Süccaellu

Sücca(r)èllu (Zuccarello in italiàn) u l'è in cumün de 309 abitanti (dati agiurnài au 2019) ch'u se tröva inta pruvincia de Savuna.

 Geugrafìa 
Inta valâ du Neva, a munte de dunde u Pennavaire u se ghe zunta, Sücca(r)èllu u fa parte de l'entrutèra d'Arbenga. U l'è u segundu paìse pe' pupulasiùn da valâ, de derê a Cixàn. U cunfina cun Èrli e Castreveiu a nord, Ba(r)estìn a est, Cixàn a sud e a ovest cun Arnascu e Castregiancu. U g'ha ascì 'na frasiùn ciamâ U Martinettu, ch'a l'è spartìa a mezzu cun Cixàn.

 Sto(r)ia 

 U Marchesàu de Sücca(r)èllu 

U paìse de Sücca(r)èllu, zà mensciunàu intu 1233 u l'è stàitu fundàu inte l'arvì de l'ànnu 1248, pe' via d'in àttu nutarìle che ancöi u l'è cunservàu inta cumüna.

Interesante ascì in corpus de lezzi, scrìtu intu 1281 e ligàu, cumme l'àttu de fundasiùn, ai marchexi de Clavesana, che l'axevan sernüu sta pusisiùn strategica pe'i traffeghi fra Arbenga e u Bassu Piemunte.

Propiu pe' sta mutivasiùn chi u burgu u l'è stàitu ciü vôte cuntestàitu da dife(r)enti famìe de cuntu du punènte savunese.

Intu 1326, cu'u matrimoniu fra Enricu Du Carettu e Cate(r)ìna Clavesâna a duminasiùn du burgu a passa sutta ai pusedimènti di Du Carettu, assemme aa vixina Castreveiu, cu'u rinforsu di pusedimènti, scicumme ch'i sciorte a piâse ascì di âtri i feudi.

Pé òpe(r)a poi de Carlu I Du Carettu, u nàsce u marchesàu de Sücca(r)èllu, a partì dau 1397, u paise u vegne cuscì a capitàle du növu stàttu suvràn, ch'u cumprendeva a u sò apugêu vâri âtri paixi de l'entrutèra, daa valâ de l'Aroscia  fìn a chella du Va(r)atella. Da evidensià inta pulitica estèra u rapòrtu cun i Viscunti de Milan. Quésti ligàmmi vegne pe(r)ò interutti cu-i Sforsa, quande i süccarelexi i rivàn inte l'orbita da Repübbrica de Zena, survatüttu dau 1449.

I zenexi i l'axeva cuscì cumensàu in periudu de ingerènsa inti affari pübbrici du marchesàu, tàntu da 'rivà intu 1567 a l'acquisisiùn de in tèrsu du feudu lucàle. Pòchi ànni dòppu a restante pàrte u vegne vendüa ai Savoia, pe quaxi 60.000 scüddi d'o(r)u, e a stu moddu i zenexi i munta di "mugugni", che cu'a diplumasia i sciorte(r)àn a fermà e tratatìve, spetandu ina resposta giü(r)idica.

Quéstu u l'ande(r)à a scatenà a cuscì dìta "causa de Sücca(r)èllu", rizòlta daprimma a Prâga, intu 1593, cun fìtte tratatìve e pòi int'ina ve(r)a e propia guèra fra u 1625 e u 1631, scicumme che l'ànnu prìmma Utaviu du Carettu l'axêva decisu de vènde pàrte du feudu ai zenexi. I scuntri i se cunclüdde numma du 1631, ànnu du tratàu de Cherascu, ch'u sancisce a definitiva fìn du marchesàu, anéssu a a Repübbrica de Zena dùi ànni dòppu.

 Da a fìn du marchesàu a l'anesciùn a l'Italia 
U terito(r)iu cumünâle u l'éa stàitu pòi cuinvòltu in vàri scuntri fra u 1746 e u 1747, asediàu dae trùppe austru piemuntexi: végne libe(r)àu da cuntingènti militàri còrsu-lìguri; pòi turna intu 1795, inta bataja de Löa.

Dau 1797 u paìse êntra a fà parte da Repübbrica Ligü(r)e e da lì vegne anéssu a l'Impe(r)u Fransese sutta Napuleùn Bunapàrte.

Cu'u cungressu de Vienna du 1814 e a restaurasiùn u vegne inglubàu inti dumini du Regnu de Sardegna, cumpresu inta pruvinsa d'Arbenga, dau 1861 in quélli du Regnu de l'Italia, vegnüu doppu a Segunda Guèra Mundiâle a Repübbrica italiâna.

Intu 1929 u pèrde a frasiùn de Cunscente, aù de Cixàn e pàrte de chella du Martinettu, spartìa fra i dui cumün. Fra u 1973 e u 2008 faxéva parte da "Cumunitài muntana Ingauna", pòi du "Puntente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.

In tu 2016 l'aministrasiùn a l'ha tentàu de utegnì l'indipendènsa, andandu a restabilì l'antìgu marchesàu, scibén che a recesta furmàle a nu a l'è stàita acetâ né daa Repübbrica Italiana né da l'Uniùn Eurupéa.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Minu(r)anse fu(r)èste 
Dandu amèntu au ISTAT, ai 31 de dixembre du 2014, a Sücca(r)èllu u gh'è 10 rexidenti fu(r)èsti.
 Cugnummi ch'u ghe n'è de ciü 
I cugnummi ciü difüxi a Sücca(r)èllu i sun: Biagiotti, Panizza, Romano, Negrino e Rovere.

 Posti de interesse 

Architetü(r)e religiuse
Gêxa de San Bertumê, a se tröva intu paìse e u pà ch'a secce stàita ti(r)â scì a partì dau seculu XIII, tantu ch'i se ghe tröva fina di tocchi de mü(r)aje aa base du campanìn ch'i sa(r)eva fina ciü antighi, du seculu XI. A gêxa a l'è stàita mensciunâ p'a primma vota du 1318 cumme gêxa reto(r)ia. Cun trê navài, spartìe da di èrchi mezzi tundi decurài, de fö(r)a a gêxa a se mustra cu' ina faciâ a cabanna tenzüa de gianu e rösa, truncâ daa presènsa du campanìn aa lerca. L'ingressu u l'è issàu rispettu aa stradda, scicumme ch'u gh'è di sca(r)ìn de marma(r)u da muntà pe' rivà dau purtâ, ch'u remunta aa fin du Quattrusèntu. L'edifissiu u l'ha avüu ciü che in travaju intu passà di ànni, cumme chelli ch'i sun stàiti fàiti au coru, da fin du Sinquesèntu o ancù, bèn ciü de impattu, l'intervènti du Seisèntu ch'i l'han cangiàu u drentu, segundu decurasiùi de güstu baroccu. Du mèximu periudu a l'è a parte âta du campanìn, ch'a nu l'è ciü chella medievâle, ch'a duxeva êsse fàita a piramide e ch'a l'è stàita cangiâ chelli tèmpi.

 U(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ia Nascente e de San Carlu, u l'è in cumplessu ch'u se svilüppa inte dui ambiènti ün in simma a l'âtru, u ciü bassu u l'è chellu dund'u se tröva u teâtru, mèntre chellu de d'âtu u l'è chellu ciü grossu, de l'u(r)ato(r)iu. U se ghe riva daa ciàssa de derê aa gêxa, dunde 'na vota u gh'é(r)a u veggiu campusantu. L'entrâ a l'è in sciu fiancu e a l'è au de sutta d'in pòrtegu cu'u vortu a cruxe(r)a. E mü(r)aje e sun de prìa, e ciü tante a base de carcâ, tegnüe asemme cu'a casîna. L'aula a l'è spartìa dau fundu grassie a 'n èrcu de triunfu, ch'u g'ha de culunette pe' deco(r)u. Da l'atâ u gh'è a pitü(r)a d'ina medaja cu'a Madonna intu mèzzu, ch'u pà ch'u remunte au Settesèntu. 
 Capella da Madonna da Neve, fö(r)a dau paìse, d'ataccu au semite(r)iu, a l'è stàita erezüa du Settesèntu e a l'ha funsiunàu cumme scìtu pe' uspità e gènte de pasaggiu, che chi a truavava ricove(r)u primma ch'u ghe fusse dàitu u permessu d'entrà drentu ae mü(r)aje. A mustra ina tipica faciâ a cabanna cun 'na spartisiùn a tréi, a reciamà in barcùn cu'u pòrtegu. Drentu a gh'a numma che 'na navâ, cun l'àula ch'a l'è spartìa dau fundu pe' vìa d'in èrcu de triunfu, decu(r)àu cun de finte culonne. Intu mezzu da cumpusisiùn u gh'è in medajùn cu'u simbulu da Madonna, mèntre l'atâ u l'è de stüccu a cu(r)ùi, cu' in sci fianchi due culonne selèste de stìle curinsiu e intu mezzu a stàttua da Vergine tegnüa intu nicciu. 

 Capeletta de Sant'Antoniu, a l'ingressu du paìse rivàndu da Arbenga, a l'è stàita giüstàita intu 2015.

 Architetü(r)e civìli 
• Palàssu du marchese, u se tröva intu burgu e a l'è l'antiga rexidensa du marchese: drentu a cunserva diferenti cìcli de pitü(r)e a frescu.

• Castéllu di Del Carretto, du XIII seculu, de prubabile vegnüu de doppu de chellu de Castreveiu, u l'è stàitu a rexidènsa ufisiâle du marchese e puntu de avistamèntu pe'e invaxùi da valâ du Néva.

• Porte medievâli du burgu, dìte du Mu(r)ìn, du Piemunte (o Suprana, dund'u gh'è a tûre mediuevàle), du Pònte (ch'a dà in sce Neva, ch'u se ghe passa in simma grassie au pònte a schêna d'ase, simbulu du paìse), de Neva, e interiû.

• Teâtru Sivicu "Quinzio Delfino", üna de strutü(r)e ciü véie e méiu cunservàe du burgu, u l'è pàrte de l'u(r)atoriu e cumme stu chi u l'è stàitu ti(r)àu sciü a partì dau XII seculu, ancöi i se ghe pone truvà spetaculi, rapresentasiùi, espusisiùi e mustre.

• Ca' "du Mu(r)ìn" cunusciüa pe'a carateristica faciâ du mediuevu.

 Ecunumìa 
L'ecunumìa a l'è ligâ u ciü tantu aa cultivasiùn da früta, de l'u(r)ìve e ai òrti. Di ürtimi tèmpi u s'è svilupàu u turismu, ascì grassie au fàttu che Sücca(r)èllu l'è ün di Burghi ciü bèlli d'Italia.

 Cultü(r)a 
 Dialettu de Sücca(r)èllu 

A Sücca(r)èllu u se parla ina varietài du ligü(r)e de stampu arbenganese, ch'a l'è parte du Ligü(r)e de sèntru-punènte.

 Cüxina 
Tradisiunâle du periudu de Pasqua a l'è a tùrta pasqualina, che inta versciùn du postu a vö numma e gêe.

 Feste e fe(r)e 
• Rievucasiùn sto(r)ica du matrimoniu de Ilaria du Carettu, a lüiu, a l'è üna de rapresentasiùi ciü apresàe de tütta a regiùn.

• Festa Patrunâle de San Bertumê, ai 24 d'austu, cun tàntu de prucesciùn di crìsti e a bànda che a 'cumpàgna u curtêu.

• Festa da Sücca, in nuvembre, cun mercatìn, zöghi medievâli e u cuncursu pe'a sücca ch'a pesa de ciü.

Aministrasiùn

 Vie de cumünicasiùn 
A l'è culigâ cun Castreveiu e a sitài d'Arbenga pe' vìa da Stràdda Statàle 582 da Còlla de San Bernardu (SS 582).

 Nòtte 
Nòtte dialetâli

Nòtte a u testu

Atri prugètti