San Bertumé (cumüna)

San Bertumé (in tènpu San Bertumé du Sèrvu, dau 1968 San Bertumé au Mâ, San Bartolomeo al Mare in italiàn) a l'è ina cumüna da pruvinsa de Inpeia, ch'a conta 2 977 rexidenti (dâiti agiurnâi du 2024).

 Geugrafîa 
sinistra|miniatura|U turente Stéria, ai cunfin cun U Sèrvu Sèrvu
Lucalitàe balneàre da Rivéa de Punente, San Bertumé u se tröva a növe chilometri da Inpéia, in tu cunprensòiu du Gurfu de Diàn, insemme a àutre sei cumüne (Sèrvu, Diàn, Aentìn, San Peu, Castellu e Villa). U paìśe u se colloca in ta fàsccia da costa da Valle Stéria, ucupândune a parte de punente pe ünśe km2. 

A l’internu i ghe sun ascì e frasiùi Paiöa e Ciappa, ciü e burgàe da Ruve, Puiö, Viéi, Stevi, Richéi, Freschi, San Scimùn, Muìn du Figu, Trei Muìn e Rocca..

 Stòia 
 Etè prerumana 
E testimuniânse de l’etè prerumana sun poche, difatti i nu sun restàe trasse evidenti di tenpi da dominasiùn de tribù di Lìgüri Ingauni, ch’i cuntrulavan u terutòiu cunpreśu fra Inéja e Finâ. U se sa che a parte bassa da valle a l’éa spupulà, sarvu quarche cà iśulà, perché u se prefeìva stà de d’âutu, in posti ciü fàsili da difènde, e pe cuntrulà méju a śona.

Cun a vitòia di Rumani in si Cartaginesi e e pupulasiùi aleàe du Punente utegnüa gràssie a l’asiùn militare du cònsule Lucio Emilio Paolo in tu 181 a.C., u munisipiu arbenganeṡe (Albingaunum), u l’à suttumessu insemme ai teritòi vixini ascì cöllu de San Bertumé.

 Etè Clascica 
In te l'annu 45 a.C., u vegnne cuncèssa a sitadinânsa rumana ai abitanti du cunprensôiu da Giuliu Ceṡare, ch’i resta cuscì iscrîti aa tribù Poblilia.

Sèntru inpurtante du perìudu ruman u l'éa a Ruve, dund'e sun stâite descuvèrte de ruvine de quell'épuca, cunscisténti in t’ina stasiùn de sosta dunde primma u gh’éa u Locus Bormani, dedicâu a in'antiga divinitè lìgüre, ciü cârche tunba e di resti de edifissi, cun tütta ina séie de reperti de valù, aùa tütelài e cunservài in tu muśéu de Diàn.
 Mediuevu 
sinistra|miniatura|In caruggiu aa Ruve
Quand'u càṡṡe l'Inpeu Ruman u paìṡe u travèrsa in periudu de decadensa, invàṡu dai Vàndali, fin a l'arìvu di Biṡantin, ch’i dan in növu inpulsu a l'ecunumìa e crean de furtificasiùi in ta fàsccia da costa e in ti valichi muntani, inütili pe fà frunte ai Lungubardi e ai Franchi, ch'i portan ascì chi u scistemma feudale.

In te l'annu 888 San Bertumé u vegnne inseìu in tu Cumitâu Arbenganéṡe, ch’u fa parte da Marca Arduinica, cunpresu in ta divixùn de Diàn. Pe questu u segue e vicènde da sitè vixina, quande du 1091 a màrca de Adelaide de Suṡa e u feudu i vegnne pïâi da Bonifacio del Vasto, capustìpite di marcheṡi de Claveṡana.

I pusedimenti da Vàlle Stéia i nu l'éan cunpletamente sutta u cuntrollu di marcheṡi, difatti sti chi i duxévan divìdela cun i mùneghi du cunventu benedetìn de l'Ìṡua (d’Arbenga), ch'i l'axéva utegnüu ina quota de pusèssu dai predecesùi.

U 12 nuvenbre du 1172 u marcheṡe Bunifassiu I u firma di papéi, pe cuncedde a libertàe de l'aministrasiùn e da giüstissia.

Pe vegnì a cappu de sta questiùn in tu 1196 se decidde de nominâ dui arbitri, ch’i ricunuscce ai arbenganeśi u dirittu de riséve e tascce da parte da pupulasiùn.

I patti i nu düa, dui anni doppu Arbenga cédde i sòi pusedimènti ai Fràtti Uspedaléi Gerüṡulimitài de San Giuànni.

A Andöa, in tu 1221, u möie Bunifàssiu I, fâitu ch'u pòrta ae pruteste di dianeṡi, agiütâi da Arbenga, da tenpu in cunflittu cun i marcheṡi. L'annu ch'u végnne, sti chi i pröva a atacà u Castéllu du Sèrvu, ma aa fìn, cun l'interventu da Repübbrica de Ṡena, i sun fursâi a retiâse. Cölli d'Arbenga i vegnne cundanài a pagà in tribütu de duxéntu libbre.

I rapòrti cuscì i vegnne maniman senpre peṡṡu, ma a rende ancù ciü grâve a sistuasiun se ghe mette a gestiùn di dumìni, nu ciü gestìbili. Aa presensa du parlamentu de Dian, cu a rapreṡentansa de Guiffredo di Piovano (pudestàe), Utùn e Bunifassiu II Tagliaferro de Claveṡana i vende aa Repübbrica u teritòiu dianeṡe, cun âttu üfisiâle datâu l'8 de ṡügnu du 1228. 

L'âttu, firmâu sensa u permessu de l'inperatù Fedeïgu II, u fa cumensà ina növa fàṡe de peṡanti inpuṡisiùi ecunomiche, tantu da Ṡena quantu da Arbenga, cu u véscu pruntu a inpugnâ e cuncesiùi fâite dai marcheṡi.

A sistuasiùn a turna a cangià cun l'uniùn pe matrimòniu da caṡà di Claveṡana in cu cölla Du Carettu, avegnüa in tu 1320. A sti ürtimi u vegnne ricunusciüu u cuntrollu da metè du feudu du Sèrvu, mentre a restante parte a finìsce in te màn di Dòia, ch'i eréditan i pusedimenti da Valle Stéia, ina votta spaìi i cavaliéri de Roddi, i duminatùi presedenti. 

In tu 1349 se riva a in acòrdiu cu a Repübrica, pa cessiun da mitè du Sèrvu, au quale u ne segue in âutru pe riscàtâ ascì a cuncesiùn utegnüa in tu 1331 da Cassan di Dòia. A duminasiùn ṡeneṡe a cumensa ai 25 setenbre du mèximu ànnu e a düa fin au Settesèntu

Etè muderna
sinistra|miniatura|In âutru caruggiu aa Rûve
A picenina cumünitè de San Bertumé, in ti séculi de duminasiun, a l'éa baṡà in s'in’ecunumìa agricula (uìve, vìi, fìghe, amândue e agrümmi).

Aministrativamente a faxeva parte da Cumunitè du Sèrvu, cun a cappu u pudestè e in cunséju de 48 menbri, rifeîu ae càuṡe sivìli. Pe cölle penàli a deciṡiùn a tucava au pudestè du Portu.

Rilevânti, in tu Sinquesentu, sun e incursiùi di piratti barbaéschi. A primma votta i riva in tu 1508, quande i śbarca aa maìna da Madonna e i sérca de inandiâse pa valle, ma i ommi du postu i reagìscce e, agiutài da cölli di paìsi vixìni, i custrinśe a turnâ a bordu e pià u largu.

I piratti poi i turna ai 21 de maṡṡu du 1557: stavotta i sérca de pià u Castellu du Sèrvu, ma ancù ina votta i vegnne respinti. A pùia pe u peìgu scanpâu però a fà decidde a comunitè de dutâse de difeśe valide. Dopo aseśe discusiùi, liti e tratative ch’i düa in quartu de séculu, aa fin u se riśolve de custruì due turi, una a levante du paìśe, in sciù cavu de San Leunardu, e l’âutra in sa spiaggia a punènte da s-ciumâia, a prutesiùn di abitanti da parte bassa da Valle. Cuscì in te l’autunnu du 1583 se cumensa cun cölla a levante, che in t’in annu a vegnne finìa, e quande u l’è l’ùa de inandiâ a secunda u nu se trova i sôdi, perché cölli du Castellu i nu vön ciü cuntribuì.

Ancù discusiùi, interventu du pudestè e ricursi a Śena e aa fin se rièssce a dâghe man in tu 1587. Ma pe vé finìa e furnìa da so artiglierìa a ture dîta a cölli tenpi de Santa Angeetta e a giùrnu d’ancöi de Santa Maìa i ghe vureà ancù âutri chinś’anni.

Prusegue intantu u sfrütamentu de curtivasiùi da vàlle du Stéia da parte de gràndi famîe ṡeneṡi, ch'i speàvan de ricavà inpurtanti guàgnni in particulare cuna prudusiùn de l’öiu d’uìva. Cun a metè du Setesentu a rìva l'ucupasiùn de trüppe sàrde, a partì dau 1746, ch'a porta San Bertumé in ta giüriṡdisiùn cantunâle du Sèrvu, in tu cumisariâu arbenganeṡe.

Etè cuntenpuranea
A seguitu de l'invaxùn du teritôiu lìgüre da parte di rivulusiunàri franseṡi du 1794, u gh'è stâitu in forte cangiamentu aministrativu, tantu che sutta aa Repübbrica Ligüre u se mudifica i urdinamenti du Sèrvu, destacàndu San Bertumé, Ciàppa e Paiöa a furmâ tre cumüne indipendenti. 

Vegnne creàu alùa u Cantùn du Sèrvu, reṡüu da quattru menbri, nominâi dai difeènti münisipi. Cun l'anesciùn a l'Inpéu Franseṡe, San Bertumé, Ciàppa e Paiöa i finiscce in tu Dipartimentu de Muntenötte e poi, ina vòtta caüttu stu chi, i intra in tu Regnu de Sardegna e i vegnne riunìi in ta cumüna de San Bertumé du Sèrvu.

Inisialmente sutta a divixùn de Nissa, poi in ta pruvinsa du Pòrtu, da quande, in tu 1860 u teritòiu nisardu u vegnne cedüu aa Fransa. Curpìu dau teremottu du 23 de frevà du 1887, ch’u porta fra e âutre cose u sfundamentu du téitu da paruchiàle e a distrusiùn e danegiamenti a paégge cà, cumpresa cölla cumünâle. U möie sulu ina donna e i ferìi i sun dexe. Grassie ai finansiamenti pa ricostrusiùn stabilìi dau gurvernu, a gexa a vegnne rifàita in furme muderne e a vegnne costruìa pocu distante una növa cà cumünale cun, au ciàn terén, e scöe e l’ufìsiu pustale. 

Cun u decretu nümeu 2769 du 1923 u se stabilìsce l’acurpamentu de tutte e cumüne du gurfu a cölla da Maìna de Dian egue, dui anni doppu, u decretu  n. 1533 du 1925, ch'u dividde u gurfu in due cumüne, cölla du Sèrvu a levante e cölla da Maina de Dian a punente. 

San Bertumé u resta agregàu aa cumüna du Sèrvu, che però a deve trasfeì u munisìpiu in ta cà comünale de San Bertumé, ch’a l’è ciü növa e ciü adatta aa so funsiùn, e u növu pudestàe u l’è u sciù Miché Scufféi, u mèximu che in ti ùrtimi quaantasìnqu’anni u l’è stâitu u scìndicu de San Bertumé.

In tu 1947 cun u decretu n. 980 du 20 d’aùstu, a cumüne de San Bertumé a vegnne recostituìa cumme a l’éa primma du 1923. Cun u decretu du Prescidente da Repubrica n. 768 du 1° de ṡügnu du 1968, cu intra in vigure au 1° de nuvenbre 1968, in fin, a cumüne a pìa a denominasiùn San Bertumé au Mâ.

 Abitanti 

 Minuânse fuèste 
Dandu amènte ai datti de l’Istat ai 31 de dexèmbre du 2019, i sitadìn fuèsti a San Bertumé i sun 381.

 Pòsti de interesse 
 Architetüe religiuṡe 

 Gêxa da paròcchia dedicâ a San Bertumé, du periudu tardu medievale, ma u se pensa che ina strutüa uiginâia a duxéva êsse ṡà preṡente in tu 1200. A l'è stâita ascì danegià dau teramòttu de Dian du 1887.  Düànte l'eventu sciṡmicu u s'è sarvâu numma u canpanìn tresentescu. Chi u l'è cunservâu in dipintu du 1562di pitùi Raffaello e Giulio De Rossi.

 Santuâiu da Nòsscia Scignùa da Ruve, custruîu primma du 1300, tantu che au 1353 u se trova che arènte aa géxa a l’è sorta ina burgà ch’a porta u mèximu nomme. Prufundamente mudificâu rispettu aa so cianta uiginâia düante u Sinquesentu, vistu ch'a l'éa tròppu picenìna pa pupulasiùn ch'a gh'éa. A faciâ a l'è neuclasscica, datà au 1860 e rangiâ da l'architettu Angelo Ardissone. Internamente a l'à trei navâe divise da pilàstri puṡisiunâi in t'in mòddu iregulâre, segnu di agiüstamènti di seculi seguenti, cumme u rifasimentu in stile baròccu du 1646.  In su fundu de l'abscide se tröva fina u trìtticu de l'Anunciasiùn datâu 1578 du pitù Giulio De Rossi..

 Uatôiu de San Michê Arcàngeu, arènte aa paruchiâle, fundâu in ti primmi anni du Sinquesentu cumme sêde di disciplinânti. Rangiâu du Seisentu, pe fâlu ciü grànde, u l'à ina cianta retangulâre e u l'è a navâ ünica, cuverta da in voltu a butte cun lünette. L'ünica meàja intunacâ a l'è a faciâ, mentre e autre nu g'an de decurasiui. U l'è ancù aù sêde da lucâle cunfraternita ch'a porta u mèximu nomme.

 Gêxa e sentru pasturâle da Divina Miṡericòrdia,  edifissiu mudernu, du quâle a l'è stâita puṡà a primma prîa in tu 2006, mèntre a cunsacrasiùn a l'è avegnüa cun 'na sulènne serimònia ai 16 de frevâ du 2008. Prugetâu da l'architettu Eugenio Abruzzini de Rumma, in su fundu de l'abscide a l'è decurâ cun ina gròssa pitüa in sa meàja, dund'i figüan a Madonna cun u fïö e i trei arcangeli, Adamu e Eva e i santi Bertumé, Madalena, Benedettu e Faustina e ciü, in ta navâ aa drîta, l'Àngeu du Sepurcru e a Via Crucis. E pitüe i sun stâite fâite dau pitù brasiliàn Ruberval Monteiro Da Silva.

 Gêxa paruchiâle da Madonna da Neve, in ta frasiùn da Paiöa, mensciunâ pa primma votta in tu 1555, antigamente dedicâ aa Santisscima Nunsiâ. A strutüa d'ancöi, a tre navâe cun ciànta baxilicâle, a l'è duvüa ai rifasimenti du 1642, ànnu aa quâle a curispunde ascì a creasiun da sacrestîa. Aa mancina a sporṡe ina capella de cianta squadrâ, dedicâ a Sant'Antoniu da Paduva. U voltu surva a l'autà u mustra in medajun cun àngei in preghéa de frunte au Santìsscimu, òpera de Giacomo Rolando.

 Uatôiu de Santa Cateïna, a Paiöa, fra e cà du burgu stòricu. Custruîu a partì dau ṡüggnu du 1738, sutta permessu da Repübbrica de Ṡena, u g'à sulu che ina navâ e u l'è a cianta retangulâre, cuvertu a butte e cunclüṡu da in abscide puligunâle cun semicupula. A l’internu, in tu sèntru du voltu,u se tröva ina rapresentasiun de l'Arcangeu Rafaele, mentre versu l'abscide u spicca u dipintu da santa in glòria.
 Uatôiu de Sant'Anna, a Puiö, in uìgine dedicâu a l'Imaculâ e ciü avanti Madònna du Sucursu, perché chi i l'axeva sede i fradélli che, in ti seculi XVI-XVIII, i recanpavan i fundi pe liberà i paiṡan inprixunâi dai piratti türchi. Custruîu de prubabile in si resti de in’antiga capella rürâle, u se presenta cumme in edifìssiu sòbriu; a l’internu u se cunserva ina pitüa in se tòa di anni Setanta du Sinquesentu, opera de Giulio De Rossi, e ina cruxe  de leggnu da prucesciùn datâ du Settesentu.

 Architetüe militâri 

 Tûre de Santa Maria, bastiùn riùndu costruìu dai ṡeneṡi in tu 1587 pe prutesiùn dai piratti barbaéschi U se tröva a punente da fuxe du turente Steria (o du Sêrvu), inseìa in ta pasegiâ da maìna. U fa parte de in scistemma de furtificasiùi ch'e sun stâite tiâe sciü de cölli tempi, cuscì cumme a Tûre du Câvu, ṡà in ti cunfìn da cumüna du Sèrvu e custruìa chins’anni primma de sta chi.

 Ecunumia 
L'ecunumia de San Bertumé a l'è ligâ da di seculi a l'agricultüa, e pa ciü parte aa curtivasiùn de auìve, tantu ch’u gh'è destinà in esteṡa süperficie. In tu teritòiu da cumüna i funsiunan tréi gumbi, mentre sun difüṡe ascì e vìggne e, menu preṡenti, e curtivasiùi de sciùe e i orti. In tu setù secundâiu truvammu arcüne inpreṡe edilissie, ma u l’è ben ciü ṡvilüpâu cöllu tersiâiu, fra cumerciu e servissi. Doppu da guèra San Bertumé u s'è trasfurmâu in t’ina lucalitàe türistica e d'in ànnu in ànnu e sun crescciüe e strutüe di arberghi e scimili, cumme ascì i campeggi.

 Cultüa 
 Dialettu 
A San Bertumé u se parla in dialettu de stanpu inpeiéṡe (léngua lìgüre) clascificâu in tu grùppu de sentru-punènte, scimile a cöllu di paiṡi d'in gîu, cumme U Sèrvu. A ogni moddu ghe sun de difeènse fra ina parte e l'autra da cumüna, ina carateristica preṡenpiu da frasiun da Ciappa a prununsia ciü evidente da r nu vibrante fra due vucâle (auìva prununsiâu cumme aur̂ìva), cuscì cumme u mantegnì du son , scrìtu cun -gl-Preṡempiu u cunfruntu fra "aiàdda" (SB) e "agliàdda" (CP) cuntegnüu chi:  , mentre aa Paiöa u se riscuntra ina diferente manéa de custrusiùn de serte furme verbâli, dunde e terminasiui in -âu l'an lasciâu u pòstu a -ó (ustinó e nu ustinâu) Carateristica ciü generâle da parlà a l'è pöi a velariṡasiun da a tònica, ch'a porta a 'na prununsia ciü serà (, tendente versu ) e a vegne marcâ cumme -â-.In acordiu cu a 

 Aministrasiùn 
miniatura|A cumüna de San Bertumé

 Feste e fée 
 A féa da MadònnaCumme mensciunâu in , a se tegne tütti i ànni ai 2 e ai 3 de frevâ in ti dinturni da géxa da Madònna da Ruve. E sòe urigini remuntan au seculu XVII, mumentu de grande ṡvilüppu ecunomicu e suciale pe San Bertumé, a valle Steria e u Gurfu de Dian e ancù ancöi a rapresenta ün di eventi ciü cunusciüi du Punènte. Vistu che a frevâ a stagiùn de auìve a l’è vixina a finì e u l'è ciâiu cumme a l'è stâita l’annà, pa sucietàe de cölli tenpi a festa a l'è vegnüa in'ucaxùn pe strenṡe acòrdi e inandià di növi afâi, tantu che üna de figüe tipiche da féa u l'éa cölla du nutâiu. Ai 2 de frevà i se teggne ascì e funsiùi religiuśe in tu santuâiu, p’a festa cunusciüa cumme "a Candelora", ch’a remanda aa preṡentasiun de Gesù au Tenpiu.

 Vie de Cumünicasiùn 
 Stradde 
sinistra|miniatura|L'Aurelia a San Bertumé
U teritôiu cumünàle de San Bertumé u l'è traversâu daa Stradda Statâle 1 Aurelia, ch'a permette u culegamentu cu U Sèrvu a levante e cun Diàn a punente. A culegà a maìna cun l'entrutèra a gh'è fina a Stradda Pruvinsâle 34 Villa Faràudi-Tuvu, ch'a passa d'in ta frasiun de Paiöa ascì. In ciü a San Bertumé a se tröva ina sciurtîa de l'Autustradda A10 Ṡena-Vintimìa, ch'a funsiuna ascì pi paiṡi d'in gîu.

 Feruvìe 
San Bertumé u l'axéva ina stasiun in sa Feruvìa Ṡena-Vintimìa au servissiu ascì da cumüna du Sèrvu, ciamà de Sèrvu-San Bertumé. A fermà a l'è stâita serà in tu 2016 pe l'ativasiùn da növa linea a dui binari fra Andöa e San Luensu au Mâ.

 Notte 
Notte au tèstu

Notte bibliugrafiche

 Autri prugètti