Dialettu arbenganese

L'Arbenganese (o ascì u dialettu d'Arbenga, in rife(r)imèntu au parlà sitadìnCiü in generâle, pe' inclüdde intu discursu e parlè d'in gì(r)u aa Ciâna e de valè, a se duve(r)a l'espresciùn parlè arbenganesi o parlè ingàune, arbenganéize in zenese) u l'è 'n dialettu da lengua lìgü(r)e parlàu pe'u ciü inta ciâna d'Arbenga e inte valè du sò entrutèra (Le(r)ùn, A(r)òscia, Pennavaire e Nêva), ch'u fa parte du cuscì dìtu grüppu du Lìgü(r)e du sèntru punènte, dund'a l'è a varietè ciü difüsa.

 Sto(r)ia 
L'arbenganese, cumme e âtre varietè da lengua lìgü(r)e, u s'è evulüu in scia base du latìn vurgâ e, prubabilmènte daa creasiùn da marca ale(r)amica e de quella ardüinica, cu'u rèstu du Punènte u l'ha cumensàu a evolvise cun di carateri soi. Pe' stu fètu chi u dev'êsse stètu üna de primme varietè a adutà a tipica palatisasiùn lìgü(r)e di grüppi latìn PL, BL, FL, alantu(r)a spantegâ numma fra a Rive(r)a de Punènte e u Bassu Munferàu. Cu'a sutumisciùn ai zenesi du 1251, cumm'u l'è capitàu pe'u rèstu da Rive(r)a, u l'è pe(r)ò cangiàu u codice de rife(r)imèntu, cu'e evulusiùi rivèi dòppu ch'i l'han purtàu a semejâse de ciü a quellu de Zena.  

Scibèn che du bèllu rè(r)e, u parlà d'Arbenga u l'è ün di pôchi ch'e ghe sun de testimunianse scrìte fina da l'Etè de Mezzu, scibèn che inte di tèsti dunde lengua e grafìa e se mesccian au latìn. Ste testimunianse lì, ch'e rivan armenu dau Trexèntu, e sun cuntegnüe inte di papèi dife(r)ènti, cumme quellu du 1384 cun l'apaltu di travai pe' rangià u campanìn da catedrâle. Da sti scrìti i se vegghen zà pa(r)eggi trèti ch'i se destaccan dau parlâ de sitè cun in'impurtante tradisiùn lete(r)a(r)ia, survatüttu Zena e Savuna, e fina quarche caratere ch'u pà ligâse a quelli d'ancöi. Fra sti lì, de spessu a -r- primma e doppu de cunsunante a vegne scrìta -l-, int'in moddu scimile aa debulèssa generâle da -r- intervucalica ch'a se tröva au dì d'ancöi e che, inte de varietè arbenganesi de l'A(r)òscia, a gh'è ancù fina d'ataccu ae cunsunante. Presempiu u gh'è, defèti, flustum du 1362, palmi du 1382, plender e plumeramente du 1384 e in segultà ancù du 1511. Dau Quattrusèntu a s'è cunservâ ancù in'impurtante testimuniansa, in'u(r)asiùn aa Vèrgine du 1461, ch'a repìa u tìpu lete(r)a(r)iu de lòde a Ma(r)ìa du seculu de primma e che, a despetu di âtri scrìti du sò tèmpu, a presènta ina lengua ciütòstu sccetta e nu gua(r)i tuscanizâ, daa scritü(r)a in pò urdena(r)ia e infruensâ dau latìn, cun pa(r)egge ipercuresiùi cumme petimecto, facto, morcte, ecc ch'e sun segnu du cuntèstu pupulâre de dund'a l'è sciurtìa.

Levèi ste testimunianse ciü antìghe, besögna spetà pa(r)eggi seculi perché l'arbenganese, cumm'u l'è vegnüu au dì d'ancöi, u secce turna missu 'n sciü papê. E primme puesìe ch'a se fà de mensiùn, che pe(r)ò e se sun pèrse, i duve(r)ean remuntà ai ànni Trènta, scrìte daa mèstra Angioletta Romagnoli. A l'ürtimu, inti ànni Setanta, i sun sciurtìi i primmi libretti a stampa cun di cumpunimènti in arbenganese: du 1978 a gh'è l'Agendina Albenganese 1979 du Vincenzo Bolia mèntre du 1979 u l'è sciurtìu u Rime in dialetto ligure albenganese cun dui tocchi, I arbenganesi e Due lavande(r)e d’Arbenga i se saluan de mattin vixin a Senta, ch'i sun, inte l'urdine, du 1952 e du 1953, i ciü veggi a êsse mai pübrichèi. Du 2009 u l'è pe' cuntru sciurtìu u grande Disiunai"u Arbenganeṡe, de l'Angelo Gastaldi, u primmu pe' stu parlà, e, du 2025, in vucabula(r)iu du Vincenzo Bolia, cu'a primma gramatica scrìta de l'arbenganese.

 Descrisiùn 
U dialettu arbenganese u l'è üna de varietè ciü impurtanti da lengua lìgü(r)e a êsse parlèi inta Rive(r)a de Punènte, ligàu a l'infruènsa stu(r)icamènte esercitâ daa sitè ingàuna, pe' lungu tèmpu grande sêde vescuvìle e lìbe(r)u cumün, puntu de partènsa de traffeghi e de cumèrci versu u Piemunte. Au de là che inta Ciâna u l'è difüsu inte âtre valè d'in gì(r)u a sta chi, cumme a valâ du Nêva o a zà mensunâ valâ de l'A(r)òscia. Versu levante se pò truvà l'arbenganese fìn au paìse du Burghettu, culonia de l'Etè de Mezzu d'Arbenga fundâ du 1288, e inta valâ du Va(r)atèlla, pe' lascià, de dòppu, u pòstu a di dialetti de transisiùn cu'u grüppu du lìgü(r)e du sèntru.

Versu meridiùn u gh'è u passaggiu au dialettu a(r)ascìn, ch'u furma di dialetti de transisiùn cun l'arbenganese parlèi inta valâ du scciümme Le(r)ùn. Ciü estesa a l'è a presènsa inte l'entrutèra, lungu u cursu du turènte A(r)òscia, dund'e se ponen truvà parlèi de stampu arbenganese armenu fìn a l'artessa du cumün da Cêve, zà inta pruvinsa de Impe(r)ia. In'âtra variante ligâ ciü de strêtu a stu parlà chi a l'è quella du paìse de Muntegrossu. De dòppu da Cêve, i ghe sun dialetti de transisiùn cun ciü infruènse de Impe(r)ia. Versu setentriùn i se incuntran i parlèi du grüppu Ligü(r)e arpìn, cumme l'urmeascu. Inte sta diresiùn chi i se trövan ancù di tràtti arbenganesi inte parlè de l'âta valâ du Nêva, mèntre i dialetti de l'âta valâ du Pennavaire (de Àutu e Cravaüna) i sun minimamènte infruensèi da l'urmeascu; de cuntru e frasiùi garescine de Ci(r)ixöa e de Vôte, sutt'au Piemunte ma intu versante lìgü(r)e da Còlla de San Benardu, e presentan 'na mescciü(r)a cu'u dialettu garescìn, avendughe pe(r)ò ina fòrte cumpunènte ingàuna.

 Grafìa 
Cumme pe' tante âtre varietè da lengua lìgü(r)e, pe' l'arbenganese a nu l'exìste 'na grafìa tradisunâle o ufisiâ pe' puêlu transcrìve; inti tèmpi ciü resènti i ghe sun stèti pe(r)ò di tentatìvi inte stu sensu, cu'a raxùn de preservà a parlâ.

Fra e divèrse prupòste e se ponen vegghe, presèmpiu, a grafìa duve(r)â dau giurnalista e puêta Vincenzo Bolia pe'e sò òpe(r)e e quella üsâ da l'Angelo Gastaldi intu sò Disiuna"iu Arbenganeṡe.

+Grafìa BoliaLétte(r)eSòi
IPA/AFINòtteAaBbCk/ʧDdEe/ɛe serâ/ e avèrtaFfGg/dʒHmütta, cumme in italiànIiÏijsón du fransese "famille"LlMmNɱ/n/ŋOo/ɔo serâ/o avèrtaEUøsón de eu fransese OEUœsón du fransese "coeur"PpQkRrȒɹsón da r evanescènteSsṠzsón da "s" de l'italiàn "rosa"SC-Cʃ+ʧsón da pa(r)òlla "sc-ciümma"SSCʃsón de l'italiàn "sci", rinfursàuTtUuÜysón da "u" franséseVvXʒsón du fransése "jardin"Zzsón da s de l'italiàn "rosa", da lezze pa(r)eggiu a ṡ

+Grafìa in uAdatamèntu da generâle grafìa in u a l'arbenganeseLétte(r)eSòi
IPA/AFINòtteAaBbCk/ʧDdEe/ɛe serâ/ e avèrtaAscì ê, cun in són ciü lunguFfGg/dʒHmütta, cumme in italiànIiÏi:son da i lungâLlMmNɱ/n/ŋOo/ɔo serà/o avèrtaÖøsón de eu fransese PpQkRr/ɹɹ u vegne pa(r)egge votte nu marcàu o indicàu fra pa(r)èntexiSsTtUuÜysón da "u" franseseVvXʒsón du fransese jardinZzsón da "s" de l'italiàn "rosa"

+Grafìa GastaldiLétte(r)eSòi
IPA/AFINòtteAaBbCk/ʧDdEe/ɛe serâ/ e avèrtaFfGg/dʒGGNɲ:sòn de "gn" italiàn, rinfursàuHmütta, cumme in italiànIiÏijsón do fransese "famille"Jʒsón du fransese "jardin"LlMmNɱ/n/ŋOo/ɔo serâ/o avèrtaEUøsón de eu franceseOEUœsón du fransese "coeur", u se duve(r)a pe' marcà e c/g "dü(r)e" o inte sèrti âtri câxiPpQkRr"ɹsón da r evanescènteSsṠzsón da "s" de l'italian "rosa", intervucalicaSC-Cʃ+ʧsón da pa(r)òlla "sc-ciümma"SSCʃsón de l'italiàn "sci", rinfursàuTtUuÜysón da "u" franséseVvZzsón da "s" de l'italian "rosa", au prinsipiu de pa(r)òlle e inte sèrti âtri câxi

 Moddi de dì 
 Roa roa pe u cian che u marotu u porta u san
 Stüccu e pitüa fàn bèlla figüa
 Se e nìvure vén dau mâ pîa u bö e vaténe a cà, se e nivure vén da a muntàgna pîa u bö e và in campàgna
 Ciöve, baxîna, tütti i màtti vàn aa ma(r)ìna
 Carlevâ u l'è mortu, ciüccu cumme in pòrcu, u l'ha lasciàu ai sò fiöi stuchefìsciu e faxöi
 Vöia de travaiâ satim'adossu travàia ti che mi nu pòssu
 Stràsse cun stràsse, pigöggi cun pigöggi
 Ciöve, ciöve, e gaìne fan e öve

 Testimunianse scrìte 
 Arbenganese d'Arbenga 















 Varietè arbenganesi 





 Nòtte 
Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

 Bibliugrafìa 







 Ligammi de fö(r)a 



Categorîa:Arbenga
Categorîa:Lengua ligure