Carènda (turènte)

A CarèndaA prununsia a pò êsse diferènte a segunda du parlante e de sò origini: se ghe dìxe  dae parti di Furtìn e da Carènda, mèntre in Arbenga Veggia u se ghe dìxe  (Ca"ènda o Ca(r)ènda), cumme u vegne dìtu ascì inti paisi ch'i l'hàn ina prununsia da "e" avèrta. De cuntru, intu parlà de gènte de l'âta Nêva (presèmpiu) u numme u vegne  (Ca(r)énda), in lìnea cun l'àndiu ch'i l'han sti dialetti. Sun puscìbili, ancù, de furme dunde a "r" a l'è spaìa du tüttu cumme Caènda (pr. ). (Carenda in italiàn) u l'è in turènte lungu tòstu 6 chilòmetri ch'u scûre in Arbenga e u se càccia intu Mâ Lìgüre, ai cunfìn cu'u Sejâ.

 Geugrafìa 
 Basìn 
U basìn da Carènda u l'è svilüpàu inta parte au setentriùn da Ciâna d'Arbenga, insémme a di âtri rièi ciü picìn, cumme l'Antugnàn e u San Roccu, st'ürtimu ch'u l'è intu cumün du Sejâ. Sulu pe' sò cuntu u riva a cruvì tòstu öttu chilòmetri quaddri de estensiùn, e u l'è pe' stu fètu lì u ciü gròssu riàn a scûre in Arbenga, levâ a Sènta. U sò cumprensôiuInte paòlle che in arbenganese sitadìn e l'han u sòn , u Carendìn u tènde a scentâle du tüttu, levàu quarche casu, dund'a gh'è a trasfurmasiùn in . De ciü, i süfissi in -o(r)iu () i vegne tòstu tütti in -ôiu (), senù e sun puscibili de furme de mezzu, cumme -ôriu () da ina parte u l'ha cumme cunfìn l'Antugnan (a punènte, vèrsu a Ciâna) mèntre da l'âtra u se larga versu i munti, armênu fin in sa Ròcca de L'OmmuE infurmasiùi presentè e sun stète recampè a partì da:  Tôe 245110-100-140-150 e 245070-060 (557 m), dunde a levante u se arve a Valle Ibà, furmâ dau Tursê, riàn ch'u l'ha in spartiègua ch'u se spuncia fin daa custêa du Munte Pìccaru (280 m). Ciü a punènte da Ròcca, u Pesâtu, dund'u turènte u g'ha e sò funti e u sò basìn u cunfina cun quellu du Nêva.

 Percursu 
U riàn u nàsce pôcu au de sutta du Munte Pesâtu (686 m), ai cunfìn cu'u teritôriu du cumün de Cixàn, fra e lucalitè de Bandìe e da Còsta da Tâna. U scûre fin a rivà in Cian Boschi, marcandu pe' in bellu tòccu u cunfin fra i dui cumün. Passâ a regiùn du Ruàu, a munte de Sàlea, u tucca da vixìn u stradùn, passandughe au de sutta e cuntinuandu in zü versu l'Uivêu-Tèra Cuniggiu, pe' chinà poi versu Campugêxa a l'artessa de l'autustràdda. Traversandu, inta Ciâna, e lucalitè de Rapalìne, e di Paraggi, u riva inta regiùn da Carènda, ch'a ne porta u numme. Inte l'ürtimu toccu u riàn u l'è stètu incementàu, cun de gròsse müaje in si fianchi ch'i ne cuntegne u lettu. E aa fìn u sbucca inta maìna ai cunfin cu'u Sejâ, 'na sentêna de mêtri ciü in zü che u punte in se l'Aurelia.A prununsia da paòlla Aurelia a nu l'è ünica, e a riva a vixinâse, inte serti caxi, a 'na furma cumme 

 Afluènti 
A ciü parte di afluènti a se ghe caccia da sinìstra, fra sti lì ghe n'è trèi picìn ch'i se ghe caccia pôcu dòppu l'inissiu du sò cûrsu, a l'artessa de Câve. De dòppu u gh'è:

 U Riàn di Cuùmbi, u nàsce a partì da dunde i se ünisce u Riàn di Grupìn cun quellu di Rubìn, a l'artessa da regiùn di Rubèrti, a Sàlea. Tantu ün cumme l'âtru rammu i l'han e funti dae pàrti da Còsta da Tâna, ciü a levante de dund'a nàsce a Carènda.

 U Riàn du Fossu, u l'ha l'origine inta Funtanavìva, ch'a se tröva ascì sta lì dae parti du Pesâtu. U finìsce inta Carènda da l'Uivêu, dòppu avê pigiàu l'ègua du Riàn de Funtâne a munte da gêxa de San Giacumu. U scûre pe'a ciü pàrte au levante du paìse de Sàlea.

 U Riàn de Ciàppe (o de Ciòppe), u dêve u sò numme daa regiùn dund'u pàssa primma de caciâse inta Carènda, tòstu ai cunfìn cun Campugêxa. U recampa püe i rièi du Murtêu, da Cà du Campu e da Vidua.  

 U Riàn Fuscàu, u pàrte d'in si munti versu A Peàgna, pe' passà de fiancu ae Belòtte e aa Vallà, fin a rivà daa Carènda de Rapalìne, dund'u se càccia inta Carènda, nu prìmma d'avê passàu ascì a stradda pruvinciâle.

De dòppu u riàn u pàssa da San Zòrzu, cu'u cursu ch'u cêga au de sutta de Casermette e u piggia in àndiu tòstu du tüttu drìtu, difèti l'ürtimu chilòmetru u l'è incementàu, fin a che u nu sbucca intu mâ, ina ôta passàu l'Aurelia, a regiùn da Carènda de Sutta e ancù a feruvìa.

 Storia 
U numme da Carènda u l'è mensiunàu fin dau mediuevu, scicumme ch'u cumpàie cumme Kalenda inti Statüti d'Arbenga du 1288 (I 104; III 76), diferènti i sun poi i nummi ch'u gh'è stètu dètu de dòppu, fra sti lì u se ricorda Callede fossatum, ch'u se tröva inti catasti du 1420 o, ancù, i vàri Riano delle CalendeMatteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, Zena, 1750, Canale Calandra e Canale delle Calande, ch'i se tröva inte màppe disegnè du Settesèntu dau Matteo Vinzoni. A stu prupôxitu, da ina testimuniansa ripurtâ da stu lì, u se sa che u riàn, inti periudi de secca, u l'éa döveàu cumme passaggiu da chi u traffegava de sfröxu a sâ, ch'i ne vegnìva da l'entrutèra. De cuntru, aa fìn de stu seculu e inti primmi de l'Öttusèntu, cumme inte carte du Giacomo BruscoGiacomo Agostino Brusco, Delineazione della Costa fra il Capo delle Mele e Pietra, Zena, 1800 ca. , a vegne ancù ciamâ La Calenda, mèntre a denuminasiùn La Carenda a cumpàie intu saggiu storicu du Cottalassu du 1820.

 Ambiènte natüâle 
U cursu d'ègua u l'è pe' ina parte suttu a tütela ambientâle, vistu che a pruvincia de Saùna a l'ha istituìu ina zôna prutètta, scicumme che intu riàn se ghe tröva ina gran varietè tantu de ciànte cumme de bêstie. De cuntu, fra tütti, a presènsa da tartarüga Emys orbicularis ingauna, ciü de sèrti géneri de rène e de baggi. Cumme ciànte d'ègua dûse se mensiùna tipi de cànne e de alghe, cumme a Chara, ch'a l'è rèa. Ancù de interèsse u l'è in picìn laghettu ch'u se furma aa cunfluènsa fra u Riàn de Funtane e u Riàn du Ciò, quandu i furmanA ciü parte de furme di verbi inte persune plürali a l'è trunca, levàu sèrti caxi d'üsu cumün (es. 'furman'), de prubabile pe' influènsa de l'arbenganese sitadìn u Riàn du Fossu (au de sutta de Câve).

 Ecunumia 
Sebèn che u sò cursu u l'è ciütòstu cürtu, a sò ègua a l'è stèta inti anni sfrütâ, tantu ch'u se sa che intu mediuevu i l'ean presènti di muin, ma de sti lì au dì d'ancöi u nu l'è restàu ninte. De cuntru e zône de dund'u pàssa u riàn e sun pe'a ciü pàrte agricule, a partì dae cultivasiùi de fàsce d'uìva, survatüttu fra Sàlea e Cian Boschi, ch'e sùn giè de moddu ch'u ghe picche bèn u sû. Ciü in bassu i làscia pòstu ae stüffe e ae cultüe in campu avèrtu, cumme quelle de ciànte da òrtu e de sciùe, pe'a ciü parte in sa fin du riàn, dund'u gh'è in bèllu nümeu de aziènde agricule. Limitè invece i impianti de l'indüstria, levàu quarche casu, cumme a Câva de Sàlea, dismissa da tèmpu, da dunde u se piggiava u tuvu.

 Nòtte 
 Nòtte dialetâli 

 Nòtte au tèstu 

 Bibliugrafìa 



 Âtri prugètti 

Categorîa:Arbenga
Categorîa:U Sejô
Categorîa:Sciùmmi da Ligùria