Lengoa zeneize

O Zenéize o l'é 'na variante da lengoa ligure parlâ inta çitæ de Zêna e inti comun vexìn. A diferénsa de âtre parlæ lìguri, o zenéize o l'é sénpre stæto, storicamente, unn-a léngoa e no un dialetto, comme scriveiva za Padre Federico Angelo Gazzo into 1909 inta seu traduçión da Divinn-a Comédia in léngoa zenéize.

Ségondo a Càrta eoropêa de léngoe regionâli ò minoritâie do 1992, poémmo consciderâ o zenéize comme 'na léngoa regionâle.

 Stöia 
O zeneize, comme a gran parte de léngoe d'Italia, o l'é derivòu da-o latìn vorgâ, subendo pöi, into corso di sécoli, e influense de âtre léngoe neolatinn-e, comme o françeize ò l'italiàn; a ògni mòddo, a-a reversa de âtre léngoe gallo-italiche, o zeneize o l'é stæto asæ de ciù influensòu da-e léngoe do MeridionL'Ardiciocca - "A compagnia di Rechelin"; anno XXV; settembre-dicembre 2017, pag.10.  A prìmma poêxîa in zenéize conosciûa a l'é stæta scrîta into 1291 da l'anònimo zenéize, conosciûo ascì comme LuchettoFranco Bampi, Maniman, Ed. Il Golfo, 2004. 

 Variante 

 Carateristiche 
 Fonologîa 
 Consonanti 
BilabbiàliAlveölàriPostalveölàriPalatàliVelàriGlottàliNazâlisonöremnɲŋPlosîvesórdeptksonörebdɡAffrichæsórdet͡ʃsonöred͡ʒFricatîvesórdefsʃsonörevzʒVibrântisonörerAproscimæsonöreljw
 Vocâle 
O scistema vocalico do zeneize o l'é asæ ricco: difæti o l'é formòu da 9 vocâle, e quæ (a eceçion di ö e di ò)  se prezentan segge inta verscion curta segge inta verscion longa.
FrontæCentrâliDerêno-ariondæariondæcurtelonghecurtelonghecurtelonghecurtelongheSaræCentrâliQuæxi-averteAverte
 Dittonghi 

 Scistemi de scrîtûa 
Esendo a parlâ ligure a ciù conosciûa e trascrîa de tùtte, o zeneize o l'à avûo tànte divèrse grafîe. 

A primma a svilupâse, dapeu 'na serie de reforme into XVII sécolo, a l'é stæta a coscì dîta grafîa tradiçionâ: questa a deuviâva za de léite che son diventæ, into significâto, tipiche de parlæ lìguri (a ezenpio æ, ç, x ò i dittonghi comme eu), mentre a l'êa ancón prezente a êre intevocàlica e inte prepoxiçioin articulæ (a ezenpio: dra a-o pòsto de da e ro a-o pòsto de o) e a êsse potêa êse pronunçiâ segge s segge sc (davanti a c/t e i) . Sucesivaménte gh'é stæto de ciù âtre modiffiche, comme a spariçion da j, e tanti studioxi e artisti, sorviatutto inte l'ùrtimo sécolo, àn modificòu e precedenti grafîe co azonte personæ.    

Ancheu no existe 'na grafîa universalmente acetâ: e ciù adeuviæ son a grafîa ofiçia de l'Academia Ligustica do Brenno, a grafîa in U do Vocabolâiu d'e Parlæ Liggyre, e 'na variante moderna da grafîa tradiçionâ.http://www.zeneize.net/grafia/index.htmhttp://www.zeneize.net/ziardua/grafia/grafia.html

 Desligaléngoa 
 Mi sò asæ s'a sâ a l'é asæ pe sâ a säsissa. 
Sciâ scîe scignôa, sciando Sciâ xêua in scî scî.
A-o mêu nêuo gh'é nêue nâe nêue; a ciù nêua de nêue nâe nêue a n'êu anâ.
Gi'àngiai g'han gi'oggi gi'uegge gi'unge cume gi'atri? = (scrîta inta variànte de Cogorno)

 Provèrbi e mòddi de dî 
Son zeneize, rîzo ræo, strénzo i dénti e parlo ciæo.
 O bambìn o se laménta: Ò famme. Sò moæ a ghe rispónde: Gràttite e zenógge e fatte e lazàgne. 
 Chi vêu vîve da bon crestiàn, da-i begghìn o stagghe lontàn. 
 No se peu sciusciâ e sciorbî.
Chi no cianze, no tetta.

 Nòtte 
Nòtte a-o tèsto

Nòtte bibliogràfiche

 Ligàmmi de fêua  
 Vocabolario Italiano-Genovese
 Traduttore Italiano Genovese - TIG
 Diçionäio italiàn-zeneise do Conseggio Ligure
 Rime dell'Anonimo Genovese del XIII-XIV sec.