Orcu Feìn

Orcu Feìn (Òrcu Fögìn a-a Prìa, Òrco Feìn in s̠enéis̠e, Orco Feglino in italiàn) u l'è ün cumüne lìgüre de 926 abitanti in-ta pruvinsa de Savuna.

 Geugrafia 
sinistra|miniatura|250x250px|Vista du Munte Ôtu
U teritoriu du cumüne d'Orcu Feìn, a munte de Finô, u se truva in-ta parte ciü ôta de valô da sciüméra Susà e in-ta riva de punénte da valô de l'Aquila, due sciümére che, doppu ch'àn traversó Finô, i se caccian in-tu Mô Ligüre. In-ta valô da Susà u teritoriu cumünôle u riva fìn a-a custéra di munti, cun-u sö puntu ciü èrtu ch'u l'è u Briccu du S̠uvassu (998 m).

I cunfìn cu-i pais̠i vexìn i passan pe-a sciüméra Susà, cun Véssi e Portiu a levante, e pe-e custére di munti a punénte cun Côrxi e a setentriùn cun Màllare. U cunfìn de setentriùn u l'è segnó da-u spartiègua tra-i bacìn lìgüri e cuéllu da Burmia, in-tu töccu cunpréis̠u tra u s̠a mensunó Briccu du S̠uvassu, a punénte, e u Munte Ôtu (956 m) a levante. In-sciu cunfìn cun Màllare, a setentriùn, u gh'è ascì a Colla de San Giacumu (796 m), traversô da üna stradda de tèra batüa, e a-i pé du Munte Ôtu.

E due lücalité ciü inpurtanti du cumüne, Feìn e Orcu, i se truvan, rispetivaménte, a-u fundu da valô da Susà e in simma a-u briccu ch'u a spartisce da cuélla de l'Aquila.

 Frasiùi 
U cumüne de Orcu Feìn u l'è u frütu de l'uniùn di dui pais̠i d'Orcu e de Feìn, nasciüa a-i 7 de lüu du 1869, che ancura a-a giurnô d'ancö i sùn i dui céntri ciü inpurtanti du cumüne. I ghe sùn ascì de lücalité ciü picine, cumme Cia, in-te üna canô a punénte de Feìn, e Buragni, vexìn a-u cunfìn cun-u cümune de Véssi e Portiu.

 Cunfìn 
Orcu Feìn u cunfina cun Màllare e Cügén a setentriùn, cun Véssi e Portiu a levante, cun Finô a meridiùn e cun Côrxi a punénte.

 Storia 
U numme "Feìn" u vegne foscia da-u latìn Ad figulinas, dunca "u postu und'a l'è fèta a ceramica". U numme da lücalité d'Orcu u nu l'à pe cuntra ün'origine guéri céra, da truvô foscia in-tu latìn Orca in-tu sensu ségge da béstia marina o du numme ch'u se döverôva pe di tipi de butti, o ancura ciü antigu, foscia da-a léngua di Lìgüri Antighi.

 Antighité e Eté de Més̠u 
De eté ciü antighe i nu ghe sùn de grénde testimunianse in-tu teritoriu d'Orcu Feìn ma de següru u l'éra s̠a frecuentó da de pupulasiùi de Lìgüri Antighi, ch'i l'axévan ün inpurtante vilàggiu in-scia Rocca de Pèrti, a-a giurnô d'ancö cunusciüu cumme u "Vilàggiu de Agnime", ch'u remunta a l'Eté du Féru e ch'u l'è scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-i teritori di Lìgüri Sabates e di Ingauni. I nu ghe sùn mancu di gréndi rèsti de l'eté rumôna scicumme che a stradda ciü inpurtante da regiùn, a Via Julia Augusta, a pasôva in-ta canô a punénte de cuélla sutta a Orcu, a valô di Punci, und'i ghe sùn sincue punti rumôni du I-II séculu d.C.

Doppu i séculi ciü scüri de l'ôtu mediuévu, a primma testimuniansa scrita de stu teritoriu a remunta a-u 967, cuande l'inperatö Otùn I u l'à cunsegnó a l'Aléramu du Munferùn e tère "in desertis locis" da cuscì dita môrca Aleramica, cunpréis̠u cuéllu ch'u l'éra indicó cumme u castéllu de Orcu, ditu Castrum Orche e scituó in simma a-a colla de San Lurensìn. Du 1162, cun ün dipluma de l'inperatû Federiccu Bôrbarussa, u castéllu de Orcu u l'è détu a-u Riccu du Caréttu.

Feìn, antigaménte ditu "Pös̠s̠u da Géxa" u l'è mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du 1351 e in-te di ôtri sucesivi, ma u l'è stètu pe ciü séculi ün teritoriu sutta a cuéllu de Orcu, In-tu detaggiu, cu-i sö Castrum, compagna et territorium, Orcu u l'éra üna de cunpagne ch'i furmôvan u teritöriu du Marchexùn de Finô. Sulu che doppu tantu ténpu, in-tu Cuattruséntu, a parocchia de Feìn a l'è stèta separô da Orcu, ségnu da definitiva afermasiùn da növa cumünité.

 Eté mudèrna e cuntenpuranea 
Sutta a-u Marchexùn, in-tu Sincueséntu, u paise de Orcu u l'è rivó a ciü o menu séntu "föghi", pe 500 abitanti, ch'i l'éran ciü de cuélli da giurnô d'ancö; scibén che di ténpi scüri i s'arentôvan. U guvèrnu du marchéis̠e Arfunsu II, incuménsô du 1546, u l'è stètu defèti benbén opresivu e a Orcu s'è dumandó pe-a tascia in-scia sô bén 32 scüddi, tantu che, ciü che da Côrxi, ascì da Orcu i sùn partie de sulevasiùi cuntra u marchéis̠e. Però, cun-a morte de l'urtimu marchéis̠e Sforsa Dria du 1602, u Finô u l'à perdüu a sö indipendénsa, pasandu sutta a l'inpéru spagnollu. In-te stu periudu u gh'è stètu ün furte s̠vilüppu di cumèrci in-te tüttu u Marchexùn, dèta a sö inpurtansa stratégica pe-u s̠untaméntu du Ducôto de Milàn a-u mô. Du 1632 ün'epidemia de pèste a l'à curpiu i burghi d'Orcu e de Feìn, cun vari morti cumme i dui che, segundu a tradisiùn, i sùn stèti interè in-te ün scitu vexìn a Orcu unde da cuéllu muméntu u nu saréiva cresciüu ciü ninte. Pe sta raxùn chi i abitanti du pais̠e i l'àn custruiu lì üna picina capélla dedicó a Santa Maìn de Grassie, vegnüa poi, doppu vari largaménti, a parocchia de San Lurénsu.

U 2 d'avrî du 1707 u teritoriu du Marchexùn u l'è pasó sutta a-u cuntrullu de l'inpéru austriacu pe poi, da-u 20 d'agustu du 1713, pasô a-a Repübbrica de Séna. De cuélli agni chi u végiu Marchexùn u l'éra spartiu in-te sincue cuarté, cumme indicó in-te ün papé du 2 de dixénbre du méximu annu, cun Feìn in-tu cuôrtu (cun-u rèstu de ôtre canè daré a Finô, e dunca cun i pais̠i de Riôtu, Côrxi e Pèrti ascì) e Orcu in-tu cuintu cuarté (cu-e varie lücalité de Véssi e Portiu e cuélle de Pia, Lacremô e Varigotti ascì).

In-te guére napuleòniche u frunte tra-i franséis̠i e austru-piemuntéis̠i pe varie otte u l'è pasó pe Orcu, cun viulénti scuntri survatüttu in-scia custéra di munti, pe-u cuntrollu da Colla de San Giacumu. A-a giurnô d'ancö i se pöan ancura véi e trincée realis̠è da-e trüppe franséis̠i in-ta s̠öna, in-tu detaggiu in-ta lücalité cunusciüa cumme "A Strô".

Cun-a creasiùn da Repübbrica Lìgüre u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu du Letinbru, cun capulögu Savuna, ma poi, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inpéru franséis̠e, Orcu e Feìn i sùn stèti inserii in-tu departiméntu de Muntenötte, sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'arrondissement de Savuna. Du 1815, doppu a cürta speriénsa da Repübbrica S̠enéis̠e, Orcu Feìn (che u l'axéva 1072 abitanti in-te cuéllu annu) e tütta a Ligüria i sùn dèti a-i Savoia, pe decis̠iùn du Cungrèssu de Viénna, e dunca inserii fìn a-u 1927 in-ta pruvinsa de S̠éna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna. De ciü, a-i 7 de lüu du 1869 a gh'è stèta a definitiva uniùn di dui pais̠i d'Orcu e de Feìn in-tu cumüne da-u méximu teritoriu d'ancö.

Da-u 1973 a-u 2011 u l'à fètu parte da Cumünité Muntôna Pollupice, che però a l'è stèta derfô.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugràfica 

 Minuranse fulône 
Segundu l'ISTAT, a-i 31 de dixénbre du 2023, a Orcu Feìn i gh'éran 34 rexidénti fulén.

 Cugnummi ciü difüs̠i 
I cugnummi ciü difüs̠i a Orcu Feìn i sùn Olivieri, Basso, Rilla, Durante e Rocca.

 Sciti de interesse 
 Architetüe religius̠e 
U teritoriu de Orcu Feìn u l'è spartiu tra-i prévi de due parocchie, ch'i se truvan sutta a-a dioces̠i de Savuna-Nori. Defèti i ghe sùn a parocchia du pais̠e de Feìn, ch'a l'à a sö séde in-ta géxa de San Lurénsu, e cuélla du pais̠e e végiu cumüne de Orcu, sutta a üna géxa dedicô anche lé a San Lurénsu.
Parocchia de Feìn

 Géxa de San Lurénsu: a l'è a séde da parocchia de Feìn e a remunta a l'Eté de Més̠u. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu da recustrusiùn de l'Öttuséntu, fèta segundu ün stile baroccu a-u postu du végiu tardu-gòticu.
 Oratoriu di Santi Carlu e Benôrdu: u l'è l'oratoriu da parocchia de Feìn, scituó da vexìn a-a géxa. U l'è stètu custruiu du 1858 doppu che, cun-u largaméntu da parocchia, a ciü végia custrusiùn du Seiséntu a l'éra stèta derucô. U l'é a sêde da cungregasiùn religius̠a da-u méximu numme, famus̠a pe-u sö gréndu cristu de Giuanne Maraglian e pe-u sö cristu néigru.
 Santuôriu de Santa Maìn Aus̠iliatrixe: u l'è stètu custruiu doppu üna serie de aparisiùi da Madonna in-te l'area tra-u 12 de mas̠u e u 25 d'otubre du 1874 e durbiu du 1877. U gh'à üna strutüa a navôta séncia, de furma a sèrciu, e üna faciôta cun de punte particulè, tipiche de ôtre géxe da s̠öna de Nissa. Vexìn a-u santuôriu a l'è stèta custruia üna picina capélla, in-sciu puntu de aparisiùi.
 Géxa de San Roccu: a l'è stèta custruia du Seiséntu in-sce üna de stradde pe intrô in-tu pais̠e. A l'à üna strutüa e üna faciôta séncia, cun ün picìn canpanìn a vèira.
 Capélla da Maculôta: a l'è üna picina custrusiùn du Setteséntu, scituô a setentriùn du céntru du pais̠e.
Parocchia de Orcu

 Géxa de San Lurénsu: séde da parocchia de Orcu, a l'è stèta custruia üna primma otta du 1632, dedicô a-a Madonna de Grassie, vegnindu a parocchia du 1674 a-u postu da géxa de San Lurensìn. Cun di largaménti sucesivi a l'è stèta tacô a-u végiu oratoriu e, du 1714, u l'è dutô de canpanìn ascì. A faciôta, realis̠ô cun-a pria du Finô, a l'è stèta finia sulu du 1933.
 Géxa de San Lurensìn: a l'è üna de custrusiùi ciü antighe de Orcu, dètu ch'a remunta a-u XI-XII séculu, mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du 1195. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da recustrusiùn du Trexéntu, cun di ricchi afreschi fèti foscia du 1493. A l'inprinsipiu a l'éra dita a géxa de San Lurénsu ma, cun-a custrusiùn da növa e ciü grénda parocchia dedicô a-u méximu santu, a l'à pió u numme de géxa de San Lurensìn.
 Oratoriu de Santa Maìn Manéna: végiu oratoriu du parocchia de San Lurénsu, u remunta a-u Seiséntu. Cun-u largaméntu da parocchia u l'è vegnüu parte da géxa, tantu che a cunfratèrnita da-u méximu numme u s'è mesciô in-ta sö növa séde.
 Antigu oratoriu de San Lurensìn: a-a giurnô d'ancö in ruvina, u l'éra l'oratoriu da primma géxa de Orcu, cuélla de San Lurensìn. U l'axéva üna cianta a fegüra séncia de cuattru lôti, cun üna otta a cruxéra.
 Capélla de San Giacumu: a se truva in simma a-u colla da-u méximu numme, in-sci cunfìn du cumüne cun Màllare.
 Capélla du Santu Numme de Gesù e Maìn: capélla picina ch'a remunta a-u 1725, a se truva in-ta lücalité de Buragni, vexìn a-i cunfìn cun Véssi e Portiu.

 Architetüe militôri 
miniatura|250x250px|U canpanìn da Géxa de San Lurénsin, vistu da-u ruvine du castéllu
 Castéllu de Orcu: cunusciüu in latìn cumme Castrum Orche, u se truva in simma a-u briccu a meridiùn du pais̠e de Orcu, und'a gh'è l'antiga géxa de San Lurensìn. U l'è mensunó pe-a primma otta in-te ün diploma du 1162, ün di primmi in-scia s̠öna du Finô, unde l'inperatû Federiccu Bôrbarussa u cunsegnôva a-u Riccu I du Caréttu de tère e di tituli, cunpréis̠u ascì u castéllu de Orcu. A sö pusisiùn a l'éra bénben stratégica, dètu che da chi se cuntrulôvan e canè du riàn Cornei e da Susà, e e stradde che da-u mô i muntôvan vèrsu a Burmia pasandu pe-a Colla de San Giacumu.

 Ecunumia 
L'agricultüra a l'è delungu stèta l'ativité ecunòmica ciü inpurtànte de Orcu e de Feìn, cun l'alevaméntu e lavurasiùn du légnu ascì, e in-tu detaggiu a cultivasiùn de èrburi da früta, cumme pèrseghi e de bricoculi, de orive e de vigne, cumme a a lümassina, ch'a l'à ötegnüu u certificôtu I.G.T.

 Cultüra 
 Dialettu 

A Orcu Feìn a l'è parlô üna variante du finarìn, parte du gruppu du lìgüre de céntru-punénte e parló survatüttu a Finô, cun de diferénse da-e parlè da rivéra.

 Manifestasiùi 
 Sagra da furmagétta: dedicô a-a cuxìna du postu, a se tegne u primmu fìn de setemôna de lüu in-ta frasiùn de Orcu.
 Sagra du vìn lümassina: sagra che a se tégne d'agustu, a l'è dedicô a-u vìn du postu, ch'u l'à u certificùn I.G.T. ascì.
 Castagnôta de Orcu: manifestasiùn ch'a se tégne a segunda duménega d'otubre sutta a-a grénda rura de Orcu, a cunprénde di cuncèrti ascì.
 Pres̠épiu vivénte: a nötte de Dinô, cun tüttu u pais̠e ch'u turna indaré de cuôrche séculu pe mustrô i antighi mesté.

 Fèste e fére 
 Fèsta de l'Aparisiùn: fèsta de Feìn, a se tégne a-i 12 de mas̠u, in-ta recurénsa de l'aparisiùn de Maìn a-a pegurôia Angera Berruti. Üna setemôna primma da celebrasiùn religius̠a a cassa da Madonna a l'è spustô cun üna prucessiùn da-u santuôriu a-a parocchia de Feìn, und'a gh'è dita a messa a duménega doppu.

 Aministrasiùn 
miniatura|250x250px|U municipiu de Orcu Feìn

 Scindici de Orcu Feìn 

 Binelaggi 
U cumüne de Orcu Feìn u gh'à ün pattu de culaburasiùn cun cuéllu de:


 Vie de comunicasiùn 
 Stradde 
Orcu Feìn u l'è s̠untó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a ciü inpurtante a l'è a SP27 ch'a riva da Finô, a meridiùn, pe poi muntô a punénte du céntru de Feìn fìn a-u cunfìn cun Côrxi, und'a se tacca a-a SP23 pe-u S̠u du Merögno. Üna stradda lucôle a s̠unta Feìn cun Orcu, ch'u l'è poi s̠untó cun-a cuntrô de Buragni e a SP8 (Finô - Véssi e Portiu).

In-tu teritöriu cumünôle u gh'è ascì ün picìn cas̠éllu in-sce l'autustradda A10 ch'u se truva a Feìn, che però u l'à a sula sciurtîa in-ta diresiùn de Vintimîa e l'intrô sulu pe andô in diresiùn S̠éna.

 Nute 

 Ôtri prugètti 

 Ligammi de föra