Arnascu

Arnascu (Arnasco in italiàn) u l'è in cumün ligü(r)e de 550 abitanti, ch'u se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga, inta pruvinsa de Savuna.

 Geugrafìa 

Arnascu u l'è scituàu aa metài fra u basìn da valâ du scciümme A(r)òscia e chellu da valâ du Pennavaire. U riàn ciü impurtante ch'u traversa u terito(r)iu du cumün u l'è l'Arveiu, asemme au Mèrcu.

I munti ch'i sircundan u cumün i sun prinsipalmente de culette de bassa artitüdine, vista a vixinansa cu'a ciâna d'Arbenga, da nutà a Rocca Liverna, âta 552 m in sciu livellu du mâ, ma ascì a Cruxe de Arnascu (646 m s.l.m.) e u Munte Negru (853 m).

 Frasiùi 
U cumün de Arnascu u se cunfurma cumme in munisipiu spantegàu, ch'u cumprende e frasiùi de Menöxe, de Bezzu e da Gêxa, ch'a funsiuna cumme sede da cà cumünâle, ciü e burgàe stò(r)iche de Còsta da Möia, Custiùn e Pràu pe' in'estensciùn de tòstu 6,09 km2.

 Cunfìn 
Arnascu u cunfina a nord-ovest cu'u cumün de Vendùn, a nord-est cun Castregiancu, a meridiùn cun Utuê e Arbenga, a levante cun Sücca(r)ellu e Cixan.

 Sto(r)ia 
 Etài de Mezu 
E u(r)igini de l'insediamentu e sun da riscuntrà fra u IX e u X seculu, cu'e cuntràe ciü antìghe de Arveiu e Arnascu Véju, ancöi nu ciü vixìbili. Cun l'ànnu 1000 i vegnen mensciunài i abitài de frasiùi de Arnascu, Menöxe, Bezzu, Arveiu e Sènexi (aù frasiùn de Cixan), sutta u cuntròllu da Castelanìa de Rivernàu, guvernâ da l'antìgu castellu in scia Rocca Riverna (o Liverna). 

Da stu mumentu lì u terito(r)iu u vegne inse(r)ìu inta Marca Arduinica, sub-infeudàu a 'na famìa de San Darmàssu, ch'a và de prubabile a custruì a gexetta ch'a purtava u numme du santu, inta zòna de Arveiu. Cun a mòrte de sti chi u feudu pàssa, cumme gran parte de l'entrutèra d'Arbenga, au Bunifassiu du Vastu, a partì dau 1091.

De doppu u pàssa de man aa famìa di marchesi de Clavesana, andandu a druvì in epuca de scòntri fra a castelanìa e u libe(r)u cumün de Arbenga, che e pòrtan fra u XII e u XIII seculu a ina ridusiùn di terito(r)i de cumpetensa du feudu. A l'epuca i feudatari lucâli i l'é(r)an i membri da famìa Rubaldini, ch'i vegnen eliminài dau cuntrollu e sustituìi cun Aicardo Cazzulini a partì dau 1236, tòstu in cuntempuranea cu'a fìn da duminasiùn di marchesi de Clavesana e u cumensu de chella di Du Carettu du rammu de Ba(r)estìn.

Se(r)àn propiu i marchesi a favu(r)ì u sviluppu du feudu, rivandu a custruì in növu castellu inta frasiùn de Bezzu, ancù aù in péi e duve(r)àu cumme rexidensa privâ, zà cumensàu a custruì du 1321, cun in stìle vixin a chellu du rinascimentu.

 Etài mudèrna 
sinistra|miniatura|Detaju d'ina carta du Matteo Vinzoni cu'a castelanìa de Rivernàu, 1750
Quande u Marchesàu de Sücca(r)ellu u sciòrbe e prupietài di Du Carettu de Ba(r)estìn du 1545 ascì Rivernàu u vegne inglubàu intu picìn stàttu marchiunâle (sciben che a prupietài a fusse in realtài divìsa a metài cu'u rammu di Du Carettu du Marchesàu de Finà), fin a quande stu chi u nu s'è desfàu du 1624.

Sutta a tüttu u periudu de cuntròllu da famìa di Cassulìn u se àrve in periudu de stabilitài pe'a castelanìa de Rivernàu, ch'u dü(r)a fin aa fìn du guvernu de sti chi in sce Arnascu, terminàu difatti du 1753, a càusa de ina se(r)ie de dispute interne, che e l'han purtàu aa ruvìna ecunomica da famìa e a l'infeudamentu a di âtri espunenti da nubiltài arbenganese, culigài e tribüta(r)i di Du Carettu de Ba(r)estìn: i Còsta, zà scignu(r)i da cuntea de Cunscente (ch'a cumprendeva ascì Cixàn, Cunscente e u cumün de Garlenda), ch'i l'han cunservàu a pudestài in scia castelanìa fin a l'arìvu de l'esercitu fransese guidàu da Napuleùn Bunaparte. A ògni moddu, zà cu'a fin da guèra de sucesciùn pulàcca e u tratàu de Vienna du 1735, u feudu u l'é(r)a stàu acquisìu dau Regnu de Sardegna e inglubàu inti dumini di Savoia.

 Etài cuntempuranea 
Restàu dunca in man piemuntese fin au 1797, cu'i dumini di Còsta u paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligü(r)e. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucâle arbenganese, andandu a furmà pe'a primma vòtta ina növa munisipalitài, ch'a cunprendeva e frasiùi d'ancöi (Bezzu, Menöxe e A Gêxa) ciü chella de Sènexi.

Cu'a restaurasiùn du 1815 u passa turna sutta i pusedimenti du regnu de Sardegna, cumpresu inta pruvinsa d'Arbenga, vegnüu pöi regnu d'Italia dau 1861, dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu de Arbenga, pöi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, du 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn ai 31 de dixembre du 2008 u l'ha fàcciu parte da Cumunitài muntâna Ingauna, pöi vegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.

I ürtimi cangiamenti teritu(r)iâli i sun stài cumpiüi du 1815, sutta u regnu de Sardegna, quande cu'a restaurasiùn u sentru abitàu de Sènexi u và a êsse in cumün indipendente, pöi anessu a Cixan.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Minu(r)anse furèste 
Dandu amentu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2024, i sitadìn furèsti a Arnascu i sun 60.

 Cugnommi ciü difüsi 
I cugnummi ciü difüsi in Arnascu i sun: Gallizia, Vignola, Viaggio, Badoino e Mirone.

 Persune ligàe cun Arnascu 
 Giovanni Battista Accame (Arnascu, ? - ?, 1823), prève, megu e prufesû de filusufìa.

 Pòsti de interesse 
 Architetü(r)e religiuse 

U cumün de Arnascu u fa parte da diocexi de Arbenga-Impe(r)ia, chi dunca a gh'è a parocchia dedicâ aa Sunta, ch'a cumprende ascì e gêxe chi sutta:
 Gêxa da parocchia da Nostra Scignùa Sunta, a se tröva inta frasiùn da Gêxa, dund'a ghe vegne mensciunâ fina du 1271, p'êsse recustruìa du tüttu fra u 1622 e u 1633, pe pià cuscì a sò strutü(r)a d'ancöi. A custrusiùn a l'è a navâ ünica, cu'in aula dutâ d'in transettu picìn, dund'i se trövan i artài de Sant'Antognu e da Madonna du Rusa(r)iu, de ciü, inta mü(r)aja de mancìna, u gh'è a capella da Nativitài. Inta gêxa u gh'è cunservàu pa(r)egge ope(r)e artistiche, cumme u dipintu ch'u rafigü(r)a u Batezzu de San Giuvanni Batìsta da cunscide(r)à du Seisentu, ina stàttua da Madonna du Rusa(r)iu e u pregiàu tabernaculu de màrma(r)u du Gaggini, datàu au 1536 e missu in sce l'impurtante atâ mazû, de stìle rinascimentâ.
 U(r)ato(r)iu de San Bertumê: u se tröva inta burgâ da Gêxa, de frunte aa paruchiâle, mensciunàu pe'a primma votta intu testamentu de l'Antognu Cassulìn du 2 de zenâ du 1486. L'u(r)ato(r)iu u l'è stàu recustruìu du 1580, tantu che aa vixita du Mascardi u l'è dìcciu ciü aprupiàu cumme paruchiâle fìna da gexa du paise. A sò cianta a l'è a retangulu, cuvèrta da ina votta a butte, dutâ d'in artâ de marma(r)u ch'u g'ha in simma in quaddru dedicàu au santu patrùn. In sci fianchi de l'artâ i se dröven dui nicci, l'ün ch'u cuntegne a stattua da Sunta e l'âtru chella de San Darmassu.
 Capella di Santi Cosma e Damiàn: a se tröva inta frasiùn de Bezzu, mensciunâ asemme a l'u(r)ato(r)iu intu testamentu du 1486, p'êsse pöi rangiâ inte sò furme d'ancöi e dutâ de campanìn du 1790. A sò strutü(r)a a l'è a navâ ünica, cuvèrta da ina votta a butte cun de lünettte dae parte e serâ au fundu da in abside squadràu. Inta mü(r)aja de mancìna u se ghe dröve in nicciu dund'a l'è cunservâ a stàttua da prucesciùn di santi patrùi.
 Capella de San Pantalêu: a l'è a capella da burgâ de Menöxe, dund'a ghe vegne mensciunâ fina dau Seisentu intu Sacro, e Vago giardinello. A sò strutü(r)a a g'ha ina cianta a retangulu, cu'a navâ ch'a l'è cuvèrta da ina votta a butte spartìa inte tre campàe, serâ au fundu da in abside a ciü làtti. Sciübitu passàu l'entrâ, in scia drìta, e se vegghen e mü(r)aje du campanìn, ch'u l'è inglubàu inta capella. In simma a l'artâ u gh'è missu u quaddru da Madonna cu'u Bambìn, Santa Lüsìa e San Pantalêu, ch'u g'ha ai sò fianchi di nicci pe'e stàttue de Santa Lüsìa e de Santa Te(r)esa; de ciü, inta capella u gh'è cunservàu in antìgu Crìstu de lutùn.
 Capella de San Darmassu: inta lucalitài d'Arveiu, ataccu ai cunfìn cun Arbenga, intu scitu de in'antìga burgâ ch'a nu l'existe ciû. A capella a l'è ina custrusiùn du Quattrusentu, ma di rèsti truvài sutt'au sò portegu i l'han pruvàu a presensa d'ina primma gexetta ch'a duve(r)eva remuntà au seculu X. A cianta da capella a l'è a retangulu, cu'in portegu davanti aa faciâ, mentre l'abside u l'è de furma squadrâ cumme pü(r)e u campanìn, missu in scia sò drita e dae fundasiùi ch'e ne vegnen daa primma gexetta. L'aula, tütta intunacâ, a l'è cuvèrta da ina votta a butte; fra e upe(r)e da capella a gh'è ina stàttua de San Darmassu, au dì d'ancöi cunservâ inte l'u(r)ato(r)iu.

 Architetü(r)e militâri 

 Castellu di Cassulìn o Castellu de Bezzu: u se tröva a l'entrâ da frasiùn de Bezzu, in sciu stradùn ch'u ghe munta pe'a valâ de l'Arveiu. U castellu u l'è nasciüu cumme antiga rexidensa da famìa di Cassulìn, feudata(r)ia da castelanìa, ch'a u l'ha fundàu du Trexentu. A sò strutü(r)a d'ancöi a ne vegne pe(r)ò dai travài du Seisentu, ch'i l'han fàcciu vegnì ina villa daa cianta a "U", cun de mü(r)aje tenzüe a mutivi du Settesentu. Di tocchi du castellu u(r)igina(r)iu e de sò mü(r)aje i duve(r)ean ancù vegghise numma che inta bassa custrusiùn ch'a lìga e due a(r)e du cumplessu.
 Castellu di Du Carettu: aù derucàu, u se tröva surva aa burgâ da Gêxa, dund'u l'è stàu ti(r)àu sciü atùrnu au Duxentu. A sò investitü(r)a ai Cassulìn a l'è cunfermâ cu'u passaggiu du feudu dai Clavesâna ai Du Carettu, du 1321, pe finì ai Savoia du 1735 cu'u restu da castelanìa e, pe' mezzu de sti lì, rivà du 1753 in investitü(r)a ai Du Carettu de Barestìn. U castellu u cunserva a sò cianta a ciü làtti, cun dui tocchi de mü(r)aje ancù in pei ch'i portan i segni di atacchi de votte.
 Fòrte de Arnascu o da Rocca Riverna: cumplessu de dui fòrti, u se tröva in simma aa Rocca Riverna, intu mezu fra e valàe de l'A(r)òscia e du Pennavai(r)e, dund'u l'è stàu ti(r)àu sciü aa fin de l'Öttusentu cumme parte du sba(r)amentu de Sücca(r)ellu, pe' blucà de invaxùi ch'e ne vegnissen dau mâ. U fòrte sutàn u l'è a custrusiùn ciü impunente, ch'u funsiunava cumme baterìa grassie ae sinque pustasiùi de fögu misse a "barbetta" ciü che cumme cà di surdatti e sêde ascì da santabarba(r)a, missa nu gua(r)i da distante au redossu da Rocca. A munte da Baterìa u se tröva pöi u Ba(r)acamentu, duve(r)àu cumme curpu de guardia, e u Trince(r)amentu, ina pustasiùn fabricâ in scia cresta da Rocca Riverna. Da vixìn a sta lì, intu scitu dund'u gh'é(r)a u castellu de Rivernàu, u s'è fabricàu asemme au fòrte ina tu(r)e d'avistamentu, ch'a gh'axeva in telegrafu otticu pe' cumünicà cu'e âtre furtificasiùi du sba(r)amentu.

 Architetü(r)e sivili 
 A Ture de Davì (o "du Davì" a segunda da prununsia), a l'è ina ture a base reunda cun ina furma a silindru, a se tröva surva a l'abitàu de Menöxe. Dandu amentu ae lezende cuntàe intu paìse a sa(r)eva stà custruìa intu Settesèntu da in pastù da zona, ciamàu Davide Badoino (dìcciu, apuntu, U Davì), cu'a strutü(r)a fàccia cumme ina mü(r)aja a seccu.

 Pitü(r)a 

 E pitü(r)e in sce mü(r)aje (murales) de Arnascu, e se sun svilupàe a partì dai ànni 90, cu'a partecipasiùn de artìsti prufesciunisti e diletanti, ch'i se sun impegnài a decu(r)à e müa(r)aje da stradda prinsipâle ch'a culega e frasiùi du paìse (a stradda pruvinsale 35). I temmi tratài dai dipinti i sun prinsipalmente ligài aa realtài cuntadìna e au teritò(r)iu ligü(r)e, cun ina cuntinnua evulusiùn ch'a pòrta tütti i ànni di dipinti növi.

 Ecunumia 
U setû trainante de l'ecumumìa d'Arnascu u l'è chellu prima(r)iu, cu'a cultivasiùn de prudòtti cumme a vìgna e l'u(r)ìvu, cun a qualitài ciamâ arnasca, o ascì u(r)ìva pignö(r)a, ch'u ne vegne utegnüu u famusu ö(r)iu èstra-vergine d'u(r)ìva.

Pôcu svilüpàu chellu secunda(r)iu, a frunte pe(r)ò de in difüsu muntà du türismu, prinsipalmente pe'a stu(r)icitài du paìse, ma ascì pe' l'enugastrunumìa lucâle. E prinsipâli furme de acuiènsa e sun dunca chelle de l'agritü(r)ismu, asemme ae ativitài cumerciâli ch'e permettan de tastà i vìn e i piàtti tipichi da tradisiùn.

 Cultü(r)a 
 Dialettu d'Arnascu 

U dialettu parlàu a Arnascu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du ligü(r)e de sentru-punènte; pe' rivitalizâlu a pro loco lucâle a urganizza di incontri ciamài Vegne asci ti a ciaciarâ, ch'i se tegnen escluxivamente intu dialettu lucâle, tütte e vòtte cun in temma dife(r)ènte.

 Enugastrunumìa 
 L'u(r)iva arnasca 
Particulare de stu terito(r)iu a l'è a cultivasiùn de l'arnasca o "u(r)ìva pignö(r)a", ch'a presenta de carateristiche dife(r)ènti rispettu aa ciü cultivâ u(r)ìva tagiasca, rispettu a sta chi difatti a g'ha ina maü(r)asiùn dife(r)ènte, ciü tardìa e in güstu che tastandula u pà tòstu scimile a in pignö.

L'u(r)ìva arnasca a presenta in cu(r)û ciü scü(r)u, ciante ciü bàsse e picìne, côsa ch'a garantisce ascì ina mazû rexistensa au ze(r)u e au freidu. Propiu pe' ste carateristiche chi a l'è de lungu apresâ, vista ascì a prudusiùn de l'ö(r)iu estra vergine d'u(r)ìva, prudòttu prinsipalmente dai gumbi lucâli, atestài zà antigamente in Arnascu (segundu quarche funte zà a partì dau Seisèntu).

 Feste e fe(r)e 
 Festa da Sunta, a se tegne tütti i ànni a Arnascu Gêxa a Mez'Aùstu, a l'è a festa patrunâle du cumün, cu'a selebrasiùn religiusa e ascì u rinfrescu urganizàu daa Pro Loco.
 Vegne ascì ti a ciaciarâ, u se tegne cu'a culaburasiùn da Pro Loco e da cumüna, pe' valurizà u dialettu de Arnascu e mustralu ascì a chi u nu u cunusce, l'eventu, inte l'edisiùn 2019-2020 u s'è tegnüu fra i mesi de dixembre e de frevâ, cun tütte e sei(r)e in temma diferente pe' cuntà de sto(r)ie, lezende, filastrocche o ascì sulu pe' fà dui ciàrle. I temmi prinsipâli de l'eventu i sun stài: "Cunteme de Arnascu", "A vita du passau", "A lesiun" e "Ina neuce au museu".
 Cuncursu de puesia, dedicàu a Angelo Gastaldi, u se tegne aa Gêxa, urganisàu da l'asuciasiùn OlividiVersi, cu'a selesiùn tantu de puesie in italiàn cumme chelle in dialettu e ascì 'na sesiùn dedicâ ai matetti.
 Festa da fìn de l'estài, a se tegne dau lucâle sentru poli-spurtìvu, ai inissi de setembre, cu'a sena prepa(r)â dau cumün e daa pro loco e ascì a müxica dau vìvu.
 Festa di santi Cosma e Damiàn, a l'è a festa patrunâle da frasiùn de Bezzu, a se tegne tütti i ànni ai 22 de setembre, cu'a messa selebrâ inta gêxa da frasiùn.
 Festa patrunâle de San Darmassu, a se tegne tütti i ànni ai inissi d'aùstu inta frasiùn de Arveiu, dund'a se tröva a gêxa dedicâ au santu.

 Aministrasiùn 
 Scindichi de Arnascu 

 Gemelàggi 
  Brading, dau 2004

 Vie de cumünicasiùn 
U terito(r)iu cumünâle de Arnascu u l'è culegàu cu'u cumün de Cixàn grassie aa stradda ch'a pòrta versu Sènexi e u lucâle villaggiu tü(r)isticu, ch'a razunze fasilmente a frasiùn de Bezzu, culegâ ascì cu'a Stradda Pruvinsâle 19, versu Villanöva. A Gêxa e Menöxe e sun culegàe cu'a frasiùn de Bezzu grassie aa Stradda Pruvinsâle 35, ch'a porta fin a Vendùn.

 Nòtte 
Nòtte au testu

Nòtte bibliugrafiche

 Âtri prugètti 

 Ligammi de fö(r)a