Zenéixi de Gibiltæra

I Zenéixi de Gibiltæra són 'na comunitæ étnica ch'a vîve da sécoli a Gibiltæra, formâ da-i discendénti di inmigræ zenéixi e lìguri arivæ inta zöna a partî da-o XVI sécolo. D'ancheu quésto grùppo o l'é do tùtto integròu inta socjêtæ do picìn teritöio ingléize, dæto ch'a no gh'é ciù di parlànti de l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra.

 Stöia 
Gh'émmo vàrie testimoniànse de 'na comunitæ de emigræ zenéize ch'a s'êa trasferiâ a Gibiltæra a partî da-o XVI sécolo e che, inta prìmma meitæ do XVIII, a raprezentâva ciù de 'n tèrso da sò popolaçión. Scibén ch'êan ciamæ "zenéixi", dæto che a l'época vegnîvan tùtti da-a Repùbrica de Zêna, o l'é ciæo che, óltre che da-o capolêugo lìgure, i emigræ arivàvan da-e dôe Rivêe ascì.

Aprêuvo a-a conquìsta de Gibiltæra da-a Spàgna inte l'ànno 1704 a ciù pàrte de l'òriginâia popolaçión spagnòlla da zöna a stramûa da 'n'âtra pàrte e, tra quélli che in càngio decìdan de restâ, se peu aregordâ 30 famìgge zenéixi. Quéste stâvan sorviatùtto inte l'àrea conosciûa cómme Catalan Bay, dónde travagiâvan pi-â ciù pàrte cómme pescoéi. Inti ànni dòppo a conquìsta de Gibiltæra e do sò trasferiménto formâle a-o Régno Unîo, i zenéixi de Catalan Bay comensiàn a dedicâse a âtre ativitæ, no sôlo lighæ a-a pésca ma a-o comèrcio e a l'artigianâto ascì.

Segóndo o censiménto de l'ànno 1725, in sce 'na popolaçión totâle de 1.113 abitànti, in zenéixi êan bén 414, segoîi da 400 spagnòlli, 137 ebrêi, 113 britànichi e i restànti 49 de âtra naçionalitæ, sorviatùtto portoghéixi e olandéixi. Ancón into 1753 i zenéixi êan o grùppo ciù numerôzo tra i civîli rescidénti a Gibiltæra, con quæxi o 34% da sò popolaçión, e scìnn-a-o 1830 'na parlâta italiànn-a forteménte azeneizâ a l'êa largaménte dêuviâ insémme a l'ingléize e a-o spagnòllo cómme léngoa di avîxi ofiçiæ do govèrno.

Vèrso a fìn do XVIII sécolo són tànti i zenéixi che travàgian inta goarnixón de l'îzoa ascì, e són a bâze da futûra fòrsa de poliçîa civîle de Gibiltæra, ò sæ a Goàrdia Zenéize.Into 1740 l'é stæto introdûto a lézze ingléize a Gibiltæra e into 1753 l'é stæto nominòu i prìmmi giùdiçi de pâxe... Inte 'sto perîodo chi e outoritæ militâri gh'àivan de grénde dificoltæ co-i dizertoî de l'ezèrcito che scapâvan into Régno de Spàgna e coscì l'é stæto creòu 'n grùppo pe agî cómme goàrdie de frontêa. Quésto grùppo, formòu pò-u ciù da zenéixi, o l'à pigiòu o nómme de Goàrdia Zenéize e co-o ténpo o l'é diventòu a prìmma fòrsa de poliçîa ch'a dâva 'na màn a-e outoritæ militâri inti sò rapòrti co-i civîli. I sargénti êan nominæ tra i òmmi da Goàrdia Zenéize co-i tìtoli de "Sargénte di ebrêi" e de "Sargénte di spagnòlli", nomiâgi che riflèttevan o sò ròllo tra e vàrie comunitæ. A Goàrdia Zenéize a l'é stæta desfâ quàrche ànno dòppo a goæra di Sètte Ànni.Dòppo o perîodo de goære napoliòniche a Gibiltæra arîvan vàrri inmigræ de òrìgine siciliànn-a e toscànn-a, ma a ògni mòddo i zenéixi e i lìguri restiàn a magiorànsa da popolaçión ch'a ne vegnîva da-a penîzoa italiànn-a. O dialétto lìgure de Gibiltæra, a ògni mòddo, o continoiâ a êse parlòu a Catalan Bay ancón into XX sécolo, scìnn-a-i ànni setànta.
miniatura|Joe Bossano, prìmmo minìstro de Gibiltæra tra o 1988 e o 1996
A-a giornâ d'ancheu i discendénti da comunitæ zenéize de Gibiltæra se conscideran gibiltærìn e diféndan pi-â ciù pàrte l'outonomîa do teritöio ingléize. Tra i sò raprezentànti ciù avoxæ, fan pàrte da comunitæ zenéize de Gibiltæra doî prìmmi minìstri, Joe Bossano (tra o 1988 e o 1996) e Adolfo Canepa (1987-1988), óltre che Kaiane Aldorino, Miss Móndo into 2009.

 La Caleta: in vilàggio di pescoéi zenéixi 
Storicaménte a zöna de Catalan Bay (iniçialménte ciamâ La Caleta) a l'é stæta popolâ da-i pescoéi zenéixi che fâvan pàrte de 'n ciù vàsto insediaménto scitoòu, tra o XVII e o XVIII sécolo, lóngo a còsta òrientâle da Ròcca.

Into XVIII sécolo o zenéize, ascì se inta sò variànte do pòsto, o l'êa coscì tànto difûzo che sto fæto o l'êa tegnûo in conscideraçión ànche da-o Govèrno de Gibiltæra inta publicaçión di sò proclàmmi. Ancón tànti ànni ciù tàrdi, o l'êa parlòu da-a ciù pàrte di abitànti de La Caleta, a-o mànco scinn'a-a fìn do XIX sécolo, pe pöi scentâ a-a fìn do sécolo dòppo, e unn-a de ùrtime testimoniànse a l'é l'intervìsta do lengoìsta Fiorenzo Toso a di vêgi pescoéi inti ànni '70.

S'é discùsso bén bén (dæto o nómme da bâia) in sciô fæto che i ingléixi poêsan avéi confûzo i catalén co-i zenéixi, ma a raxón de stâ confuxón a no l'é do tùtto ciæa, dæto ch'a gh'é vàrie testimoniànse de cómme o govèrno e i ingléixi foîsan perfetaménte a conoscénsa de l'òrìgine di abitànti de La Caleta. Bàsta aregordâ i órdini pe l'asédio do 1727, dónde a bâia a l'êa minsonâ cómme Câa Zenéize, e i censiménti do XVIII e XIX sécolo, dónde l'é registròu 'n grànde nùmero de persónn-e nasciûe a Zêna, e no in Catalògna. L'é poscìbile che ghe ségge stæta 'na confuxón tra e létie de-e paròlle "Calata" e "Catala" inta prìmma pronónçia ingléize do nómme da bâia.

Into XIX sécolo sôlo a-i pescoéi o l'êa permìsso vîve inta Catalan Bay. Defæti, ancón a-a giornâ d'ancheu, a ciù pàrte de famìgge che stàn lì són di discendénti dirètti di pescoéi zenéixi che stâvan chi e són comuneménte ciamæ caleteños.

 Ereditæ zenéize 
 Architetûa 
L'ereditæ zenéize a l'é difûza in tùtta a picìnn-a colònia ingléize, ma in mòddo particolâre inte l'architetûa de costruçioìn ciù antîghe da çitæ, che gh'àn di eleménti tìpichi do stîle architetònico zenéize cómme i cortî intèrni, comuneménte dîti "patios", co-a ciù pàrte di abitànti de Gibiltæra che scìnn-a-i ànni òtànta a vivéiva avansâ in sce sti spàççi comuìn .

Âtra caraterìstica inportànte de l'architetûa de Gibiltæra, de ciæa òrìgine zenéize, són e tradiçionâli giöxîe in légno a-i barcoìn.

 Cuxìnn-a 
miniatura|250x250px|A Calentita
Numerôze són e réixe zenéixi inta cuxìnn-a de Gibiltæra: tra i piâti ciù avoxæ d'òrìgine zenéize, a despêto do sò nómme spagnòllo, a gh'é a pitànsa naçionâle de Gibiltæra, a calentita. Quésta a l'é defæti preparâ co-ina fænn-a de çéixai e a no l'é âtro chi-â nòstra fainâ lìgure.

Ascì a panìssa de Gibiltæra, riçètta ch'a l'aregòrda o pàn e asæ scìmile a-a calentita, a l'à lê ascì 'n'òrìgine zenéize, derivàndo da-o famôzo piâto lìgure co-o mæximo nómme.

Pàssa e tànte âtre pitànse che són tìpiche da tradiçión cuxinâia italiànn-a, 'n âtro piâto lìgure declinòu inta cuxìnn-a locâle o l'è o pan dulce, asæ scìmile a l'òriginâle riçètta do pandôçe zenéize.

 Socjêtæ 
L'ereditæ zenéize a se pêu ritrovâ ascì inte comm'a l'é spartîa a socjêtæ do pòsto: a clàsse èrta a l'é formâ, pò-u ciù, da pöche famìgge d'òrìgine zenéize; l'èrta borghexîa a l'é formâ prinçipalménte da famìgge catòliche, ebrêe e indù de mercànti e de avocâti; a clàsse òperâia a l'é pi-â ciù pàrte conpòsta da famìgge de òrìgine spagnòlla, maltéize e italiànn-a, sorviatùtto siciliànn-a.

 Popolaçión d'ancheu 
miniatura|369x369px|Kaiane Aldorino, Miss World into 2009
A-a giornâ d'ancheu i discendénti di prìmmi inmigræ zenéixi a Gibiltæra són in tùtto e pe tùtto integræ cómme gibiltærìn e no gh'é nisciùnn-a asociaçión ò club gh'o n'aregòrda l'òrìgine. Da 'n'anàlixi di cognómmi ciù difûxi inta çitæ se pêu védde cómme squæxi o 20% da sò popolaçión a l'é d'òrìgine lìgure.

A prezénsa do Zenéize, scibén che l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra o l'é òrmâi scentòu, a l'é bén bén testimoniâ da-e fòrti infloénse into Llanito, o dialétto tìpico de Gibiltæra dêuviòu da-a ciù pàrte da popolaçión, ch'a contêgne a-o mànco 700 paròlle che són do tùtto lìguri. Segóndo i studiôxi comò-u Manuel Cavilla o mæximo nómme "Llanito" o ne vén pròpio da 'na paròlla zenéize, ö sæ da-o diminutîvo do nómme Gioàn.

Pe de ciù, segóndo i stùddi de l'académico Giulio Vignoli, a-o mànco inti prìmmi dêx'ànni do XIX sécolo o Llanito o l'êa ancón ciù rìcco de paròlle zenéixi, co-o ténpo ciàn cianìn sostitoîe da tèrmini de derivaçión spagnòlla e ingléize.

 I cognómmi zenéixi de Gibiltæra 
Tra e riçèrche ciù recénti in scî cognómmi gibiltærìn d'òrìgine zenéize se pêu 'aregordâ quélla do Fiorenzo Toso fæta into 2000: "bazâ in sce de riçèrche òriginâli, a tràtta de l'òrìgine lìgure di numerôxi di cognómmi d'ancheu difûxi a Gibiltæra. Chi gh'é indicòu l'òrìgine de 'sti cognómmi, l'è discùssa a sò etimologîa e l'é riportòu a sò frequénsa atoâle. Pe de ciù, l'é stæto fæto de òservaçioìn in sce l'inportànsa stòrica da Ligùria pe sta localitæ e sorviatùtto in sce consegoénse lengoìstiche, etnogràfiche e colturâli de tâle infloénsa".

Da sta riçèrca vén fêua cómme a ciù pàrte de l'emigraçión da-a región da Ligùria a ne vegnîva da-e zöne de Zêna e de Sànn-a, in càngio l'é stæto scovèrto cómme vàrri cognómmi d'òrìgine siciliànn-a cómme "Caruana", ch'êan ritegnûi in mòddo eròu maltéixi, ne vêgnan da di sicilién emigræ a Mâta into rinasciménto.

Chi de sótta se peu védde i cognómmi d'òrìgine zenéize ciù comuìn a Gibiltæra, segóndo a riçèrca do Toso, co-o nùmero (tra paréntexi) ch'o l'é stæto pigiòu da-e Pàgine Giâne de Gibiltæra.

 Parody (45)Adataménto do difuzìscimo, in Ligùria, Parodi, Baglietto (45), Danino (33)Adataménto de Dagnino, Olivero (50), Robba (32), Montegriffo (34)Adataménto de Monteghirfo, Chipolina (25)Adataménto de Cipollina, ascì inta fórma Chipulina, Ferrary (35)Adataménto de Ferrari, ascì inta fórma Ferrar, Ramagge (24)Adataménto de Romaggi, ascì inte fórme Ramage e Rammage, Picardo (6)Adataménto de Piccardo, Isola (24), Canepa (12), Cavilla (14)Adataménto de Caviglia e Bossano (15).

 Persónn-e avoxæ 
Personalitæ avoxæ de Gibiltæra ch'àn de òrìgine zenéixi són:
 Kaiane Aldorino (Miss Móndo into 2009)
 Joe Bossano (prìmmo minìstro, 1988-1996)
 Adolfo Canepa (prìmmo minìstro, 1987-1988)
 Stuart Cavilla (bascìsta di Breed 77)
 John Galliano (stilìsta)
 Paul Isola (cantànte di Breed 77)
 Peter Isola (polìtico)
 Krystle Robba (Miss Gibiltæra into 2008)
 Fabian Picardo (prìmmo minìstro da-o 2011 a-a giornâ d'ancheu)
 Albert Risso (scindicalìsta e polìtico)

 Nòtte 

 Bibliografîa 








Categorîa:Gibiltæra
Categorîa:Gente de Liguria