Cirixöa

Ci(r)ixöa (Cerisola in italiàn) a l'è 'na frasiùn de 50 abitanti (dàtti agiurnài au 2007) da cumüna de Garesce, in Piemunte.

 Geugrafìa 

A frasiùn a g'ha au riundu i munti de Àrpi ligü(r)i, truvanduse ai péi da Colla de San Benàrdu (957m), au "de sà" da divixun fra l'ambiénte padàn e chê ligü(r)e; vixìn ascì u Briccu du S-ciàvu, e au scistemma du munte Galê (1708m) che u segna propiu u cunfìn cu'u cumün de Naxìn. 

U paìse u l'è traversàu dau s-ciümme Néva, ch'u ghe nasce pôcu surva, in scia pùnta du mùnte "Ciàn de Sciù(r)e" (948m) e dau sò bacìn, che u recampa diferenti fùnti, cumme u riàn de Vôte (u(r)iginàu da a fùnte Battaija e da a Cerasa), chéllu da Rundu(r)ai(r)a e da Vèrsa, i primmi a caciâse inte Néva assèmme a a giai(r)a da Cula(r)ea, che a se ghe zunta asemme au riàn de Gazzu inta lucalitài d'Èrli ch'a porta u stéssu nùmme.

A cunfìna cun l'âtra lucalitài garescina au de sà di munti, E Vôte, a nord (ch'a se tröva de rimpettu, razunzibile da l'àtru làttu da stradda nasiunâle), a levante a cunfìna cu'a frasiùn de Gazzu d'Èrli, mentre versu meridiùn i se trövan i Berriöi e Busu(r)àscu, ch'i fan de lungu parte d'Èrli.

 Sto(r)ia 
 U(r)igine du nùmme 
Ci(r)ixöa a pie(r)éa u nùmme daa presénsa de ci(r)éxe, che ina vòta e raprezentàvan a ciü parte de curtivasiùi du postu.

 Fra u paleuliticu e i Rumài 
E primme testimunianse lasciàe da l'òmmu inta vaâ du Neva e remunte(r)ean a l'épuca paleulitica, cumme a ne testimonia l'Arma Veirana (ciamâ ascì Arma da Còsta de Ci(r)ixöa), ai cunfin cun Èrli, dunde i sun stài ritruvài resti de òmmi de 44 milla àgni fa. Pé vegghe pe(r)ò in primmu insediamentu dae parte dund'u se tröva u paise u besögna spîta di seculi, fin a rivà a l'etài di Rumài. 

Sutta de sti lì infatti a vixìna sitài de Arbenga e u nucleu prinsipale de Garesce i cumensan ad avé maniman ciü impurtansa: fàcciu ch'u porta aa custrusiùn de ina stradda lùngu a vaâ du Neva, ancöi cunusciüa cumme "A via da sà", ch'an se fa ben cunusce, cun ina impurtante sé(r)ie de pònti rumài a schéna d'àse.

 Da l'Etài de mézzu au Növesentu 
Ci(r)ixöa a vegne pe(r)ò numma mensciunâ de doppu, inte l'etài de mézzu, cumme ün di sentri periferichi du terito(r)iu de Garesce, a l'épuca au de sutta di dumini de l'abasìa de San Pé(r)u da Vaâ du Va(r)atella, ancöi intu cumün de Tui(r)àn. Zà da prìmma u ligàmme cu'a gêxa u l'é(r)a forte, scicumme che u pàppa Lisciandru III, du 1165, u l'axêa cuncedüu i terito(r)i da vaâ du Me(r)ula (Andö(r)a) e chélli du cuscì dicciu castéllu de Ci(r)ixöa ai muneghi de l'Ìsu(r)a Gainài(r)a pé l'agiüttu risevüu.

Inte epuche ch'e vegnen de doppu u se pò vegghe cumme u duminiu lucâle u l'é(r)a passàu de màn daa sfe(r)a ligü(r)e a chélla piemuntese cu'a custitusiùn du marchesàu de Séva: difatti Garesce e i abitànti de sò frasiùi i vegnìvan aministrài da di pudestài, infeudài e incaregài dai marchexi.

Du 1216 u l'è l'acòrdiu fra u libé(r)u cumün de Arbenga e i aministratùi de Cixàn, Sücca(r)è e Garesce pe'u cumerciu fra a Ciâna e a vaâ du Tàna(r)u, ch'a veghêa ascì l'impegnu de manutensiùn da vìa de cumunicasiùn, pòi rinuvàu intu 1288 e intu 1350.

Carche annu dòppu, intu 1390 i vegnen numinài i aministratùi de stu burgu lì, vinti in tutâle, inte in mòddu du tüttu scìmile a quantu u l'avegnîa pé àtri nüclei abitài de l'épuca (fra sti chi ascì Mürséccu e a Pu(r)enca) e burgàe garescìne ciü veije. U l'è numma cu'u marchése de Séva Zorzu II (dicciu u Nànu) che u paìse u va a pijà ciü urganisasiùn, rafursandu e sò difése.

U se segnalla ascì u passàggiu pe'u burgu du cùnte Catalan de Castreveiju, àtra lucalitài strêtaménte culegâ cun Ci(r)ixöa, ch'u scappa dau castê intu 1672 a causa di zenexi ch'i se ghe regi(r)an cuntru, scicumme che u feudu u l'é(r)a stàu catàu dai Savoia.

Fin au 1804 a frasiùn a l'é(r)a parte da diocexi de Arbenga, poi a pàssa cu'a diocexi de Munduì, au stessu mòddu de quantu avegnüu cun Cravaüna, Àutu e Naxìn. Cu'a campàgna in Italia de Napuleùn Bunaparte l'intrega vaâ du Néva a ven interesâ da l'ucupasiùn fransese, cun l'atàccu du gene(r)âle François Roguet au Sàn Benàrdu, culegàu ai fàtti da battaija de Löa du 1795.

A frasiùn a vegne cuscì anéssa cu'u terito(r)iu cumünâle de Garesce a l'Impéu Fransese, ma cu'a Restaurasiùn di àgni 1814-1815 a tùrna sutta au Regnu de Sardegna, poi Regnu d'Italia e, dau 1946, Repübbrica Italiâna.

Dü(r)ante a fìn du XIX seculu e i primmi àgni du XX seculu a vegghe i primmi segni de l'emigrasiùn versu e Americhe, cun in relatìvu spupulamentu de burgàe, au stessu moddu de quantu avegnüu inti paixi da vixìn.

 Abitanti 
A frasiùn a cunta ina sinquanténa de rexidenti, spartìi fra e tré burgàe: A Ruà (a l'è a primma parte du burgu ch'a se incuntra partendu da Arbenga), A Crùxe (chélla de mézzu) e A Gêxa (u nücleu du burgu, custruìu d'in gì(r)u a a gêxa dedicà a San Pé(r)u). A ste burgàe lì u ghe va zuntu chellu in scia stradda nasiunâle: E Baracche (ascì diccia A Baracca), ancöi disabitàu, ai cunfìn cu'a frasiùn de Vôte. Àtri gruppi de cà ciü picenìn i sùn San Bastian (aturnu a capeletta dedicâ au santu, a Roà), U Cantun (burgâ da Gêxa) e àtre cascìne, cumme chélla du Tajé, A Petia e Tubertu.

 Evulusiùn demugrafica 
Dandu amentu ae funti stò(r)iche u primmu censiméntu cumpiüu inta frasiùn u remunte(r)ea au 1555, quand'u gh'é(r)a 54 abitànti, cun bén 122 fabbricài. Da lì âtre stìmme da cumüna de Garesce e rintràccian intu 1951 319 abitànti, vegnüi 250 intu 1961, pe' fenì déxe àgni dòppu cun 212 persùne. Cu'u 1981 i abitànti i cà(r)an ancù, 'rivàndu a 115. E stìmme ciü resenti (2007) e cùntan 50 abitànti, nüme(r)u ch'u munta cumunque in estài, cu'e segunde ca'.

 Persùne ligàe cun Ci(r)ixöa 
Enrico Nasi
Ina de persune culegàe cun sta frasiùn lì u l'è Enrico Nasi (1921-2001), nasciüu a Sèra Pampa(r)àu (dicciu ascì Pamparà), prève da parocchia de San Pé(r)u fra u 1948 e u 1963, ben riurdàu dai paisài pe'u sö bùn cö e pé e sòe inissiatìve pe'u burgu, poi trafe(r)ìu au Santuà(r)iu de Vicufòrte a Munduì.

Domenico Carrara
Domenico Carrara (dicciu ascì U Gattin), nasciüu intu 1881, mòrtu intu 1951, u l'é(r)a ün di persunaggi sto(r)ichi de Ci(r)ixöa, ch'u traspurtàva legnàmme, fén e carbùn versu i mercài de Arbenga, A(r)àsce e Ineija. A véllu a dêve u numme a Cascìna du Gattin, ch'a se tröva inta stradda de Urtié, inta zòna du Cunniu, méntre ca(r)andu intu paìse se ghe tröva ascì in funtanìn dau numme pa(r)eggiu.

 Posti de interesse 

 Architetü(r)e religiuse 
Cumme gêxe a Ci(r)ixöa u gh'è ina parocchia indipendénte, au de sùtta de l'aministrasiùn da diocexi de Munduvì dau 1804. Cu'a növa riurganisasiùn da diocexi, vusciüa intu 2019 dau véscu Egidio Miragoli, a fenisce inte l'Uniun pasturâle da vaâ du Tàna(r)u.
 Gêxa da parocchia de San Pé(r)u e San Paulu, a l'è stâ custruìa intu 1675, cu'a primma préa pusâ u 7 de màzzu de chéll'ànnu, a l'é(r)a poi stâ cunsacrâ ai apostuli dui àgni doppu.
 Gêxa de Santa Ma(r)ia Maddalena, a l'é(r)a üna de gêxe ciü veije da vaâ, aù i se ponan vegghe sulu pochi resti. Prubabilménte a strutüa a l'é(r)a de stìle tardu goticu e pé i afreschi u l'é(r)a stàu ciamàu u méstru lucâle Segurano Cigna, zà atìvu a Garesce e Èrli (u l'axéa afrescàu a céve de San Martin de Pözzu). E decurasiùi da gêxa, fra cui trézze tòcchi de afreschi i sun stài restau(r)ài intu 1974, grassie a l'opé(r)a du prufesù Aramengo. Ancöi sti lì i sun vixitàbili in te ina apòxita sesciùn espuxitìva intu palàssu cumünâle de Garesce.
 Gêxa de San Benedettu, a l'é(r)a in tempi antighi a gêxa ciü impurtante du paìse, tantu ch'a l'axéa cuèrtu a pusisiùn de paruchiâle fra u 1594 e u 1645. Difatti primma de chélli periudi Ci(r)ixöa a dipendêa da a Castreveiju, numma cu'u véscu d'Arbenga Luca Fieschi sta lì a ne vegne desepa(r)â, vista a forte crescita e l'impurtansa de l'abitàu inte 'sti periudi.
 Capeletta da Nativitài da Vergine Ma(r)ia, a se tröva intu burgu du paìse.
 Capeletta da Nativitài de San Zanne Batìsta, a se tröva intu paìse.
 Capeletta de l'Invensciùn de Sànta Crùxe, a da u nùmme a a burgâ da Crùxe.
 Capeletta de San 'Bastiàn, ch'a se tröva intu burgu du paìse.

 Architetüe sivìli 
 U pùnte da Ciànca, restau(r)au intu 2004 u l'è in pònte rumàn che u travèrsa ün di afluènti du Néva, lùngu a a "Vìa da Sâ", che a culéga a burgâ da Gêxa cun Èrli, cun ina vé(r)a e propia réa de sentê, cu'a quale poi u se pö razunze u colle de Sàn Benàrdu, passàndu pe'u Ciàn de Sciù(r)e e pe'e cascìne ancöi abandunàe di Lisotti e di Nanìn.

 Ecunumìa 
L'ecunumìa du paìse se bàsa in scia curtivasiun agricula (prinsipalmente de castagne e ciànte da frütu) e furestale. Poche e sun e ativitài cumerciâli, ma u l'è difüzu u turismu stagiunâle d'estài.

 Cultüa 
 U dialéttu de Ci(r)ixöa 
I abitanti du paìse i parlan in dialettu de stampu ingàunu, dunca diferente rispettu a chéllu garescìn, scimile a a parlâ d'Èrli, anche se cun de carateristiche diferenti.

 Cuxìna 
 A pulénta giànca 
Tipica da vaâ a l'è a pulenta giànca, scimile a chélla de Èrli, anche se cu'a pulénta saracena, cumme a Garesce. Inta variànte lucâle a vegne accumpagnê cu'u "sciügu giàncu", cumpostu da pòrri, fùnzi, nùxi e da a pànna.

 Asuciasiùi 
Dau 1975 a l'è atìva a Pro loco de Ci(r)ixöa, che da l'ànnu 2000 a s'è affiliâ a l'ACLI, divenedune sòccia. St'asuciasiùn chi a gestìsce i eventi e e feste lucâli, grassie ascì a a séde a l'avèrtu inta burga da Gêxa, in culaburasiùn cùn a parocchia de San Péu e a diocexi. A parocchia a gestisce ascì u prugettu di "Oriundi de Ci(r)ixöa", ch'u u vö metì l'atensiùn di abitànti in sce a stòija du burgu, vuxèndu ascì rinfursâ i legàmmi cun chi dau paìse u l'è emigràu inti àgni.

 Feste e fé(r)e 
E feste intu paìse e sun prinsipalmènte ligàe a e asuciasiùi lucâli e aa parocchia. A festa patrunâle a l'è au 29 de zügnu, cu'a méssa de San Péu e u relatìvu rinfrescu inta zòna lì vixìn, stessa còsa che a sucedde pe'a festa da Madonna da Neve, ben sentìa da a pupulasiùn lucale. L'11 de lüiju a se celebra ascì a festa Priöa, ma nu mancan pòi i festezzaménti pé Mèzz-aùstu (cu'i zöghi pé i fiöi) e, in estai, i incontri de e moto e ascì e scampagnàe pé i senté, spessu in culaburasiùn cui Arpìn de Garesce e cu'a pro loco de Èrli.

 Vie de cumünicasiùn 
Ci(r)ixöa a l'è culegâ cun Garesce (a nord, passandu pé E Vòte) e Èrli (cu'e sòe frasiùi de Gàzzu e Berriöi a sud-est) grassie aa Stradda nasiunâle 582 da Còlla de San Benàrdu.

 Nòtte 
 Nòtte au testu 

 Nòtte bibliugrafiche 

 Àtri prugétti 

Categorîa:Frasiui ed Garesce