Cuni

Cuni (Coni in piemuntese, prununsiàu , Cuneo in italiàn) a l'è ina sitè e cumün du Piemunte de 55.798 abitanti, sêde de pruvinsa e de diocexi. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi Stü(r)a e Gessu, ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme.

A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai Savoia pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna.

 Geugrafìa 
 Terito(r)iu 
sinistra|miniatura|Cuni cu'a Bisarta de derê
U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du Piemunte, grossu moddu intu mezzu fra a Cianü(r)a Padâna, au nòrd-èst, e a cadena de Àrpi, a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de Langhe e, in linea d'a(r)ia, a 70 km dau Mâ Ligü(r)e.

I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431 mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de Ronchi, ai 615 m da frasiùn de San Rocco Castagnaretta. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexena de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a Còlla de l'Agnélu (2.748 m), a punènte a Còlla da Lumbarda (2.350 m) e a Còlla da Madalêna (1.996 m) e a meridiùn a Còlla de Tenda (1.871 m) e a Còlla de Casòttu (1.379 m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024.

A sitè a l'è traversâ dai sciümmi Stü(r)a e Gessu, ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte". De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte Grâna.

Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti.

 Climma 
U climma de Cuni u l'è du tipu tempe(r)àu sub-cuntinentâle, cun di invèrni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6 °C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6 °C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3 °C.

A Cuni u ciöve de media 950 mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a Tü(r)ìn, pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invèrnu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44 mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efèttu du Stau di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de Àrpi, ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü.

A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2 m/s. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti.

Mi(r)andu a clascificasiùn du climma de Köppen, Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni 1961-1990.
Cuni - SèntruMesiStagiùiÀnnuZenFevMarArvMazZügLüjAguSetUttNuvDixInvPriEstAutT. max. media (°C)5,37,010,914,719,123,626,625,421,515,49,66,36,214,925,215,515,5T. min. media (°C) -1,8 -0,72,66,19,913,916,616,113,07,82,9 -0,4 -1,06,215,57,97,2Nivu(r)e (okta au giurnu)4445443454433,74,33,74,34Precipitasiùi (mm)525188116126884453771099464167330185280962Giurni d'ègua55891085568751527182181Giurni de neggia3211110113351032722Vèntu (diresiùn-m/s)SW
2,2SW
2,2SW
2,2NE
2,3NE
2,2NE
2,2NE
2,2NE
2,1NE
2,1SW
2,1SW
2,2SW
2,32,22,22,22,12,2

 Sto(r)ia 
 Etè antìga 
A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna.

Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'impe(r)u. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de Auriate, sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di Franchi, fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi.

 Etè de mezzu 
 Fundasiùn de Cuni 
Fina dai tèmpi di lungubardi u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'abasìa de San Darmàssu de Pedona, pe' passà de dòppu au vescu de Àsti. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de Augusta Bagiennorum, au dì d'ancöi Bene Vagienna, cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di lìgü(r)i Bagienni. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu cumitàu de Auriate, cu'u Stü(r)a ch'u marcava i tèrmi fra e diocexi de Tü(r)ìn e de Àsti e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a Ligü(r)ia e a Lumbardìa.

E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme Quaranta e Brusaporcello, pe' schivà e pretese di marchesi du Munferàu e de Salüssu i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in Milàn cumme che l'impe(r)atû Fede(r)igu Barbarussa u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme Monte Vico, Munduì, e Savijàn.

A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du Millesèntu, quande, du 1198, Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana.

 Guère cu'i marchesi 
Du 1204, i marchesi de Salüssu i l'han dicia(r)àu guèra a Àsti e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau 1202, a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i marchesi du Munferàu, de Büsca, de Sêva, du Carettu e de Clavesâna, ciü che a sitè d'Àrba. Pe(r)ò, du 1206 u marchese Manfrêdu II de Salüssu u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de Villafalletto, Costigliole, Centallo e Romanisio de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu.

A ògni moddu, du 1210 u Manfrêdu II de Salüssu e u Guièrmu VI du Munferàu i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti.

Pe' di papèi ch'i se trövan a Tulusa, ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai Càtari a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta bourg tournant, titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi vèrsu a Cianü(r)a Padâna. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu.

Du 1230, Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u Burgu de San Darmàssu e Savijàn, cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de Milàn, ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de Chivassu. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du 1237, du 1238 a l'è finìa au Fede(r)ìgu II, ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau 1251, ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n miles, paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle du Grâna e du Maira, spartìe cu'a grande abasìa de San Darmàssu.

 Fra i angiuìn e i Savoia 
Du 1259 u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au Carlu d'Angiò, cunte de Pruvènsa. I angiuìn, du 1306, i l'han purtàu a Cuni a secca du regnu de Napuli, regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du 1307 firmàu fra u senescallu du Carlu II d'Angiò, u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a Àrba, Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du 1309, i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au Rubèrtu d'Angiò e, int'in sigillu du Cumün du 1379, u se ghe tröva a scrìta "Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis".

U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i Savoia, pe'a primma votta, du 1347-1348, i Viscunti du 1348-1356, u marchesàu de Salüssu du 1356 e, turna, i Viscunti du 1366-1372.

Du 1382 Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'Amedeu IV de Savoia, u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna Giuànna d'Angiò a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu stâtu di Savoia, pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a Savoia e a cuntea de Nissa, cu'a funsiùn, daa fìn da guèra di sent'ànni fin'ai tèmpi du Napuleùn, de blucà e pretese di fransesi in scia Cianü(r)a Padâna.

 Etè mudèrna 

Inti seculi da duminasiùn di Savoia, Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du 1515 e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u Fransescu I. Du 1542 u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau Claude d'Annebault, turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du 1557. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna, l'Emanuele Filibèrtu de Savoia u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du 1639 e du 1641, Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da Cristìna de Burbùn e, du 1691, dai fransesi cumandèi dau Nicolas de Catinat.

In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta guèra de sucesciùn austriaca, cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du 1744. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa Madònna de l'Urmu cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum, dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu in ballu.

 Etè cuntempuranea 

Ai tèmpi de guère rivulusiuna(r)ie, Cuni a l'è stèta piâ dau Napuleùn sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de Muntenötte, Dêgu, Cuscèria e San Michê de Munduì. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du 1799, p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a vito(r)ia de Marengu tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi.

Sutta au Primmu Impe(r)u fransese Cuni a l'è vegnüa a capitâle du dipartimèntu du Stü(r)a, da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa pruvinsa d'ancöi, levàu numma che u terito(r)iu da veggia pruvinsa de Sêva, ch'u l'é(r)a finìu au dipartimèntu de Muntenötte. Inti ànni da restaurasiùn, a sitè a l'è stèta issâ a diocexi, vegnindu destacâ da quella de Munduì du 1817, e, dau 1859, a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du 1859, a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di Caciaûi de Àrpi du Garibaldi.

Inti ànni da segunda guèra mundiâle, Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a divixùn "Cuneense" pe'a sò ruìna inta campagna de Rüscia e, fra u 1943 e 1945, tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a rexistènsa, animâ da l'aucattu Duccio Galimberti. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du 1944 e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du 1945.

 Scimbuli 

Cun l'asêdiu du 1557 e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca Emanuele Filibèrtu de Savoia u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du 1559, ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di Savoia in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a".

U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du 1936, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia:

U mòttu latìn da sitè, Ferendo ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Minu(r)anse fu(r)èste 
Ai 31 de dixèmbre du 2024, i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397.

 Cugnummi ciü difüsi 
I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun Dutto, Giordano, Giraudo, Pellegrino e Bruno.

 Persune lighèi cun Cuni 
 San Steva da Cuni (Cuni, 1340 ca. - Gerüsalèmme, 1391), religiusu, martire e santu.
 Angelo Carletti (Chivassu, 1411 - Cuni, 1495), religiusu, lete(r)àu e ümanista.
 Gian Luigi Pascale (Cuni, 1525/1530 - Rumma, 1560), editû, tradutû e religiusu.
 Carlo Pascale (Cuni, 1547 - Abbeville, 1625), lete(r)àu e diplumaticu.
 Giovanni Aicardi (Cuni, 1550 - Zena, 1631), architettu e inzegnê.
 Giovanni Francesco Ferrari (Cuni, 1609/1610 - Anqing, 1671), misciuna(r)iu.
 Bruno Bruni (Cuni, 1714 - Rumma, 1796), stò(r)icu e teolugu.
 Pio Eula (Cuni, 1722/1723 - Cuni, 1801), architettu.
 Vittorio Filippo Melano (Cuni, 1737 - Nuva(r)a, 1813), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a.
 Maurizio Pipino (Cuni, 1739 - Symi, 1788), megu e scritû.
 Antonio Bartolomeo Bruni (Cuni, 1757 - Cuni, 1821), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra.
 Bruno Lanteri (Cuni, 1759 - Pineròllu, 1830), religiusu.
 Giuseppe Barbaroux (Cuni, 1772 - Tü(r)ìn, 1843), aucattu.
 Franco Andrea Bonelli (Cuni, 1784 - Tü(r)ìn, 1830), ornitolugu e entumolugu.
 Alessandro Riberi (Stroppo, 1794 - Cuni, 1861), megu, academicu e puliticu.
 Lelio Della Torre (Cuni, 1805 - Pàduva, 1871), scritû.
 Carlo Baudi di Vesme (Cuni, 1809 - Tü(r)ìn, 1877), lete(r)àu e puliticu.
 Gustavo Ponza di San Martino (Cuni, 1810 - Dronero, 1876), puliticu.
 Emilio Ferrero (Cuni, 1819 - Firènse, 1887), militâre e puliticu.
 Giovanni Toselli (Cuni, 1819 - Zena, 1886), atû de teâtru.
 Antonio Allegretti (Cuni, 1840 - Carrara, 1918), scurtû.
 Coriolano Ponza di San Martino (Tü(r)ìn, 1842 - Cuni, 1926), militâre e puliticu.
 Carolina Invernizio (Voghera, 1851 - Cuni, 1916), scritrixe.
 Giuseppe Brignone (Cuni, 1854 - Tü(r)ìn, 1937), atû.
 Gherardo Ferreri (Cuni, 1856 - Rumma, 1929), megu.
 Tancredi Galimberti (Cuni, 1856 - Cuni, 1939), puliticu.
 Giovanni Muffone (Cuni, 1859 - Cortemilia, 1927), prefèttu e scritû.
 Lorenzo Michelangelo Billia (Cuni, 1860 - Firènse, 1924), studiusu de filusufia.
 Giovanni Battista Ceirano (Cuni, 1860 - A Burdighe(r)a, 1912), impresa(r)iu.
 Cesare Goria Gatti (Cuni, 1860 - Tü(r)ìn, 1939), impresa(r)iu.
 Camillo Manfroni (Cuni, 1863 - Rumma, 1935), prufesû e puliticu.
 Luigi Caissotti di Chiusano (Tü(r)ìn, 1868 - Cuni, 1963), puliticu.
 Attilio Mussino (Tü(r)ìn, 1878 - Cuni, 1954), ilustratû, fümetista e pitû.
 Antonio Stefano Benni (Cuni, 1880 - Losanna, 1945), impresa(r)iu e puliticu.
 Nino Berrini (Cuni, 1880 - Boves, 1962), giurnalista, scritû e dramatürgu.
 Marcello Soleri (Cuni, 1882 - Tü(r)ìn, 1945), puliticu.
 Aldo Ferrabino (Cuni, 1892 - Rumma, 1972), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u.
 Giorgio Federico Ghedini (Cuni, 1892 - Nèrvi, 1965), cumpusitû.
 Augusto Rostagni (Cuni, 1892 - Muzzano, 1961), filolugu clascicu.
 Sergio Ortolani (Napuli, 1896 - Cuni, 1949), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû.
 Gastone Lambertini (Cuni, 1902 - Firènse, 1994), biolugu.
 Amedeo Giacomini (Cuni, 1905 - Rumma, 1979), fisicu.
 Duccio Galimberti (Cuni, 1906 - Centallo, 1944), aucattu e partigiàn.
 Leonardo Ferrero (Cuni, 1915 - Trièste, 1965), filolugu e prufesû.
 Nuto Revelli (Cuni, 1919 - Cuni, 2004), stò(r)icu.
 Valerio Verra (Cuni, 1928 - Rumma, 2001), prufesû.

 Pòsti de interesse 
 Architetü(r)e religiuse 
miniatura|A catedrâle de Cuni
Paròcchia da catedrâle
 Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu
 Gexa du Semina(r)iu Vescuvìle

Paròcchia de Sant'Ambröxu
 Gêxa de Sant'Ambröxu

Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve
 Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve

Paròcchia de San Michê
 Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn
 Gêxa de Sant'Ànna
 Santua(r)iu da Madònna da Riva

Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia
 Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia
 Santua(r)iu de Sant'Antoniu de Pàduva

Paròcchia de San Giuànni Bòscu
 Gêxa de San Giuànni Bòscu

Paròcchia de San Paulu
 Gêxa de San Paulu

Paròcchia du Sacru Cö
 Gêxa du Sacru Cö
 Gêxa da Madònna de Lourdes
 Gêxa di Feruvê

Paròcchia de Bombonina
 Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi

Paròcchia de Borgo San Giuseppe
 Gêxa de San Giüsèppe

Paròcchia de Cerialdo
 Gêxa de San Piu X
 Gêxa da Madònna du Rusa(r)iu
 Gêxa de San Giacumu

Paròcchia de Confreria
 Gêxa de San Defendente

Paròcchia de Madonna delle Grazie
 Gêxa da Madònna de Grassie

Paròcchia de Madonna dell'Olmo
 Gêxa da Madònna de l'Urmu
 Gêxa de San Grâtu

Paròcchia de Passatore
 Gêxa de San Giuànni u Batìsta

Paròcchia de Roà Canale
 Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima

Paròcchia de Roata Rossi
 Gêxa de San Ròccu

Paròcchia de Ronchi
 Gêxa de San Lu(r)ènsu
 Gêxa de Sant'Ànna

Paròcchia de San Benigno
 Gêxa de San Benignu
 Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ

Paròcchia de San Bernardo
 Gêxa de San Benardu

Paròcchia de San Pietro del Gallo
 Gêxa de San Pe(r)u

Paròcchia de San Rocco Castagnaretta
 Gêxa de San Ròccu
 Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia

Paròcchia de Spinetta
 Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima

Âtre architetü(r)e
 Veggiu cunventu de San Fransescu
 Veggia gêxa de San Tumaxu
 Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu
 Scinagoga de Cuni

 Architetü(r)e sivìli 

 Palàssiu Alberti
 Palàssiu Andreis di Mondrone
 Palàssiu-Cà Galimberti
 Palàssiu Delfino
 Palàssiu Delfino di Trivero
 Palàssiu da Banca d'Italia
 Palàssiu da Prefetü(r)a
 Palàssiu da Pruvinsa
 Palàssiu da Stasiùn
 Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica
 Palàssiu du Municìpiu
 Palàssiu du Tribünà
 Palàssiu du Vescu
 Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi
 Palàssiu Rubatti di Toricella
 Palàssiu Scotti di Sauze
 Palàssiu Taricchi di Stroppo
 Teâtro Toselli
 Palàssiu Uffici Finanziari PUF
 Vìlla Oldofredi Tadini
 Vìlla Tornaforte
 Munümèntu au Giuseppe Barbaroux
 Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu
 Munümèntu aa rexistènsa

 Pòrteghi 

miniatura|I pòrteghi de Cuni
Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse.

Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che Bulògna, Tü(r)ìn e Pàduva.

 Architetü(r)e militâri 
 Caserma "Cesare Battisti"
 Caserma "Gonzaga"

 Müsei 

 Müseu Cà Galimberti
 Müseu Sivicu
 Müseu Diucesàn San Bastiàn
 Müseu feruviàriu
 Müseu Divixùn Arpìna "Cuneense"

 Natü(r)a 
 Parcu da Zuentù
 Parcu da Rexistènsa
 Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a
 Parcu Munvìsu
 Giardìn "Piazza della Libertà"
 Parcu da Castagna
 Giardìn "Dino Fresia"
 Giardìn "Don Cesare Stoppa"
 Giardìn "Lalla Romano"
 Giardìn "Villa Sarah"
 Parcu Parri

 Cultü(r)a 
 Istrusiùn 
Bibliutêche
miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica
A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma Biblioincittà. Intu detaju, ste chi e sun:
 Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a lengua fransese.
 Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'Uniùn Eurupea.
 Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni.
 Bibliutêca du Clüb Arpìn Italiàn "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle.
 Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni.
 Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa.
 Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni.
 Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du 1802, e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna.
 Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni.
 Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini".
 Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle.
 Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea.
 Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'Öttusèntu.
 Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli.
 Bibliutêca du prugètti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni.
 Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn.
 Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte.

Scö(r)e
Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün.

I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio".

De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno".

 Parlà de Cuni 
U parlà de Cuni u l'è ina va(r)ietè da lengua piemuntese, cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au parlà de Tü(r)ìn. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi.

 Cuxìna 
U dûse tipicu de Cuni i sun i "cuneesi au rum", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du 1923, ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure.

 Ecunumia 
L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'agricultü(r)a e de l'alevamèntu, cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu.

 Manifestasiùi 
 Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima: mustra de béstie fèta fina dau 1952 intu tèmpu de Qua(r)exima.
 Degustibus: manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau 2010, intu segundu fìn de setemâna de mazzu.
 La Fausto Coppi: cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau 1987, a cazze aa segunda dumenega de lüju.
 Cuneo Illuminata: fèta dau 2014, de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti.
 Grande Fiera d'Estate: manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau 1976 fina du 2019. Sta fe(r)a, che dau 2010 a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi.
 Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival: in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre.
 Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo: a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta.
 Fiera Nazionale del Marrone: a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa castagna e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau 1999.
 Sono un uomo di mondo: a tèrsa dumenega d'utùbre, dau 1999, u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu.
 Stracôni: a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7 km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a, intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau 1978.
 Scrittorincittà: ciamâ a Festa Europea degli autori fina du 2002, a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. Scrittorincittà a l'è inandiâ, dau 1999, intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre.
 IllumiNatale: manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè.

 Sport 
 Zögu du balùn 
miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo
A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'Associazione Calcio Cuneo 1905, fundâ du 1905 e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du 2019, a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa.

Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du 2010 intu C.S.I. du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli. De ciü, du 2019 u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore.

A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a Cuneo Calcio Femminile, fundâ du 1985, che defèti a l'ha zügàu due votte inta Serie A, finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa Juventus Women du 2017.

 Bricichette 
Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du gì(r)u d'Italia e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du 1949, dunde u Fausto Coppi u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a Pine(r)òllu cun 11'52" in sce Gino Bartali. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e còlle da Madalena, du Vars, de l'Izoard, du Munginevru e du Sestriere, stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u.

Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du Tour de France, a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du 2008, ch'a l'è finìa a Jausiers, in Pruvènsa.

 Volley 
miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta
A sucietè de volley de rife(r)imèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u Piemonte Volley, squaddra fundâ du 1958 cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du 2014, rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du 2015, quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du Cuneo Volley, ch'a l'ha cumensàu daa Se(r)ie B e che au dì d'ancöi a zöga inta Superlega.

Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a Cuneo Granda Volley, che aù a zöga inta Se(r)ie A1.

A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi.

 Balùn 
In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u balùn, cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta Se(r)ie A, u mascimu livéllu du campiunàu de balùn, guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 7 vito(r)ia inta Cuppa Italia de categu(r)ìa. 

U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune.

 Âtru 
Pe'u basket a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta Se(r)ie C da regiùn.

Pe'u rugby, a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta Se(r)ie C in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo.

A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'atletica.

 Aministrasiùn 
 Scindichi de Cuni 
miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni

 Gemelaggi 
A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de:





De ciü, a l'è binélla ascì cun:
  Cuntrâ da Selva, Siena, da-u 1959

 Vìe de cumünicasiùn 
 Stradde 
miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni
L'Autustradda A33 Cuni-Asti a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'Autustradda A6 Türìn-Savuna. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, Cuneo Centro, e de Cuni Levante, Cuni Est.

Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta Variante Est-Ovest, che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia feruvìa Cuni-Boves.

 Feruvìe 
sinistra|miniatura|U fabricàu da stasiùn de Cuni

A stasiùn de Cuni a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de Trenitalia pe'a linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa e de Arenaways pe'a feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni, ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a Regiùn Piemunte. Fina du 1960 sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu.

A feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa, cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u Piemunte cu'a Ligü(r)ia, pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta.

Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a stasiùn de Cuni Gessu, che fina du 1937 a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du 2012, a feruvìa Cuni-Munduvì a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a fermâ de Roata Rossi in scia feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni, suprèssa du 2003, e quella de San Benignu de Cuni, in scia linea pe' Fusàn.

 Tranvài 
miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du 1905
A partì dau 1877 a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au 1948:

 Cuni-Burgu San Darmàssu (1877-1948, slungâ du 1914 fina a Demunte)
 Cuni-Drune(r)u (1879-1948)
 Cuni-Salüssu (1880-1948)
 Cuni-Boves (1903-1935)

 Ariupòrti 
miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra
A sitè a l'è servìa da l'Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi, che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da SS20.

 Trasporti ürbani 
U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa Conurbazione di Cuneo, ch'a l'è gestìa dau Consorzio Trasporti GrandaBus.

De ciü, a Cuni u se ghe tröva in ascensû panu(r)àmicu inclinàu, ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau 2009, st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune.

Fra u 1908 e u 1968 Cuni a gh'axeva fina ina sò réa de filobus.

 Nòtte 
Nòtte au tèstu

Nòtte bibliugrafiche

 Âtri prugètti  

 Ligammi de fö(r)a 


Categorîa:Comûni da provinsa de Cuneo‎
Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e
Categorîa:Çittæ d'Italia