Lengua veneta

A léngoa véneta (nomme natìvo léngoa vèneta ò pròpio vèneto) a l'é 'na léngoa romànsa setentrionâle parlâ da çirca quàttro milioìn de persón-e inte l'Itàlia nòrd-òrientâle (sorviatùtto into Véneto, ma ànche into Trentìn e Friûli), inte l'Istria (Slovénia e Croàçia) e inte dötræ comunitæ de l'América do Sùd, cómme o Talian do Bràxî e o véneto de Chipilo into Méscico.

Scibén ch'a l'é de spésso clasificâ cómme un di "dialétti italiâni", a léngoa véneta a l'é 'na léngoa outònoma do grùppo de léngoe setentrionâli, con 'na pròpia stöia e 'na fòrte tradiçión leterâia.

 Stöia 
sinistra|miniatura|300x300px|Màppa da difuxón di dialétti da léngoa véneta.
O véneto o se svilupòu a partî da-o latìn parlòu inte l'antîga Regio X (Venetia et Histria). Into Medioêvo, co-o fiorî da Repùbrica de Venéçia (a "Serenìscima"), o véneto o l'êa vegnûo 'na poténte léngoa de comèrcio e de diplomaçîa inte tùtto o Mâ Mediterrànio.

Méntre o toscàn o vegnîva a léngoa literâia de l'Itàlia, o véneto o mantegnîva un ròllo ofiçiâ inte tutte e procedûe da Repùbrica de Venéçia scìnn-a a-a sò chéita do 1797. Di autoî cómme o Carlo Goldoni ò o Ruzante àn dæto a-o véneto 'na dignitæ leterâia internaçionâle.

 Stùddi filològichi 
A léngoa véneta a l'é 'na variêtæ romànza vixìnn-a a-o ràmmo italo-romànzo setentrionâle, consciderâ da-a schêua de filologîa clàscica cómme 'na "léngoa seu" de l'italiàn e do castigiàn. L'inàndio de di stùddi scentìfichi in sce sto scistêma chi o remónta a-o sécolo XIX, quànde o Graziadio Isaia Ascoli o l'à clascificòu o véneto cómme 'n domìnio indipendénte drénto a-o panoràmma romànzo. Inte sta prospetîva chi, o véneto o se distìngoe da-o grùppo gàllo-itàlico e da-o toscàn pe de caraterìstiche fonétiche e morfològiche particolæ che ne vêgnan drîte da l'evoluçión do latìn inta Regio X Venetia et Histria. O Gerhard Rohlfs, drénto a-o sò grànde stùddio in sciâ gramàtica stòrica, o l'à analizòu l'evoluçión de réixe latìnn-e into véneto, mensionàndo o ròllo de prìmmo cónto da Repùbbrica de Venéçia pe-a difuxón de 'na koiné literâia e de comèrcio pe-o Mediterànio. Pe-o Rohlfs, a fàrta de consonànte dógge e o svilùppo specìfico di clìtichi sogétto én de izoglòsse che fàn do véneto 'na léngoa pe sò cónto, rinforsàndone a dignitæ de léngoa che a no peu êse ridûta a 'n dialétto de l'italiàn stàndard.

Inte 'na prospetîva de lengoìstica contrastîva da giornâ d'ancheu, o Carlo Tagliavini o scrîve che o véneto o l'é un di domìnni romànzi ciù fòrti pe tradiçión scrîta e caràtere outònomo. Sta vixón a l'é stæta ciù avànti codificâ da-o Giovan Battista Pellegrini, ch'o l'à mìsso o véneto drénto a-o scistêma romànzo cómme ràmmo outònomo ch'o ne vêgne da-o latìn, destacòu da-i scistêmi setentrionâli de l'Itàlia pe-a sò strutûa fonética ciù conservatîva inte de pàrte do vocalìsmo.

 Clasificaçión 
O véneto o se de d'âto a-e léngoe do Sùd (cómme o napolitàn) e a l'italiàn standard pe dötræ caraterìstiche fonétiche. A diferénsa de âtre léngoe de l'Itàlia do Nòrd (cómme o ligure, o lonbàrdo ò o piemontéize), o véneto o no l'é clasificòu de lóngo cómme "gallo-itàlico" perché o no gh'à e "vocâle turbæ" (cómme a  e a  do lìgure ò do françéize), fêua de quàrche variêtæ arpìnn-a. O l'à 'na strutûa fonética ciù conservatîva rispètto a-o lìgure ò a l'emiliàn pe quànte rigoarda e vocâle finâli.

 Caraterìstiche 
E prinçipæ caraterìstiche da léngoa véneta són:

 Leniçión de consonante: e ocloxîve sorde intervocàliche vêgnan sonöre ò càzzan (ez. latìn fratellus > véneto fradelo; amicus > amigo).
 Ûzo do clìtico sogétto: cómme inte tutte e léngoe setentrionâli, o véneto o veu l'ûzo do pronómme sogétto da-arénte a-o vèrbo (ez. ti te parli, lü el magna).
 Interogativa flèssa: inte l'interogaçión o sogétto o se lîga a-a fìn do vèrbo (ez. parleto? "ti pàrli?", magnelo? "o màngia?").
 Fàrta de consonànte dógge: cómme inte quâxi tùtta l'Itàlia do Nòrd, e consonante geminæ do latìn són vegnûe sénce.

 Tabélla conparatîva tra divèrse léngoe romànze

Latìn  Italiàn  Vèneto  Lionéize  Lonbàrdo  Catalàn  Portoghéize  Lìgure factum  fatto  fato  feichu  fat  fet  feito  fæto volūta  volta  volta  vuelta  volta  volta  volta  vòtta oculus  occhio  ocio  gueyu  öcc  ull  olho  öggio plānum  piano  pian  chanu  pian  pla  chão  ciàn fīlium  figlio  fiòło  fiyu  fiö  fill  filho  fìggio noctem  notte  note  nueiche  nòt  nit  noite  néutte cantāre  cantare  cantar  cantare  cantà  cantar  cantar  cantâ

 Variêtæ 
O véneto o se divìdde inte vàrie famìggie de dialétti:
 Vèneto lagunâre: o dialétto de Venéçia e de Gràddo.
 Vèneto centrâle: dialétti de Padova, Vicénsa e Rovîgo.
 Vèneto òidentâle: o dialétto de Verónn-a (veronéize).
 Vèneto setentrionâle: o dialétto de Trevîzo e de Belùn.
 Vèneto giuliàn-dàlmata: dialétti parlæ de lâ da-o mâ (Istriàn-véneto, Triestìn, Fiumàn).

 Status d'ancheu 
A léngoa véneta a l'é riconosciûa cómme "léngoa regionâle" da-a Región VénetoDa-a Lezze Regionâle do Véneto (n. 8/2007) e a l'é inserîa inte l'Atlante UNESCO de léngoe in perìcolo cómme léngoa "vulneràbile". Scibèn ch'a l'é parlâ da milioìn de persón-e, a no göde de 'n riconosciménto ofiçiâ da pàrte do Stâto Italiàn sott'a-a lezze 482/99.
 Nòtte 

 Âtri progètti 

Categorîa:Lengue do Gruppo Italico
Categorîa:Véneto