò discepuli.

 Cültu 
miniatura|A Cutilda, mujé du ré Cluduvéu I, ch'a prega davanti aa tumba de San Martìn, miniatü(r)a intu Grandes Chroniques de France, manuscrìtu du Trexèntu
 Fransa 
 Tours 
A l'imprinsippiu du V seculu, u Brissiu de Tours, sucesû du Martìn cumme vescu da diocexi de Tours, u l'ha fètu fabricà in u(r)ato(r)iu in curispundènsa da tumba du santu.

Dapöi, st'u(r)ato(r)iu u l'ha lasciàu u pòstu a ina gêxa culegiâ de l'818, ricustruìa e slargâ de dòppu de incursciùi vichinghe du 1014 e du gran fögu de Tours du 1203, pe' vuluntè de l'Hervé de Buzançay. A baxìlica de San Martìn a l'è vegnüa in scitu pe'i pelegrìn metèndu in mustra e òsse du santu, cunservèi int'ina càscia d'ò(r)u dau 1424, fèta fabricâ dau ré Carlu VII. Cu'u tèmpu, l'abandùn e l'antighitè du scitu, curpìu ascì daa viulènsa de guère de religiùn (survetüttu da parte di ugunòtti du 1562), du 1797 i l'han purtàu a vorta a vegnì zü, cu'a baxìlica ch'a l'è stèta derucâ du tüttu de l'Öttusèntu. A custrusiùn de de növe vìe a l'ha lasciàu in pé numma che e tûre du Relö(r)iu e quella du Carlu Magnu, ch'a l'è vegnüa zü ascì du 1928. A l'ürtimu, fra u 1886 e u 1924, a l'è stèta custruìa a baxìlica ch'a se pò ancù vegghe, ciü picìna.

 Gallia rumâna e franca 
sinistra|miniatura|Prìa a Candes ch'a marca a via sancti Martini, camìn da pelegrìn legàu au santu. A sigla a vö dì "Decanàu de San Martìn".
L'impurtansa stò(r)ica de San Martìn de Tours, ch'u l'axeva l'ami(r)asiùn de gènte di sò tèmpi, cumme u Sulpicius Severus e u Paulìn da Nola ch'i l'han piàu a mudélu, a l'è ligâ survetüttu au sò ròllu inta fundasiùn di primmi munastèi da Gallia.

A pusisiùn de primmu cuntu de San Martìn inta litürgia e inta leteratü(r)a religiusa a ne vegne pe'u ciü da l'ativitè de San Perpetuus, ch'u n'ha scrìtu in Indiculus di mi(r)aculi missi in rimma dau Paulìn de Périgueux e dau Grego(r)iu de Tours, che aa mèxima mane(r)a u l'ha scrìtu ina lista de mi(r)aculi fèta vurtà in rimma au Venansiu FurtünàuU Grego(r)iu de Tours u l'ha sernüu pròpiu a mòrte de San Martìn pe' marcà a fìn du primmu libbru da sò Decem libros historiam, ina sto(r)ia di Franchi.. Ai tèmpi du Cluduvéu I a remunta a decixùn de numinà San Martìn a patrùn du regnu di Franchi e da pa(r)entèlla di Meruvingi.

A mantelìna de San Martìn, ch'a l'è stèta mandâ cumme relicchia aa capélla palatìna de Aquisgrana pe'u Carlu Magnu, cumme dìtu a l'è a l'u(r)igine da pa(r)olla "capélla" cu'in primmu rife(r)imèntu au scitu dund'a l'é(r)a cunservâ a capa du santu, ch'a l'é(r)a purtâ in bataja e duve(r)â cumme gunfa(r)ùn. Inte l'icunugrafìa a mantelìna a l'è pitü(r)â de sòlito de russu o se nù de blö, cu'in sbaju scicumme che inte quella ucaxùn a Amiens u Martìn u purtava a clàmide gianca de tütti i cavalieri da guardia impe(r)iâle. Sta mantelìna a sa(r)ea ascì a l'u(r)igine du nume(r)attu "Capétu", ch'u l'è pöi vegnüu u numme da pa(r)entèlla di ré da Fransa: i Capetingi.

 Unga(r)ìa 
Nasciüu inta regiùn alantu(r)a cunusciüa cumme a Panônia, u cültu de San Martìn u l'è rivàu inta sò sitè d'u(r)igine grassie au Carlu Magnu. Vellu, de dòppu da campagna cuntr'ai Àva(r)i du 791, u l'è andètu de persùna a Sabarìa pe' unu(r)à a patria du santu. Aa fìn du IX seculu, quande che i unga(r)i i se sun cunvertìi aa religiùn cristiâna, u Steva I, pe' rinfursà a sò regnu, segundu e cronache u l'ha dumandàu d'agiüttu au San Martìn primma da bataja cuntr'au sò barba Koppány, de religiùn pagâna, faxèndughe u vutu de rinfursâne u cültu. De dòppu da bataja de Mohács du 1526 e a decixùn da mescià a capitâle a Presburgu, u castéllu e a catedrâle de San Martìn i sun vegnüi i növi scimbuli du pute(r)e du ré.

 Ligü(r)ia 
miniatura|Giömu Grafigna, U sögnu de San Martìn, 1893 ca., gêxa de San Martìn de Tui(r)àn
Fra a Ligü(r)ia e u santu u gh'è in ligamme dirèttu inta sò vitta: scurìu d'in Milàn dai e(r)etichi du prève A(r)iu, u Martìn u l'è andètu a stà da e(r)emittu, fra u 356 e u 360, in sce L'Ìsu(r)a d'Arbenga, alantu(r)a mensunâ cumme insulam Gallinariam. Lì u l'ha avüu a vixita e, pe' in pôcu de tèmpu, ascì a cumpagnìa d'in âtru santu, l'Ila(r)iu de Poitiers, e bèn de prubabile cu'u sò esèmpiu i l'han ti(r)àu de âtre gènte a fà sta vitta. De stu moddu a g'ha da êsse nasciüa l'abasìa de Santa Ma(r)ìa e San Martìn de L'Ìsu(r)a, üna de ciü antìghe da Ligü(r)ia, che de prubabile, a l'imprinsippiu, a l'andaxeva apröu ae regule di muneghi de Lérins.

Zà dai tèmpi antìghi, u cültu de San Martìn u l'è stètu bèn praticàu inta diocexi d'Arbenga, dund'u s'è spantegàu du bèllu, armenu a l'imprisippiu, pe' l'intervèntu di muneghi benedetìn de L'Ìsu(r)a e pöi dau sò munastê au Munte, ch'i l'axevan di bèlli sciti dund'i se cü(r)avan ascì de misciùi pe' rinfursâne a religiùn. Fra e sò intitulasiùi ciü antìghe inta diòcexi i se ponen regurdà quelle d'Èrli, de Möa, de Rèssu e de Tui(r)àn, cun l'asiùn di benedetìn che podâse ch'a l'agge tucàu fina Andagna. Ciü che ste cumünitè, de dòppu u ghe n'è stètu tante d'âtre a dâse a San Martìn, cumme Unsu, Tûria e Ve(r)ezzi, insemme a tütte e capélle ciü picìne dedichèi au santu.

 Patrunèi 
Inta Ligü(r)ia, San Martìn u l'è u santu patrùn de:

 Bargùn (Cazarsa)
 Bastremuli (U Fulu)
 Berzezzi
 Biassa (A Spèzza)
 Caminâ (Nè)
 Cavanella (Beve(r)ìn)
 Cembràn (Maisâna)
 Ciàn de Fòllu (Fòllu)
 Còsta (Framü(r)a)
 Dese(r)ega (Cu(r)eia)
 Garba(r)ìn (Tribögna)
 Manesèn (Sant'Ursese)
 Maxena (Ciava(r)i)
 Möa (A Cêve)Patrùn insemme aa Sunta
 Muntà (Va(r)ese)
 Muntemöggiu (Burzunasca) 
 Mürta (Zena)
 Ortunövu (Lûni)Patrùn du paìse insemme a San Lu(r)ènsu
 Peji (Zena)Patrùn de üna de paròcchie de Peji, insemme a San Benedettu
 Pulanesi (Reccu)
 Portufìn

 Rèssu
 Runcu
 San Martìn (Stélla)
 San Martìn d'Arbà (Zena)
 San Martìn de Nuxeu (Rapallu)
 San Martìn de Pa(r)avànegu (Ce(r)anesi)
 San Martìn de Strüppa (Zena)
 San Martìn du Munte (San Cu(r)umbàn)
 San Pé d'A(r)ena (Zena)Patrùn de üna de paròcchie de San Pé d'A(r)ena, insemme a Santa Ma(r)ìa da Cèlla
 Sarzanellu (Sarzana)
 Seburga
 Semìn (Büsalla)
 Se(r)ò (Zignagu)
 Tui(r)àn
 Tûria (Ciüsànegu)
 Turpiâna (Zignagu)
 Unsu
 Ve(r)ezzi (Borzi e Ve(r)ezzi)
 Vèrva (U Castiùn)
 Zuaggi

 Icunugrafìa 
Inte l'arte, a figü(r)a de San Martìn de Tours e pu(r)ea cumpa(r)ì tantu vestìa da vescu che da surdattu rumàn; intu segundu câxu u l'è cumpresa a scêna ch'a se tröva ciü de suvènte, quella da ca(r)itè o limòxina de San Martìn, cun vellu ch'u spartìsce a sò mantelìna cu'u pòve(r)u. Inte sta scêna u l'è de sòlitu rafigü(r)àu in sciu sò cavallu giancu, insemme au laza(r)ùn, intu mumèntu quande ch'u taja cu'a spâ a mantelìna o se nù quande ch'u a mette in sce spalle du pòve(r)u, ch'u a risêve in zenugiùn. Quarche votta, a l'è duve(r)â in cangiu a scêna de quande ch'u gh'è cumpa(r)ìu in sögnu u Segnû, de dòppu ch'u l'axeva fètu a limòxina. A sta parte da sò vitta a l'è ligâ ascì l'icunugrafìa de l'investitü(r)a du Martìn a cavaliere, cun l'impe(r)atû Custantìn II ch'u ghe dà a spâ e di servitùi ch'i ghe pa(r)an u scüu e i sperùi. A l'ürtimu, u gh'è ancù a scêna du San Martìn ch'u l'abandùna e arme, quande ch'u s'è missu sulu cuntr'ai barbari: inte rapresentasiùi de stu mumèntu u se tröva de sòlitu in pé, davanti di desenemighi e mi(r)àu dau sò cumandante, cun numma che ina crûxe in màn.

In'âtra se(r)ie de rapresentasiùi, pe' cuntra, a fà de rife(r)imèntu ai tèmpi du Martìn vescu, e lì u l'è dunca mustràu cu'e insegne de sta càrega, survetüttu u pastu(r)âle, e turna inte ste rapresentasiùi u pò êsse cumpagnàu da 'n pòve(r)u. Di tèmpi da vescu a sto(r)ia ciü ricurènte a l'è quella da messa de San Martìn, quande che, mèntre ch'u dixeva a messa, d'in sce l'atâ u gh'è chinàu in scia tésta ina balla de fögu ch'a lüxiva, segnu da sò ca(r)itè.

In gene(r)âle, San Martìn u pò êsse cumpagnàu ancù da 'n'òca, ch'a l'è in reciammu aa sò ricurènsa, i 11 de nuvèmbre, tèmpu da migrasiùn e da caccia a sti uxélli. A presènsa de st'uxéllu a l'è ligâ ascì a ina legenda ch'a cunta che, quande e gènte de Tours i sercavan u Martìn, e(r)emittu, pe' fâlu vescu, in'òca ch'a sgu(r)atava a l'avesse tradìu a sò pusisiùn, faxèndulu ciapà. Inte di câxi ciü rè(r)i, San Martìn u l'è rafigü(r)àu cu'ina cuppa, cu'in libbru o cu'u mudélu d'ina gêxa in scia drìta, cuscì cumme inte scêne du taju du pìn sacru, de quande u l'ha fètu rinvegnì in zùenu e de l'incuntru cu'u Diavu masche(r)àu da Cristu.
 Nòtte 
 Nòtte au tèstu

 Nòtte bibliugrafiche

 Bibliugrafìa 
Manuscrìti






Scrìti mudèrni
















 Âtri prugètti 

Categorîa:Biografìe
Martìn de Tours
Martìn de Tours