Geiscia d'Sen Maltin (Ulmea)

La Geis̅c̅ịa paṛuchioa ‘d Ulmèa ṛèè dedicô a Sen Maltin Vašcu, patrun d’l paise. Ṛèè štô foccia ‘ntl 1300, cun ‘n’ štile semplice, ṛèè ‘n fundu al Bulgu.

Štōṛia
Èl pṛimme teštimunionze dâ paruchioa i sun dû Tr’s̅c̅èntu, quon’ chè èl gèntè j’avèvo avü’ b-söggniu d’ in pōštu, cịü’ gṛōssu p’l tṛûvose, d’lungu dedicà a Sen Maltin.

A parōchia, s’cundu a tṛâdiziun a sṛèva štô fundô ntl’ IV seculu, da u tṛâvojiu di monaci Benedettî, chè fōsci da l'isuṛa Gallinara.

A pṛimma geis̅c̅ịa, foccia ‘ntulnu a u XI seculu, ṛ’eṛa  ‘n’ štile rumanicu, cun l' autoa viṛà velsu est, è tontu cịü’ polva d’ qualla d’ au. D’ ṛašta chizì u n rešta cịü’  nènte dottu chè a geis̅c̅ịa növa ṛèè štô foccia a u sō pōštu, è ascì p’lché ‘ntl’ peṛiudu mediuevoa èl Bulgu u s’ è ašlalgà è u s’ è pià ascì u špaziu lunde chè pṛimma u j’ eṛa a geis̅c̅ịa.

Almenu fin a u XII seculu a cumünità d’ Ulmèa ṛ’ eṛa ljiô aṛa dioces̅c̅i d’ Ašti, ch’ ṛ’ avèva ascì i diṛitti impeṛioa ‘nsl feudu d’ Ulmèa. ‘Ntl’ 1325, dōppu chè Ulmèa ṛ’ eṛa pasô sutta i Malchèḷs̅c̅i d’ Zévo a dioces̅c̅i d’ rifeṛimentu ṛ’ eṛa Olba.

Palticuloa ṛ’ èè a štōṛia d’l campanin, nascịü’ cumme tûre d’ avvištamentu ntû X seculu, p’l cuntṛuloa a via velsu Inejia. L’ ha ina štṛütüṛa masiccia, focciu n pṛea d’l pōštu. 
Da tûre d’ avvištamentu a campanin l’è pasà ‘n fase d’ ampliamentu dâ  geis̅c̅ịa. 

‘Ntl mentṛe ascì èl pultun d’ ‘ntṛodda al paise, ch’ u s’ pō’ vago ‘ncù a u dì d’ ʒöö, cun u sō’ olcu ugivoa goticu da ina polte, a tüttu seštu da l'otṛa,  ch’ u s’ tṛöva sutta a tuṛe d’l campanin, l’ eṛa štà pultà dṛèntu a ṛa növa geis̅c̅ịa. 

A fṛobṛica dâ növa geis̅c̅ịa ṛ’ eṛa štô finia ‘ntl 1450, p’l pöö esso cunsacṛô cun a benediziun d’l Vešcu d’ Olba Andrea Novelli, ‘ntl 1490. Pṛōppi ‘nt quall’ onnu j’ avèvo focciu üna d’l pṛimme  mudifiche  cun a cuštṛuziun d’l dû navoi lateṛoa, senza mudificoa a polte ‘n meʒʒu. A paltia dal 1602 l'amminištṛaziun dî patṛimonni dâ parōchia a ven doccia a Franzé Bossu, ch’ u fa paltia  dî  tṛavoji növi, finî sulu ntl 1630, onnu dâ pṛumuziun a  culegiô.

‘N štù peṛiudu u s’ ‘ngṛandiššè a zona d’l’ abisde è i s’ fan èl caplatte ‘nsl navoi ‘nscî fionchi, cavèndu ina polte d’l culattu d’ Sen Mōṛu, p’l foa pōštu. ‘M’ zà dicciu a parōchia ṛ’ avèva u titulu d’ Culegiô è p’l zō’ ṛ’ eṛa guv’lnô da ‘n’ Pṛevustu, d’ solitu èl Paricu, ch’ u cumandova unʒe oci pṛèvo, pöö caṛoi a öccịu.

S’cundu ‘lō ch’ l’ è ripultà ‘ntl’ 1753, tṛa èl 1647 è èl 1657, ‘ntâ cumüna d’l Ulmèa u j’ eṛa 22 paruchi, ch’ i  vivèvo aš’quos̅c̅i tücci ‘ntl fṛâziui, ma ch’ j’eṛo sutta èl cuntṛōllu aminištṛativu dâ parōchia ulmiošca. A parōchia ṛ’èè passô daṛa dioceši d’Olba a qualla d’ Munduì (‘n via üfizioa sulu dal 1817). D’lungu ‘ntl XIX seculu i veno šlungoi èl navoi, è p’l lō’ a ven foccia ina növa faciô è p’l zō’ èl campanin u ven ‘nglubà ‘n tütta a štṛutüṛa.

Fin al 1843 a s-pultüṛa dî mōlti (pṛèvo ō p’lsune d’l Cunfṛatèlnite) a vigniva foccia ‘ntâ cripta dâ geis̅c̅ịa, sutta èl pavimentu, ō ducca ‘n tl vejiu s-miteṛi sutta alea d’ dṛé a geis̅c̅ịa, fin al 1748. Da quall’ onnu ‘n pöö u s sṛèva duvṛà u s-miteṛi dâ Cumüna in Bulgonza.

Sutt’ i pōltji aṛa lèlca dâ geis̅c̅ịa u j’ è ina r-cuštṛuziun dâ Gṛōtta d’ Lourdes, costruita foccia ntl 1910 duvṛèndu d’l štalatiti è d’l štalagmiti (cun auturizaziun) daṛa Gṛōtta del Gṛai, suvo a fṛâziun d’ l’ Eca, ai cunfî cun a cumüna ‘d Garešše.

Štṛûtüṛa
Dṛèntu
A geis̅c̅ịa ṛô tṛèè navoi, divise ‘n mōddu sulenne da dû fiṛe ‘di 4 rubüšti piloštṛi. 

I sun növe j’ autoa ‘nsî fionchi, calcün ‘n molmu d’ valua, ch’ i sun dedicoi (da ṛa lèlca, ‘nṛtèndu) a S. Eligio, S. Antoni, S. Cecilia, è aṛa Madōnna dû Rusoṛi.
Da ṛa dṛiccịa î sun quai di S. Giûs̅c̅èppu (lun’ ch’ î sun èl reliquie d’ Sen Fauštin, r-galoi al Malchèsè Ferrero d’ Ulmèa dal Poppa Benedettu XIV) è di Sen Coṛlu.  Venta giuntoji ascì l’autoa dû Suffragio, ch’ l’ è suvṛaštà da ‘n quoddṛu d’ Guglielmo Caccia, dicciu Moncalvo, ch’ u fa vago a Cṛûcifisciun.
‘Ntâ culegiô î sun divèlsci quoddṛi: ina quinʒèna i sun d’l pitua ulmiošcu Geniu Alduin, ch’ l’avèva ascì decuṛà tütta a vōta dâ  geis̅c̅ịa, cun d’l štèṛè ‘ndûṛoi ‘ns’ šfundu blö. (R’chivèlte ‘ntl 1970 cun ‘ntonacu gioncu). L'autoa magiua, pṛimma dâ duminaziun fṛanzèsè, l’ eṛa d’ pṛûpṛietà dâ Geis̅c̅ịa dî Duminicoi d’ Garešše, pöö v-ndü’ da ‘n pṛivà, aṛa parōchia ntl’ 1808.

‘Nsâ pan’štṛô d’ fundu u j’è in afṛašcu datà 11 nuvembo 1316, suvo èl funte bates̅c̅imoa, ch’ u pṛésènta èl Vašcu Sen Maltin è èl Crištu Pantucṛatua. Suvo l'autoa magiua, ‘nsâ vōta dû triburiu, u j’è quottṛu dipinti, dedicoi ai quottṛu evangelišti.
Olganu dâ geịs̅c̅ịa d’ Sen Maltin
L'olganu dâ culegiô l’ha in gṛōssu valua: l’ è štà foccị daṛa ditta Fṛanzè Vittino d’ Centallo ‘ntl’ 1898. U l’avèva culaudà l’ulganišta dâ Regia Cappella d’ Tiṛin, P. Bersano.

L'olganu, d’ tipu italian, l’ha ‘n tüttu vintesette regištṛi reoa, tṛaʒʒè fundamentoa è quatolʒè d’ mutaziun, ch’ i pelmatto d’ cumbinoa i divelši sui. L'eštensciun dâ taštieṛa ṛ’ê d’ 61 nōtte, a pedalieṛa ‘nvece ŗ’ô vintesette nōtte.

‘Ntl’ 1970 l'olganu l’è štà reštauṛà, gŗazie a l'aiüttu d’l' ulganau tiṛinese Boltulu Pansera.

 Föṛa 
Da föṛa, a geis̅c̅ịa ‘me ṛa vugomma au, a smajia derivoa da mudifiche ciü’ dapè a nioci. U j’ è, ‘ntâ facciadda, tṛai pultui d’ ‘ngṛessu, ch’ j’han d’ fioncu d’l finte cuṛonne d’ cuṛua gṛis̅c̅ịu (‘n tüttu quottṛu).

Pö  u j’è oci ses̅c̅e pilaštṛî cioa, ciü’ polvi ch’ j’han üna decuṛaziun a olcu. Suvo èl pultun centṛoa u j’ è in otṛu afṛašcu d’ Geniu Alduin, lun’ ch’u s’ vaghè Sen Maltin a cavoa ch’ u r-golla u sō mantea a ‘n povo ‘nzugnịà. ‘Nsû šfundu u j’è ‘n caštea, ō in fōlte.

Èl culnis̅c̅i a olcu ‘nsl dû ‘ntṛodde ‘nsî fionchi  j’ han dû auvèltüṛe  cun i vaiṛi, ch’ j’han èl cuntulnu ‘ndûṛà. A faciodda ṛô ‘n timpanu, ch’ u  po̅ggia ‘ns’ in alchitṛove špaltì ‘n dû fošše; a cịü’ ota  ṛèè decuṛô. ‘N meʒʒu a u  timpanu u j’ è  in otṛu afṛašcu d’ Geniu Alduin: “U Trîunfu dâ Cuminiun, lun’ch’ u s’ vaghe ina seṛie d’ ongio a u rundu aṛa Cṛus̅c̅e    (cun funziun d’ uštensoṛi).

 Nòtte 

 Oci pṛugètti 

Categorîa:Gêxe do Piemónte