U Burghettu (Aròscia)

U Burghettu (ascì U Burghettu d'Aròscia, O Borghetto in zenese, Bulghettu in urmeàscu, Borghetto d'Arroscia in italiàn) u l'è in cumün ligüre da pruvinsa de Imperia cun 404 abitanti.

 Geugrafìa 
U Burghettu u l'è travesau da u sciümme Aroscia, ch'u da ascì u numme a u paise, e da u so afluènte Rian Calabbria. Se tröva inta meddia valà, inte l'entrutèra de Arbenga da a quale u dista ménu de 20 chilometri. U cunfina a nord cun Cravaüna (CN), a nord est cun L'Àuguia, a est cun Ransu, a sud cun Casanöva (SV), a ovest cun Vesàrgu e A Cêve.

 Frasiui 


Gh'a cumme frasiui: Gavenu(r)a, Gazzu (d'Aròscia), Leve(r)ùn, Muntecarbu, Übaga e Übaghetta.

 Stoia 
Zà in epuca pre rumàna i teritòi da vàla Aròscia i l'éan stài ucupài dae pupulasiùi ligüi antighe, prubabilmente ligàe a a tribù di Epanteri, scacciài da l'avansà rumana avegnüa turnu au 180 a.C. Doppu l'Impeu Roman ascì u territoiu du Burghettu l'è stàu interessau da e invaxuì di barbari, cun duminasiuì Longobarde e di Franchi. In tu periudu carulingiu u l'éa passàu assemme ai atri paixi du funduvalle sutta u Cuntadu de Arbenga e, ancua doppu, in tu periudu sucescìvu, sutta a a Marca Arduinica inseìu inta giurisdisiun du cumitattu arbenganese.

A fundasiùn de 'n insediaméntu in furma stabile u l'è da sercà intu periudu de l'àtu mediuevu, quande a magiurànsa da pupulasiùn du funduvàlle a se trasfeìsce inte 'sta zòna, ciü favurevule pé e cultivasiùi e au sfrütamèntu de l'ègua di turenti lucàli pé a impiantà di müìn.

U Burghettu u vegne dunca numinàu intu 1496 quande u cumpaìsce pe a primma otta in t'in attu cun a dicitüa latina "ecclesia Sanct Marci de Burghetto".

Quande a se desfà a Marca u duminiu in sciù bùrgu u pàssa sutta i marchesàu de Clavesana. Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn du Burghettu a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cevése, cumme u l'avegnìva cun àtre pupulasiùi aruscìne de l'epuca. Particulàre a cundisiùn di abitài de Leve(r)ùn e de Gavenu(r)a, che, a a morte di marchexi lucàli i vegnàn anesci au növu marchesàu de Süccaellu, faxendu parte de in ünicu feudu cun u vixìn castellu de Àuguia. Intu 1522 a Repübbrica de Zena a càtta u feudu du Burghettu e u paìse u entra a fa parte du mandamentu da Cêve, ch'u cumprendeva in tutàle chinze burghi da vàlà. U segue düante tüttu questu periudu e sorti da vixìna Cêve, i àtri sentri i vegnan anesci doppu, cun a fìn ascì de e battaie fra Zenexi e Savoia pe u cuntrollu de Süccaellu. A situasiùn a cangia in moddu sustansiàle quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U teritòiu cumünàle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe (u và a fà parte du cantùn de Rànsu primma, poi de quellu cevése), smembrà intu 1802, quande i teritòi cunquistài i vàn a fà parte de l'Impeu Fransese, sutta u Dipartimentu de Muntenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu inta pruvinsa de Impeia.

Düante a segunda guèra mundià i se ponan rintracià paéggi episòdi de Rexistensa, cume quellu de Silviu Bunfante, chi feìu in t'in impurtante battàia. Poi cun a Brigà a véllu dedicà, ch'a a l'éa sciurtìa a taià e vìe de cumünicasiùn fra U Burghettu e Vesargu e, sabutandu e uperasiùi tedesche. Doppu u cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana. 

Diferenti i cangiamènti terituiàli subìi, difatti intu 1877 u 'sciòrbe u cumün de Übaga (ch'u cumprendeva ascì Übaghetta e Muntecarbu) e intu 1928 ascì Ransu e Àuguia, questi dui chi ricustituìi intu 1947.

I ürtimi cangiamènti i sun da riscuntrà intu 1949, quande Gavenu(r)a a vegne destaccà da Àuguia pé entrà a fa pàrte du Burghettu. Dau 1955 u cumün u pìa u nume uffisiàle, 'zunzendu u sufissu "d'Aroscia", pe distinguelu da àtri cumüi (fra tütti U Burghettu San Spirtu, in pruvinsa de Savuna).

Da l'ànnu 1973 au 31 de dixembre 2008 u cumün u l'ha fàu parte da Cumunitài Muntana de l'Àta Valà de l'Aròscia poi supressa. Dau 2014 u l'è pàrte l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia.

Inte l'ànnu 2017 a l'è stà prupòsta a fuxiùn di cumüni du Burghettu e de Àuguia in te in sùlu, ch'u duieva pià u numme de Aròscia vista a stòia cumüne fra i dùi teritòi. U növu ente u saieva cuscì u segundu centru aruscìn (fra quelli in pruvinsa de Impeia) pé grandessa doppu A Cêve.

 Abitànti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Minuànse furèste 
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti a Burghettu d'Aroscia i sun .

 Pòsti de interesse 
 Architetüe religiuse 

A livellu religiùsu u teritòiu du Burghettu u l'è divìsu in 5 parocchie, chella de San Marcu, de San Cuumbàn (a Gavenu(r)a), de San Benardìn (Gazzu d'Aròscia), de San Benàrdu (a Leve(r)ùn) e de San Antoniu, Luensu e Giuvanni (a Übaga, ciü Übaghetta e Muntecarbu).

Géxe du Burghettu
 Géxa de San Marcu u 'Vangelista intu sentru du Burghettu, du che a l'è a paruchiàle. A strutüa udièrna a l'è 'na rivixitasiùn du XVII seculu, basà prubabilmènte de 'n àtru edifissiu, in stìle baroccu, cuntempuranea au campanì. A cunserva l'antìga funte bateximàle in prìa négra travaià.
 Uatòiu de San Giacumu, u se tröva de fiancu a a paruchiàle.
 Uatòiu de San Bastiàn, a l'estremitài de levante du sentru.
 Uatòiu da Madonna da Canderaira inta burgà de Curnài, de d'atu au sentru.
 Santuàiu di Santi Cosma e Damiàn, a punente du sentru, versu i cunfìn cun Vesargu.

Géxe de Gazzu
 Géxa de San Bernardin da Sénna, se tröva a Gazzu d'Aroscia.
 Capella de Sant'Apolonia a Gàzzu.
 Capella de San Benardu, inta burgà di Carli de Gàzzu.
 Santuàiu da 'Sunta, de d'atu du paise.

Géxe de Gavenu(r)a
 Géxa de San Cu(r)umbàn, sede da parocchia de Gavenu(r)a, a l'éa stà fundà dai muneghi benedetùn in sce l'ìsua Gainàa, presènti ascì ascì a A Cêve e Tàggia. L'edifissiu udièrnu u l'è du XVIII seculu fra u 1768 e u 1796 u l'éa stàu custruìu grassie a e elargisiùi generuse de Francesco Vannenes (imprenditù zenese, de uigìne aruscìna).
 Santuàiu di Santi Cosma e Damiàn, custruìu intu XIX seculu in sce in pilùn zà existente, basàu in sce in edifissiu antigamènte apartegnüu ai benedetìn. Se tröva a Gavenu(r)a, vixìn a a stradda pruvinsale, restauàu inti ànni Sinquanta, a l'è ugettu de devusiùn in tütta a valle Aròscia, ma ascì in quella du Pennavaire e in quella du Tànau.
 Uatòiu de San Giuvanni Batìsta, faciàu in sciu ciasà da géxa.
 Uatòiu da Nativitài de Maìa Vergine, inta burgà da Costa de Gavenu(r)a.
 Uatòiu da Madonna da Néve, inta burgà du Casà.
 Uatòiu de San Péu, inta burgà de Quarta(r)ö(r)e.
 Uatòiu de l'Imaculà Cuncesiùn, u l'è in scia stradda ch'a mena au Burghettu, inta lucalitài de Carnà.

Géxe de Leve(r)ùn
 Géxa de San Benàrdu, a géxa da parocchia de Leve(r)ùn, a se tröva au sò sentru.
 Uatòiu de Santa Cataìna de Lüsciandria, intu sentru da frasiùn.
 Uatòiu de l'Angéu Custode, in scia stradda pe Àuguia.
 Uatòiu da 'Sunta, a meza stradda fra Leve(r)ùn e Gavenu(r)a.
 Uatòiu de Nostra Scignua da Néve o da Madonna du Munte, u se tröva in scia cresta di munti ch'i spartiscen l'Aròscia e u Pennavaire.

Géxe de Übaga
 Géxa de Sant'Antoniu, sede da parocchia di Santi Antoniu, Luénsu e Giuvanni, a se tröva inta burgà da Villa de Übaga. A custudisce ina antiga pàla d'altà atribuìa au pitù Pietro Guido de Ransu e ina funte bateximàle du 1504.
 Uatòiu de Sant'Antoniu, inta burgà da Costa d'Übaga.
 Uatòiu de l'Imaculà Cuncesiùn, inta burgà da Villa d'Übaga.
 Uatòiu da 'Sunta, a punente da Villa d'Übaga, da vixìn au campusantu.
 Uatòiu de San Giacumu a Übaga, in scia via pe Übaghetta.
 Capella de San Benardu a Übaga, in scia via pe Muntecarbu.
 Géxa de San Luénsu da frasiùn de Übaghetta, a se tröva inta burgà de Menegù.
 Uatòiu de Santa Cataìna, a Menegù d'Übaghetta, de fiancu da géxa da frasiùn.
 Uatòiu da Madonna da Misericordia, inti boschi a setentriùn da burgà de Menegù.
 Capella de San Mauru, inta burgà da Costa de Übaghetta.
 Capella de Sant'Antoniu, inta burgà da Cascina de Übaghetta.
 Capella de San Benardu, inta regiùn da Curma, a meza stradda fra Übaghetta e u Burgu de Ransu.
 Uatòiu de l'Imaculà Cuncesiùn, inta burgà de Menegù de Übaghetta.
 Géxa de San Giuvanni Batìsta inte l'abitàu de Muntecarbu.
 Uatòiu da Presentasiùn de Maìa Vergine au Tempiu, a Muntecarbu, daré da géxa.
 Uatòiu da Madonna da Néve, inta burgà da Villa de Muntecarbu.
 Géxa de San Coximu.

 Ecunumìa 
L'ecunumìa du paìse a l'è bazà in moddu prevalènte in sce l'agricultüa: i se cultìvan e uìve taggiàsche e e varietài d'üga lucàli. Atìvu u l'è l'alevaméntu, specialmènte de e vàcche. Rilevante a prudusiùn de legnàmme e a racòlta de castàgne e di fùnzi.

 Cultüa 
 Dialettu du Burghettu 

U dialettu parlàu au Burghettu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.

 Cuxìna 
 Amaétti de Gavenu(r)a 
Tipici da frasiùn de Gavenu(r)a i sun i amaétti, dùsi da a furma ciàna, dau güstu de mandurle e amé, e dunca lezermente "amài", i sun spessu 'cumpagnài cun u vìn du Prève, pigàu passìu.

 Asuciasiùi spurtìve 
Intu teritòiu cumünàle a se tröva l'asuciasiùn Pro Loco Leve(r)ùn, cun u càmpu da bocce, sport tàntu praticàu inta valà.

 Feste e fée 
 Festa di Santi Cosma e Damiàn, a se tegne a Gavenu(r)a u 27 de setembre, cun e celebrasiùi religiuse intu santuàiu e a sagra uferta da a pro loco, ch'a mette a dispusisiùn i "casùi".
 Festa de San Miché, a se tegne a Gavenu(r)a u 29 de setembre, cun e celebrasiùi religiuse inta géxa paruchiàle e a relatìva sagra intu burgu.
 Festivàl müxicàle Cian du Figu, u se tegne a Gazzu d'Aroscia in aùstu, in lucalitài Cian du Figu, cun müxica dau vìvu, servìssiu bar e panìn.
 Sagra da Buridda, in frasiùn de Leve(r)ùn, a se tegne intu meze d'aùstu, cun a tipica buridda lucàle e atri piàtti da tradisiùn. 
 Festa du Surisü, in aùstu a Gazzu, cun zöghi péi matetti e a cuxìna lucàle. 
 Prucesciùn du Venardì Santu a Gavenu(r)a, cun e diverse cunfraternite lucali e a rapresentasiùn de l'esercitu seleste, de antìga tradisiùn. 

 Aministrasiùn 
miniatura|A cumüna du Burghettu

 Vie de cumünicasiùn 
U teritòiu du Burghettu d'Aroscia u l'è 'traversàu da a Stradda Statàle 453 da valà de l'Aroscia (SS 453), che u culega cun Ransu a est e cun Vesargu a ovest. Dau 2001 a l'è stà avèrta a variante ch'a pàssa au de föa dau paìse, cun di növi viadòtti e galerìe in sce l'Aròscia. Burghettu u l'è culegàu cun Übaghetta grassie a a Stradda pruvinsàle 11 (SP 11), cun Gàzzu pé a SP12, cun Gavenu(r)a pé a SP 13 e cun Übaga e Muntecarbu cun a Stradda pruvinsàle 83 (SP 83). Leve(r)ùn u l'è poi razunzibile da Àuguia cun a SP 15.

 Nòtte 

 Àtri prugètti