Riôtu

Riôtu (Riâto in s̠enéis̠e, Rialto in italiàn) u l'è ün cumüne lìgüre de 537 abitanti in-ta pruvinsa de Savuna.

 Geugrafia 
sinistra|miniatura|A cascôta de Ferere, furmô da-u Pora.|250x250px
U teritoriu du cumüne de Riôtu u se truva pe-a ciü parte in-te l'ôta valô da sciüméra Pora, ch'a fenisce pe caciôse in-tu Mô Lìgüre a-a Marina doppu ch'a l'à pasó u cumüne de Côrxi. U cumüne u l'è furmó da ciü cuntrè spanteghè in-scia riva di munti ch'i se faccian da setentriùn in-scia valô, méntre l'ôtra riva, au lüvegu, a l'è scuéxi du tüttu cuvèrta de boschi.

A setentriùn, teritoriu de Riôtu u munta fìn a-a custéra di munti ch'i u spartiscian da Côrxi e Burmia, cun-u cunfìn ch'u travèrsa, in-te l'urdine, u Bric da Cöggia (1041 m), u Munte Ôtu (1048 m), u Briccu di Proei (1016 m), u Bric Pelassa (1220 m). L'estremitè de punénte du sö teritoriu a riva scuéxi fìn a-a simma du Munte Settepani (1386 m), cun-a végia bôse militô de l'aeronàutica ch'a se truva propriu in-tu cumüne de Riôtu. A levante u cunfìn cun Côrxi u l'è segnó da-a sciüméra de Carbüa méntre cuéllu cun Maiö, a meridiùn e a punénte, u passa turna pe-a custéra di munti, che chi a cunprénde u Bric Gettina (1025 m) und'i ghe sùn e minére du Purìn, ancö abandunè ma che, a-i ténpi du Marchexùn de Finô, i l'éran tantu inpurtanti pe l'estrasiùn de l'argéntu.

 Cuntré 
U cumüne Riôtu u l'è furmó da benbén de cuntré, spanteghè pe-u sö teritoriu. Levô a lucalité du capulögu, a ciü inpurtante a l'è cuélla de Véne, séde de parocchia pe sö cuntu. U cö du cumüne u l'è furmó da-e burghé de Cheiràn, da Villa e de Crevegiùn, cun-e rispetive tère ch'i sùn stète delungu separè da-i rién ch'i chinan vèrsu u Pora.

A ogni moddu, in-tu statütu du cumüne i sùn aura recunusciüe e cuntré de Berea, Carvi, Cheiràn, Chias̠s̠ari, Crevegiùn, Ciassa Végia, Gianchi, Murìn, Nunsiô, Vene e Villa.

 Cunfìn 
Riôtu u cunfina cun Burmia e Os̠éria a setentriùn, cun Côrxi a levante, cun-u Tû a meridiùn e cun Maiö e Carisàn a punénte.

 Storia 
 Antighité e Eté de Més̠u 
U numme de Riôtu u l'ö dî "riàn ch'u nasce in ôtu", de prubabile cun referiméntu a-a sciüméra Pora, e u remunta a l'Eté de Més̠u. Segundu üna tradisiùn du postu, che però a mônca de pröve següre, a l'è steta üna famia du Vénetu, i Fugardo, ch'a l'averèiva fundó u pais̠e doppu ch'a l'è stèta scuria d'in Venésia.

Da l'eté ciü antighe nu gh'è de grénde testimunianse in-tu teritoriu de Riôtu, ma de següru u l'éra s̠a frecuentó da pupulasiùi de Lìgüri antighi, ch'i l'axévan ün castelô inpurtante in-scia Rocca de Pèrti, a-a giurnô d'ancö cunusciüu cumme u Vilàggiu de Agnime, ch'u remunta a l'Eté du Féru e ch'u l'è u scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-e tère di Lìgüri Sabates e di Ingauni. I môncan ascì di rèsti de l'eté rumôna scicumme che a stradda ciü inpurtante da regiùn, a Via Julia Augusta, a pasôva ciü vixìn a-u mô.

Ancura pe tüttu l'Ôtu Mediuévu, da-a s̠öna de Riôtu i nu ghe sùn de testimunianse de frecuentasiùn, cun ste tère, cumme pe-u restu du Finô, ch'i l'éran pasè da-a Môrca Aleramica a cuélla de Savuna, pe fenî dunca in-tu Marchexùn de Finô du 1162, a-a sö fundasiùn cun-u Riccu I Du Caréttu.

 Eté mudèrna e cuntenpuranea 
Cun-a morte de l'urtimu marchéis̠e, u Sforsa Dria, du 1602, u Finô u l'è pasó sutta a l'inpéru spagnollu, pe fenî da-u 1713 sutta S̠éna. In-te guére napuleòniche u frunte tra-i francéis̠i e austru-piemuntéis̠i pe ciü otte u l'è pasóu pe Riôtu, cun di scuntri viulenti tra-u 1794 e u 1796 survatüttu in-scia custéra tra-u S̠ü du Merögno e i munti vexìn. In-te sti anni chi a statua da Madonna da Néive a l'è stèta spustô in-tu pais̠e pe de raxùi de següressa.

Cun-a creasiùn da Repübbrica Lìgüre u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu du Letinbru, cun capulögu a Savuna, ma poi, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inperu francése, Riôtu u l'è inserìu in-tu departiméntu de Muntenötte, sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'arrondissement de Savuna. Du 1815, doppu a cürta speriénsa da Repübbrica S̠enéis̠e, Riôtu e a Ligüria intrega i sùn dèti a-i Savoia, pe decis̠iùn du Cungrèssu de Viénna, e dunca inserìi fìn a-u 1927 in-ta pruvinsa de S̠éna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna.

U pais̠e u cuntribuiu a-a primma guéra mundiô cun bén settantadui ommi. In-ta segunda, versu a sö fìn, l'area a l'è vegnüa ün céntru inpurtante pe l'ativité di partigién e asci di repübrichìn e di tedeschi, che, a-i 2 de frevô du 1945 i l'àn tacó u canpu di partigién a Ciàn di Corsi, masandune ünse, a-i cuôli u l'è dedicó ün munuméntu.

Da-u 1973 a-u 2011, Riôtu u l'à fètu parte da Cumünité Muntôna Pollupice, che però a l'è stèta derfô.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugràfica 

 Minuranse fulône 
Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixénbre du 2023, a Riôtu i gh'éran 16 rexidénti fulén.

 Cugnummi ciü difüs̠i 
I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn Bianchi, Brunetto, Chiazzaro, Mallarino e Casanova.

 Sciti de interesse 
 Architetüe religius̠e 
Parocchia de Riôtu

 Géxa de San Péru: a l'è a géxa da parocchia de Riôtu e a se truva in-ta lücalité de Riôtu in "sensu stréitu". U nu l'è guéri céru u muméntu da sö custrusiùn, cun-a primma testimuniansa scrita ch'a remunta a-u 1356, scibén che a géxa a ségge foscia du Duxéntu. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu de recustrusiòi ciü mudèrne, cun l'urtima ch'a l'è stèta du Seiséntu segundu u stile baroccu, cunservandu però u canpanìn goticu.
 Oratoriu de San Bastianìn: scituó arénte a-a géxa de San Péru, u l'è l'oraturiu da parocchia e séde da cunfratèrnita dedicô a-u mèximu santu. U l'è stetu custruiu tra-u 1751 e u 1753 surva a üna custrusiùn ciü antiga.
 Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: a se truva in-ta lücalité de Tagiéu e a l'è cunusciüa cumme a capélla de San Benôrdu asci.
 Capélla da Nunsiô: in-ta cuntrô di Scotti.
 Capélla de Nostra Scignura da Cunsulasiùn: scituô in-ta cuntrô di Carvi, a l'éra a l'inprinsipiu dedicô a San Bastianìn.
 Capélla de San Benôrdu: a l'è a capélla da cuntrô de Cheiràn, a l'inprinsipiu dedicô a-a Madonna.
 Capélla da Madonna da Néive: a se truva in simma a-a custéra di munti in-sci cunfìn de setentriùn du pais̠e, in-ta lücalité de Merögno, e a l'è steta custruia du 1666 pe dumanda di abitanti de Riôtu. Derucô da-i tedeschi du 1944 a l'è recustruia dex'agni doppu.

Parocchia de Véne

 Géxa de San Lurénsu: a géxa da parocchia de Véne, a sö urigine a no l'è guéri céra, pe-a destrusiùn di papé da géxa. A l'è stèta custruia in-tu stile baroccu.
 Oratoriu de San Benôrdu: u l'è oratoriu da parocchia de Véne e séde da cungregasiùn religius̠a da-u mèximu numme. U se truva arénte a-a géxa de San Lurénsu e u l'è stetu recustruiu du 1727 cun-u sö spétu d'ancö.
 Capélla de San Bastianìn: scituô in-ta lücalité de Cà de Cain.
 Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: in-ta lücalité de Chias̠s̠ari, s̠a dita Santa Maìn de Rocche.

 Architetüe civili 
 Canpu de balùn: canpu da s̠ögu pe-u balùn, u se truva in-ta frasiùn de Véne, vexìn a-a parocchia. A-a giurnô d'ancö a scuaddra du paise, a "Spes", a s̠öga in-ta serie C2.

 Müs̠ei 
 Müs̠eu da civilté cuntadina: müs̠eu scituó vexìn a-a parocchia de Riôtu, u mustra vari eleménti da vitta in-ti canpi e de tradisiùi du postu. 

 Natura 
Parte du teritoriu du cumüne u se truva in-tu scitu de interesse comunitario (SIC) du Munte Carmu - Munte Settepai, creó da-u prugèttu Natura 2000 pe prutegge de ciante e di agnimè ch'i se truvan sulu chi, cumme a Campanula sabatia (canpanula de Savuna) o a Gentiana ligustica (gensiôna lìgüre), ciü che di oxélli cumme l'ôvia reô (Aquila chrysaetos).

 Ecunumia 
L'agricultüra a l'è delungu stèta l'ativité ecunòmica ciü inpurtante pe Riôtu, in-tu detaggiu pe-a de vigne e de orive, insemme a l'alevaméntu, a-a lavurasiùn du légnu e a-a cultüra de castagne. In-tu pasó a gh'éra ascì üna fériera und'u se travagiôva u féru ch'u ne vegniva da l'is̠ura d'Elba, ciü che ün'ôtra pe-a lavurasiùn de l'argentu de minére du Purìn, serè in-te l'Öttuséntu.

In-ta lücalité de Ciàn di Corsi, in-sci cunfìn a setentriùn du cumüne, und'u gh'è ün curinô furestôle da regiùn asci, da-i 30 d'otubre du 2010 u gh'è in funsiùn ün parcu de pôre eòliche, furmó da tréi inpianti pe üna puténsa de ciü o menu 2,4 MW.

 Cultüra 
 Dialettu 

A Riôtu se pôrla üna varieté du finarìn, ch'u l'è parte du gruppu du lìgüre de céntru-punénte e ch'a se truva a Finô e in-ti pais̠i vexìn, cun di trèti che a Riôtu i se fan ciü cunservativi che in-te varieté da Rivéra.

 Fèste e fére 
 Fèsta du Massu: fèsta pe-u primmu de mas̠u, a se tegne in-ta capélla da Madonna da Néive. Pe l'ucaxùn se porta ün massu de sciure da-u paise fìn a sta capélla, und'u l'è vendüu a l'incantu in beneficénsa.
 Fèsta de San Péru: a-i 29 de s̠ügnu, a l'è a fèsta du santu patrùn de Riôtu.
 Fèsta da Madonna da Néive: a-i 5 d'agustu, a se tegne in-ta capélla a-u Merögnu, festegiô insemme a-i cumüni vexìn.

 Aministrasiùn 
miniatura|250x250px|U municipiu de Riôtu

 Scindici de Riôtu 

 Binellaggi 
U cumüne de Riôtu u l'è binéllu cun cuélli de:


 Vie de comunicasiùn 
 Stradde 
A stradda prinsipô de Riôtu a l'è a SP17 che, pasandu a-u fundu da canô du Pora, a s̠unta u pais̠e cun Côrxi, ciü vèrsu u mô. Pe-u cumüne de Riôtu u ghe passa ascì a SP23, ch'a riva d'in Côrxi e a cure lungu i cunfìn du pais̠e a setentriùn, pe tacôse dunca a-a SP490, che a munta fìn a-u S̠ü du Merögnu.

Intu cumüne de Côrxi, üna déxena de chilòmetri ciü a valle, u gh'è u cas̠éllu de l'autustradda A10 ciü vexìn a Riôtu, s̠untó a-a SP17.

 Nute 
Nute a-u tèstu

Nute bibliugràfiche

 Ôtri prugètti 

 Ligammi de föra