Èrli

Èrli a l'è ina cumüna de 242 abitanti inta pruvinsa de Savuna, inte l'entrutèra d'Arbenga, inta regiùn Ligü(r)ia.

 Geugrafìa 

Erli u se tröva intu punénte savunese, inte l'ata vâ du Neva e ducca u fa parte du basìn idricu du scciümme Sénta. U l'è furmàu da 'n insémme de frasiùi e burgàe:

A Carpenêa: a l'è a burgâ ch'a se tröva au de sutta da Stradda Nasiunâle, passàu A Panissài(r)a, I Càffa(r)i e I Negri, nasciüa de prubabile cumme pòstu de rexidénsa di Marchexi de Clavesana, ch'i ghe vegnîan aa stài, cuscì cumme âtri nobili d'Arbenga. A l'è stâ duve(r)â ascì intu méntre da Guèra de Sücca(r)ê sutta i Du Carettu, scicumme ch'u gh'e(r)a de Rexidénse Castelàe. 

A Còsta, burgâ ch'a se tröva in pusisiùn ciü âta rispettu au sentru du paìse, pe'a stradda fra U Pözzu e U Praettu. 

A Tûre, burgâ de mézzu fra I Bàsci e A Ciàssa, custruìa a partì dau doppu guèra, quande che e ca' di Bàsci e sun restài a bandùn.

Berriöi, a l'è a penürtima frasiùn ch'a se incuntra rivandu d'in Arbenga, a pìa u numme daa parentèlla di Berriö. 

Busü(r)àscu, a se tröva lungu a Vìa da Sâ, dunde a se tröva l'antìga gêxa de San Zanne. 

I Bàsci antigu burgu medievâle, rangiàu di ürtimi témpi, u l'è traversàu daa Vìa da Sâ, chi u l'è famusu u punte in sciu Neva, u pija u numme daa pa(r)entèlla di Basci, a l'è a frasiùn ciü in bàssu du paìse.

Gàzzu, spartìu fra Gazzu de Sutta, vixin au stradùn, e Gàzzu Sant'Ànna o de Surva, cu'u burgu custruìu a l'in gì(r)u da capeletta de Sant'Anna e Santa Ritta. 

I Sêri, üna de frasiùi ciü âte d'Èrli, u se ghe rìva da Gazzu Survàn, da chi i parten poi di senté versu u Praettu e Urtié (zà frasiun de Garesce), pé chélla ch'a l'è l'Âta Via di Munti Ligü(r)i, u numme u pö vegnine o da l'èrbuu dìcciu sêru (plü(r)âle sêri), ch'i sun ben presenti da ste parte. Âtra idea pö ésse pòstu seràu, vistu che antigamente i senté lì i nu g'axéan ina vìa de sbuccu. 

I Caffa(r)i, cu'u numme ch'u ne ven daa famìa Caffa u dêve l'u(r)igine prubabilmente aa sitài de Cafà, antìga culonia da Repübbrica de Zena, poi cunquistâ da l'Impe(r)u Utumàn.

I Négri, a l'è a burgâ che se tröva pòcu primma da Carpenéa e dòppu a Panissài(r)a, ciamâ cuscì perché fundâ, segundu serte teurìe, dai Saracen, riurdandu a vixinansa cun Garesce, dunde sun ducumentàe ciü incursciùn intu paìse. 

U Pözzu, (scrìcciu inta grafìa pruposta da Ernesto Ghione U Pozu) a l'è a lucalitài ciü antìga du paìse, edificâ in sce in pözzu natü(r)ale pòcu sutta aa véija paruchiâle de San Martin.

U Praéttu a l'è a frasiùn ciü àta in sciu livéllu du mâ, ai cunfìn cu'u cumün de Garesce, inta frasiùn de Urtiéu e de Castreveiju cu'a Cascìna d'Aiju. 

 A Ciàssa, a curispunde aa lucalitài du sentru de Èrli, vixin a sta chi a gh'è ascì a Panissai(r)a, antigu burgu in pàrte cacciàu zü aa fìn du XX seculu pé a presensa de ca' periculanti, restan ancù i edifissi prinsipàli lungu u stradùn prinsipâle ch'i pòrtan ai Négri.

 Stò(r)ia 
E prime testimunianse d'in insediaméntu da ste parte sun da fà remuntà ai rumai, cumme u ne testimònia a "Necropoli d'Erli" ch'a se tröva inta lucalitài da Cascina d'Aju (ancöi intu cumün de Castreveju). 

Inti ürtimi témpi i sun stài truvài di rèsti de insediaménti ancua ciü veji, ch'i remuntan au Paleuliticu, inta cuscì diccia gròtta de l'Arma Veirana. Doppu a fin de l'Impé(r)u Rumàn a zona a l'è stâ invasa da 'na pupulasiun barbara, i Eruli, chi l'han dàu u numme au paìse.

Dai dife(r)énti stüddi in sce prìmme denuminasiùi lucàli; presempiu e pa(r)enbtèlle ciü difüse intu paise (Négri, Càffa, Fàlcu, Berriö, e àtri), e resültàn tòstu du tüttu uriginà(r)ie de l'âta Etài de mézzu, quande u l'è stàu sùtta au cuntròllu du cumitàu d'Arbenga.

Insé(r)iu daa metài du X seculu inta Marca ardüinica, u l'è passàu ai marchexi de Clavesana fra i seculi XII e XIV.

Pé vìa matrimuniale u pàssa a partì dau 1326 primma, e pòi ufisiàlmènte intu 1335 ai marchexi du Carretto, cun l'aquisisiùn du feudu cumprendénte a vâ du Neva fra Èrli e Castrevéiju. Dau 1397 u pàssa a fà parte du Marchezàu de Sücca(r)ê, sèmpre sutta aa stéssa prupietài. Cu'a fìn du marchesàu, fra u 1623 e u 1624 u feudu du paìse u ven cattàu dai Savoia che u pòrtan sutta au sò dücàu, fin au 1672  quande, doppu in asédiu du(r)aü(r)u e truppe da Repübbrica de Zena e rivàn inta vâ du Neva, inglubandu cuscì quést'ürtima inti territori pusedüi.

Impurtànte ascì riurdà (tra i vàri evénti) che intu 1746 gh'è stàu in assediu di austru-piemuntexi, ligàuaaguèra de sucesciùn austriaca, chi i sercavan de fà gi(r)à a pupulasiun du burgu cuntru a duminasiùn zenese. Tòstu sinquant'anni doppu, intu nuvémbre de l'ànnu 1795, pé u teritò(r)iu de Èrli u ven interessàu da i fàtti de guèra fra a Fransa e u Regnu de Sardegna (a l'epuca aléau cun l'Austria), dü(r)ante a Bataija de Löa.

Cun a duminasiùn fransese u teritò(r)iu de Èrli u éntra a fà pàrte dau 2 de dixémbre du 1797 intu "Dipartimentu du Letimbru", cun capitâle Savùna au de drentu da Repübbrica Ligü(r)e, méntre, da l'ànnu de dòppu, u và a fà parte du III Cantun (cun séde a Sücca(r)ê). Zà inglubàu dricciu intu Primmu Impé(r)u Fransese dau 1815 u pàssa sutta a pruvinsa d'Arbenga du Regnu de Sardegna, e dau 1861 và a fà parte de l'Italia ünìa.

 Abitanti 
 Cunfin 
U cunfina cun Castregiancu e Naxin a ovest, Castreveiju a est, Garesce (Pruvinsa de Cuni) a nord e cun Sücca(r)ê a sud-est.

 Evulusiùn demugràfica 

 Minu(r)ànse fu(r)èste 
Dàndu améntu a l'ISTAT, ai 31 de dixembre du 2014, in Erli i ghe sun 31 rexidenti fu(r)èsti.

 Posti de interesse 

 Architetü(r)e religiùse 
• Gêxa paruchiâle de Santa Cata(r)ìna inta Ciàssa da Panissài(r)a. Rizalénte au seculu XVI, a l'è de stîle ba(r)òccu. A l'internu a g'ha numma ina navâ, ricca de decurasiun du seculu sucescìvu, survatüttu afreschi de diferenti cu(r)ùi. Carateristicu u purtun de ingressu, caraterizàu da in "proti(r)u" surezüu da de pa(r)aste. U campanìn, de u(r)igine medievâle, l'è indissiu de 'na custrusiun presedénte aa gêxa d'ancöi. Se tröva frasiunàu in trei livélli.

• U(r)atò(r)iu de San Zanne u Vangelìsta, de frunte aa paruchiâle, u cunserva au sò internu in maestusu âtâ, cu'a relatìva pà(r)a dedicâ au santu. Zà mensciunàu intu Sacru e Vâgu Giardinéllu, ven custruìu a partì dau 1648 sutta ae di(r)etîve du méstru d'àrte Oneglio, seguéndu i canuni du stîle ba(r)occu.

• Céve de San Martin de Tours au Pözzu. A se tröva inta zôna de l'antìgu semité(r)iu, afrescà da Segurano Cigna, pitû du pòstu, ch'u travajava fra a Ligü(r)ia e u Piemùnte. Rangiâ inti ürtimi témpi, a l'è u(r)iginài(r)ia du seculu XI. A l'è frequentâ pé vìa di senté chi i portan versu U Praéttu e A Còsta.

• Antìga gêxa de San Zanne pé a vìa da sâ, in lucalitài Busü(r)àscu, inti seculi medievâli a l'é(r)a in uatò(r)iu culegàu cun in uspissiu, scituàu pòcu sutta, in scia spunda de lérca du Néva. Vén poi scunsacrâ e vendüa, duve(r)â cumme secaû pe e castàgne. Aa metài du seculu pasàu l'è stâ curpìa da 'n incendiu, ch'a l'ha fàu crulâ u téitu de legnu.

• Capella da Madonna da Guardia (lucalménte dìccia da Vàrdia) au Praéttu, edificâ perché ina donna intu 1948 (segundu quantu ripurtàu dai abitànti da frasiùn) a l'axéa truvau lì vixin ina medaijétta da Madonna, e de cunseguènsa a génte du postu a s'è impegnà pe custruila. Pa pe(r)ò che ina strutüa presedénte zà a ghe fùsse, de prubabile zà a partì dau 1600. Inti àgni '70, pòi, vén ascì fundâ a capélla növa, cun l'agiüttu da cumünitài paruchiâle. 

• Capélla de San Benardu (lucalmente ascì de San Bernâdu) ai Berriöi. Esempiu de architetüa religiusa de campagna, a l'ha ina faciâ cun prée a vista, caraterizâ da 'n arcu tampunàu, tüttu intunacàu. Internamente cuèrta cun 'na vôta a butte, tantu inte l'aula, quantu intu presbite(r)iu.

• Capélla de Sant'Anna e Santa Rìtta a Gazzu, inta burgâ de Sant'Anna. Prubabilmente edificâ intu periudu seisentéscu, internaménte intunacàu e cuèrtu da 'na vôta a bùtte cu'e lünette, cunserva in âtâ in stüccu, surmuntàu da a stàttua da santa. Drentu se tröva ascì in gròtta da Madònna de Lourdes. Lateralmente au presbité(r)iu se dröve ina picìna sacrestìa.

•Capélla de Santa Còsma e de San Damiàn, ai Bàsci, de prubabile custrusiùn sinquententesca, l'è culucâ au fundu de l'abitàu, lungu a Via da Sâ. A l'internu cuèrta a bùtte, l'è ascì decu(r)â da lezéne de stîle dò(r)icu. De làttu a se tröva ina capeletta vutîva afrescâ, cun l'imàgine (aù tòstu scancelâ) da Madònna in sciu trònu. 

• Capélla da Madònna da Néve, intu sentru da burgâ di Négri, se pénsa ch'a sécce stâ custruìa fra Seiséntu e Seteséntu. Particulâre a faciâ, decu(r)â cun fìnti pìnnaculi e vâxi de früta surva ai dui barcùi laterâli, cunturnài cumme u ruzùn sentrâle. Au làttu de l'edifissiu gh'è in edicula vutîva rafigü(r)ante a Madònna cu'u Bambin.

 Scìti archeulogichi 
Impurtante u scìtu archeulogicu de l'Arma Veirana (intu dialettu lucale a pa(r)òlla Arma a và a indicà in spe(r)ùn de ròcca, cu'i relativi anfràtti de de sutta) ch'u se tröva vixin aa lucalitài de Busü(r)ascu, inta vìa da sà, ai cunfin cun Ci(r)ìxöa de Garesce, chi i sun stài truvài rèsti de òmmi de Neanderthal.

Dü(r)ante u 2021, cu'a cuntinuasiùn di scâvi a vén ascì truvâ ina növa tumba risalénte a 10 mìlla àgni fa, sta vôta de 'na fiöa de 40-50 giurni, batezâ cu'u numme de Neve, cunscide(r)â a ciü antìga sepultüa de 'na matetta mai truvâ in Euròpa.

 Ecunumìa 
L'ecunumìa du paìse se bàsa in sce a cultivasiun agricula (prinsipalmente de u(r)ìve) e furestale. inti ürtimi anni u l'è cresciüu ascì u turismu.

 Cultü(r)a 
 Dialettu d'Èrli

In Erli u se pàrla in dialettu ligure de stànpu arbenganese, ch'u u fà parte du grùppu Lìgü(r)e du sentru-punénte. Fra i primmi tentatìvi de cudificasiùn se pò regurdà chellu de Ernesto Ghione, adutàu pé a trascrisiun da fòa dialetâle "U Luvu e a Urpe", atrimenti se pònan adatà ascì e àtre grafie arbenganexi.
LétereSòi
IPA/AFINòtteAaBbCk/ʧDdEe/ɛe serâ/ e duèrtaAscì ê, cun 
in  són  ciü lunguFfGg/dʒHmütta, cumme in italiànIiJʒsón du fransese jardinLlMmNɱ/n/ŋOo/ɔ/øA o inti particìppi pasài a pìa u son dau PpQkRr/ɹA grafìa Ghione a nu fà distinsiun fra i dui moddi de prununsià a rSsAscì z intu mezzu da pa(r)ollaTtUuAscì cu'u son y, cumme in fransese, prinsipalmente inti participi pasài, seguìa daa oVvZzsón da "s" de l'italiàn "rosa"

 Zöghi 
Tipicu de stu paìse lì u l'è u zögu du cürlettu, passatémpu facciu da in spagu grüppàu in gì(r)u ai gàrbi d'in puméllu, faxèndulu gi(r)à; tì(r)andu e strinzèndu cun e bràssa u fì, stu lì u vén ciü 'lasticu. Scòppu du zögu u l'è fà vibrà e scigü(r)à u fì, sénsa s-ciancâlu.

 Cuxina 
E prinsipàli specialitài enugastrunomiche e sùn ligàe aa cuxina giànca, cumme a pulénta cu'u sciügu de pòrri, assemme aa trìppa e au cunijuaaligü(r)e, pé i dusci se pòn truvà ascì i baxin d'Èrli, scimili a quelli arbenganexi.

 Feste e fé(r)e 
• Festa de Santa Cata(r)ìna, in utùbre, a l'è a festa patrunâle du paìse.

• Fé(r)a da Santiscima trinitài, a l'è generalménte l'ürtima duménega de mazzu ò a primma de zügnu.

• Sagra du cuniju e da pulènta gianca, urganisâ da a pro loco lucàle, a se tegne intu campu spurtìvu.

• Sagra da trippa, urganisâ intu campu spurtìvu lucàle.

• Rinfrescu sutta e castagne, u se tegne ai 29 d'aùstu, inta frasiun du Praettu, pé a Madonna da Guardia.

• Festa de San Martin, a se tegne in nuvembre au Pözzu, cu'a méssa inta céve de San Martìn, duèrta pé l'ucaxùn.

Aministrasiùn
miniatura|A cumüna d'Èrli daa stràdda

 Vie  de Cumünicasiun 
U paìse u l'è culegàu cun Garesce e Arbenga pé a Stràdda Nasiunale 582 da Còlla de San Benardu. E varie frasiùi e sun culegàe pé de stradde ciü picine.

 Notte 

 Âtri prugètti