Cuggiæn

Cüggiæn (Cugén in zeneize, Quiliano in italian) u l'è ün cumün ligüre de 6.879 abitanti int'a pruvincia de Sann-a.

 Geugrafia 
U cumün u se tröva int'u drentutèra de Sann-a e de Vuè, insci'â riva mancinn-a d'u sciümme omónimu. U sö territóiu u l'è pärte d'a Cumünitè Muntann-a d'u Zuvu. U se tröva ciü o menu a 7 km da-u cappulögu d'a pruvincia.

Int'u 2006 u cumün u l'è stetu insignìu d'a Bandêa Vèrde da Legambiente. Insc'ou territóiu d'u cumün de Cüggiæn se trövan scìa e Ärpi Ligüri che i Apenìn, inscistìndughe a-u Cólle de Cadebunn-a.

U sciümme Cüggiæn u nasce da-a cunfluença d'u Dané e d'u Trexenda. U sö aflüente ciü inpurtante u l'è u rian d'i Tecci; tra i ätri ghe sun u rian d'i Ciattùi, u Rian de Ciasö e u rian Lüssu, ch'u se caccia int'u Cüggiæn apenn-a primma d'a sö fuxe.

 Stoja 
Ciamä antîgamente Aquilianum, a l'è finìa cunpreisa int'u X seculu int'a Märca Aleramica e int'u 1091 a passa int'u duminiu de Bunifaçiu d'u Vastu.

Ereditä pöi da-i marcheixi D'u Carrettu a l'è cedüa, d'u 1192, a-a Cumünn-a de Sann-a, ch'u crea in feudu scibén picìn int'i sö proppi cunfìn terituriäli. Sulu d'u 1407 a riêsce a elêze in sö puistè lucäle e havéi da-a cumünn-a savuneize statüti e benefiççi lucäli.

D'u 1523 a Repübbrica de Zena a l'occüpa stu feudu chi, fetu ch'u l'ha peró purtóu a-a reaçiùn de Sann-a e a-a divixùn d'u territóiu chiggianèize in due pärte separæ. D'u 1528, annu d'a cöita de Sann-a, u feudu u l'è separóu in dui blocchi, u primmu de aministraçiùn savuneize, u segundu a-a repübbrica zeneize. In tütti e dui i territói u l'existeiva in puistè.

Sulu int'u XVIII seculu i dui territói i sun turna tachè inte in'ünica muniçipalitè autónuma ch'a l'intra primma int'u Rêgnu de Sardégna e pö i int'u Rêgnu d'Italia.

A Cüggiæn, pe via de Sandro Pertini, u s'ascunde brevemente Filippo Turati int'a sö füga da-a dittatüa fascista.

 Abitanti 
 Evuluçiùn demugrafica 

 Minuranse furèste 
Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixenbre d'u 2017, a Cuggiæn ghe sun 296 rexidenti furèsti.

 Persunn-e lighè cun Cüggiæn 
 Agostino Bruno (1842 - 1910), stóricu e accademigu de França.
 Carlo Costamagna (Cuggiæn, 1881 - 1965), giurista e puliticu.
 Vittorio Pertusio (Zena, 1904 - 1994), puliticu.
 Anna Arena (Cuggiæn, 1919 - Jesolo, 1974), atrixe d'u cine.
 Carlo Aliprandi (Cuggiæn, 1924 - Boves, 2003), vescu.
 Marco Bertolotto (Cuggiæn, 1959), megu e puliticu, ecs-prescidente d'a Pruvincia de Sann-a.

 Löghi de 'nteresse 
 Architetüe religiuze 

 Gexa de San Luensu.
 Âtóju d'a Cunfraternita. Tióu sciü int'u seculu XVII.
 Capella de San Roccu
 Gexa de San Miché e u sö âtóiu, int'a fraçiùn de Muntaĝn̂a
 Capella de Santa Libera, int'a burgä de Faìa
 Capella de San Benärdu, int'a burgä de Garzi
 Gexa di Santi Sebastian e Roccu, int'a fraçiùn de Riasca
 Âtóju de San Bunaventüa
 Gexa du Santiscimu Sarvatù, int'a fraçiùn de Valleggia
 Gexa de San Pé in Carpignàn, ciamä de San Pé d'i Coi ascì.
 Âtóju de San Bastiàn, int'a fraçiùn de Valleggia
 Gexa de Sant'Anna, int'a fraçiùn de Cadebonn-a

 Architetüe civili 
 A burgä d'e Cabanne
 A burgä de Tiensèn
 Palassiu De Mari
 I punti Rumäni d'u rian d'i Tecci

 Architetüe militäri 
 Ruinn-e d'u castellu

 Curtüa 
 Tiätru 
 Tiätru növu de Valleggia.

 Dialettu 

 Manifestaçiuìn 

 Fèste e fêe 
 Rassegna d'u Buzzettu e d'a Granaccia: a se fa ai primmi de settenbre, a l'inprinçipiu d'u periudu de vendemmia, pe' fä reclamme a-a pruduçiùn d'i omónimi vin lucäli: u giancu Buzzettu, da na viĝn̂a de urigine antighiscima, e a russa Granaccia, da na viĝn̂a foscia inpurtä da-i Spagnolli.
 Festa d'i armugnìn: ätra fèsta tipica a l'è quella d'a particuläre qualitè d'armugnìn dita Armugnìn Valleggia, prûtetta da-u disciplinäre DOP. A fèsta a se fa a Valleggia quande se chöggian i armugnìn.

 Ecunumia 
Grassie a-a vexinansa cun Sann-a, u inprunta na de sö principäli ativitè ecunomiche in se l'indüstria, scibén che de lungu l'ativitè predilètta a seggie quella agrìcula. Int'u cumüne i existan ativitæ indüstriali, vive specie int'u setture petruliferu, meccanigu, alimentäre e d'u trâvaggio du legnu. 

Int'e l'ingìu d'u pàise l'agricurtüa a resta l'ativitè ciü inpurtante, cun frûta e verdûa. Discreta a pruduçiùn de öju e vin ascì. 

 Sport 

 Aministraçiùn 
 Scìndichi de Cuggiæn 

 Binelaggi 
Cüggiæn a l'è abinellä cun:




 Vie de cumunicaçiùn 
 Stradde 
U cumüne u nu l'è razunzibile direttamente da l'autustradda e dunca da-u casellu autustradäle de Sann-a-Vuè sciü l'Autustradda A10 a l'è a sciurtìa cunsegiä pe zunze a destinaçiùn.

 Feruvìe 
A staçiùn fêruviaria ciü vixìnn-a a l'è quella de Cüggiæn-Vuè, ch'a serve Vuè ascì, in scia-a lignia fêruviaria Vintimiggia–Zena, int'u trêtu lucäle cunpreisu tra Sann-a e Zena.

 Notte 

 Bibliugrafìa 



 Ätri prugètti