Dipartimentu de Muntenötte

U dipartimentu de Muntenötte (Département de Montenotte in françeize) u l'è stètu 'n dipartimentu d'u Primmu Inperu françeize ch'u se spandeiva tra a Rivea de Punente e u Munferóu.

 Geugrafia 
 Teritoju 
U dipartimentu, p'ou sö teritoju, u l'è stètu 'n fètu de gran nuvitè p'â regiùn, scicumme ch'u l'ha dètu p'â primma votta 'n'ünitè aministrativa a de tère che, a despetu d'a pulìtica d'i sö guvèrni, da seculi gh'ävan di ligammi cumerciäli streiti. Ciü che i duì çircundäi de Sann-a e d'U Portu, insc'â Rivea de Punente, u dipartimentu u cunprendeiva quelli d'Acqui e Çeva che, da-u 1802, ean rispetivamente int'i dipartimenti d'u Tànaru e d'u Stüra.

Se primma u gh'ea a pulìtica, da-u mä, de purtä tütti i tràffeghi cu'u Piemunte a Zena, a dannu de Sann-a, e, da-u munte, de schivä i porti ligüri in favù de Nissa, u fètu de truväse sutt'a-a mèxima aministraçiùn u l'ha spuncióu vèrsu i ligammi ciü natüräli, a gran vantaggiu pe ste regiuìn che, sutt'a-e vege aministraçiuìn, n'ean ninte ciü che de periferie.

U dipartimentu de Muntenötte u cunfinäva cun quelli d'u Stüra e de Marengu, a levante cun quellu de Zena e a punente cun quellu d'e Arpi Marìtime. D'u 1810, u cuntäva de 289.823 abitanti, in sce 'n'area de 393.798 ètari, mentre segundu quante pübblicóu da-u Chabrol int'e sö Statistiques, l'estensciùn p'oĝn̂i çircundäiu e cantùn a l'ea, in ètari, de:

 Çircundäiu d'Acqui (101.176): cantuìn de Acqui (12.240), Castelettu d'Urba (13.175), Degu (10.518), Inciza (7.808), Nissa Munferóu (10.778), San Steva Belbu (8.727), Spiĝn̂u (14.535), Visùn (23.395).
 Çircundäiu de Çeva (106.274): cantuìn de Calisàn (19.584), Çeva (20.419), Dugiàn (8.613), Garesce (16.505), Milléximu (11.980), Mürasàn (9.952), Salicetu (7.345), Urmea (11.876)
 Çircundäiu de Sann-a (77.978): cantuìn de A Prìa (11.489), Cäiru (15.966), Cügén (6.125), Finä (4.940), Noi (2.233), Sann-a (10.133), U Saŝĉellu (13.517), Väze (12.575).
 Çircundäiu d'U Portu (75.809): cantuìn de A Ceive (17.825), A Mainn-a de Dian (5.960), Arasce (6.366), Arbenga (18.533), Burgumä (7.575), Onegia (4.375), San Steva (8.875), U Portu (6.300).

 Sudivixuìn 
U dipartimentu u l'ea spartiu int'i arrondissements chì de sutta, diti suttuprefetüe o çircundäi ascì, spartii a sö votta inte di cantuìn:
 Sann-a, cantuìn: A Prìa, Cäiru, Cügén, Finä, Noi, Sann-a, Väze e U Saŝĉellu.
 Acqui, cantuìn: Acqui, Castelettu d'Urba, Degu, Inciza, Nissa Munferóu, San Steva Belbu, Spiĝn̂u e Visùn.
 Çeva, cantuìn: Calisàn, Çeva, Dugiàn, Garesce, Milléximu, Mürasàn, Salicetu e Urmea.
 U Portu, cantuìn: A Ceive, A Mainn-a de Dian, Arasce, Arbenga, Burgumä, Onegia, San Steva e U Portu.

 Cumüni 
D'u 1807, a ripartiçiùn aministrativa a-u livellu d'i cumüni a l'ea cuscì inandiä: 
SuttuprefetüaCantùnCumüniSann-aSann-aA Mainn-a d'Arbissöa, D'Ätu d'Arbissöa, Èllia, Sann-aA PrìaA Prìa, Balestrìn, Bardìn Növu, Bardìn Vegiu, Borzi, Buisàn, Giüstéxine, Gura, Löa, Magiö, Ransi, Tuiàn, U Tù, Vèrxi, VeressiCügénCadebunn-a, Cügén, L'Urba, Martinn-a, Muntaĝn̂a, Riasca, U Saŝĉellu, U Segnu, U Tilietu, Valeggia, VuèFinäBurmia, Carbüa, Cäiru, Càrcae, Cärxi, E Vene e Riätu, Fegìn, Finä, Lacremä, L'Âtä, Mallae, Muntixellu, Orcu, Pallae, Pèrti, VarigottiNoiBerzezzi, Magnùn, Noi, Sputurnu, Tuŝĉe, VessiVäzeÇelle, Cugöu, Invrea, San Giuàn, San Martìn, Rensén, VäzeU PortuU PortuA Turassa, Cà Carli, Caramaĝn̂a, I Cen, I Pözzi, Murteu, Prelà, U Duçeu, U Portu, Vaxìa, VillatallaA CeiveA Ceive, A Lavinn-a, Armu, Àquila, Cartari, Cuxe, Mendaiga, Möa, Muntegrossu, Purnaŝĉe, Ransu, Ressu, Vesargu, Übäga, U BurghettuA Mainn-a de DianA Mainn-a de Dian, Arentìn, Burellu, Câdeìnn-a, Diàn San Pé, Farädi, San Bèrtumé, U Castellu de Dian, U ÇèrvuArasceAndöa, Arasce, Laigueggia, StelanelluArbengaArbenga, Arnascu, Canpugexa, Castergiancu, Cixàn, Erli, Garlenda, Süccaellu, Unsu, Utué, Véllegu, Vendùn, Villanöva, U Burghettu, U ÇejäBurgumäA Turia, Burgumä, Cairónega, Ciüzànegu, Lüxinascu, Uigu, Ville San PéOnegiaA Guardia, A Costa, Onegia, Puntedaŝĉe, Sant'AgäSan StevaA Riva, Buscumä, Carpäxe, A Çiprèssa, Çivessa, A Costa, Priabrünn-a, Punpiäna, Lengueggia, San Luensu, San Steva, U Castelä, U TersöAcquiAcquiAcqui, Àlice, Castel Ruché, Bistaĝn̂u, Munasté Burmia, Muntabùn, Ricaldùn, Strevi, TèrsuCastelettu d'UrbaA Rocca, Berforte, Biziu, Carpenetu, Castelettu d'Urba, Cazaleggiu, Cavriä, Francavilla, Lèrma, Muntaldé, Scirvàn, Tagiö, TasceröDeguDegu, Miöggia, ParetuIncizaBrün, Carentìn, Castelettu Mulinn-a, Funtanile, Inciza, Maransann-a, Munbarüssu, QuarantiNissa MunferóuBergamascu, Calamandrann-a, Casinascu, Casternövu Belbu, Casterveu, Curtigiùn, Muasca, Nissa Munferóu, Ruchetta Palafea, Sessame, ValluSpiĝn̂uA Ciann-a, Caĝn̂a, Castelettu d'Èrru, Giüsvalla, Mävixìn, Merann-a, Muntecèu, Punti, Rubuäru, Sérole, Spiĝn̂u, TürpìnSan Steva BelbuBubbiu, Castigiùn Tinella, Cusàn Belbu, Mangu, Ruchetta Belbu, San Steva Belbu, San Zorzu d'i Scaranpi, VésimeVisùnCartoziu, Cascinelle, Casternövu Burmia, Cavatù, Cremulìn, Grugnardu, Melassu, Muläre, Muntädu Burmia, Murbèllu, Mursascu, Prascu, Punsùn, Riväta Burmia, Trisöbbiu, Ursära, VisùnÇevaÇevaBagnascu, Batifollu, Çeva, Lezeĝn̂u, Liziu, Malpotremu, Mascimìn, Munbasiggiu, Nuxetu, Pèrlu, Prieru, Ruasciu, Säle, Scagnellu, TuricellaCalisànBardinetu, Calisàn, Muriädu, UseĵaDugiànBelvedere Langhe, Bunvixìn, Clavezann-a, Dugiàn, FarigiànGaresceGaresce, Naxìn, Priöa, ViulaMilléximuBièstru, Carettu, Casternövu de Çeva, Cengiu, Cioi, Cusceria, Milléximu, Muntezémulu, Rocavignä, Ruchetta Cäiru, Ruchetta CengiuMürasànBastia Munduvì, Castelìn Tànaru, Cigié, Igiàn, Marsaggia, Munbarcäru, Mürasàn, Paroldu, Rocca CigiéSalicetuCamerann-a, Gotasecca, Muneziggiu, SalicetuUrmeaÄtu, Cravaünn-a, Urmea

 Stoja 
 Urigine d'u numme 
A diferensa d'a ciü parte di dipartimenti d'alantùa, quellu de Muntenötte u nu piggia u numme da 'n elementu inpurtante d'u sö teritoju ma ciütóstu, cumme quellu de Marengu, da 'na gran bataggia. Int'u detaggiu, u riferimentu a-a vitoja d'u 1796 cuntra l'armä austriaca int'a bataggia de Muntenötte, a l'è u segnu d'u favù e de l'interventu dirèttu d'u Napuliùn int'a creaçiùn d'u dipartimentu, che cuscì u l'ha vusciüu regurdä a sö primma, grande, vitoja.

 Fundaçiùn 
U dipartimentu de Muntenötte u l'è nasciüu cun l'anesciùn d'a Repübbrica Ligüre a-a Fransa, dumandä a-i 4 de züĝn̂u d'u 1805 e, a marcä u fètu ch'a fuise ben stèta int'i prugètti d'i françeixi, tenpu de duì giurni l'è sciurtìu u decrêtu inperiäle insc'â questiùn. Cun stu lì a ciü parte d'a Repübbrica a l'è stèta spartìa int'i dipartimenti de Zena, de Muntenötte e d'i Apenìn, mentre e tère a punente de l'Argentinn-a, int'u çircundäiu de Sanremmu, sun finìe int'u dipartimentu de Arpi Marìtime.

A sta növa, a Sann-a e inte de ätre çitè d'u punente se gh'è tegnüu de manifestaçiuìn d'u populu in favù d'a növa aministraçiùn, isandu a bandêa françeize e di èrchi de triunfu pe l'inperatù. U favù d'e gente vèrsu i françeixi, insemme a-u valù stratégicu de ste tère, han purtóu l'atençiùn d'u guvèrnu çenträle insc'ou dipartimentu. U sö primmu prefèttu, l'Hugues Nardon, u l'ha fètu partì a növa aministraçiùn çernendu, pe cunpetense e pe famiggia, di funsiunäi d'u postu ciü che françeixi o, pezu, d'u vegiu guvèrnu, che ne vegnivan p'ou ciü da Zena. 

 Da-u Chabrol a-a fin 
miniatura|265x265px|U Gaspard de Chabrol, pe sett'anni a Sann-a
D'u 1806, cu'u stramüu d'u Nardon a Parma, u l'è stètu numinóu a prefèttu d'u dipartimentu u Gilbert Joseph Gaspard, cunte de Chabrol de Volvic, che de lì u l'è restóu a Sann-a pe tostu sett'anni. Tegnüu de lungu in gran cuntu da-i sö çitadìn, u s'è fètu cunuŝĉe da sübbitu p'â sö pasciùn e aspertixe int'u sö rollu, ch'a l'è restä int'a memoja d'e gente ben doppu de quande, d'u 1812, u l'è pasóu a-a dipartimentu d'a Senna. U Chabrol, da l'agustu d'u 1809 a-u meize de züĝn̂u d'u 1812, u l'è stètu ascì u respunsàbile e u cumisäju de l'inperu a-u Pappa Piu VII, ch'u l'ea tegnüu in prexùn proppiu a Sann-a pe vuluntè d'u Napuliùn. Ciü tardi, d'u 1824, u vegiu prefèttu u l'ha dètu a-e stanpe e sö Statistiques d'u dipartimentu, cu'e infurmaçiuìn ch'u gh'äva fètu recögge mentre ch'u l'ea in càrega.

U dipartimentu u l'ha finiu d'existe cu'u cazze d'u Napuliùn d'u 1814 e, int'u detaggiu, fin a-u dezbarcu d'i anglu-sicilién int'u meize d'arvì de quellu annu. Dapö, pasóu a cürta ricustituçiùn d'u stätu ligüre, pe decixùn d'u Cungrèssu de Vienna stu teritoju u l'è finiu sutt'a-u Regnu de Sardegna.

A-a giurnä d'ancö, e tère che l'ean int'u dipartimentu de Muntenötte sun spartie tra e pruvince de Sann-a, Lüsciandria, Inpeia e Cüniu.

 Abitanti 
E statistiche insc'â pupulaçiùn d'u dipartimentu de Muntenötte, cumandè ciü votte da l'aministraçiùn françeize, gh'han asè de prublemi scistemàtichi e de rilevamentu, raxùn ch'a ne lascia di valuì p'ou ciü indicativi e nu guèi següi. A livellu d'e suttuprefetüe, s'è cügìu inte trè ucaxuìn i dèti de pupulaçiùn chì sutta:
AnnuSuttuprefetüaPupulaçiùn1789Acqui87.4491789Çeva59.6861797Sann-a75.6031797U Portu82.2071789-97Dipartimentu304.4971801Acqui83.8721801Çeva52.8811805Sann-a71.8971805U Portu71.8971801-05Dipartimentu291.7311809Acqui84.2951809Çeva55.1511809Sann-a73.3411809U Portu83.9431809Dipartimentu296.370

 Aministraçiùn 

 Urganizaçiùn aministrativa 
miniatura|U Palassiu d'a Ruvia a Sann-a, a sêde d'a prefetüa
U prefèttu, ch'u l'ea a càrega ciü inpurtante d'u dipartimentu, u l'ea afiancóu da-u segretäju generäle d'a prefetüa, numinóu da-u guvèrnu çenträle, ch'u gh'äva a direçiùn d'i ufiççi e ch'u ne pigiäva u postu se neçesäju. Insemme a-u prefèttu u gh'ea ancùn duì órgani culegiäli che peró nu gh'ävan guèi de putere, oŝĉìa u cunseggiu de prefetüa e u cunseggiu generäle de dipartimentu, dund'u l'ea raprezentóu tüttu u sö teritoju. U cunseggiu d'a prefetüa u se cunpuneiva de quattru menbri ciü u suttu-prefèttu de Sann-a, càrega ch'a gh'ea ascì p'ê suttuprefetüe d'Acqui, de Çeva e d'U Portu. U cunseggiu generäle, in cangiu, u l'ea furmóu da 16-24 menbri apruvè da Pariggi tra quelli vutè inte de eleçiuìn tegnüe segundu in scistêma pe rédditu a duggiu graddu. A funçiùn d'u cunseggiu de prefetüa a l'ea quella d'istituì i prucèssi aministrativi e de valütä e dumande d'i çitadìn a l'aministraçiùn mentre u cunseggiu generäle, ch'u se riünìva 'na votta a l'annu, u stüdiäva u bilanciu de previxùn e u däva i sö paréi insc'ê taŝĉe, cu'in vutu cunsültivu. A prefetüa d'u dipartimentu a l'ea spartia inte trè divixuìn, oŝĉìa quella d'a segreteria, quella d'e finanse e quella d'a guèra.

A livellu ciü ätu, u dipartimentu intregu u l'ea cunscideróu de quinta serie (da-u 1810, quand'u l'è stètu declasóu) e u purtäva tréi depütè a-u Corpu Legislativu, mentre a sö prefetüa, cun sêde int'u Palassiu d'a Ruvia, a l'ea de quarta classe. U dipartimentu de Muntenötte u l'ea cunpreizu int'a 28° divixùn militäre, int'a 29° cunservaturìa furestäle, int'a 10° p'ê minee e int'u teritoju d'a circuscriçiùn senatoja e d'a corte d'apellu de Zena. 

A livellu ciü bassu u gh'ea 'na strutüa scimile a quella d'u dipartimentu: a cappu d'oĝn̂i çircundäju u gh'ea 'n suttuprefèttu numinóu da-u guvèrnu, afiancóu da 'n cunseggiu de çircundäju ch'u funsiunäva inte 'na manea paigia a-u dipartimentu. I cumüni ean aministrè da 'n maire de nòmina çenträle pe-i ciü inpurtanti e d'u prefèttu int'i ätri cäxi e lì, turna, u gh'ea 'n cunseggiu municipäle cun de funçiuìn cunsultive. I cumüni ean missi insemme int'i cantuìn, de divixuìn che nu l'ean aministrative ma giudisiäje e eleturäli, scibén che u maire d'u cappu-cantùn u gh'avesse ciü auturitè.

 Lista d'i prefètti 
PeriuduPrefèttuNotte4 de lüggiu d'u 180528 de zenä d'u 1806Hugues NardonPrimma prefèttu de Maine-et-Loire, pasóu a-a prefetüa d'u Täru31 de zenä d'u 1806Dixenbre 1812Gilbert Joseph Gaspard de Chabrol de VolvicPrimma suttuprefèttu de Pontivy, pasóu a-a prefetüa d'a Senna12 de märsu d'u 18131814Antonio Brignole SalePrimma maître des requêtes a-u Cunseggiu de Stätu

 Notte 

 Bibliugrafìa 




 Ätri prugètti 

Categorîa:Stöia da Ligùria
Categorîa:Stati do passòu