Ciàssa di Leùi (Arbenga)

A Ciàssa di Leùi (Piazza dei Leoni in italiàn) a l'è ina ciàssa ch'a se tröva in Arbenga Veggia e a fa parte du quartê de San Giuànni.

 Sto(r)ia 

A Ciàssa di Leùi a se svilüppa in sce parte d'in scìtu d'antighìscimu üsu a mercàu, scicumme che chi u se druviva in spàssiu avèrtu estesu fra a catedrâle, u batiste(r)u e u Palàssiu du Vescu, a l'imprinsìppiu, fòscia, limitàu a l'a(r)a faciâ sciü Vìa Benardu Ricci. L'u(r)igine de stu gran ciasà l'è prubabile ch'a ne vegne fina da l'etè rumâna, cu'u forum da sitè de Albingaumun che pò dâse ch'u se truvesse pròpiu chi, mèntre u Palàssiu Còsta-Balestrìn ch'u ghe sta intu mezzu u l'è stètu ti(r)àu sciü nummà du 1519. Intu detaju, u mercàu ch'u se ghe tegnìva u l'é(r)a u forum o platea scoferiorum o callegariorum, sa(r)eva a dì quellu di ca(r)eghèi e de ativitè lighèi a sta lì cumme i artigièi du cöi(r)u e i cunciatùi, e u l'é(r)a u ciü impurtante da sitè.

Inte cà tütte d'in gì(r)u a stu spàssiu, cuscì cumme inte lògge du Palàssiu du Vescu, se pò vegghe dae pergamene da Caritas scoferiorum ch'e gh'é(r)an au cian terén pa(r)egge büteghe de ca(r)eghèi, cun di banchi estèrni de legnu pe' mette in mustra a mèrce o ancù, a rèmbu au batiste(r)u, di banchi de legnu muntèi in giurnà e ch'i se puxevan mescià, dae dimesciùi determinèi cun precixùn. Da l'èstimu du 1420 se pò vegghe che inta ciàssa e se truvavan quatòrze apotece, due de prupietè da Caritas scoferiorum - ch'a e gestìva pe' sò cuntu o ch'a e dava a pixùn - cu'in impunibile da sei a dexe franchi. Au Registrum du 1473 a Caritas a gh'axeva pe' cuntra sei büteghe facièi sciü sta ciàssa, tütte da l'impunibile de vinti franchi. Fra u Palàssiu Veggiu e quellu du Vescu u gh'é(r)a pöi u mercàu du vìn, mesciàu chi d'inta Ciàssa de San Michê du 1408, int'in scitu mensunàu zà du 1416 cumme u forum vini e duve(r)àu pe' sta funsiùn ancù du 1538. Inta Ciàssa di Leùi, e pe'a precixùn au sò fundu, se ghe tegnìva ascì u forum ficuum, u mercàu de fìghe, che alantu(r)a e l'é(r)an in mangià e ina prudusiùn bèn impurtante pe'a regiùn. Au mumèntu da mensiùn du forum ficuum, delungu du 1420, üna de due cà ch'e se ghe faciavan a l'é(r)a de prupietè da famìa di Còsta mèntre l'âtra, d'in tà Uddùn Blancaldus, a l'è stèta de dòppu catâ dau Pe(r)u Còsta, zà prupieta(r)iu da primma, andandu cuscì avanti cu'a furmasiùn du cumplessu di palàssi da famìa.

Grassie a in scâvu da Suvrintendènsa fètu du 1998 d'in gì(r)u au batiste(r)u, s'è descuvèrtu che a l'estremitè de punènte da ciàssa, aa fìn de l'Etè de Mezzu, ghe duvéva êsse fina in campusantu, truvàu insemme ai rèsti d'ina mü(r)aja de l'etè tardu-antìga, ancù ciü veggia du batiste(r)u mèximu, ch'a cûre in diresiùn nord-est/süd-ovest. In scì cunfìn da ciàssa, in curispundènsa de l'abside du tardu Duxèntu da catedrâle, i scâvi du Nino Lamboglia du 1964-67 i l'han purtàu aa lüxe de bàse de culonne, che fòscia e l'é(r)an parte de in èrcu de triunfu, insemme ae tracce da primma gêxa paleucristiâna. U scitu da mudèrna Ciàssa di Leùi u nu l'è stètu pe' cuntra ancù stüdiàu dau puntu de vista archeulogicu, a ògni moddu tütte e testimunianse vixìne e sun u segnu d'ina segü(r)a frequentasiùn de l'area dai tèmpi di rumèi, sènsa de interusiùi fina aa giurnà d'ancöi.

Pe' rivà inte l'etè mudèrna, du 1519 a ciàssa a vegne serâ a punènte daa növa a(r)a du palàssiu di Còsta, u cuscì dìtu Palàssiu Balestrìn, ün di pôchi d'Arbenga Veggia a n'êsse u frütu de l'agregasiùn de cà ciü antìghe, cu'i Còsta che, cumme dìtu, i l'é(r)an cuscì vegnüi i prupieta(r)i de tütte e custrusiùi facièi chì. Dai Còsta u ne vegne ascì u tuponimu du scitu: i sun velli, defèti, ch'i fan rivà d'in Rumma i trèi leùi de lapis peperinus ch'i g'han dètu u numme, missi dau 1608 a decurasiùn da ciàssa. Sti leùi i se truvavan a l'imprinsippiu au sò fundu, missi a triangulu e in armunìa cu'u risö ch'u rafigü(r)a u stemma da famìa, fètu cum'u se vegghe au dì d'ancöi inta mitè de l'Öttusèntu. De ciü, fina a ciàssa a gh'axeva ina cianta in pò dife(r)ènte, scicumme che a rèmbu de l'abside da catedrâle alantu(r)a se svilüpava ina sagrestìa, fabricâ du Quattrusèntu. U prufì da ciàssa u l'è dunca cangiàu cu'i travài aa catedrâle fèti du 1948-50, quande s'è mi(r)àu de turnà a de furme ciü antìghe de l'abside, ch'u l'ha cuscì repiàu u sò güstu gòticu. A sagrestìa a l'è stèta dunca derucâ, slargàndu a ciàssa, cu'u leùn missu a rèmbu de l'abside segunda(r)ia ch'u l'è stètu intu mèntre cangiàu de pusisiùn, fàndu pèrde e simmetrìe ch'e gh'é(r)an, che pe(r)ò i se sun aa fìn sarvèi, cu'a statua ch'a l'è turnâ au sò pòstu.

A l'ürtimu, aa fìn di ànni '90, pe'u Giübiléu du 2000 a ciàssa a l'è stèta tütta rangiâ cun de ope(r)e a prutesiùn da cripta da catedrâle, cu'u restauru di leùi e, survetüttu, cu'a missa a növu du lastregu. Stu lì u l'è fètu de risöi missi a bande e cu'u stemma da famìa di Còsta e, p'êsse rangiàu, s'è duvüu desfâlu pe' rinfursà a bàse e ciantà de lüxe pe'a növa luminasiùn a pavimèntu. Finìu i travài, u risö u l'è stètu aa fìn turna tesciüu.

 Descrisiùn 
A ciasetta a se tröva intu quartê de San Giuànni, inta parte setentriunâle d'Arbenga Veggia, e a l'ha in'estensciùn de tòstu 300 mêtri quàddri, serâ fra l'abscide da Catedrâle de San Michê, u palàssiu di Còsta-Du Carettu e a sêde vescuvìle d'ancöi. A dêve u sò numme ai leùi che cumme dìtu i ghe sun stèti purtèi du 1608, missi ognidün in sce in càntu, tutti e trèi issèi rispettu aa pavimentasiùn, rapresentèi sdraièi, a mi(r)à versu Palàssiu Balestrìn. U primmu u se tröva a l'imbuccu da ciasetta, giüstu d'ataccu a l'abscide da gêxa ch'a sèra a ciàssa dau de sutta, pròpiu dund'e se cunzunzen a fìn da navâ de manca cun quella de mezzu. De rimpettu a stu chi u se tröva u segundu, au fiancu de l'intrâ du Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn, mèntru u tèrsu u l'è ciü in drentu, fra mezzu ai âtri dùi e gi(r)àu drìtu in avànti.

Se ponen dunca ben vegghe e particularitè de architetü(r)e ch'a sircundan, cumme a tûre merlâ di Còsta-Du Carettu, ch'a a domina, o ancù u derê semiriundu da gêxa, decuràu grassie ai carateristichi erchetti a gale(r)ìa rezüi da de culunette picìne, ch'u se ghe dröven in simma di barcùi a munofura ch'i remuntan au Duxèntu. Pôcu ciü in drentu a ciasetta a l'è serâ dae canoniche da paròcchia, ch'e se trövan giüstu fra mezzu a ciàssa e a ciasetta de San Fransescu, nu dandughe de sbuccu inte stu vèrsu. In ürtimu a pavimentasiùn de risöi ch'a mustra u stemma di Còsta e 'na tìpica decurasiùn a bande, a l'è stèta mutivu de interesse, tantu che segundu u Nino Lamboglia a scìgla ch'a se ghe lezze () a l'ave(r)ea u scignificàu de , a rimarcà a vuluntè du marchese Utaviàn Còsta Du Carrettu e l'infruènsa ciü in generâle de sta famìa in sce sta parte du sèntru sitadìn.

 Cruxe(r)e 

 Vìa Mariettina Lengueja, a se cunzunze cun Vìa Pertinace a setentriùn da Ciàssa, finèndu dòppu pôcu ciü de sèntu mêtri inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u, sgarbandu in sciu "Cantu di Barbe(r)i", cum'a l'é(r)a in antìgu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. Da chi u cuntìnua ün di àssi minu(r)i d'Arbenga Veggia, cu'a Vìa de Turlâ. U caruggiu u pòrta u numme da Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi.
 Vìa Nino Lamboglia, u l'è u caruggiu ch'u pàssa d'ataccu aa Catedrâle e che daa Ciàssa de San Michê u l'inmette versu a ciasetta, lungu tòstu ina trentêna de mêtri, u passa a còsta ascì du Palàssiu Veggiu e du Batiste(r)u, incruxanduse cu'u caruggiu ch'u pòrta u numme du munümèntu religiusu. Dedicâ au studiusu Nino Lamboglia, archeolugu nuché ciü impurtante studiusu de l'antighitè ingàuna. Ina tàrga in sciu cantu cu'u Caruggiu du Batiste(r)u ne regòrda defèti u travaju.

 Architetü(r)e 
Figü(r)an°NummeDescrisiùnsenza_cornice|108x108px1Palàssiu BalestrìnPalàssiu ch'u sèra a ciàssa da punènte, u l'è ün di pôchi d'Arbenga Veggia a vegnìne da ina custrusiùn ex-novo ciütòstu che da l'agregasiùn de cà ciü antìghe. Ti(r)àu sciü in sce parte du Forum Callegariorium, u l'è stètu cumisciunàu daa famìa arbenganese di Còsta e terminàu du 1525, pe' passà de man du 1723 ai Du Carettu, ch'i l'han mesciàu chì a sò rexidènsa prinsipâle, restàndughe fina aa sò estinsiùn du 1954, quand'u l'è vegnüu a növa sêde da diocexi. Intu palàssiu, ch'u g'ha a strutü(r)a d'ina tipica cà de cuntu du Sinquesèntu, se cunsèrva de targhe d'etè rumâna, cumpresa a cuscì dìta lapide de Custansu, ope(r)a du seculu V ch'a regòrda a recustrusiùn da sitè dai dànni caxunèi dai barba(r)i.senza_cornice|144x144px1r-2-3Palàssiu Còsta-Du Carettu de BalestrìnU Palàssiu Còsta-Du Carettu de Balestrìn u l'è a parte ciü antìga du cumplessu fundàu daa famìa di Còsta, missu in sciu fiancu da ciàssa a settentriùn. Grassie a di restauri fèti du 1962-63 s'è pusciüu descruvì e dife(r)ènti fàse da sò realisasiùn, cumensâ du Duxèntu, in etè de güstu rumànicu, quand'u gh'é(r)a nummà che u primmu cian. Du Trexèntu a parte ciü a levante a l'è stèta issâ ai dui cièi ch'i se vegghen au dì d'ancöi, cu'a parte du segundu cian fra sta lì e a tûre ch'a gh'è stèta azunta de dòppu, pe' dà cuscì de simmetria au palàssiu rispèttu aa tûre ch'a gh'é(r)a zà inglubâ. Du Sinquesèntu a faciâ a l'è stèta missa a növu segundu u güstu du Rinascimèntu, repiandu pe(r)ò a ciü antìga decurasiùn a bügnàu, mèntre cu'i restauri du Növesèntu s'è vusciüu purtà e dife(r)ènti a(r)e du palàssiu ae sò furme u ciü puscibile u(r)igina(r)ie. U cumplessu u cumprènde ancù a gran Lòggia di Còsta, missa in sciu cantu fra Vìa Mariettina Lengueja e u Caruggiu de l'Urmu, au dì d'ancöi serâ. senza_cornice|140x140px2Tûre Còsta-Du Carettu de BalestrìnFra e tûre meju cunservèi d'Arbenga, a domina a ciasetta, gi(r)â de sbierciu rispettu ae âtre tûre, a l'è de cuntru in linea cu'e mü(r)aje sitadìne e a dêve a sò denuminasiùn aa prìmma famìa ch'u se sà ch'a ne secce stèta a prupieta(r)ia, i Còsta, mensunèi de segü(r)u intu Seisèntu. De doppu a l'è passâ de màn ai Du Carettu, scicumme ch'u gh'é(r)a stètu du 1723 u matrimoniu fra Gianca Còsta e Utaviàn I Du Carettu. Se ne tröva testimuniansa zà dai tèmpi antighi, e in particulâre inte 'na rapresentasiùn du prinsipiu du seculu XVII cunservâ intu palàssiu Veggiu. L'ünicu frunte ch'u l'è restàu du tüttu a vista u l'è quellu de meridiùn, versu a ciasetta. E prìe duve(r)èi pe'u basamèntu e fa(r)ean pensà ch'a strutü(r)a a remunte au seculu XIII, ma u fètu ch'e seccen presènti tantu a prìa de Cixàn, quantu quella negra de Pûi, u fa pensà de ciü ai ürtimi ànni du Duxèntu, cuscì cumme u güstu goticu du purtâ.senza_cornice|108x108px4-5Canonica növaA canonica növa a s'è svilüpâ cumme parte du cumplessu da famìa di Còsta, passâ ciü tardi in prupietè aa Gêxa arbenganese. A l'è stèta interessâ da di travài de restauru che, dunde puscibile, i l'han fèta turnà ae sò furme de l'Etè de Mezzu. De drentu, du 1962, u l'è stètu rangiàu u gran salùn missu a rèmbu da vixìna tûre, ch'u cunsèrva u ciü antìgu su(r)ê de legnu de tütta Arbenga, fabricàu de prubabile du Trexèntu, insemme aa custrusiùn intrega. De ciü, e sun stète rangièi e due faciè, scia quella gi(r)â in scia Ciàssa di Leùi che quella ch'a dà in sce Vìa Pertinace, in pò mênu rafinâ e ch'a pà u frütu d'ina recustrusiùn du Quattrusèntu.senza_cornice|108x108pxs.n.c.L'intrâ aa catedrâle a da in sce Ciàssa San Michê, dund'a nu g'ha de sivicuCatedrâle de San Michê Arcange(r)uA gêxa catedrâle d'Arbenga e da sò diocexi a l'è ina gran custrusiùn faciâ in sciu fiancu de setentriùn da Ciàssa de San Michê, aa che a g'ha dètu u numme, fèta du seculu XI au pòstu de l'antìga gêxa paleucristiâna du IV-V seculu. Aa fin da fàse rumanica, ch'a se cunsèrva a faciâ, i fianchi e l'abside, a catedrâle a l'è stèta interesâ du Duxèntu da intervènti de güstu goticu, cumme a recustrusiùn de navè de dossu, ch'i l'han purtàu a ina fuxùn esemplâ fra i dui stìli. De doppu da Cuntrurifurma i ghe sun stèti di travai de güstu baroccu, cumme a sustitusiùn du purtâ de mezzu, a custrusiùn de cupule in sci dui cappi du transettu e l'elevasiùn du pavimèntu au livéllu da stradda. I intervènti barocchi i sun pe(r)ò stèti pe'u ciü levèi cu'i restauri da segunda mitè du Növesèntu, pe' purtà a catedrâle ae sò furme u(r)igina(r)ie, tantu da sbascià u pavimèntu de tòstu dui mêtri.

 Nòtte 
Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

 Bibliugrafìa 







 Âtri prugètti 

 Ligammi de fö(r)a 


Categorîa:Stradde d'Arbenga