Dialéttu finarìn

U Finarìn (Finaléize in s̠enéis̠e) u l'è ün parlô da léngua ligüre difüxu a-u Finô e in-ti cumün vexìn, ch'u fà parte du cuscì dìtu grüppu du ligüre de séntru-punénte, und'u l'è, asémme a l'arbenganéis̠e, üna de varieté ciü inpurtànti.

 Stòia 
U finarìn u l'è üna de varieté ciü inpurtànti da léngua ligüre ch'i séggian parlé in-ta Rivéa de Punénte, pe-u rollu stòricu du Finô, pe tanti anni capitôle du sö marchexùn e indipendénte da-a Repübrica de S̠éna, arménu in moddu furmôle, fina a-u 1797. Sta pus̠isiùn pulitica a l'à permissu a-u parlô du postu de scapurôse in parte da-e infruénse du s̠enéis̠e, ch'i sùn pe cuntru ciü marché in-ti paixi vexìn. Defèti, vèrsu levante, u gh'è u parlô de Nori, s̠a dréntu a-u grüppu du cuscì dìtu ligüre du séntru, mentre a punénte u priéis̠e u gh'à e caraterìstiche de parlô de pasaggiu tra u ligüre de séntru-punénte e cuéllu du séntru.

In-tu finarìn a gh'è ascì de infruénse da-a léngua spagnolla, ch'i rivan da-i anni tra u XVI e u XVII séculu, cuandu u Marchexùn du Finô u l'éra sutta a-u cuntrollu du Régnu de Spagna.

 Difuxùn 
U finarìn u l'è parlùn in-tu teritoriu du cumün du Finô cun tütte e sö frasiòi, scibén ch'i ghe sùn de diferénse tra e burghé. De tipu finarìn i sùn ascì e varieté di paixi de Côrxi, Orcu Feìn e Riôtu, ch'i furman cuscì ün teritoriu ch'u l'è grossu moddu paréggiu a cuéllu da regiùn storica du Finô, delimitô a-u punénte da-u Côu da Crôvas̠òppa, a levante da-u Côu de Nori e vèrsu l'entrutèra da-a custéra du spartiègua de Ôrpe Ligüri.

 Variante 
U finarìn u l'è ün parlô ciütostu paréggiu tra i paixi und'u l'è pres̠énte, a ogni moddu a gh'è abasta diferénse da sciurtì a marcô tréi s̠one cun de sö carateristiche:

 Finarìn du Finô: u l'è parlùn in-tu séntru du cumün du Finô, saréiva a dì in-te burghé du Burgu, da Marina, de Pia e de Lacremô, ciü che in-tu cumün de Côrxi. Stu grüppu u l'è cuéllu de varieté ciü parlé e menu cunservative, che dunca i gh'an de carateristiche ciü mudèrne.
 Finarìn cunservativu: u cunprénde e varieté di cumün de Riôtu e de Orcu Feìn, ciü, cun de diferénse, e frasiòi finarine de Gura e de Ulle. Stu tipu de finarìn u l'è carateris̠ùn da eleménti ciü cunservativi, rapres̠enté da-e sö carateristiche ciü antighe.
 Parlô de Gura: parlùn in-te due frasiòi de Gura e de Ulle, u gh'à de carateristiche diferénti ch'i riva da-a sö urigine. Defèti, stu parlô u s'è svilüpùn in-te l'ôta Eté de Més̠u a partì da cuéllu da Pria, pe cumensô poi, cun-u pasaggiu de sti paixi a-u Marchexùn du Finô du 1212, a sciurbì e carateristiche proprie du finarìn e a vegnì delungu ciü diferénte da l'arénte parlô de Verési, scibén ch'i gh'an a mèxima urigine.
 Parlô de Varigotti: tipicu de sta frasiùn e de sö burghé, misse a levante du séntru du Finô, u gh'à de infruénse ch'i riva da-u vexìn parlô de Nori, ch'u l'è abasta diferénte da-u finarìn da fôru cunsciderô in-te l'ôtru grüppu du ligüre du séntru, a-u postu de cuéllu de séntru-punénte und'u gh'è u finarìn cun-e sö varieté.

 Grafia 
Cumme pe tante ôtre varieté da léngua ligüre, u finarìn u nu gh'à üna grafia da tradisiùn pe scriveru, scibén ch'u gh'è cuôrche végiu papé in-tu parlô du postu. A ogni moddu, a-a giurnô d'ancö, i sùn stète fisé de manére de scritüra, pe puréiru cuscì cunservô in-te de testimuniànse scrite.

Pres̠énpiu, a gh'è a grafia döverô da-u studiüs̠u du finarìn Luigi Alonzo in-tu sö Dizionario delle parlate finalesi, desvilüpô cun cuôrche adataméntu a partì da-e régule du Vocabolario delle parlate liguri. A stu scistéma de scritüra u s'è adatùn ascì l'autù du vucabulôriu de ün ôtru parlô de stanpu finarìn, saréiva a dì u prufesù Gianni Nari in-ta sö pübricasiùn in-sciü parlô de Gura e Ulle, und'u fà riferiméntu a-e indicasiòi de grafia du Cunvégnu de Sanrému du 10-12 d'utubre du 1976, inandiùn da-a Cunsürta Ligüre e premissa a-a realis̠asiùn du vucabulôriu.
+Grafia AlonzoDöverô in-tu Dizionario delle parlate finalesi, a piggia cumme riferiméntu e cunvensiòi stabilie in-tu Vocabolario delle parlate liguri.LétireSönu
IPA/AFINuteAaBbCk/ʧCUku (/ kw)u piggia u postu du qu in-ta grafia tuscônaDdE (É/È/Ê)e/ɛ/eːe serô/ e durbia/ e lüngaFfGg/ʤHmüttaIi (/ ɪ)LlMmNɱ/n/ŋdelungu velô doppu üna cunsunanteOo/ɔo serô/o durbiaÔɑ / ɒ / ɔsönu da "a" velarizôÖø (/ œ)sönu du franséis̠e euPpRr/ɽSssönu da "s" de l'italiàn soleS̠zsönu da "s" de l'italiàn rosaSC-Cʃ+t͡ʃ (ʃʧ)sönu da parola "scciümma"TtUuÜy (/ ʏ)sönu da u franséis̠e e da ü/y tedéscaVvXʒsönu du franséis̠e jardinSöni scenté in-tu XIX séculuZt͡s (ʦ)"z" surda, sönu de l'italiàn pozzoZ̠d͡z (ʣ)"z" sunöra, sönu de l'italiàn rozzo

+Grafîa NariDöverô in-tu Dizionario del dialetto di Gorra e Olle e desvilüpô a partì da-e indicasiòi du Cunvégnu de Sanrému, prumossu da-a Cunsürta Ligüre de Asuciasiòi Cultürôli.LétireSönu
IPA/AFINuteAaÄosönu du franséis̠e œ o ôBbCk/ʧCUkuu piggia u postu du qu in-ta grafia tuscônaDdEeFfGg/ʤHmüttaIiJjdöverô pe-a "i" intervucalicaLlMmNɱ/n/ŋOo/ɔo serô/o durbiaÖøsönu du franséis̠e euPpRr/ɽṚʟ"r" giasciâSssönu da "s" de l'italiàn soleṠzsönu da "s" de l'italiàn rosaTtUuÜysönu da "u" franséis̠e e tedéscaVvXʒsönu du franséis̠e jardin

 Moddi de dì 
 Ciütostu che a botta, l'amigu sént'otta
 Da l'andatüra e da puscitüra u se cunusce a fegüra
 Natôle au barcùn Pascua au tisùn
 A bucca a nu l'è stracca se u güstu u nu sa de vacca
 Canderèra céra, pes̠u môrsu che s̠enô
 Dunde l'è capéllu u nu pôga scuffia
 Tenpu du cavagnu nu gh'è ne cuxiu ne cunpagnu
 Chi sta a chêrî, sta a murî
 Frevô frevarin in ta cua u l'à u venin
 Belinùn u l'è ciü che Scindicu
 Se s̠enô u nu s̠enarésa, u gh'è frévô cu frévaresa
 (In-scia sücca patéca) Cun sincue palanche, ti mangi, ti béivi e ti te l'ôvi a pansa

 Testimunianse scrite 





 Nute 
Nute a-u tèstu

Nute bibliugrafiche

 Bibliugrafia 














 S̠untaménti esterni 


Categorîa:Lengua ligure