Munsu

Munsu (scrìtu Mounsou in figùn, dìtu Mons o Mouns  in pruvensâle, Mons in fransese) u l'è in cumün fransese du dipartimèntu du Va(r)u, inta Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra, ch'u cunta 873 abitanti (au 2022).

 Geugrafia 
Munsu u se presènta cumme in tipicu paìse custruìu in sce de 'na rocca, scituàu inte l'âta valâ da Siagna, in sciu versante de drìta. Se u paìse u l'è a in'artitüdine de 814 mêtri, ma u se estende pe' 'na süperficie de tòstu 77 chilometri quàddri, fin a tucà a punta da muntagna de Lachens a 'na quòtta de 1 712 mêtri, a sìmma ciü âta du dipartimèntu, in sci cunfìn cun La Bastide, La Roque-Esclapon e Séranon, cumüi ch'i restan ciü a punènte e versu setentriùn che Munsu.

Ancù a punènte u gh'è Seillans e ca(r)andu versu meridiùn u se ghe tröva Fayence, Tourrettes e Caillan, mèntre che a levante u cunfina cun Saint-Cézaire-sur-Siagne e de Escragnolles, ciü versu setentriùn.U terito(r)iu du cumün u l'è traversàu da 'n afluènte de stu cursu d'ègua, A Siagnole, ch'a nàsce aa cunfluènsa fra dui valùi, ün u l'è quellu du Fil, l'âtru u l'è dìtu de Neissouns. A sourça a resta propiu sutta a Munsu, a pôcu menu de 550 mêtri in sciu livéllu du mâ, ai pèi du Carian (750 m).

L'ègua ch'a china dau Vallon du Fil a ne vegne dau versante du munte Malay, cun de ràmme ch'i campan l'ègua dau Lachens, da l'Ubac de Bliauge e da Saint-Marcellin e a se incuntra cun quella du Neissouns, ch'a l'é(r)a zà cunusciüa tèmpu di rumèi, ch'i l'axevan duve(r)â pe'i sò acquedotti, asemme a de âtre, versu Montauroux.

Levàu a Siagnole e a Siagna, Munsu u l'è traversàu ascì da âtri rièi, che inta ciü parte di caxi i sun afluènti da prìmma, cumme u Vallon Rouge, ch'u se ghe zunze pôcu sutta a lucalitè Les Vignes e quellu de Roque Abellière, tütt'i dui in scia scinistra du sò cursu. Ca(r)andu ancù u se ghe tröva a cunfluènsa cu'u Vallon des Amburs, aa drìta. A l'ürtimu, primma de caciâse inta Siagna dae parte du Mu(r)ìn da Siagna (Le Moulin de Siagne), a Siagnole a marca u cunfìn cu'u terito(r)iu de Saint-Cézaire.

 Sto(r)ia 
 U(r)igine du numme 
U tupònimu de Munsu u nu l'è tòstu cangiàu inta sto(r)ia, tantu ch'u l'è mensunàu cumme Mons fina du 1026 e du 1066. De prubabile, u truve(r)ea d'u(r)igine inta pa(r)olla latìna , ch'a vö dì "munte", o se nù dau plü(r)âle du pruvensâle mont, e dunca intu sènsu de "munti", da ligâse inte tütti dui i câxi ae carateristiche du scitu. Intu moussencou, a va(r)ietè du figùn ch'a se ghe parlava, u paìse u l'é(r)a ciamàu "Munsu", scrìtu Mounsou. Sta furma a ne vegnìva da l'adatamèntu aa murfulugìa lìgü(r)e du tupònimu ch'u l'existeva da ancù primma, cangiàu cu'a zunta da -u finâle squaxi a ipercuresiùn segundu a carateristica ciü marcâ du parlà du pòstu.

 Preisto(r)ia 
I primmi segni lascièi dai ommi intu terito(r)iu de Munsu i remuntan aa preisto(r)ia, tantu ch'u l'è stètu truvàu ina gran va(r)ietè de Dolmen e âtre furme de sepultü(r)e, fra sti chi ün di ciü cunusciüi u l'è u Dolmen de Peygros, ch'u pìa u numme daa còlla dund'u se tröva.

U gh'è e pröve ch'u funsiunasse cumme scitu de sepurtü(r)a, scicumme ch'u l'è stètu truvàu ancù i resti e i framenti de osse, ciü de punte de frecce e âtri repèrti, ch'i fan pensà a 'na datasiùn ch'a remunte a l'etè du ramme, cun di esèmpi de frequentasiùi ciü resenti. Inte stu sènsu fra quantu rinvegnüu intu scitu di scâvi, u gh'é(r)a fina ina munêa d'epuca rumâna, ch'a l'axeva u sigillu de Setimiu Severu. Âtri esèmpi de tòstu u mèximu periudu i sun u Dolmen de Riens e de la Colle, u primmu di dui cun 'na frequentasiùn turna inte l'etè du brunzu.

 Etè antìga 
A frequentasiùn rumâna de sti scìti a l'è bèn ducumentâ daa custrusiùn de 'n acquedottu ch'u parte da Munsu e u riva fin aa sitè de Fréjus, l'antiga Forum Julii, pe' in tragittu de 42 chilòmetri, fètu custruì du 50 a.C. incanalandu primma e funte de la Foux, intu cumün de Montauroux e dapöi ascì quelle da Siagnole, ai pèi du vilaggiuavant prop. pg11. U cundütu u l'è stètu scavàu fina inta rocca, e ün di tratti ch'i mustran meju l'inzegnu de ste gènte u l'è u scìtu da Roche taillé. Inte stu trètu a l'imprensipiu l'aquedottu u l'é(r)a stètu fètu passà inte 'n tòccu ch'u spurzeva daa mü(r)aja, ma u crollu de stu chi u l'ha purtàu a scavà a canâ inta ròcca, pe' in tòccu lungu sinquanta mêtri e âtu ciü che dexe. L'ègua dunca, doppu in chilòmetru e sèi daa funte, a passa inta scciapaü(r)a da prìa e a va avanti intu sò cursu. U se sa du restu che l'òpe(r)a a l'é(r)a duve(r)â e bèn tegnüa fin au seculu V, cu'e primme invaxùi di barba(r)i.

 Etè medievâle 
Pe' Munsu paìse a prìmma atestasiùn a l'è tòstu du mèximu periudu, e a g'ha da vegghe cu'i muneghi de Le(r)ìn, scicumme che inte 'n àttu de dunasiùn fètu remuntà au periudu 1026-1066 a numme Poncius Arbertus Vetus, cuntegnüu intu Cartulaire, dunde ch'u vegne ciamàu a testimunià in pò de gènte, fra ste chi ascì Fulco de Mons.

Üna de âtre testimunianse d'insediamèntu medievâle a l'è rapresentâ dai resti da "colonica ad Avasio" (Avaye), antigu castrum ch'u l'è mensunàu pe'a primma votta intu puliticu de Wadalde, du 813-814, cunservàu a Marseja. U castrum u l'é(r)a inse(r)ìu intu cuntèstu di pusedimènti da scignu(r)ia de Seillans e defèti l'insediamèntu furtificàu u se tröva propiu ai cunfìn cun stu paìse chi.

Ancù de doppu u se ne tröva scrìtu du 1025, int'in papê dund'u figü(r)a, pe' vìa de 'na dunasiùn, Johannis de Avaisa, vassallu du pòstu. U pa che u burgu furtificàu, ti(r)àu sciü in simma a 'na rocca, a 600 mêtri d'artessa, u fusse cumpostu dau castéllu inta parte ciü âta e che au riùndu u ghe fusse 'na se(r)ie de cà e âtre custrusiùi, u tüttu cintàu da 'na mü(r)aja âtra dui o trei mêtri. U se sa ch'u gh'é(r)a ascì ina gêxa, scicumme ch'u se sa d'in priû, tantu che a lucalitè a l'è inte l'elencu de quelle au de sutta da diocexi de Aix, fra u 1232-1244. Dandu amèntu a quantu scrìtu du 1352, u resülta ch'u nu ghe stagghe zà ciü nisciün, fina se pôchi ànni prìmma u gh'é(r)a ancù de gènte, cumme u se scrive inte di papèi du 1315.

Munsu, assemme a Escragolles, Biot e Vallauris u l'è stètu ün di paìsi ch'i l'han vistu u rivà di cuscì dìti figùi, gènte ligü(r)i migrèi daa Rive(r)a de Punènte a partì dau seculu XV e fin au seculu XVI, scicumme che fra Trexèntu e Quattrusèntu sta regiùn da Pruvènsa a l'axeva cunusciüu in gròssu spupulamèntu, survatüttu duvüu aa pèste negra, ch'a gh'axeva picàu seccu fra u 1384 e u 1387, cun undèi ascì de doppu. Mumèntu de crisi segnàu ascì da 'na guèra de sücesciùn de drentu ai Angiuìn, cunti de Pruvènsa e pöi ancù üna pe'i feudi, cumbatüa fra sti lì e i scignu(r)i de Turenne pe' dex'ànni a partì dau 1389.

A fa vegnì pezzu a situasiùn u se gh'é(r)a missu ancù de prìmma ina ca(r)estìa ch'u n'axeva turna patìu e gènte du pòstu du 1364, mèntre de doppu, intu 1391 u vixìn castrum de Cariàn u vegne sachesàu da Raymond de Turenne, intu quaddru de guère de sücesciùn fra i Angiuìn e a famìa di Dü(r)assu, purtandu âtre sventü(r)e in scia pupulasiùn de sti paìsi. Pe' rènde turna pupulèi e zône de Grasse e de Draguignan i scignu(r)i du pòstu i l'axevan spunciàu stu fenòmenu de migrasiùn cun de cuncesciùi de tère e di agiütti fèti apòsta.

E mutivasiùi de stu grossu spustamèntu e sun fina da fa remuntâ aa crisi che de cuntru a se patìa inta rive(r)a, scicumme che Zena a l'é(r)a inte 'n periudu de crisi ecunomica, visti i vari cangi pulitichi de quelli tèmpi. Ciü de precisu u se sa che a Munsu u gh'è vegnüu qua(r)anta famìe ligü(r)i intu 1468, cumme vusciüu da Antoine de Vileneuve, mèxima famìa ch'a l'é(r)a lì ch'a spunciava pe'u ripupulamèntu ascì de La Napoule. Scibèn che aa mitè du Quattrusèntu u ghe secce stètu l'arivu de sti culòni, 'na primma fì(r)a de manènti daa Ligü(r)ia pa che a ghe fusse zà rivâ du 1260. U se sa che ste gènte i ne vegnivan dau Punènte, ma mèntre che pe'i âtri pòsti interessèi u se ne sà de segü(r)u a pruveniènsa, pe' Munsu u nu gh'è de atestasiùi, ma u se pènsa che cumme pe'i pòsti a l'in gìru, i ne vegnissen daa diocexi d'Arbenga.

L'insediamèntu de ste gènte u vegne cunfermàu da in impurtante àttu, cunusciüu cumme Acte d'habitation, firmàu apuntu dau scignù de Munsu, ch'u cuncedde i di(r)itti in sce sèrti scìti dund'andà a scö, ciü quellu de lau(r)à e tère. Insemme a ste garansìe a gh'é(r)a ascì a cuncesciùn aa cumünitè d'in furnu pe' fà u pàn, de moddu ch'a ghe fusse armenu e cundisiùi pe' pu(r)elu fà de regula, mèximu discursu pe'i mu(r)ìn. Propiu in sce sti lì, dunque, i spunciavan i scignu(r)i du pòstu pe'a ripupulasiùn du paìse. Defèti i primmi papèi ch'i parlan de l'aministrasiùn di mu(r)ìn da cumünitè i sun cunservèi inti archivi du cumün e i remuntan au 1487.

 Etè muderna 
Cu'i seculi XV e XVI u gh'è di növi remesci inta pulitica, scicumme che intu 1481, aa mòrte du cunte Carlu III, a Pruvènsa a vegne passâ sutta au Regnu de Fransa, e cuscì fina Munsu. Intu 1572, quand'e inte tütta a Fransa  l'infü(r)ian e lòtte de religiùn fra catolichi e ügunotti in seguitu aa Nötte de San Bertumê, i scignu(r)i du pòstu i pìan e parte du cunte de Carcés, da fasiùn catolica ciü sccetta, cuntru u partìu di Razats, ch'i l'é(r)an prutestanti. 

Aa fin du Sinquesèntu a cumünitè de Munsu a l'é(r)a rezüa da dui cunsu(r)i, ch'i vegnen elezüi e i restan in càrega pe' in annu. De stu periudu u vegne impurtante u travàiu spesu pe' sta de derê ai gumbi e ai mu(r)ìn da cumünitè, che a sò gestiùn a i l'é(r)a a càregu d'in gestû, ch'u duxeva  ascì numinà i mu(r)inèi  privèi perché i i tegnisse, cumpìndu stu travàiu in genere pe' quattru ànni.

Növi atti pe'a gestiùn di mu(r)ìn i vegnen firmèi ai 3 d'austu du 1551 da Henri de Villeneuve, ch'u cedde i sò mu(r)in e gumbi, de moddu  ch'i finiscen aa cumünitè, in particulâre i se ne mensunan dui cumme Moulins de fer, ch'i sun quelli da Siagna. Inti scrìti u cumpa(r)isce fina u nòbile Pierre Henry de Munsu, pe'e òpe(r)e ch'i se trövan au Pas de la Traille, ch'e vegnen cedüe ascì ste lì.

Du 1580 u gh'è stètu a pupulasiùn ch'a s'è regi(r)â ai scignu(r)i, tantu ch'a scciöppa 'na guèra sivile ch'a finìsce brüxandu u castélluhttps://www.paysdefayence.com/equipements-loisirs/circuit-patrimoine-de-mons/. Ma levàu sti fèti, scicumme che i scignu(r)i i turnan a guvernà prufitandu di debiti ch'i gh'é(r)an, intu 1604 aa cumünitè u ghe tucca vegghise e prupietèi sutta sequestru, pe' duimìlla scüddi inte tüttu.

A partì dai 15 de nuvembre du 1590 u se ascìste a 'n assediu du vilaggiu, scicumme che u dücca de Savoia Carlu Emanuele I u se vuxeva vendicà in sce Henri de Villeneuve. U l'è cuscì che i savuiardi i passan au de là du Va(r)u, ciamèi dai carcistes guidèi da Hubert de Vins, aleàu cu'a lega catolica cuntru u guvernatû La Vallette. Rivèi a Signes i ne pìan u cuntrollu, mèntre ch'i nu sciorten a cunquistà Saint-Maximin, cegandu alu(r)a in sce Munsu.

Doppu ünze dì che u paìse u l'é(r)a stètu piàu au riùndu i surdàtti i sciorten a intrà intu castéllu, dund'a se gh'é(r)a repa(r)â a pupulasiùn. E gènte e vegnen massacrèi, cu' ina vintêna de paisèi impichèi e a cundanna aa cumünitèi, ch'a duxeva pagà vintimìlla scüddi. Da chi i Savoia i sciurti(r)àn a rivà fina a Aix, dunde pe' in breve pe(r)iudu u dücca u l'é(r)a rivàu a cumpurtâse cumme guvernatû, pe' vegnì pöi scurìu ina otta persa a bataja de Vinon, intu dixembre du 1591. 

Du Seisèntu u se presenta turna a pèste, cu' ina növa undâ du 1629, mèntre che u teramòttu da Vesübia du 1644 u vegne sentìu fina a Tulùn, pruvucandu di dànni inti paìsi a l'in gì(r)u. 

 Etè cuntempuranea 
Avanti da Revulusiùn fransese, au mese de marsu du 1789 i vegnen cumpilèi i cuscì dìti Cahiers de doléances da parte da cumünitè, in sce urdine du lögutenènte de Draguignan pe' cuntu da vuluntè de Luiggi XVI. Da sti papèi u se vegne a savê che Munsu inte quellu mumèntu a se truvava au de sutta du vica(r)iàu de Draguignan e ae dipendènse da delegasiùn de Grasse. 

A stu prupôxitu i càppi de famìe du pòstu i vegnen reünìi inta capella di Penitènti Gianchi, ciamèi dai ciòcchi de campane, de moddu ch'u se fesse a redasiùn du testu. A rife(r)ì l'exitu de discüsciùi u l'é(r)a Jean-Honoré Augier, scindicu du tèmpu nuché primmu cunsu(r)e, cunvucàu in asemblea a Draguignan daa sêde di siniscàrchi.  

Grossa parte di capituli a mustra cumme e gènte i se truvassen inte 'na situasiùn meschina, vistu i servissi ch'u se duxeva prestà ai scignu(r)i lucâli: pe' stu fètu chi u vegne dumandàu au ré de tegnì a mènte e cundisiùi de vìtta nu fasili pe' chi u viveva intu vilaggiu e dunque de sbascià e tasce da versâghe. 

U se fa fina presènte che a pusisiùn du paìse, custruìu in sce 'na ròcca e cu'i munti tütti a l'in gì(r)u, a purtava e gènte a patì in particulâre a l'invernu, ch'u l'é(r)a bèllu che rigidu e ch'u nu permeteva de travajà inti scìti. U vegne fina cuntàu che a tèra a nu l'é(r)a bona, ma arsü(r)â dau frèidu e che a frütava numma che travajandughe seccu. 

A sti detài u se ghe zunze ascì de questiùi avüe cu'u scignû de Escragnolles, ch'u gh'axeva a pretesa d'andà a scö intu sò di âtri. Du numme du pòstu u nu se ne sà, scicumme ch'u manca inta redasiùn du tèstu, ma a l'è bèn descrìta a questiùn muntâ dai cunfinanti, ch'i l'axevan fètu mai tantu da rènde sti scìti früsti de mòddu che e gènte de Munsu e nu pu(r)essen ciü servìsene.  

L'è sulu cumme cunseguènsa da Revulusiùn che, du 1792, u vegne istitüiu u cumün cumme u se cunusce ancöi, ch'u va a finì sutta au cantùn de Fayence, insémme a Seillans et Tourrettes ascì. A cangia dunque a rapresentasiùn da cumünitè, ch'u ghe finisce in testa ascì i diritti che sta lì a gh'axeva de primma. Fra sti lì i ghe cazzen tantu i debiti, quantu e pruprietèi e i diritti in sci gumbi. 

Intu mèntre da Segunda guèra mundiâle, cumme pe'u restu da regiùn, Munsu a l'ha vistu a partì dau 1940 l'ativitè da parte di partigièi gaulìsti, di gruppi FTP e da SAP, ch'i l'han purtàu aa libe(r)asiùn de sta parte da Fransa, cun sabutaggi e âtre asiùi in mòddu da regi(r)âse cuntru u regime de Vichy. 

 Abitanti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Cugnummi ch'u gh'è de ciü 
I cugnummi ch'u gh'è ghe n'è de ciü fra e gènte de Munsu au dì d'ancöi i sun: Porre, Pelassy, Audibert, Mireur e Rebuffel.

 Persune lighèi cun Munsu 
 Jean Mellac (Tulusa, 1826 - Munsu, 1884): prève e misciuna(r)iu in Thailandia.
 Théophile Jourdan (Munsu, 1852 - Munsu, 1928): nuta(r)u e scindicu du paìse, u l'ha lasciàu l'ürtimu scrìtu in moussencou, Sarva-terra.
 Jean Vadon (La Seyne-sur-Mer, 1904 - Pariggi, 1970): entumulugista, de cà a Munsu.

 Pòsti de interesse 
 Architetü(r)e religiuse 
Dau puntu de vista da religiùn, Munsu u g'ha ina sò paròcchia, inta gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu, ch'a l'è sutta aa diocexi de Fréjus-Tulùn.

 Gêxa di Santi Pe(r)u e Paulu (Saint-Pierre et Saint-Paul): dita ascì a gêxa da Sunta (Notre-Dame de l'Assomption), a se tröva intu paìse e a l'è a gêxa da paròcchia de Munsu. A sò primma fundasiùn a duve(r)ea remuntâ au Millesèntu, quand'a l'è mensunâ cumme parte int'ina prebènda du capitulu de Fréjus. Derucâ aa fin du Trexèntu, a l'è stèta turna custruìa du 1468 dai figùi ch'i l'é(r)an tòstu rivèi. A g'ha ina cianta a due navè, cuèrte de vorte a butte, e a l'è tütta fabricâ de blòcchi de prìa, cu'in âtu purtâ a tüttu sèstu; in scia drita de l'artâ u se ghe dröve ascì ina capeletta. Inte l'abside de furma reunda u gh'è ina gran strutü(r)a de legnu cu'in quaddru du 1680 dedicàu aa Sunta e, dae parte de stu lì, e stattue di santi patrùi da gêxa. Fra e âtre decu(r)asiùi, u se pò regurdà ina cruxe da prucesciùn du Quattrusèntu, in'âtra d'argentu e pöi stattue e quaddri, vinculèi. U campanìn, a cianta squadrâ, u g'ha in simma in gaggia de fèru batüu, travàiu du 1835 du Bonfante de Castellane, cun trê campâne ch'e sun fra e ciü antighe du Va(r)u: a Vénus, "Vene(r)e", du 1488, a Marie Anne Salveterre, Sarvaterra in mussencu, du 1501. e a Musane du 1535.
 Capella de San Bastiàn (Saint-Sébastien o des Pénitents Blancs): scunsacrâ, a se tröva a l'estremitè de meridiùn du paìse e a funsiunava da u(r)ato(r)iu pe'a cungrega di Gianchi, fundâ sciübitu dòppu da pèste du 1349 pe'a cü(r)a di ma(r)otti e di mòrti. A capella a l'è du stèta ti(r)â sciü du 1445, vegnindu slargâ ciü votte a pià a sò strutü(r)a d'ancöi. De drentu aa capella, fèta intu stile du tardu-gòticu e cuèrta da vorte a ventaju, u se ghe tröva de pitü(r)e ch'e mustran a vitta de San Bastiàn e da cungrega di disciplinài, ciü che in gran òrganu du Settesèntu. Au dì d'ancöi inte sta capella, scunsacrâ, u se ghe tegne di cuncèrti e de âtre manifestasiùi; mèntre fina du 2023 a l'è stèta duve(r)â in parte cumme municìpiu de Munsu.
 Capella da Madònna da Pietè (Notre-Dame de Pitié): de pôcu ciü a levante du paìse veggiu, inta regiùn di Basses Pérassèdes, a se tröva vixìn au campusantu de Munsu, in scia vìa pe' Callian. Fabricâ de prubabile fra u 1550 e u 1570, a l'imprinsippiu a serviva pe' tegnighe i mòrti de campagne du paìse, avanti ch'i fussen interèi in gêxa. L'artâ de prìa u g'ha in simma ina Depuxisiùn daa cruxe du 1616, travàiu du François Mimault de güstu manierista, missu int'ina strutü(r)a de legnu du 1666, travàiu du Joseph Jourdan, ditu u "Galinette". Davanti au purtâ u gh'è in pòrtegu, recustruìu prìa pe' prìa du 1955, mèntre l'artâ u l'è stètu risturàu du 1989. Tütti i ànni, ai 15 d'agustu, u se tegne a fèsta da patrûna, cu'ina prucesciùn fra sta capella lì e a gêxa du paìse.
 Capella de San Ròccu (Saint-Roch): dita ascì di Santi Lu(r)ensu e/o Ròccu (Saint-Laurent Saint-Roch), a l'è de fö(r)a du paìse, a süd-òvest, in scia vìa pe' Fayence. Fabricâ primma du Seisèntu, a l'é(r)a duve(r)â fina cumme repa(r)u pe'i viagiatùi e cumme scitu de quarantena in câxu de epidemìe; se ghe cunsèrva in quaddru cu'i dui santi patrùi. Ai 16 d'agustu, dì de San Ròccu, u se ghe dixe ancù ina messa.
 Capella de San Pe(r)u (Sainte-Pierre, dita ascì San-Peyre): a munte du paìse, a in'artessa de 814 m in scu livéllu du mâ, a se tröva nu gua(r)i da distante d'in dolmen de l'Etè du Brunsu, in scia vìa pe' Riens. Da l'âtra parte da vìa u se ghe tröva ascì ina capeletta, dedicâ de lungu a San Pe(r)u. A fèsta pe'u santu a se ghe tegne, de zügnu, tütti i ànni.
 Capella de San Marcelìn (Saint Marcellin): capella inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte du paìse, d'ancöi cumpresa intu campu de tì(r)u militâre de Canjuers. A l'è ina strutü(r)a antiga, du Duxèntu, rangiâ ch'a nu l'è gua(r)i; u se ghe dixe ina messa a l'ànnu.
 Capella de Santa Ruselìna (Sainte-Roseline): a se tröva da vixìn au castéllu de Beauregard, dund'a ne funsiunava da capella privâ. Inte stu cumplessu, dund'e gh'é(r)an e cà di manènti, u se tröva ascì ina capeletta dedicâ a San Pe(r)u.
 Gêxa de San Vitû: architetü(r)a ch'a nu l'existe ciü, a l'é(r)a stèta ti(r)â sciü du 1113 drentu ae mü(r)aje du castéllu. Ciü avanti a l'ha dunca lasciàu u titulu de paruchiâle aa gêxa fabricâ intu scitu de quella d'ancöi.

 Architetü(r)e sivìli 
Rexidènse

 Castéllu de Beauregard: u l'è ina rexidènsa privâ ch'a se tröva de frunte au paìse, in sce l'âtra riva da Siagnole, dund'u l'è stètu ti(r)àu sciü du 1470 daa famìa di de Villeneuve, ch'a n'è stèta u prupieta(r)iu pe' pa(r)eggi seculi. Intu detaju, u l'è stètu vusciüu da l'Antoine de Villeneuve, scignû de Munsu e de Trans, cu'i travài ch'i sun pe(r)ò finìi du Sinquesèntu, cu'u primmu discendènte a stâghe, u Charles de Villeneuve, ch'u l'ha piàu u titulu de scignû de Beauregard. A sò strutü(r)a, fèta de prìe du pòstu, a l'è a cianta squadrâ cun quattru tûre, üna pe' cantu inte quattru di(r)esiùi cardinâli, e ina superficce de 900 m2. A l'in gi(r)u u g'ha tüttu in giardìn, prugetàu du Settesèntu segundu u güstu italiàn e daa cianta a cruxe de Malta.
 Castéllu de San Marcelìn: inta regiùn cu'u mèximu numme, a punènte de paìse e fra e tère intu campu de tì(r)u militâre de Canjuers, u l'è in cumplessu de custrusiùi de campagna du Sinquesèntu, d'ancöi in ruìna.
 Castéllu de Bourrigaille: da vixìn a dund'i cunfina i trèi cumüi de Munsu, Fayence e Seillans, u se presènta cumme ina lunga tegnüa de campagna de l'Öttusèntu, ma, nu gua(r)i da distante intu cumün de Seillans, e sun stète truvèi e ruìne d'in castrum da primma Etè de Mezu ditu turna de Bourrigaille. Sta tegnüa a l'è stèta in prupietè ascì aa cuntessa d'Alès, a Marie-Thérèse de Perrot, amiga stretta du Pierre André de Suffren, cumandante de ma(r)ìna ai tèmpi du Luiggi XVI che chi u l'è vegnüu pa(r)egge votte, cun di regalli ch'i se ghe ponen ancù vegghe, cumme a gran vasca da bagnu de carcâ.
 Castéllu d'Esclapon-bas: âtra tegnüa de campagna, a se tröva a setentriùn du paìse, int'ina valâ ai pèi du Munte Lachens, in sci cunfìn cu'u cumün de La Roque-Esclapon. Cunusciüa ascì cumme Les Ferrages d'Esclapon, u faxeva parte du paìse d'Esclapon, d'ancöi spartìu fra sti dui cumüi.
 Castéllu de La Lubi: cascìna furtificâ, a se tröva a l'estremitè de setentriùn du terito(r)iu de Munsu, intu valùn du Fil. De prubabile fundasiùn pe' cuntu de quarche scignû, a duve(r)ea remuntâ au Quattrusèntu.
 Castéllu Vidal: cunusciüu ascì cumme castéllu du cumün, u se tröva in scia punte de meridiùn da còsta dund'u gh'è u paìse, au de là da Ciàssa de San Bastiàn. Sta custrusiùn, ch'a pìa u numme da in megu de Tulùn ch'u l'axeva cumisiunâ, dau 2023 a l'è vegnüa a sêde du cumün de Munsu, passèi di ànni de prugètti e de travài.

Âtru

 Acquedòttu rumàn de Fréjus: fabricàu du II seculu, u l'é(r)a l'acquedòttu au servissiu da sitè de Forum Julii, d'ancöi Fréjus, lungu tòstu 42 km inte tüttu. L'acquedottu u campava l'ègua da Siagnole che, asemme a quella da Foux a Montauroux, a l'é(r)a dunca de rifurnimèntu aa sitè rumâna; intu terito(r)iu de Munsu de sò tracce e se trövan inta cuscì dita "Ròcca Tajâ" (Roche-Taillée), in canâ scavàu inta muntagna lungu 50 mêtri e âtu 20 m.
 Bèi: intu terito(r)iu de Munsu u se ghe pò truvà ciü bèi ch'i l'é(r)an duve(r)èi p'ineiguâne e campagne. Fra de sti lì, fèti a partì dau Sinquesèntu, i se ponen mensunâ i bèi de Riens, des Ferrages, du castéllu de Beauregard e da cascìna de La Lubi. Du 1894, cu'in camìn ch'u và apröu a l'acquedòttu rumàn, u l'è stètu traciàu ascì u cuscì ditu canal Jourdan.
 Funtâna "la plus louancho fouan": a "funtâna ciü luntâna" a se tröva in sce l'intrâ du paìse, dund'a l'è stèta fabricâ du 1780. A se cumpune d'ina culònna de prìa ch'a g'ha in simma in balla scurpìa, ch'a funsiuna cumme serbatôiu pe' l'ègua, ch'a g'ha in simma in fascia cu'a dàtta du 1790. Fra e âtre funtâne du paìse, u se pò ancù regurdà quella inta Ciàssa de San Bastiàn, turna du Settesèntu, quella inta Ciàssa du Sèntru e e due du castéllu.
 Fra i lavaùi e i tröji de Munsu i ghe sun quelli da Rouguière, da fìn de l'Öttusèntu, e, spanteghèi in gì(r)u au paìse, quelli di Ferrages, di Gombauds, de Saint-Jean-de-Barrosse, de Valbouissole, du castéllu de Bourrigaille, de San Marcelìn e de Villard.
 I Mu(r)in da Siagnole: cumplessu de Mu(r)ìn in scia Siagnole, inta regiùn dau mèximu numme, cunusciüi ascì cumme i Mu(r)ìn de Munsu, du Cumün, Lambert o de Fer. Sti mu(r)ìn, d'antiga prupietè du cumün cumme au dì d'ancöi, i gh'é(r)an zà du Quattru-Sinquesèntu e, inte ucaxùi de vixite au cumplessu, i sun ancù missi in funsiùn. Stu cumplessu u se cumpune de mu(r)ìn tantu da ö(r)iu che da gran, dund'u gh'è cunservàu i atressi du veggiu scistema de prudusiùn, e u l'è cunscide(r)àu ün di ciü bèlli du sò genere da Fransa intrega.
 Fra i punti, ciü che i rèsti d'in punte-acquedòttu rumàn in scia Siagnole, ae vivagne du Neissoun, u se pò regurdâ u punte "de Munsu" in scia Siagna, lungu a vìa veggia pe' Saint-Cézaire, u punte a duggia campâ (du 1655 e du 1856) ch'u travèrsa a Siagnole ai Mu(r)ìn e i punti de l'Oulo e de Mabille in sciu riàn du Fil.

 Architetü(r)e militâri 

 Castéllu de Munsu: cunusciüu ascì cumme u castéllu veggiu, u se truvava a l'estremitè vèrsu setentriùn du paìse veggiu, mensunàu fina du Millesèntu p'êsse a sêde da primma paròcchia, San Vitû. Du 1580 e gènte du paìse e g'han dètu fögu, dòppu ch'e l'axevan scurìu u scignû du paìse, asiùn ch'a l'ha purtàu, passâ ina dexêna d'ànni, a l'asediu de Munsu da parte du dücca de Savôia.
 Castrum d'Avaye: mensunàu cumme u castrum de Avasia/Avasio fina de l'813-814, u gh'axeva ina sò paròcchia e u cuntava de 32 föghi ancù du 1315-1316, pe' êsse dicia(r)àu cumme abandunàu du 1352-1353. U sò terito(r)iu, de dunde ancù du 1405 u vescu de Fréjus u ghe scudeva de tasce in sci sciti da scö, u l'è stètu dunca tacàu a quellu de Munsu. U castrum u se tröva in sc'ina custe(r)a a 660 m d'artessa e u cröve ina superficce de ciü o mênu in ètta(r)u. Chi e se ponen vegghe e ruìne du castéllu, cu'ina tûre daa cianta a retangulu e de mü(r)aje, ciü che e mü(r)aje ch'e seravan u paìse, ch'u se ne cunusce ancù e fundasiùi de quarche custrusiùn.
Pe' de ciü, de pôcu au de là di cunfìn cu'u cumün de La Roque-Esclapon, e se trövan e ruìne du castrum d'Esclapon, in antigu paìse ch'u l'è finìu in parte intu terito(r)iu de Munsu. Di âtri rèsti che, fòscia, i sa(r)ean da ligà a antighe furtificasiùi i se trövan inta regiùn de San Lu(r)ensu e inte quella cunusciüa cumme u Château de l'Enfer, in sci cunfìn cun Saint-Cézaire-sur-Siagne.

 Sciti archeulogichi 

 Dolmen de Riens: ditu ascì de Saint-Pierre, u l'è in dolmen de l'Etè du Rammu/campanifurme, cu'i sègni d'ina növa ucupasiùn ascì aa fìn de l'Etè du Brunsu, ch'u se tröva a 1 km a nòrd-èst de Munsu, nu gua(r)i da distante daa capella de San Pe(r)u e da regiùn de Riens ch'a g'ha dètu u numme. Scavàu du 1910 e du 1972, u se cumpune d'ina cella delimitâ, in scia tèsta, da ina gran prìa, da maxê e lastre vèrsu setentriùn e meridiùn e da dui pilastri de prìa ch'i g'han de incixùi e ch'i furman l'intrâ asemme a ina ciappa ch'a gh'è rembâ in simma. U trüccu fünebre u g'ha, a l'intregu, in diametru de 8 mêtri. Dau 1988 u l'è stètu recunusciüu cumme ün di dui munümènti sto(r)ichi nasiunâli du cumün, asemme aa paruchiâle.
 Dolmen de l'Avaye: u se tröva intu campu de tì(r)u de Canjuers, daa strutü(r)a ciütòstu ruinâ. U sò trüccu fünebre u g'ha in diametru de 20 m, cun intu mezzu ina sotta bassa 1,5 m dund'e se ponen vegghe due grosse lastre, üna ciantâ in verticâle e l'âtra destesa. De ciü, u se vegghe ancù in tòccu du maxê ch'u rezze a bunda da strutü(r)a.
 Dolmen de la Brainée: inta regiùn cu'u mèximu numme, tòstu in sciu cunfìn cun Escragnolles, u l'è in grande munümèntu fètu, de prubabile, inte l'Etè du Rammu. U l'è furmàu da 6 ciappe de carcâ, cun quella de tèsta ch'a mesü(r)a 2,50 m in artessa pe' 1,80 in larghessa, misse a furmâ in curidû vurtàu a punènte e lungu 3 mêtri.
 Dolmen de la Colle: inta regiùn da Còlla, au de sutta da vìa veggia pe' Escragnolles. Ciütòstu ruinàu, u gh'axeva ina stansia de 2,10 pe' 1,60 m marcâ da trê ciappe de carcâ mèntre i mancan i pilastri, cuscì cumme pe'u curidû, ch'u se n'è sarvàu numma che ina ciappa. U trüccu, daa furma riunda, u g'ha in diametru de 11 m; de u(r)igine u l'è puscibile ch'u ne vegne turna da l'Etè du Rammu.
 Dolmen de Peygros: u se tröva a süd-èst da culìna ch'a ghe dà u numme, nu gua(r)i da distante dai cunfìn cun Fayence. De 12 mêtri de diametru, a stansia au sò sèntru a mesü(r)a 1,60 x 1,80 m e a l'è furmâ da trê ciappe de carcâ, ciü che da maxèi in sci làtti a setentriùn e a meridiùn. U curidû u se cumpune tantu de grosse ciappe che de maxèi, mèntre a söia a l'è marcâ da ina ciappa missa in tèra.
 Dolmen du Colleton: o des Collets, u l'è in dolmen du genere dìtu a curidû, vurtàu in diresiùn levante-punènte, ch'u se tröva int'in trüccu daa cianta slungâ, de 12 x 10 m. U l'è ciütòstu ruinàu, tantu ch'u se pò vegghe numma che ina parte da ciappe de tèsta, in maxê de ciappe vèrsu meridiùn e dui pilastri. A sò custrusiùn a ne pu(r)ea vegnì daa prima Etè du Rammu.
 Dolmen de Saint-Marcellin: inta regiùn ch'a ghe dà u numme, cumpresa intu campu de tì(r)u de Canjuers, u g'ha in diametru de 14,5 m, cu'in sèrciu de prìe ch'u ne fà tüttu u gì(r)u. A stansia au sò sèntru a g'ha ina cianta squadrâ, de 1,70 m de làttu, delimitâ da grosse prìe e, a setentriùn e meridiùn, da maxèi. U curidû u l'è vurtàu vèrsu punènte e u l'è furmàu da prìe a seccu e ciappe, cun üna de quelle ch'e u cruvivan ch'a se tröva ancù inta pusisiùn u(r)iginâle. Strutü(r)a de l'Etè du Rammu, a mustra i sègni d'ina riurganisasiùn tardìa.
 Tholos des Pounches: trüccu fünebre ch'u se tröva a valle da vìa de Fayence, u l'è stètu scavàu du 1910, cu'u sò curêdu ch'u l'è cunservàu intu Müseu d'arte e sto(r)ia de Pruvènsa de Grasse.

Intu terito(r)iu de Munsu i sun stèti segnalèi ascì di âtri dolmen che pe(r)ò o ch'i nu sun identifichèi cun segü(r)essa o ch'i sun stèti cacièi zü. Fra de sti lì, i se ponen regurdà u dolmen de Bourigaille. e quelli des Gauds e de la Gray. De ciü, de ruìne truvèi in sce rive du Villard, intu campu de Canjuers, e inta regiùn de Roubiès, a levante du paìse, podâse ch'e fassen de riferimèntu a dui vilaggi furtifichèi da preisto(r)ia.

 Natü(r)a 
 Gu(r)e da Siagna (Gorges de la Siagne): area prutètta ch'a cröve ina regiùn 42,96 chilòmetri quaddri lungu a parte ciü âta du percursu da Siagna, fra i cumüi de Munsu, Escragnolles, Saint-Vallier-de-Thiey Tourettes, Callian, Saint-Cézaire-sur-Siagne, Montauroux, Le Tignet, Tanneron, Peymeinade e Auribeau-sur-Siagne. Ricunusciüa ascì inta réa de Natura 2000, a l'è caraterisâ daa presènsa di sciti üme(r)i e de gu(r)e furmèi daa scciümè(r)a, cun de spécie ciütòstu rè(r)e ch'e se ghe ponen truvà, cumme e rattasu(r)e Miniopterus schreibersii e Myotis capaccinii, u gambe(r)u de sciümme Austropotamobius pallipes, a biscia scrossu(r)a Testudo hermanni, a Vipera ursinii e u Speleomantes strinatii.

 Cultü(r)a 
 Istrusiùn 
Bibliutêche
A Munsu u gh'è ina mediatêca du cumün, a Médiathèque de Mons, ch'a se tröva inta custrusiùn du veggiu ufissiu du türismu, faciàu in scia Ciàssa de San Bastiàn.

Scö(r)e
A Munsu e ghe sun e scö(r)e da l'asilu aa prima(r)ia, misse int'ina custrusiùn a l'estremitè de meridiùn du paìse veggiu. Ste lì, dau 2023 e sun intitulèi aa memo(r)ia de Maxime Pelacy (1893-1991), "Zelle", mèstra de scö(r)a pe' tanti ànni a Munsu, dund'a l'é(r)a nasciüa.

 Dialettu moussencou 

A Munsu, au dì d'ancöi, u se ghe parla ina va(r)ietè du pruvensâle nu gua(r)i dife(r)ènte da quelle di paisi a l'in gì(r)u. A ògni moddu, pe'a ciü parte da sò sto(r)ia, u parlà du pòstu u l'è stètu de tüttu in âtru genere, rivàu cu'i manènti ciamèi daa Ligü(r)ia a stà intu paìse, ch'i gh'axevan cuscì purtàu a sò lengua. U parlà de Munsu, u moussencou, fra tütte e va(r)ietè du figùn u l'è stètu quellu ch'u s'è sarvàu pe' ciü tèmpu e che ne sun cunusciüe ciü testimunianse, ch'e ne permetten de ligâlu ae variante du lìgü(r)e de sèntru-punènte scicumme ch'u n'axeva a ciü parte di éxiti in cumün. De ciü, a dife(r)ènsa di âtri, pôchi, scrìti in figùn, quelli in moussencou i fan pröva d'ina va(r)ietè ciü antiga, che pe(r)ò, scicumme ch'a nu l'è cunusciüa l'u(r)igine precisa di manènti rivèi a Munsu, a l'è ciütòstu difissile da identificâ e a nu permette de stüdiâne, in cunfruntu, l'evulusiùn ch'a gh'è stèta de dòppu inta Rive(r)a de Punènte.

 Müsei 
 Musée de la Maison monsoise: u l'è in müseu, de prupietè du cumün de Munsu, ch'u se tröva int'ina cà du paìse veggiu, ch'a l'ha cunservàu a l'intregu a sò strutü(r)a e u sò aredamèntu u(r)iginâle.
 Éco-Musée "Lou Fournas": u se tröva inta strutü(r)a d'in veggiu furnu de Munsu, dunàu du 1468 da l'Antoine de Villeneuve aa cumünitè in cangiu de di diritti in sò favû. Seràu inti ànni de dòppu da Primma Guèra Mundiâle, u müseu du furnu u cunta da prudusiùn tradisiunâle du pan in Pruvènsa.

 Ecunumìa 
miniatura|A strutü(r)a pe'u canissu da fighe, ditu a Munsu u graïssier

L'ativitè ecunomica ciü impurtante pe' Munsu a l'è stèta pe' de lungu l'agricultü(r)a e, intu detaju, dau 1835 u gh'è scrìtu che e tère du paìse, scibèn che rüsteghe e pìne de prìe, e fussen tütte curtivèi, cu'i moussenqui ch'i sun dìti i "cinesi de Pruvènsa" pe'u sò carattere travajante. Intu detaju, i scìti ciü bassi de Munsu i l'é(r)an tegnüi a vigne, u(r)ive e fighe, cu'e cà du paìse ch'e l'é(r)an pròpiu au limite d'artessa pe'i u(r)ivèi, mèntre e tère ciü âte e l'é(r)an tegnüe a gran. De gran u se ne campava fìna de ciü de quellu ch'u servìva intu paìse, tantu ch'u l'é(r)a aa base de quarche traffegu, mèntre e tère du cumün e furnivan a pruènda ae béstie, pe'u ciü de taja picìna, di alevamènti nu gua(r)i grossi ch'u gh'é(r)a. U leamme ch'u ne vegnìva da sti lì u l'é(r)a campàu e duve(r)àu pe' leamà e u(r)ive. 

Dife(r)ènti e sun du restu e qualitèi d'u(r)ive ch'i l'é(r)an pe' tradisiùn tegnüe intu cantùn e ciü intu detaju e trê ciü antighe e sun: e Saleïre, u(r)ìve negre, ciamèi cuscì perché messe aa sarmu(r)a, e Araban, spanteghèi in pò pe' tütte e Arpi Marittime, ciü resistènte de âtre, survatüttu au frèidu, e Rabeillo. Inte indagini fète di ànni '70 ne resültan intu specificu pe' Munsu âtre quattru varietèi: e Roussette, e Fourachèle, e Cornalière e e Négret (o Roubeyrol).

 Fèste e fe(r)e 
Fra e fèste da cumünitè de Munsu e se ponen regurdà quella de Santa Mascima de Callian, Sant'Agâ, au primmu fin de setemâna de frevâ. De zügnu i ghe sun quelle de San Marcelìn, cu'ina messa ch'a l'è dìta inta sò capeletta au campu de Canjuers, a fèsta du patrimôniu ai 15 e a muntâ a San Pe(r)u de Riens ai 29. De ciü, ai 15 d'agustu a gh'è ancù a fèsta patrunâle de Notre-Dame, cun prucesciùn, cuncèrti e âtre manifestasiùi.

Du 1835, a Munsu e ghe sun marchèi trê fe(r)e: intu detaju e se tegnivan au segundu lünedì d'arvì, aa primma dumenega passèi i 29 de zügnu e au segundu lünedì d'utùbre.

 Sport 
Intu terito(r)iu de Munsu, inta regiùn de San Lu(r)ensu a meridiùn du paìse veggiu, u se ghe tröva dui campi da tennis du prupietè du cumün. Intu Valùn du Miron, in riàn ch'u se caccia inta Siagna a levante du paìse, u l'è praticàu u canyoning, cu'in percursu de ciü o mênu dui chilòmetri pe' ina china de 273 m cu'a cascata ciü âta ch'a l'è de 15 m. In pôcu ciü in zü de dunde stu percursu u finisce inta scciümè(r)a, inte cuscì dìte gu(r)e da Siagna, u se ghe tröva ascì pa(r)eggi straciumbi dund'u se pratica a rampinâ spurtìva.

 Aministrasiùn 
 Scindichi de Munsu 
miniatura|U municìpiu de Munsu, castéllu Vidal

 Binelaggi 
U cumün de Munsu, inte l'ambitu du prugèttu nasiunâle dìtu "Villages Roumains", u l'ha adutàu u vilaggiu de Gurbeşti, in Rumanìa. De ciü, dau 24 de zügnu du 2001, u l'è vegnüu u "pei(r)ìn" du rimurchiatû da còsta Buffle da Ma(r)ìna Militâ(r)e fransese, a memo(r)ia di tèmpi antighi quande, de frunte aa capella da San Pe(r)u, e gènte du paìse e sendevan in fögu de nötte o in câxu de tèmpu grammu pe' agiütâ e nâve a atracâ intu pòrtu de Saint-Raphaël, cu'i ma(r)inèi de stu paìse e de Fréjus che in cangiu i ghe muntavan in pelegrinaggiu.

 Vìe de cumünicasiùn 
 Stradde 
U cumün de Munsu u l'è ligàu a quelli vixìn da ina se(r)ie de Routes départementales. Fra de ste lì, a ciü impurtante a traversà u paìse a l'è a RD 563, in antìgu clasificâ cumme Route nationale 563, ch'a lìga Fayence cun Séranon passandu pe' Munsu, cunusciüa intu terito(r)iu de stu cumün cumme a Route de Fayence dau paìse veggiu vèrsu meridiùn e cumme Route de Castellane vèrsu setentriùn. Aa sò estremitè de setentriùn, intu cumün de Séranon, a se lìga cu'a RN 85, dìta a Route Napoleón ascì. 

Dapöi u gh'è a RD 56, che dau sèntru a passa au de là da Siagnole pe' zuntâse cu'a RD 37. Sta lì a lìga a RD 563, d'inta regiùn de Bourigaille, cu'u cumün de Callian, dìta a Route de Callian a valle da cruxe(r)a cu'a RD 56 e a Route de Beauregard a munte de sta lì. A l'ürtimu u gh'è ancù a RD 656 che, a partì daa RD 56 inta regiùn de Le Bardandel a rìva fina inta regiùn du Mu(r)ìn de Siagna, piandu u numme de Route de Saint-Cézaire. 

U caséllu de l'autustradda ciü vixìn u l'è quellu de Mougins, u nüme(r)u 42 in sce l'Autoroute A8, ch'u se tröva ina trentêna de chilòmetri a meridiùn de Munsu.

 Traspòrtu pübbricu 
A Munsu u ghe rìva quarche servissiu de traspòrtu pübbricu in sce stradda, gestìu daa réa da regiùn Pruvènsa-Arpe-Còsta Azüra, a Zou !, da quande a l'è piàu u pòstu da veggia réa du dipartimèntu du Va(r)u, a Varlib. A ògni moddu, u paìse u nu l'è traversàu da di servissi de linea fissa, scicumme che a passâghe u gh'è numma che a linea 803, ativâ in sce dumanda, ciü che dui servissi riservèi pe'e scö(r)e, a linea 8333. e a 8334.

 Nòtte 
Nòtte au testu

Nòtte bibliugrafiche

 Bibliugrafìa 



 Âtri prugètti 

 Ligammi de fö(r)a 


Categorîa:Comùn da Provénsa-Àrpi-Còsta Azùrra