Kukës

Kukës (Kukësi inta forma definia arbaneise) a l'é unna çittæ de l'Arbania. A çittæ a l'é a capitale da muniçipalitæ omònima de Kukës e da region de Kukës, uña de 12 regioin constituente da repubrica. O se spantega pe 8,2 km e do 2023 o l'aiva unna popolaçion totale de 15.643 persoñe.

Geològicamente, a zöna attorno a l'é dominâ da un terren de montagna e erto. A çittæ a se spande traverso a ciaña de Luma drento e Arpe arbaneise tra e rive do lago Fierza e e colliñe de montagne Korab ciù à settentrion e e montagne Sharr ciù à ponente. A-a confruensa do Drin Neigro e do Drin Gianco, o sciumme Drin o l'ha origine da-a vexin a-o territöio da çittæ.

 Geografia 
Kukës a l'é scitoâ into nòrd-est do Paise. A s'attreuva pe-o ciù tra e latitudine 42° e 5° N, e longitudine 20° e 25° E. A çittæ a s'attreuva in sciâ ciaña de Luma e in scê rive meridionale do lago Fierza. A s'attreuva à pöco assæ de 3 chilometri (1,9 mi) a-o sud-est da vegia collocaçion da çittæ, ch'a l'ea stæta recollocâ comme parte d'un schema idroelettrico.

 Climma 
Comme l'Arbania de Levante, a zòna a l'é de climma subtropicâ umido (Köppen: Cfa ), scimile a-o nòrd de l'Italia, apreuvo a-a seu collocaçion interna ma vexin a-o Mediterraneo. À despeto da seu poxiçion a-o sud, a seu distansa à levante a compensa sta differensa. A çittæ a sperimenta sorviatutto un climma continentale. Sto fæto o veu dî che i inverni son freidi e neivoxi e e stæ son sorviatutto cade. A temperatua da çittæ a cangia pe do bello traverso e saxoin con unna primmaveia mite à arvî e mazzo, meixi cadi de stæ da zugno à agosto, de spesso meixi d'ötunno con ægua e vento pe settembre e ottobre e meixi d'inverno ben ben freidi, de spesso con negia e zeo, da dexembre à marso. A temperatua media do meise a va tra -25 °C in inverno e 25 °C de stæ. E cheite medie de l'anno van tra 900 millimetri e 3.000 millimetri à segonda da longitudine e da latitudine.

 Istöia 
 Etæ antiga 
Kukës a traccia a seu istöia inderê pe ciù de mille anni. A region che ancheu a corresponde a-o territöio da çittæ a l'ea abitâ da un muggio de antighe tribù illiriche (ciù che tutto e tribù di Dardani), comme pe-a ciù parte de l'Arbania. Un muggio de tombe di Illiri l'é stæto identificou à Këneta e Kolsh da-a vexin a-a çittæ. A çittæ a fava parte do Regno de Dardania inte l'antighitæ. O dominio rexidençiale o serviva da ponto de sòsto in sce un rammo da stradda ch'a pòrta a-a Via Egnatia, ch'a conligava Durasso in sciô Mâ Adriatico à ponente con Costantinòpoli in sciô Mâ da Marma à levante.
sinistra|miniatura|Föto do Vegio Ponte de Nermjeme do 1905
De tombe illiriche en stæte attrovæ à Këneta e Kolsh da-a rente à Kukës. O l'ea un insediamento roman piccin, un ponto de sòsto in sce un atro rammo da stradda ch'a pòrta a-a Via Egnatia, e un çentro de mercou ottoman minô e un pòsto de commercio in sciâ stradda pe-o Kòsovo meridionale. L'é stæto lì (Qafa e Kolosjanit) che a rexistensa arbaneise a s'é levâ contra l'armâ serba ch'a se arretiava do 1912.

 Etæ moderna 
sinistra|miniatura|O passou segretäio generale de Naçioin Unie, o Kofi Annan, inta crixi da guæra do Kòsovo do 1999 à Kukës
A vegia Kukës a l'ea collocâ a-a confruensa do Drin Gianco e do Drin Negro. Do 1976 a çittæ a l'é stæta mandâ à fondo sotta o baçî de Fierza, ch'o l'é sostegnuo da unna diga. A neuva çittæ (Kukësi i Ri - "Neuva Kukës") a l'é stæta tiâ sciù di anni '70 inta ciaña da-a vexin ch'a l'é 320 m in sciô livello do mâ. Kukësi i Ri a l'é contorniâ da-o lago artifiçiâ de Fierza e a pâ unna penisoa da-o de d'ato. A l'é conligâ co-e atre parte do paise da trei ponti. À levante o l'ammia in sciâ montagna coverta de neive de Gjallica, 2.468 m sorvie do livello do mâ. Inti tempi moderni e apreuvo a-a vexinansa streita a-o Kòsovo, a çittæ a l'à ottegnuo un reconoscimento mondiâ inta guæra do Kòsovo quande miggiæa de refugæ Kòsovo-Arbaneixi an traversou a frontea e an attrovou a seguessa inta çittæ. Kukës a l'à tiou l'attençion internaçionale inta guæra do Kòsovo quande 450.000 profughi arbaneixi do Kòsovo an traversou o confin e son stæti allögiæ inte di campi drento e d'in gio à Kukës.

 Etæ contemporanea 
A çittæ a l'é stæta candidâ pe-o Premio Nobel da Paxe do 2000 pe avei avuo da fâ con l'ospitalitæ e pe avei ospitou miggiæa de profughi inta guæra do Kòsovo. A l'ea a primma vòtta che unna çittæ a vegniva candidâ pe-o premio. Do 2017, a çittæ a l'à appricou pe-o Premio Europeo da Capitale Verde do 2018 pe vegnî à ëse a Capitale Verde de l' Euròpa. Gh'é unna moschea e un albergo serrou into stile alpin, parte d'un tentativo de stabilî lì unn'industria turistica. L'OSCE a mantegniva unna villa lì.

 Amministraçion 
O commun de Kukës o l'é stæto formou do 1923 da-a fuxon di vegi commun de Arrën, Bicaj, Bushtricë, Grykë-Çajë, Kalis, Kolsh, Kukës, Malzi, Shishtavec, Shtiqën, Surroj, Tërthore, Topojan, Ujëmisht e Zapod, devegnue unitæ communale. A muniçipalitæ a se spande pe 934,80 km e a l'aiva unna popolaçion totale de 36.125 persoñe do 2023.

 Binellaggi 







 Economia 
Dòppo a cheita do communismo, apreuvo a-a neuva libertæ de movimento implementâ tra tutti i arbaneixi, un numero scignificativo da popolaçion de Kukës o s'é trasferio de drento a naçion ò o l'é emigrou à l'estranxeo pe de megio opportunitæ econòmiche.

A region a l'é ben conosciua pe-a seu agricoltua desviluppâ. Kukës a l'à unna fabrica de tappeti i quæ produti son pe deuvio domestico e commerciale. Gh'é ascì unna fabrica da lavoraçión do rammo comme matëia primma. Kukës a l'é un bon çentro de pesca e pe camminâ in scê montagne d'in gio. L'autostradda A1 a passa pe Kukës.

 Nòtte 

 Atri progetti 

Categorîa:Çitæ de l'Albanîa