Aquila (cumüne)

Àquila (Aquila d'Arroscia in italiàn) u l'é 'n cumün de 155 abitanti ch'u se tröva inta valâ de l'A(r)oscia, inta pruvinsa de Impéria.

 Geugrafìa 
U te(r)itò(r)iu cumünàle de Aquila d'Aròscia u l'è scituàu inta valâ du scciümme A(r)oscia, ai cunfin cun u basìn da valâ du Pennavaire. U l'è sircundàu dai munti, dunde se pò vegghe a Ròcca du Bussàu (948 m), assèmme au munte Turétta (852 m).

Particulàre a l'è a presensa de 'na rùggia (cascâ) vixìn au làgu da Ferài(r)a, basìn artifisiàle custruìu intu 1998, pé inaiguà i campi cultivài de Àquila, du Burghettu e de Ransu. U cunfìna cun U Burghettu e Ransu a sud, Àutu e Cravaüna (CN) a nord, Naxìn e Ùnsu a nord-est. 

A cunta ùnze burgàe: Salìn, Ciàssa, Cantu, Ai(r)a, Pràu, Loga, Affredù, Ferrai(r)a, Mugnu, Muntà, Maiuréu ch'e ghe cröve inte tüttu 10,06 km².

 Sto(r)ia 

E prime testimunianse e sun stàe truvàe inta grotta denuminâ lucalmènte Arma du Cüppà, vixìn aa rùggia da Ferài(r)a, rizalenti a 8000-10000 ànni fà, cuntempuranee a quélle da valâ du Pennavaire (prinsipalmente l'Arma du Stevanin).

Stu fenomenu chi u cuntinua ascì intu Neuliticu, grassie ascì aa presènsa de carbun, riscuntrâ inta valâ du Ferài(r)a. Seculi dòppu u te(r)itò(r)iu cumünàle u vegne ucupàu dai Rumài, avendu batüu i Ligü(r)i Ingauni, u ne segue che, dü(r)ante u periudu medievàle chi i se stabiliscen di muneghi benedetìn, chi i dàvan amentu au regulamentu de San Cu(r)umbàn. Da velli u deive(r)éva u numme da varietài lucale de u(r)ìva, a cu(r)umbài(r)a. 

Doppu u peìudu de duminasiùn Lungubarda e bàrba(r)ica, u fenìsce a fà parte intu 1202 du Marchesàu di Clavesana, tantu che intu XI seculu vegne edificàu u castéllu du postu (in sciu càppu da còlla surva u paise d'ancöi), sentru de üna de castelanìe da marca d'Arbenga e ch'u permettéva in rapidu culegamèntu cun quellu de Àutu.

Segundu de supusisiùn u nòmme lucàle u se(r)eva legàu a quellu de 'na colla, famusa pé u stasiunamèntu de àquile. Dandu amentu pe(r)ò a àtre versciùn stu chi u se(r)eva ciütòstu culegàu aa famìa di Cha, che in sce u sò stemma i presèntan propiu quella bestia.

Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn de Àquila a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cevàscu, cumme u l'avegnìva cun âtre pupulasiùi da valâ de quelli tèmpi.

Dau 1328 u burgu, infeudàu ai Seullìn de Arbenga dai Clavesana, u vegne assediàu dai Del Carretto, cun u Marchese Zorzu, ch'u se fà ducca infeudà intu paìse. Ascì se u duminiu u nu se mustra du(r)aüu, in quantu u feudu u passa pòcu dòppu sutta u strettu duminiu di Clavesana. Particulàre a cundisiùn di sentri abitài de Leverùn e de Gavenu(r)a, ancöi frasiùi du Burghettu che, aa morte di marchexi lucàli i vegnen purtòi sutta au növu marchesàu de Süccaellu, faxendu parte de in ünicu feudu cun u castellu du burgu.

Fà pe questu ecesiùn u perìudu fra tostu u 1386 e u 1590, quand'u nu gh'è stàu in duminiu stabile da parte di Del Carretto, ma ina maniman ciü grossa ingerènsa zenese, tantu che Aquila a và a fa parte du vica(r)iàu de Ransu, pòi cunfluìu intu capitanàu da Cêve. 

Cun a guèra fra zenesi e sabaudi u turna difatti sutta a stu stàttu picìn, fin a quandu u nu se desfà, intu 1624, venèndu sciurbìu daa Repübbrica de Zena. A situasiùn a cangia du bellu quande u 'rìva l'esercitu fransese, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U te(r)itò(r)iu cumünàle u entra ducca a fa pàrte da Repübbrica Ligü(r)e (u ven anessu au cantun de Rànsu primma, poi de quellu cevàscu), smembrâ intu 1802, quande i te(r)itò(r)i cunquistài i passan sutta au duminiu de l'Impe(r)u Fransese, sutta u Dipartimentu de Muntenötte.

Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inse(r)ìu inta pruvinsa de Impe(r)ia. Doppu u segundu cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana.

Diferenti i cangiamènti te(r)itu(r)iàli subìi, intu 1928 difatti i paixi de Ransu e Àuguia i vegnen piài dau cumün di Burghettu, pe êsse ricustituìi sulu intu 1947.

I ürtimi cangiamènti i sun da riscuntrà intu 1949, quande Gavenu(r)a a vegne destaccâ da Àquila pé entrà a l'internu du Burghettu. Dau 1862 u cumün u pìa u numme üfisiàle, 'zunzendu u sufissu "d'A(r)oscia", pe distinguelu da àtri cumüi.

Da l'ànnu 1973 au 31 de dixembre 2008 a cumüna a l'ha fàu parte da Cumunitài Muntana de l'Àta Valâ de l'Aròscia poi supressa. Dau 2014 a l'è pàrte l'Uniun di Cumüi de l'Àta valâ de l'Aroscia.

Inte l'ànnu 2017 a l'è stâ prupòsta a fuxùn di cumüi du Burghettu e de Àquila inte in sùlu, ch'u du(r)eva pià u numme de Aròscia vista a stò(r)ia cumüne fra i dùi teritòi. U növu ente u sa(r)eva cuscì u segundu sentru aruscìn (fra quelli in pruvinsa de Impeia) pé grandessa doppu A Cêve.

Abitanti
Evulusiùn demugrafica

 Pòsti de interesse 

Architetüe religiùse
Pe' cuntu da gêxa u cumün de Àquila u fa parte da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia, cun numma che ina parocchia, dedicâ a Santa Repa(r)â.

• Gêxa da parocchia de Santa Repa(r)â, a se tröva intu burgu de Àquila e a l'è stâ edificâ fra u 1582 e u 1589, mèntre intu 1597 a l'è avegnüa a cunsacrasiùn. De ciànta barocca a cunserva in còru de legnu u(r)igina(r)iamènte cunservàu intu cunventu di Agustiniai da Cêve.

• U(r)atò(r)iu de Santa Cata(r)ìna inta Ciassa, de prubabile ch'a remunta au XV-XVI seculu se(r)éa de edificasiun presedente aa paruchiâle. Atacàu aa veia cà cumünâle, a dividde cun st'edifissiu a cuvertüa in ardêxia, mentre l'ingressu u l'è segnàu da na sé(r)ie de ünze sca(r)ìn.

• Capelétta de San Bastian, in stìle baroccu, u l'è rizalènte au 1732, scituàu inta burgâ de Salìn. Internamente presenta 'n'àula utagunâle, cun l'abscide semiriundu sciaccàu.

• Capeletta de San Giacumu, a se tröva in scia còlla ch'a suvrasta u paìse (ai cunfin fra a valâ de l'Aroscia e quella du Pennavaire) ch'a porta u nomme du sàntu. Mensciunâ cumme u(r)atò(r)iu intu 1585, g'ha de furme semplici e austé(r)e. A l'internu u se cunserva in atâ setesentescu.

• Capeletta dedicâ a l'Imaculâ Cuncesiùn, inta burgâ de Mügnu, l'è ciütòstu isulâ. Mustra de furme tipiche de capelle arpèstri. Descrìta pe a primma vôtta intu 1585, internamente l'àula e u presbité(r)iu sun quadrangulà(r)i, mèntre l'abscide semiriundu. Da nutâ l'atâ setesentescu.

• Capella de Sant'Antôgnu, culucâ inta burgâ de Muntâ, longu aa stràdda da frasiun, davanti a vélla se dröve in spàssiu cianéllu. Dae caraterìstiche setesentesche, g'ha in àula retagnulàre e in presbité(r)iu quadrangulâre ciü stréitu. A cuvertüa interna a l'è dâ da 'na vôtta a butte lünettâ.

Castéllu
U Castéllu di Clavesana a l'è ina furtessa medievâle edificâ aturnu ai anni 1060 e 1090, ma u vegne mensciunàu cun precixùn sulu aturnu au 1202 pé metî in cumünicasiùn e valà de l'Aroscia cun quella du Pennavaire, prinsipalmente cun a furtificasiùn de Àutu.

Ancöi i se pònan vegghe sulu pòchi rèsti, fra cui a tùre e e mü(r)agne du pe(r)imetru.

Musei
A Àquila u se tröva u museu archeulogicu da valâ de l'Aròscia, dunde se ponen vegghe atrèssi, ugètti e âtri reperti ritruvài inte grotte lucâli, cun ascì de ativitài laburatu(r)iàli.

 Ecunumìa 
L'ecunumìa du paìse a l'è bazâ in moddu prevalènte in sce l'agricultü(r)a: i se cultìvan e u(r)ìve taggiàsche e e varietài d'üga lucâli, prinsipalmènte pigàu e urmeàscu. Atìvu u l'è l'alevaméntu, specialmènte de e vàcche. Rilevante a prudusiùn de legnàmme e a rocòlta de e castàgne e di fùnzi. Inti tempi antìghi Àquila a l'éa sentrale pé u cumerciu fra e valàe du Pennavaire e de l'Aroscia, ma ascì pé a presensa de arvun intu bacìn da Ferài(r)a.

 Cultü(r)a 
Dialettu de Àquila

U dialettu parlàu a Àquila u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligü(r)e sentru-ucidentàle, u presenta carate(r)istiche pe(r)ò ciü particulàri, ch'i se trövaninte tütta a valâ de l'A(r)oscia, legâ stu(r)icamènte a Arbenga, ma ascì aa sitài de Impe(r)ia.
Enugastrunumìa
L'uìva cu(r)umbài(r)a
Particulare de stu te(r)itò(r)iu chi a l'è l'u(r)ìva cu(r)umbài(r)a, purtâ dai benedetìn de San Cu(r)umbàn, stabilìi inta vixìna lucalitài de Gavenu(r)a, stu(r)icamènte legâ au te(r)itò(r)iu de Àquila. 

Questa varietài a l'è stà poi sustituìa gradualmente da quella taggiasca, difüza int'in segundu mumentu dai stessi muneghi. Ancöi sta varietài antiga a l'è stâ parsialmènte riscuvèrta, anche se prinsipalmente a l'è cultiâ inta zòna de Finâ.

 Feste e fée 
• Festa patrunàle de Santa Repa(r)â, a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne de utùbre.

• Festa de San Giacumu, a se tegne inta capeletta dedicâ au santu, cun a messa e a prucesciùn de cunfraterinte lucàli, cun poi a sagra relatìva, a se tegne aa fìn de lüju.

Aministrasiùn

 Vie de cumünicasiùn 
U teritòiu de Aquila u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsàle 78 che a permette u culegamentu stradale cun Ransu, a sud, e U Burghettu ad ovest rivàndu a culegàse cun a Stradda pruvinsàle 14.

 Nòtte 
Nòtte au testu

Nòtte bibliugrafiche

 Àtri prugètti