Giüstexine

Giüstexine (Giustenice in italiàn) u l'è 'n cumǜn sparsu de 995 abitanti in-ta pruvinsa de Savùna (dêti agiurnê a-u 2019).

 Giugrafîa 
U teritôiu de Giüstexine u se tröva in-ta vaâ du turénte Scaînciu, ch'u se caccia, a-u fundu du paîze, in-ta scciümêa du Maémua. A parte ciü bassa se caraterizza pe-a cultivasiùn de üga e oîve a fasce, a zona ciü a munte a l'è pîna de frasci e de carpi, cun n'estensciùn ch'a riva fin a-u Munte Carmu de Löa (1389 m in sce u livéllu du mâ), a-u Bric Agnellin (1335 m) e a-u Zuvu de Giüstexine a 1200 m. Vixin a-u Bric Tampa (846 m) u se tröva a grotta di Scöggi Negri, cun üna de ciü inpurtànti ativitê carsciche da regiùn Ligüria.

 Frasiùi 
Giüstexine u l'è 'n cumün sparsu, ch'u cunprende ciü frasiùi e burghê. Segundu u statüu cumünàle San Luénsu e San Michê e nu sùn da mette in cuntu cumme frasiùi, ma cumme i nuclei custitutîvi du cumün, da sti dùi dunca i dipendan in urdine e frasiùi de Bessu, da Vìlla e da Vilétta pé u prìmmu; A Costa, Vāsùrda, Furèstu, U Cianassu e I Serèi pe-u segundu. A cunsciderâ a divixùn in burghê (döveâ ascì in-te manifestasiùi e in-te rievucasiùi stojche) u gh'è:
San Luénsu (Sede du cumün, a cùnta 366 abitànti)
San Michê (a-i pé du castéllu, a cunta 24 abitànti in-te tüttu)
Santa Libera (a-u funduvalle, spartîa in-te trê burghê: I Serèi de Sùtta, ch'a cunta 38 rexidènti, I Sérèi de Srua e U Prìn)
San Martìn (ch'u cunprende ascì a burgâ de Vāsùrda, cun 40 abitànti)
A Capeletta (cun ascì e lucalitê de Cà i Bûri e de Furèstu, a cunta in-te tüttu 83 persùne)

 Cunfìn 
U cunfîna cu-i cumüi de: A Prìa e Löa a sud, Bardenéi e Magiö a nord e U Tû a levànte.

 Stòja 
U numme "Giüstexine" u deriveréa da 'n fêtu storicu du tenpu de Guêre Püniche fra i ezerciti cartaginezi e di Rumén, dunde a lucalitê a l'è stêta döveâ cumme sede de aministrasiùn giüdisiaria, asuciâ a-a denuminasiùn de Jus-Tenens ch'u vö dî "tégnì giüstìssia".

Se de fùnti e vàn a fâ remuntâ i primmi insediaménti in-te l'epuca bizantina (de prubabile in-ta lucalitê da Vìlla), sciü-a fundasiùn d'in vilaggiu da-e parte de San Michê u gh'è üna de primme citasiùi du 1248 in-te in attu di 5 d'arvî firmòn da Bunifassiu de Clavesana. A-u de sutta de l'abasia de San Pêu da vaâ du Varatella, in Tujàn, u finisce fra i dumîni da Diocexi d'Arbenga e ascì sùtta i marchezi Du Carettu (in-tu XIII seculu e XIV seculu). Cu-a bulla papâle de Urbano VI e zone de Giüstexine, Tujàn, Borzi e da Prìa vegnan cuntrulê da-a Repübbrica de Zena a cumensâ da-u 1385.

Da-a primma metê du XV seculu, pe 'na seje de fêti, u paîze de Giüstexine u tùrna a-u de sutta di Du Carettu. 'Sta növa situasiùn a l'ha fêtu però préstu a scentâ, scicumme che u castellu u vegne assediòn pe cumandu du capitàn Peu Freguzu, de Zena ch'u custrénze a-a rêza i dùi frê Galeottu e Giuvanni Du Carettu aturnu a-u 18 avrî 1448: st'evéntu chi u vegne ancùa rievucòn da u fulclure grassie a e celebrasiùi du Lüggiu Medievâle.

Cun Napuleùn Bunaparte da-u 2 dixénbre 1797 a lucalitê a l'hà fêtu parte du Dipartiméntu da scciumêa Maémua, a l'internu da Repübbrica Ligüre. In tu 1815 vegne pasòn in-ta pruvinsa d'Arbenga du Regnu de Sardegna, segundu u Cungrèssu de Vienna du 1814, e da lì u fajà parte de l'Italia ünîa. 

I ürtimi agiüstaménti avêgnan cun u distaccu da frasiùn da Bringhiera che aù a fa parte du cumün du Tû. L'ha fêtu parte fin a-u 2008 da Cumunitê muntâna du Pullupixe, pòi divegnüa fìn a-u 2015 niùn di cumüi da Rivêa de Pàrme e di urîvi. Fra u 2016 e u 2018 u l'éa parte de l'Üniùn di cumüni da vaâ du Maémua, asemme a-u Tû e Magiö.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugràfica 

 Minurànse furèste 
Segundu u ISTAT, a-u 31 dexenbre 2014, a Giüstexine u gh'è 13 rexidénti furèsti.

 Persùne culeghê a Giüstexine 
José Serrato, ecunumista, 24° prexidente de l'Uruguay (fra u 1923-1927), u l'éa uriginàiu da frasiùn di Sérèi de Srua.

 Pòsti de interesse 
Architetüe Religiûze

Pé a Gêxa u teritòiu cumünàle de Giüstexine u l'è parte de 'na sùla parocchia, ciamà Parocchia di Santi Luénsu e Michê, sta chi a cunprende:
 Gêxa de San Michê, a l'è scitüâ in-ta ciàssa da frasiùn de San Michê, in sce in âtu pözzu, a strutüa d'ancö a saiéva stêta uriginâ da in edifissiu ciü antìgu, rimanezòn du XII seculu. E ürtime mudifiche e saiêvan stête fête du 1596 quande e ghe vegnan zûnte e dùi navê de làtu, in stìle baroccu. 
 Atôiu da Nostra Scignüa da Neve (a San Michè), cunusciüu ascì cumme Atôiu di Disciplinê u l'è de antìga fundasiùn (prubabilmente XV-XVI seculu), se tröva in sce u côlle de rinpèttu a-u castêllu, dâre a-a paruchiàle. U l'è famùzu pé uspitâ a cungrega di disciplinê, zà atîva in-ta vaâ du Scarinciu da-u XIII seculu.
 Gêxa retòja de San Luénsu Martire, se tröva in-tu sentru de San Luénsu, a l'è a gêxa retòja da parocchia e a cunserva in inpurtante organu di inìssi du XX seculu.
 Atôiu de l'Immaculâ, u se tröva a San Luénsu.
 Capeletta de San Martin, a l'è üna de gêxe ciü véggie da zòna, zà sità da-e fùnti in-tu VIII seculu, fundà lungu u sentê steròn ch'u u pòrta a Ransi da Prìa a l'à cuvèrtu ina pusisiùn inpurtante pé vìa da sö puzisiùn.
 Capélla de Santa Lìbera, a resta a valle da burgâ di Serèi de Sutta, ch'a se tröva in-tu fundu da vaâ du Scaînciu, tantu ch'a l'è a primma ch'a se incuntra a muntâ da-A Prìa. A l'è dedicâ ascì a Sant'Antoniu da Paduva, cumm'u gh'è scritu sciü-a faciâ, ch'a l'è tenzüa de röza. Srua a porte, in dipintu cu-i dùi santi ch'a gh'è intitulâ, ch'i se prezentan a-u Banbìn. Picìna, de drentu a l'è stêta afrescâ in-ta primma mitê du Növesentu. E primme testimunianse e duviévan êsse du Setteséntu, méntre u canpanìn u remunta a-u 1885.
 Capeletta da Nostra Scignua de Lourdes, a dà u numme a-a burgâ de Capeletta, scitüâ in-ta frasiùn de Furèstu a l'è u scinbulu da devusiùn di abitànti du pòstu.
 Culonna da Madonna di Povi, a-u Cianàssu (lucalitê ai cunfìn cun i Sérèi, ch'a fa però parte de San Michê).

 Architetüe Militari 
 Castéllu di Del Carretto 
In-ta lucalitê de San Michê, srua e de rinpèttu a-a gêxa paruchiàle a se tröva l'ânplia zòna cianélla da-a furma de nîu d'àquila i se trövan i rèsti du Castéllu fundòn dai marchezi del Carretto, che ai tenpi de Enrico II (atùrnu a-u 1200) i l'éan scignùi de Nòi e de Finâ. L'è dunca cu-a fundasiùn du Burgu de Finâ che, pé rafursâ i dumìni lucâli, u vegne acquistòn l'edifissiu da prìmma in màn ai vescuvi arbenganézi. A vegne cuscì rinfursâ a strutüa de Giüstexine, in antigu tiâ sciü dai bizantìn. In-ti vàri avenimènti chi i veggan prutagunìsti i marchezi de Finâ, i scignùi de Milan e a Repübbrica de Zena u castéllu u vegne derucòn in-tu 1477, poi döveòn dai zenezi e dunca aù i se pònan amiâ sùlu i rèsti da furtessa rimanezà sutta questi, che cun a perdita de inpurtànsa du feudu i vàn a abandunalu manimàn.
Architetüe sivîli
A San Luénsu, in-ta ciàssa du Custìn u se tröva u stòjcu sedîle in prîa de Finâ, a dimustrasiùn de l'ativitê giudissiaria ch'a l'ha caraterizòn u paîze antigaménte. De paéggia fabricasiùn e mezüe de l'öiu e du vìn datê 1606, ancö cunservê in-tu palassu du cumüne.

 Ecunumîa 
L'ecunumîa lucâle a l'è bazâ in sce l'agricultüa e l'alevamèntu. Prezente ascì ina picîna zona cumerciâle-industriâle, ai cunfìn cun A Prìa, dunde tröva inpiêgu a magiurânsa da pupulasiùn.

 Cultüa 

 Dialettu de Giüstexine 
U dialettu parlòn in te quéstu paìze u fà parte du gruppu Ligure séntru ucidentàle, scimile a-u vixìn dialettu da Prìa, anche se u prezénta de inflesciùi da-e parlê de Bardenèi (particulâre parlâ ciü ligâ a-u valburmidéze) de Tuiàn (ciü scimile a l'arbenganéze).

Da l'estê 2021 a l'è stêta inbastìa ina növa òpera de cartelunìstica stradâle, cun ascì di cartelli in-tu dialettu lucâle, pé e lucalitê che e g'han 'na tradusiùn in léngua ligüre.

 Asuciasiùi 
Inpurtànte ascì l'asuciasiùn cultürale Jus Tenens, che u urgànizza incuntri e fêe in tu paìze (e a partecipa ascì cumme sòcciu a-a Cunsülta Ligüre), cun a partecipasiùn ascì du sìrculu "A cà cumüna" de San Michê.

 Istrusiùn 
In-tu teritòiu cumünàle se trövan e scöe statali "Don Noli" (a scöa materna) e "Sandro Pertini" (a scöa elementàre, cun a séde in-tu palassu cumünale), ragrupê in-te l'istitüu cunprenscîvu da Prìa.

 Feste e fêe 
Rievucasiùi storiche

 Lüggiu Medievale: rievucasiùn stoica e séna medievâle, l'ürtima setemâna de lüggiu, in-ta lucalitê de San Michê. U prezénta ascì u curtéu di rappresentanti de cuntrâde e, da u 1981, u "Paliu di Carri" cu fa riferiméntu all'assediu du castellu da parte di zenezi.
Âtre manifestasiùi
U gh'è ascì: 
 JUSTaNICE Rock: festa müxicale a San Miché, cun cuxina tipica, bira e u rock 'n roll.
 Grande Sagra gastrunomica: a se tegne a lüggiu primma du paliu, cun i prudotti tipici liguri da tastâ grassie ae cuxîne in-ta ciassa de San Michê.
Castagnà a San Martin: pé a festa de San Martin (11 nuvenbre) u se inbastisce u ciassà davanti a a gêxa cun e tipiche pustasiùi pé fâ e rustìe.
Teàtru dialetâle: u se tegne sturicaménte a San Luensu, in-tu "salun de feste".
Feste patrunàli de San Michê e de San Luénsu: cun a relatìva prucesciùn in-tu paîze, ch'a vegghe ascì a partecipasiùn de varie cunfraternite lucali.

 Vie de cumünicasiùn 
U cumün de Giüstexine u l'è traversòn da-a stradda pruvinciale 24 (SP24), ch'a a culêga cun A Prìa, âtre stradde minùri e culegan e varie frasiùi, cumme quella che dai Sérèi de Srùa a porta a-a Bringhiera (U Tû), o quella che a porta versu Ransi da San Martin.

 Amministrasiùn 

 Nòtte 
Nòtte a-u testu

Nòtte bibliugrafiche

 Âtri prugètti 

Categorîa:Giüstexine