Léngoa emiliànn-a

L'Emilian (Emiliân, Emijan ò Emigliàn in emiliànIn particolâ: léngua emiliâna in regiàn, parmigiàn e modenéize; längua emiglièna in bolognéize; léngua emigliana in feraréize; ləngua amigliena in comachéize e leingua emiliana in piaxentìn.) o l'é 'na léngoa romànza ch'a fà pàrte do coscì dîto grùppo de léngoe gàllo-itàliche, formâ da 'n grùppo de variêtæ lengoìstiche locâle difûze sorviatùtto inta región stòrica de l'Emìlia, óltre che in de pàrte de regioìn vixìnn-e cómme Lonbardîa, Piemónte, Toscànn-a, Véneto e Ligùria. Insémme a-a léngoa romagnòlla a fórma o continuum emiliàn-romagnòllo.

Scibén che no gh'é 'na séncia koiné emiliànn-a, da-i stùddi ciù recénti s'é descovèrto l'existénsa de numerôze koiné picìnn-e, che se són svilupæ d'in gîo a-e çitæ ò inte çèrte àrie. No gh'é mànco 'na grafîa comùnn-a, co-i vàrri tèsti scrîti, a stànpa ò in sciâ Ræ, ch'adêuvian di scistêmi provinciâli pigiæ da vocabolâi ò âtre òpere di sécoli XVIII e XIX.

 Difuxón 
A léngoa emiliànn-a a no gh'à di confìn goæi ciæe co-e âtre léngoe gàllo-itàliche, spécce pi-â fonética e o léscico. Defæti, o contiuum dialetâle emiliàn o se spànde de la di confìn aministratîvi de l'Emìlia-Romàgna, mescciàndose co-i parlæ de regioìn da-arénte co-a creaçión de zöne tranxiçión dónde gh'é di caràteri pigiæ da ciù léngoe.

Óltre a-a regioìn stòrica de l'Emìlia, pægia ciù ò mêno a-e provìnse de Piaxénsa, Pàrma, Réggio Emìlia, Mòdena, Ferâra e a quélla de Bològna scìnn-a-o sciùmme Silâro (dónde coménsa a Romàgna), e variêtæ de tîpo emiliàn se trêuvan inte di pàixi a nòrd do Pò ascì. In sciâ zìnn-a de mancìnn-a do sciùmme són parlæ inta zöna da provìnsa de Rovîgo conosciûa into pasòu cómme a Transpadànn-a Feraréize (ligâ a l'Emìlia scìnn-a-o Congrèsso de Viénna), inta ciù pàrte da provìnsa de Màntova, inte l'estremitæ de sùd-èst de quélla de Cremónn-a (d'in gîo a-o Cazâ Magiô) e inta çitæ de Pavîa, pasàndo tórna o Pò inta regioìn de l'Otrapò Pavéize. A ògni mòddo a poxiçión lengoìstica do pavéize de çitæ a l'é ancón contestâ, vegnìndo de vòtte mìsso insémme a l'otrapadàn sott'a-o nómme de pavéize-vogheréize, fêua che pi-â pàrte ciù a nòrd da provìnsa de Pavîa, pasòu Beregoàrdo e Landriàn, dónde o parlâ o l'é de segûo lonbàrdo. Defæti, o pavéize parlòu a-a giornâ d'ancheu o l'é de lóngo ciù infloensòu da-o milanéize, vegnìndo da çèrti studiôxi agregòu a-o lonbàrdo de ponénte méntre, za inte l'Etæ de Mêzo e in de òpere clàsciche comm'o stùdio do Bernardino Biondelli, da âtri lengoìsti o l'é conscideròu cómme 'n parlâ de tîpo emiliàn. Prezénpio o Giovan Battista Pellegrini inta sò Carta dei dialetti d'Italia do 1977 o l'à indicòu o pavéize-vogheréize cómme 'na variànte emiliànn-a de tranxiçión. A ògni mòddo, scibén che mêno marcòu, o continuum emiliàn o s'esténde ancón ciù ponénte de l'Otrapò Pavéize, scìnn-a-a provìnsa de Lusciàndria, co-o tîpo piemontéize in sénso stréito ch'o doviéiva comensâ sôlo da-a zìnn-a de mancìnn-a do sciùmme Scréivia.

Vèrso sùd, pasòu o setô ciù de ponénte dónde gh'é di pàixi de léngoa lìgure inte èrte valàdde de provìnse de Piaxénsa e de Pàrma, l'emiliàn o pàssa i Apenìn pe arivâ inta Lunigiànn-a, dond'o l'é parlàu scìnn-a-a çitæ de Caræa e a di pàixi de montàgna inte provìnse de Lùcca e de Pistöia. Gh'é scìnn-a di studiôxi ch'àn conscideròu o parlâ de Màssa cómme de tîpo emiliàn lê ascì, a despêto da sò fórte toscanizaçión.

 Caràteri 
I parlæ do grùppo emiliàn gh'àn di træti comùn co-e âtre léngoe de tîpo gàllo-itàlico, cómme prezénpio:

 a chéita de vocâle, se a-a fìn de pòule, despæge da-a a, fòscia pasàndo pe 'na fâze de tranxiçión ch'a prevedéiva l'ûzo do scevâ inte sta poxiçión chi e dónca 'n alongaménto fonético da vocâle de prìmma, ch'a peu conplicâse: prezénpio, o bolognéize mèder (moæ), dutåur (dotô), âlber (èrbo).
 l'existénsa de 'n scistêma de particélle proclìtiche sogetîve, ò clìtichi sogètto, ch'a l'aconpàgna o vèrbo: prezénpio, o piaxentìn lü al canta, lur i cantan (lê a cànta, lô càntan) e o modenéize me a sun andèe (mi són anæto).
 l'ûzo de fórme pronominâli àtone dòppo a-o vèrbo, segóndo o fenómeno de l'inversción, pi-â formaçión da fórma interogatîva cómme into françéize, co-ina pràtica che into zenéize a l'é chéita a-a fìn do sécolo XVIII: prezénpio, o bolognéize a sån - såggna? (mi són - són mi?), o piaxentìn a buùm - buùmia? (bevémmo - bevémmo?) e o mirandoléize at magn - magn-at? (ti ti màngi - ti màngi ti?)
 a prezénsa de vocâle sciâtæ tìpiche de léngoe romànze de ponénte. Into cararéize e inte l'emiliàn de ponénte ghe n'é quàttro (ä , ü , ö , å ), o piaxentìn o gh'à de ciù a ë (semimùtta, scìmile a-a coscì dîta "tèrsa vocâle piemontéize", a ), o bolognéize sôlo a ä e a å, e o modenéize sôlo unn-a. Prezénpio o piaxentìn lümäga, "lumàssa", in bolognéize o vên lumèga.
 a prezénsa di soìn nazâli alviolâri, into bolognéize scrîti co-o ségno ṅ ò sôlo con n se a-a fìn de 'na pòula e prezénpio galéṅna "galìnn-a" e cuṡén "côxo", ò nazâli velæ cómme into mirandoléize mujàm "mòula", bòn "bón" o finàl "finâle".
 a formaçión do plurâle co-în'alternànsa vocàlica tìpica de çèrte variànte: prezénpio into bolognéize żnòc' - żnûc''', "zenóggio" - "zenógge".
 a prezénsa de galicîximi in comùn co-o françéize e o spagnòllo: prezénpio o piaxentìn me/mi sum (a) dré a parlä, "mi són aprêuvo/derê a parlâ".
 a chéita de vocâle àtone intèrne a scìlabe de fìn de pòula se prìmma de 'n tèrmine ch'o coménsa pe vocâle: prezénpio o mirandoléize I vènan da cla banda chè (vêgnan da sta bànda chi) → I vèn'n a cà (vêgnan a câza); A gh'ò sédas pui (gh'ò sézze polàstri) → A gh'ò séd'ś an (gh'ò sezz'ànni) ma → A gh'ò daśdòt an (gh'ò dixeutt'ànni).

Pe de ciù, inte 'n mòddo ciù marcòu de âtre léngoe gàllo-itàliche gh'é:

 pérdia de tón de scìlabe àtone, che spésse vòtte téndan a 'n gràddo de apofonîa de tîpo zêro, scibén che con fórti variaçioìn tra 'n parlâ e 'n âtro: prezénpio o bolognéize ṡbdèl, "uspiâ", bdòc', "pighéuggio" e dscårrer, "discorî", a-o pòsto do piaxentìn uspedäl, piöcc' e discurr.

 Variêtæ 
sinistra|miniatura|400x400px|Màppa de variànte da léngoa emiliànn-a.
Mancàndo, pe de raxoìn stòriche e giögràfiche, o svilùppo da 'na koiné emiliànn-a e de 'na çèrta unitæ lengoìstica, inte l'Emìlia s'ascìste a 'na fórte framentaçión do léscico, ch'a rèsta tâ dòppo avéi spartîo l'ària lengoìstica inte dôe pàrte de ponénte e de levànte ascì. Quésta framentaçión lengoìstica a l'é stæta caxonâ da-o stòrico policentrîximo de çitæ emiliànn-e; òrganizæ inte di lìberi comùn e de scignorîe de lóngo in conflìtto fra de lô. Pertànto, tra i parlànti da léngoa emiliànn-a no gh'é goæi de perceçión de 'n'unitæ lengoìstica dónde se pòsse bazâ 'n'identitæ comùnn-a.

O grùppo de l'emiliàn o se peu dónca divìdde inte 'na série de parlæ diferénti, co-i ciù inportànti che són:

 Cararéize e dialétto lunigianéize: són i parlæ da región stòrica da Lunigiànn-a, difûxi tra Caræa, a ciù pàrte de sò provìnsa e-e tære lìguri in sciô confìn aministratîvo. Tra e variànte emiliànn-e ciù particolæ, i parlæ da Lunigiànn-a són de difìçile clasificaçión tànto che, óltre a-a ciæa identificaçión into grùppo de léngoe gàllo-itàliche, no gh'é goæi de stréite somegiànse ni co-o lìgure ni con l'emiliàn.
 Pavéize e otrapadàn: de vòtte mìssi insémme sott'a-o nómme de "pavéize-vogheréize", inclùddan 'n grùppo de variêtæ da provìnsa de Pavîa, conscideræ cómme variànte de l'emiliàn za da-o Bernardino Biondelli. O pavéize-vogheréize o l'à de grénde somegiànse de fonética e morfologîa co-o piaxentìn, scibén che-e infloénse do milanéize a Pavîa stàn vegnìndo de lóngo ciù marcæ.
 Piaxentìn e bobiéize: són e variêtæ di teritöi emilién a ponénte do sciùmme Târo, sàiva a dî a provìnsa de Piaxénsa e 'na pàrte de quélla de Pàrma, che consèrvan e vocâle sciâtæ ö e ü'' tìpiche de lonbàrdo, piemontéize e lìgure, che pe cóntra màncan into rèsto da región. Inte variêtæ piaxentìnn-e gh'é de fórte infloénse da-o lonbàrdo, ma ghe n'é da-o piemontéize e da-o lìgure ascì.
 Tortonéize: o l'à di caràteri lonbàrdi e di træti de tranxiçión co-a léngoa piemontéize, óltre a 'na fórte somegiànsa co-o pavéize, spécce a l'otrapadàn, e co-o piaxentìn.
 Modenéize, carpigiàn, mirandoléize e frignanéize: són i dialétti da provìnsa de Mòdena, fêua che do circondâio de Castelfrànco Emìlia donde l'é za parlòu o bolognéize.
 Regiàn: o l'é difûzo sorviatùtto inta provìnsa de Réggio Emìlia, arivàndo scìnn-a-o torénte Énsa con l'escluxón di pàixi ciù a nòrd, dónde l'é parlòu o goastaléize, 'na variànte ciù scimìle a-o mantovàn e bén bén destacâ da-o rèsto da provìnsa.
 Parmigiàn: o l'é quéllo tìpico da provìnsa de Pàrma, ch'o pìggia de infloénse piaxentìnn-e inta zöna tra Fidénsa e Sarsomagiô Tèrme e o vêgne de manimàn de tranxiçión co-o lìgure inti pàixi de l'Apenìn.
 Casalàsco-viadanéize: o l'à de fórte somegiànse co-o parmigiàn, tànto che l'é probàbile ch'o ségge 'na sò variêtæ. O l'é parlòu da-arénte a-o Cazâ Magiô, in provìnsa de Cremónn-a, e a-i pàixi de Viadànn-a e de Sabionæa, inta provìnsa de Màntova.
 Bolognéize: formòu da 'n çèrto nùmero de sotovariànte (bolognéize de çitæ, de montàgna de mêzo, de montàgna èrta, da cianûa de ponénte, da cianûa de levànte e da cianûa nòrd) o l'é parlòu inta pàrte da çitæ metropolitànn-a de Bològna conpréiza tra o sciùmme Silâro, a ponénte, a-i pàixi d'Argénta e de Çénto, a levànte, e, pi-â provìnsa de Mòdena, into circondâio de Castelfrànco ascì.
 Feraréize: o l'é parlòu tra træ regioìn, spandéndose tra a provìnsa de Ferâra, a pàrte da provìnsa de Rovîgo conosciûa cómme Transpadànn-a Feraréize e l'estremitæ de ponénte de quélla de Màntova, co-a sò variêtæ tìpica do comùn de Sèrmide e Felònica. Caraterizòu da çèrte infloénse da-a léngoa véneta, o feraréize o conprénde o parlâ da zöna de Comàcchio ascì, bén bén diferençiâ da-o rèsto do sotogrùppo.
 Mantovàn e bàsso mantovàn: són i doî parlæ emilién da provìnsa de Màntova, che infloénsan bén bén quélli da bàssa regiànn-a ascì. Inte ste variànte chi gh'é di caràteri lonbàrdi che a l'estremitæ setentrionâle da provìnsa, a-i confìn con quélla de Bréscia, vêgnan magioritâi. O Biondelli o consciderâva i parlæ mantovén cómme de variànte de ponénte do feraréize.

Segóndo di âtri studiôxi, a-o pòsto de 'na clasificaçión pe provìnse, l'ària lengoìstica emiliànn-a a saiéiva da spartî con træ lìnie paralêle a-o sciùmme Pò, a-a Stràdda Emìlia e a-i Apenìn, che divìddan l'emiliàn inti tréi dialétti de vàlle, de mêzo e de mónte. Pe sta teorîa chi, i parlæ che fàn pàrte de 'na çèrta bànda levànte-ponénte gh'àn ciù somegiànse rispètto a-e sudivixoìn pe provìnsa, de direçión nòrd-sùd. Dónca, prezénpio, o mirandoléize o saiéiva ciù scìmile a-o feraréize ciufîto che a-o modéneize, méntre o modenéize centrâle o se somegiéiva de ciù a-o regiàn centrâle rispètto a-o frignanéize.

 Grafîa 
FonêmaBolognéizeRegiànModenéizeMirandoléizePiaxentìnFeraréizeBobiéizeOtrapadànTortonéizeVogheréizeMantovànLunigiàn - no acentâaaaaaaaaaaaa - a cùrtaààáàaá - a brilànteää (sôlo into piaxentìn centrâle)è (sôlo into bobiéize do capolêugo) - a scûaå - vocâle centrâleë, ä, öë (a mànca a Piaxénsa e a Fiorensêua d'Àrda, dond'a s'é evolûa inte ) - vocâle centrâle squæxi avèrtaeaäää - a-a fìn de pòuleaa - e avèrta cùrta - no acentâeeeẹe - e serâ cùrtaéèèèè - o avèrta cùrtaòòòò - e avèrta ariondâ - o no acentâoooọo - o serâ cùrtaóóóö, ë (sôlo a Piaxénsa e a Fiorensêua d'Àrda, dond'a l'à pigiòu o pòsto de  e )ó - e serâ ariondâö (a mànca a Piaxénsa e a Fiorensêua d'Àrda, dond'a s'é evolûa inte )ööööö - i no acentâiiiii - i cùrtaíìi - u no acentâuuuuu - u cùrtaúùu - i ariondâüüüüüü - a lóngaââààaaà - e avèrta lóngaèêèe, è - e serâ lóngaêēêe, é - o avèrta lóngaòôòo, ò - o serâ lóngaôōôo - e serâ centralizâē (gh'é sôlo in di pàixi de l'Apenìn) - o serâ centralizâō (gh'é sôlo in di pàixi de l'Apenìn) - i lóngaîîìiiî - u lóngaûûùuu
FonêmaBolognéizeRegiànModenéizeMirandoléizePiaxentìnFeraréizeBobiéizeOtrapadànTortonéizeVogheréizeMantovànLunigiàn - s sórdassssss[z] - s sonöraṡṣṣṣśś - s dentâle sórdazth - s dentâle sonöraż - s lóngass'ss - palatâle laterâlegli / jjgliglił - palatâle nazâlegnñ - ditóngo  e s-cs'cs'cs'c - ditóngo  e g-l - ditóngo  e ṿ - c palatâlec'ćcc'ć - g palatâleg'ǵǵ - n depoî a ṅ(n)ṅŋ a-a fìn de pòulecchc a-a fìn de pòulegghg a-a fìn de pòulec'c'(c)c'ć a-a fìn de pòuleg'g'(g)g'ǵ - i consonàntejjjij - u consonànteuuu

 Tabédda conparatîva tra divèrse léngoe romànze 
Quésta a l'é 'na tabédda conparatîva ch'a móstra e diferénse d'evoluçión tra e vàrie léngoe ch'i nàscian da-o latìn, partìndo da-a léngoa lìgure scìnn-a-e quélle ciù òçidentâli cómme o portoghéize e o lionéize, ò vàrie do grùppo gàllo-itàlico cómme o lonbàrdo e o piemontéize.

 Latìn  Lonbàrdo  Piemontéize  Emiliàn  Italiàn  Vèneto  Lionéize  Òçitàn  Catalàn  Portoghéize  Lìgure factum  fat  fàit  fat  fatto  fato  feichu  fach  fet  feito  fæto volūta  vòlta  vòlta  vòlta  volta  vòlta  vuelta  vòlta  volta  volta  vòtta oculus  öcc  euj  òć  occhio  òcio  güeyu  uelh  ull  olho  öggio plānum  pian  piàn  piàn  piano  pian  chanu  plan  pla  chão  ciàn fīlium  fiö  fieul  fiōl  figlio  fiòło  fiyu  filh  fill  filho  fìggio noctem  nòt  neuit  nòt  notte  note  nueiche  nuèit  nit  noite  néutte cantāre  cantà  canté  cantèr  cantare  cantar  cantare  cantar  cantar  cantar  cantâ

 Nòtte 
Nòtte a-o tèsto

Nòtte bibliogràfiche

 Bibliografîa 
Stùddi generâli







Diçionâi, gramàtiche e séncie variànte








Âtro



 Âtri progètti 

 Conligaménti estèrni 



Emiliànn-a