Lengua ladin-a

O Ladìn (nómme natîvo ladin) o l'é 'na léngoa do grùppo lengoìstico itàlico òcidentâle, pàrte de famìggia de léngoe romànze. O l'é parlòu sorviatùtto inte valàdde de Àrpi dolomìtiche inte regioìn do Véneto (Belùn) e do Trentìn-Âto Àdige (Bolzàn e Trénto). A pòula "ladìn" a l'é 'na derivaçión dirètta da-o latìn latinus.

 Evoluçión stòrica 
O ladìn o raprezénta quéllo ch'o rèsta de 'na ciù grànde ària romànza arpìnn-a inte l'antighitæ. A partî da-o sécolo VI, e popolaçioìn di Bavaréixi, chinæ da-o nòrd, són penetræ inte valæ arpìnn-e, pigiàndo o pòsto de parlâte neolatìnn-e de prìmma. O ladìn o l'é ariêscîo a sarvâse inte valàdde ciù izoæ e da lónxi da-e grénde vîe de comunicaçión.

 A Questión Ladìnn-a 
O dibàtito in sce l'unitæ do domìnio rêto-romànzo o l'é conosciûo cómme a Questión Ladìnn-a. Inte l'Eutoçénto e into Nêuveçénto, o naçionalìsmo italiàn o l'à de lóngo amiòu d'inclùdde o ladìn drénto a-o scistêma di dialétti italién, teorîa de lóngo refuâ da-a minorànsa ladìnn-a, ch'a l'à diféizo a seu identitæ colturâle outònoma. Sôlo co-o riconosciménto de l'outonomîa aministratîva do Tiròllo do Sùd (Südtirol) i dirìtti di ladinòfoni són stæti mêgio avardæ.

 Fâze da léngoa 
 Protoladìn (sécoli VIII - X): moménto d'evoluçión da-o latìn vorgâ a-e prìmme fórme romànze conpîe.
 Ladìn antîgo (sécoli X - XIV): o ladìn o se destàcca da-e âtre parlâte de d'âto. Un di ségni ciù marcæ o l'é a palatalizazión de "ca" e "ga" inte "cia" e "gia" e a chéita de vocâle finâli.
 Ladìn dolomìtico: do 1998 l'é sciortîo a diretîva pe-a creaçión do Ladìn Dolomìtico (Ladin Dolomitan), o stàndard scrîto unitâio pe tùtto o domìnio.

 Sudivixón 
Inte l'ària de bâze (Ladìnia) se distìngoe sêi dialétti prinçipæ:
 Maréo (Ennebergisch)
 Badiot (Gadertalisch)
 Gherdëina (Grödnerisch)
 Fascian (Fassanisch)
 Anpezan (Ampezzanisch)
 Fodom (Buchensteinisch)

 Caraterìstiche lengoìstiche 
O ladìn o se distìngoe pe dötræ izoglòsse ch'én tìpiche do grùppo òcidentâle:
 Plurâle sigmàtico: o consèrva a "-s" latìnn-a pe formâ o plurâle (ez: ciasa ch'a vêgne ciases). Sto træto chi o l'é tìpico ascì do portoghéize e do lionéize.
 Conservaçión di néssi CL e PL: a diferénsa de l'italiàn, l'é conservòu a "l" (ez: planus ch'o vêgne plan).
 Velarizaçión de A: a "a" latìnn-a in scìlaba tònica e avèrta a vêgne velarizâ (ez: capra ch'a vêgne chievra).

 Stâto giurìdico e média 
O ladìn o l'é tutelòu da-a lézze naçionâle 482/1999. Into Südtirol o l'é léngoa ofiçiâ asémme a l'italiàn e a-o todésco, co-in scistêma de schêua paritético. O l'exìste di média specìfichi cómme o canâ de televixón RAI Ladinia e o giornâle setimanâle La Usc di Ladins.

 Tabélla conparatîva 
+ Tabélla conparatîva tra léngoe romànze Latìn  Lìgure  Ladìn  Italiàn  Lionéize  Lonbàrdo  Oçitàn  Galiçiàn factum  fæto  fat  fatto  feichu  fat  fach  feito plānum  ciàn  plan  piano  chanu  pian  plan  chan noctem  néutte  net  notte  nueiche  nòt  nuèch  noite oculus  éuggio  uedl  occhio  güeyu  öcc  uèlh  ollo pessulāre  serâ  stlüte  chiudere  pechare  serà  barrar  pechar fīlium  fìggio  fi  figlio  fiyu  fiö  filh  fillo
 Âtri progètti 

Ladìn
Categorîa:Véneto
Categorîa:Trentin-Erto Adixe