Nöi

Noi (Nori in finarìn, Nòi in-tu parlâ da Prìa, Noli in italiàn) u l'è 'n cumǜn ligüre de 2.453 abitanti inta pruvinsa de Sann-a.

 Geugrafìa 
Noi u l'è in paîze ch'u se vaccia sciü-u mâ e ch'u resta in-ta Rivêa de Punénte, tra mézzu Sputurnu, a levante, e Finâ, a punénte. U se tröva in-ta pruvinsa de Sann-a, a 15 km da sta sitê. 

U territòiu u cröve in estensciùn de 9,62 chilometri quaddri, a partî da-u Càu de Noi (276 m), cu-u cunfìn versu Finâ ch'u se spuncia in drentu versu u Briccu di Crôvi (384 m) e e Tère Russe, u gîa a levante cu-u Casteléttu (410 m) e u Ciàn de Verne, dandu versu Vessi e Portiu. Ciǜ in sciü u se furma in cüniu a l'ātéssa da frasiùn de Vöze, dund'u turna a chinâ, passandu inte vixinanse da Cà de Badìn. In-te l'ürtimu töccu, versu a maîna, u cunfìn u l'è marcòn da-a fuxe du Riàn Chiariventi.

U prufîlu da costa u nu se mustra guêi regulâre, vistu ch'u l'è bén aspiu, survatüttu da-e parte du càu. In-tu veggiu u se cunserva l'inpiantu de l'Etê de Mézzu, tantu ch'u l'è spartîu in-te quattru cuntrê: U Purtéllu, A Maîna, U Burgu e A Ciàssa. 

L'entrutèra u se svilüppa a partî da-e valê de dùi rién ch'i sun a Lüminélla e l'Ēguaviva, ch'i se cunzùnzan pocu primma de sbucâ in-tu mâ a punénte du paîze, in ciü u se ghe tröva ascì e dùe frasiùi de Vöze e de Tusse.

 Stòja 

 Urìgine du numme 
U numme de Noi u vegniéva da-u grêgu-bizantìn, tantu che du seculu IX, in-ti papê ciǜ antìghi, u vegne mensönòn cumme Naboli, che pödâse ch'u l'avesse in sénsu de "sitê növa". Dapö u l'è cangiòn in Nauli, fin a passâ a-e versciùn d'ancö.

Noi a faxeva parte de Rumma e dunca du so Imperu, ch'a ne l'êa 'n municippiu. Pö a l'è divegnüa ina grande aleâ de Zena e du 1097 a l'è stêta fundamentâ pe e cruxê. Du 1202 a vegne a Repübbrica, fin a quande du 1797 a l'è piggiâ da-i fransezi. A so antiga diòcexi a l'è stêta tacâ a quélla de Sann-a du 1829, méntre  du 1861 Noi a l'è intrâ intu Regnu d'Italia.

 Abitanti 

 Pòsti de interesse 
 Architetüe religiuze 
 Gêxa de San Paragôiu: a l'è a ciü antiga gêxa de Nòi, dedicâ a-u santu martire ch'u l'è visciüu tra i seculi III e IV e che segundu a tradisiùn u sajéva nasciüu propiu chi. L'edifissiu u g'ha ina strutüa originâia paleucristiann-a, ch'a remuntiéva a-i seculi VI-VIII e ch'u gh'è stêtu fêtu in simma di travaggi a-u pinsipiu du seculu XI. Defêti a strutüa ch'u se vegghe ancö a l'è de stîle rumanicu, cu'u de föa decuròn cun de culunette e di archétti tipichi de quéllu tenpu. Drentu a gêxa a l'è spartîa in-te trê navê, cun l'inpiantu a baxilica. U se cunserva, sciü-a drîta, a véggia carêga du véscu, scicumme che a gêxa a g'ha avüu u titulu de catedrâle fin a-u 1572. Rangiâ in-te l'Öttuséntu, dapö u l'è stêtu fêtu di scâvi ch'i l'han mustròn ch'u ghe fusse da vixìn l'antîga vasca pe-u batêximu e ina necropuli de l'etê tardu antîga.
 Cuncatedrâle de San Pê: a resta in-tu Burgu e a l'è du seculu XIII. Pagâ da-i pescaûi du paìze, tantu ch'a porta u titulu du santu prutetû de sti-chi. A l'ha pigiòn u titulu de catedrâle dapö ch'u l'è stêtu levòn a quélla de San Paragôiu, scicumme ch'u se pensâva ch'a fusse in-t'ina puzisiùn ciü següa, drentu a-e müàgge. L'inpiantu a l'inprinsipiu u l'êa rumanicu, mentre ancö, a se mustra u ciü tantu cumme gêxa barocca. Defêti mensönâ in-te vixite du Munscignù Mascardi a-a fin du Sinqueséntu, u se ghe inpune di travaggi pe' giüstâla. Tra i vàri ātê ch'u gh'è drentu, u l'è bén de cuntu quéllu dedicòn a Sant'Eugeniu, ch'u l'è u santu prutetû da sitè de Noi e chi e ne sun cunservê e relicchie. Gran parte di dipinti ch'u gh'è drentu i sun stêti fêti da Vincenzo Suarez, pitû spagnollu du Setteséntu, cumme quéllu ch'u resta in simma a l'atâ, ch'u rafigüa Sant'Eugeniu. Sciü-a porte d'intrâ, a statua du santu ch'u tegne in man e ciave, fiancòn da quattru àngei.
 Atoju de Sant'Anna, in-tu paìze, u n'è stêtu pusòn a primma prìa a-i 15 de nuvenbre du 1759, pe vuluntê du véscu Antonio Maria Arduini, scicumme ch'u l'êa sentîu u bezögnu d'in'âtra gêxa in-tu paìze, ch'a se fianchesse a quélla de San Pê. U cültu da santa a Noi u gh'è da ciü tenpu, scicumme che in antigu in atoju dedicòn a-a santa u se truvava a-i pe du Munte Ursìn, che però u l'êa vegnüu zü propiu de sti periudu. U g'ha in inpiantu baroccu a navâ sencia, cu-u frunte ch'u nu l'è stêtu finî. De drentu i fan mustra despaéggi afreschi, ciü de presiuze casce da prucesciùn, de Sant'Anna, San Giuacchin e da Madonna. Sciü-e müàgge ai fianchi u gh'è ascì i cristi da prucesciùn, scicumme che l'atoju u l'è a sêde da cungrega de Sant'Anna.
U munestê de Santa Marìa du Riu, föa de müàgge, fundòn cu-u titulu de San Fransescu in-tu seculu XIII, u l'ha ospitòn de cumünitê de muneghe fin a-u 1520, annu ch'u l'è stêtu seròn. Passòn sutta a-i Benedetìn de Pia. Vegnüi i fransézi, u munestê u l'è cheitu a bandùn, a gêxa a l'è stêta pe du tenpu sutta u titulu de San Benedettu, ma a-i tenpi d'ancö u cunplessu u l'è cunvertìu in abitasiùn, cun di forti cangi in-te l'architetüa.
 Cunplessu de San Fransescu, cun gêxa ciü cunvéntu, u l'è stêtu tiòn sciü du 1291 sciü invìu du véscuvu Leonardo Fieschi. U resta de föa de müàgge e u l'è stêtu rangiòn de grossu in-tu seculu XVII. A gêxa a l'è stêta giâ cun sti travaggi, ma a l'è restâ a ina navâ sula. U de föa u se mustra rubüstu, cun due finte culònne sciü-i fianchi. U canpanìn u cunserva e canpann-e ch'e remuntan üna au 1362, l'âtra a mézzu Setteséntu. Fra u Trexéntu e u Seiséntu a gêxa a l'ha funsiunòn da sepürtu pe-e famìgge de cuntu du paìze.

 Gêxe de Vöze 

 Gêxa de San Pê e San Paulu, a l'è de stîle tardu baroccu, erezüa in-ta segunda mitê du Setteséntu in-tu scitu là dund'u se ghe truvava ina capelétta ciü antiga. St'ürtima a l'êa descrîta da-u Mascardi in-te vìxite cumme troppu picina pe-u besögnu da burgâ. A l'è stêta cunsacrâ da-u véscu Arduini in-tu 1789, doppu anni de travaggi, finansiê da-a génte du postu. A-u de drentu u se ghe tröva ina statua dedicâ a-i dùi santi, purtâ in prucesciùn u dì da festa, ch'a cazze a-i 29 de zügnu.

 Atoju de San Bastian e San Roccu, ciü picìn, u resta atacòn a-a gêxa e u ne parlâva ascì de stu chi u véscu Mascardi, zà du Sinqueséntu u l'êa a sêde da cungrega du postu. U gh'è stêtu fêtu di travaggi du Setteséntu.
 Capélla de San Roccu e San Bastiàn, sciü-a stradda ch'a mena a Véssi e Pòrtiu, a l'ha a faciâ tenzüa de röza, cu-in dipintu surva a-a porte cu-a figüa de San Bastiàn.
 Capelétta de San Giacumu, de lungu pe andâ versu Vessi e Pòrtiu, da che poi u se pö chinâ versu a Vâ di Ponci, traversâ da-a Julia Augusta.

 Architetüe sivili 
U paîze u se mustra cu'i antighi portighi in frunte a-u mâ, in tenpu drîtu in scia ciàzza e ancö vaciê sciü l'Aurelia, i l'êan u sentru da vitta de mâ. 

Palassi
 Palassiu du Cumǜn du XIV-XV seculu.
 Tûre e Porte Papùn du XIII-XIV seculu.
 Tûre di Quattru Canti.

 Architetüe militari 
 U Castéllu de Munte Ürsìn du seculu XII e i resti de furtificasiùi.

 Cultüa 

 Ecunumia 
Noi a se bazava in scia pesca e l'agricultüa. L'ativitê agricula a se baza survatüttu sciü-a prudusiùn du vin e de l'öiu d’oîva.

 Feste e fêe 

 Sport 

 Aministrasiùn 

 Vie de cumünicasiùn 
 Stradde 
A l'è scituâ lungu l'Aurelia, ciü l'autustradda A10, cu-a sciurtîa ciǜ da vixin ch'a l'è a Sputurnu.

 Feruvìa 
In-tu paîze a se truvâva ina stasiùn feruviâria sciü-a veggiu trêtu tra Finâ e Sann-a, inaugüròn du 1872, fêtu ch'u l'axêva purtòn a di sventraménti. Cu-u stramüu a munte fêtu du 1977 Noi a l'ha persu a stasiùn.  Ancö a ciǜ vixinn-a a l'è quélla de Sputurnu, de lungu sciü-a linia Zena-Ventimiggia.

 Nòtte 

 Bibliugrafìa 



 Atri prugètti 

 Ligammi de föa