Castergiancu

Castergiancu (Castelbianco in italiàn) a l'è ina cumüna ligü(r)e inta pruvinsa de Savuna, cun 'na pupulasiùn de 321 abitanti (dàti agiurnài au 2019).

 Geugrafìa 

U paìse u se tröva inta pruvinsa de Savuna e inte l'entrutèra d'Arbenga. U fa parte da valâ da giai(r)a Pennavaire e u cunfìna cun Cixàn, Naxìn, Èrli, Casterveiu, Unsu, Sücca(r)ê e Vendùn.
Frasiùn
U l'è spartìu inte növe lucalitàe: Cianêa, U Técciu (cu'a lucalitàe du Pònte), U Lavaû (dìcciu in italian Magliocca), U Lagu Santu, A Còlla (ch'u ne fa parte ascì e cà in sciu Stradùn), Vesallu, Ve(r)avu (sêde da cumüna) e U(r)èxine.

 Sto(r)ia 

U nòmme u ne vegne da in insediamèntu furtificàu ch'u se truvava surva u burgu de Ve(r)avu e ch'u serviva pe' cuntrulà u pagamèntu de tasce e i traffeghi inta zona de cunfin fra u Piemunte e a Ligü(r)ia.

Ch'u ghe fusse in ve(r)u e propiu castê intu te(r)itò(r)iu cumünâle e nu se tröva pe(r)ò di papêi sto(r)ichi, che u primmu rife(r)imèntu au paìse u l'è du 1202, sutta aa duminasiùn di Clavesana. De doppu u cunscide(r)a in periudu de dixött'àgni de dipendènsa dau Cumün d'Arbenga, fra u 1270 e 1288, quande pöi u te(r)itò(r)iu da valâ du Pennavaire u l'è turnàu sutta ai mèximi marchexi. E côse ch'e sun vegnüe de doppu e se lìga pöi aa famìa di Seullìn cònti d'Arbenga vassalli d'üfissiu di Clavesana zà dau seculu XIV, ancù au de sutta di Du Carettu.

Inte stu mòddu cu'a creasiùn du marchesàu de Sücca(r)ê, zà dau 1397 grassie a Carlu I Du Carettu, Castergiancu e e sue frasiun a partì dau 1588 e vàn a fenì intu mèzzu ciü e ciü vôte inti scòntri fra Repübbrica de Zena e i Savòia, andandu aprövu a e vicènde di paixi da valâ du Nêva. Sti chi i porte(r)àn a l'anesciùn da zôna ai dumìni de Zena intu 1624.

De doppu u l'è stàu messu intu mèzzu in âutri scòntri, fra i austru-sardi e i fransexi pé vìa da batàia de Löa intu 1795: cu'a fìn da Repübrica de Zena u te(r)itò(r)iu cumünàle u êntra inta Repübbrica Ligü(r)e dau 1797.

Intu 1815 u fenìsce drentu aa Pruvinsa d'Arbenga du Regnu de Sardegna, cumme stabilìu segundu u Cungressu de Vienna, da chì intu 1861 u passa a fà parte du Regnu d'Italia, a l'internu du sircundà(r)iu arbenganese da pruvinsa de Zena.

Impurtànte ascì da riurdà l'abandùn de tòstu tütta a frasiùn da Colla, a partì dau 1887, pe' vìa de smuntamènti e fenomeni scismichi. Ancöi a l'è vegnüa in scitu tü(r)isticu da vegghe intu cumün, gràssie a 'n travaiu de ristrutü(r)asiùn facciu inti àgni '80.

Inti primmi àgni du Növesèntu u cumènsa u fenomenu de l'emigrasiùn vèrsu a Me(r)ica. Fra u 1973 e u 31 dixembre 2008 a cumüna a l'ha facciu parte da "Cumünitàe Muntâna Ingauna", egnüa pòi "du Punente Savunese" fìn au 2011, quand'u gh'è stàu a sua supresciùn.

 Abitanti 

 Evulusiùn demugràfica 

 Minu(r)ànse fu(r)èste 
Segundu l'ISTAT, a-i 31 de dexèmbre du 2014, a Castergiancu u gh'è 41 rexidenti fu(r)èsti.

 Cugnòmmi ciü difüxi 
I cugnòmmi ciü difüxi a Castergiancu i sun: Scola, Caraffi (Ca(r)affi), Fenocchio, Ricci e Isolica.

 Posti de interesse 

 Architetü(r)e religiuse 

Gêxa paruchiâle da Nostra Scignù(r)a 'Sunta, inta frasiun de Ve(r)avu, tütta a levànte da burgâ. De u(r)ìgine antìga, u se sa che du Trexèntu a l'é(r)a zà 'na gêxa pe' sò còntu, ligâ a ògni mòddu aa Catedrâle, scicumme ch'a l'axêva fissu in Capelàn pe'a cü(r)a de ànime. A ven mensciunâ du 1325 cumme reto(r)ia, e ancù de dòppu dau Mascardi cu'a sò vixita apustôlica vers'a fìn du Sinquesèntu, ch'u se ghe scrìve di autâi ch'i se ghe truvavan. Rangiâ segundu u stìle ba(r)occu, a cunserva in ôrganu du XVIII seculu, a l’imprensipiu a l’é(r)a a trê navàe, vegnüe üna ünica cu’i travài fàcci du Seisèntu. A faciâ a se mustra sènsa decurasiùi, cun numma 'n barcùn cu’in archettu semireundu fiancàu da dui nicci, che 'na vôta i l’é(r)a duèrti ascì sti chi. Au de drentu i se cunserva sèi autài inte tüttu. I sinque in sci fianchi i porta u nòmme da Madonna du Rusa(r)iu, da 'Sunta, de Ànime, de sant'Antôgnu e de l'Ange(r)u cüstòdde. U fundu da gêxa u l’è sagumàu cumme s’u fusse in mèzzu esagunu, e u dà in sciu campusantu, ch’u se ghe tröva d’ataccu.
Santua(r)iu da Santiscima Nunsiâ, u se tröva intu sentru de Vesallu, da vixìn ae canòniche. Fàcciu fra i seculi XIII e XVII, se pensa che l’edificasiùn a remunte a stu peridu vista a presènsa de 'n’avertü(r)a a munofora cu’in stìle de l’Etàe de mèzzu. Mensciunàu ascì stu chi inti papêi du Mascardi, ch’u impune de rangiâghe autâ, mü(r)agne, e entrâ. A capella a l’ha in atriu squadràu, ciü in àula ch’a l’è retangulâre, cuèrta da 'na vôta a ve(r)a inta parte rangiâ ciü de resènte, mèntre pe’u restu a resülta cuèrta a butte. Au de drentu a se ghe tegne a statua da Santiscima Nunsiâ. In scia ciàssa i se presenta dui campanìn de autesse diferente ch’i surmunta a capella, ün a seulla, in stile ba(r)òccu, ciü in autru, picin, cu’a base quàddra.
U(r)ato(r)iu de Santa Cata(r)ìna Vergine e Marti(r)e a Ve(r)avu u se tröva in frunte aa gêxa, rangiàu intu 1927. U vén mensciunàu pe'a prìmma vôta du Seisèntu, intu Sacro e Vago Giardinello: de sti àgni u se sà ch'u mantegnìva in reditu de 23 lì(r)e, che ne vegnìva da de tère messe a pixùn. De còntru, u prìmmu ligàu a vegnì marcàu inti registri u l'è du 1695 e u se sà ascì ch'a strutü(r)a a l'è stâ rangiâ du Settesèntu, fàccia ducca in stìle ba(r)òccu tardu. Au dì d'ancöi a presenta numma che ina navâ e in abscide a puligunu, a müràja vèrsu munte a l'è rembà aa canònica, mèntre l'âutra a l'è a fì cu'u sustegnu du ciassà. A se cunserva au de dréntu a stàttua da santa fàccia da l'Olivari du 1886, ch'a vén purtà in prucesciùn.
Capeletta de San Fransescu de Sales, a rèsta inta burgâ de Ve(r)avu. A pà ch'a gh'agge in u(r)igine du Seisèntu, tantu che au de dréntu se i tröva de pitü(r)e ch'e remunte(r)eva a stu periudu e ne mustra u santu. A l'è ina gexetta picina, fra mèzzu e cà da burgâ, faciâ in sce 'n slàrgu ch'u fà da sagràu. U frunte u mustra de tràcce de intònacu, mèntre in sc'in càntu u se ìssa in campanilettu, de prubabile 'zuntu de dòppu. Dai registri da paròcchia u se sa che zà di àgni trènta u se ghe dixeva messa numma che pe'a fèsta du sàntu, mèntre l'ürtima nòmina pe'a sò gestiùn a remunta ai àgni sinquànta.
Capeletta e U(r)ato(r)iu de Santa Lusia Vergine e Marti(r)e, pöcu destacâ dae cà du burgu da Colla, au fiancu du stadùn. Se pensa ch'a secce stâ faccia inti ürtimi àgni du Seisèntu, spartìa inte tréi dife(r)ènti tòcchi, u ciü grossu u l'è chéllu de l'àula, ch'a l'ha ina cianta squadrâ. Derê u ghe resta u fundu da gêxa, cun l'autâ de stüccu ch'u ne vén dau Settesèntu e u gh'a in simma u quaddru da santa, mèntre da fiancu u gh'è a sagrestìa, ch'a resta in scia lérca, a 'n'autessa ch'a l'è pa(r)eggia a chélla du fundu. A faciâ a l'è tencia de rösa, cu'u tipicu prufì a capanna e, in sci fianchi, dui barcunetti squadrài. E ürtime nomine di manènti, ch'i a tegniva in urdine, e sun du 1952.
Capeletta de Sant'Antôgnu Abâte, fra mèzzu e cà da frasiùn de U(r)èxine. A faciâ a dà versu u caruggiu, mèntre a capella l'è fiancâ dae cà tantu da 'na parte cumme da l'autra. E mü(r)agne e sun tenzüe d'intonacu rüstegu, mèntre in scia lérca u se tröva ascì u campanìn, ch'u l'è picìn. Pà che a custrusiùn a remunte au Sinquesèntu, u se sa che du Seisèntu, mensciunâ cumme u(r)atò(r)iu, a gh'axeva in sò redditu, recampàu dae tère mésse a pixùn. Drentu u se tröva 'n autâ da fin du Settesèntu, ch'u cunserva ascì u dipìntu, che inta parte ciü auta u fenìsce cun de decurasiùi.
Capella de San Bastian, a 'na sentêna de mêtri dae cà de Vesallu, fra e fàsce d'u(r)ìve, a remunte(r)eva au mênu au tardu Sinquesèntu, rangiâ ciü vôte inti seculi, cumm'u se pö vegghe dae dife(r)enti furme ch'i g'han i dui tòcchi ch'i a furman. Difatti l'aula a cunserva 'na vôta a butte, ch'a fenìsce dund'u cumensa u fundu da gexetta, dund'u gh'è i travi de legnu a vìsta. A faciâ a l'è tenzüa de giancu, cu'a porte ch'a nu se tröva propiu intu mèzzu du prufì, mèntre l'autâ u se(r)eva du Settesèntu, au de drentu a l'è tegnüa fina a càscia da prucesciùn, dedicâ au santu.

 Ecunumìa 
A l'è pe'a ciü parte ligâ a l'agricultü(r)a (curtivasiùn de l'u(r)ìve e da ci(r)éxa tipica du postu), l'alevamèntu e u tü(r)ismu (trekking e pesca spurtiva survatüttu), ascì perché a frasiun da Colla a fà parte di Burghi ciü bèlli de l'Italia.

 Cultü(r)a 
Enugastrunumìa
Ci(r)éxa de Castergiancu
A ci(r)éxa de Castergiancu a l'è a va(r)ietàe du postu de ci(r)éxa preservâ da Slow food, ch'a spartisce inte due categu(r)ìe, u cantùn giancàu e u cantùn negràu. a primma ciü ciài(r)a, ch'a maü(r)a ciü tàrdi rispettu ae âutre va(r)ietàe, mèntre a segunda a l'è ciü scü(r)a e a maü(r)a de zügnu. A sta chi a l'è dedicâ a festa da ci(r)éxa, ch'a se tegne a l'estàe a Ve(r)avu.

Cuxina lucâle
I piàtti ciü impurtanti da tradisiùn de Castergiancu i sun i raviöi de burâxa e u cunìu aa ligü(r)e.

Dialettu Castergianchin

Intu paìse a se parla ina variante da lengua lìgü(r)e de sentru-punènte, de stàmpu u ciü tantu arbenganese.

 Feste e fé(r)e 
• Carlevâ de Castergiancu, a l'è a fèsta du matesdì gràssu intu paìse.

• Sagra de Ci(r)éxe, a se tegne ai primmi de zügnu.

• Sagra du Fricciu mistu de Campagna, a se tegne de lüiu a Ve(r)avu.

• Festa de l'ö(r)iu, aa Colla, pe' festezà a növa stagiùn du campà  l'u(r)ìve.

Aministrasiùn

 Vie de Cumünicasiùn 
U cumün l'è culegàu cùn Naxin e Arbenga grassie aa stràdda punvisâle nüme(r)u 16 (SP16). U l'è ascì culegàu cun Sücca(r)ê pé vìa da stràdda de câve, pe'in toccu sterâ, ch'a parte daa zôna indüstriâle du Martinettu (ai cunfin de Sücca(r)ê cun Cixàn) e a rìva a Vesàllu.

Nòtte
Nòtte dialetâli

Nòtte au testu

 Âutri prugètti