Gramatica zeneize

A gramàtica da parlâ lìgure zenéize, ch'a l'apartêgne a-a famìggia de léngoe indoeuropê romanze, a prezénta tànte somegiànse con quélle spagnòlla, françéize, portoghéize, còrsa e italiànn-a.

 L'articolo 

Gh'é tréi tîpi de articoli: indeterminatîvi, determinatîvi e partitîvi. I artìcoli determinatîvi ìndican 'n eleménto specìfico de 'n'acugéita, méntre quélli indeterminatîvi ìndican 'n eleménto genérico. Pe-i artìcoli partitîvi son adeuviæ e fórme di e de. 

 Articoli determinatîvi 
 maschîle scingolâre: o, lo (elîzo in l' davànti a 'na vocâle)
 feminìn scingolâre: a, la (elîzo in l' davànti a 'na vocâle)
 mascolìn plurâle: i 
 feminìn plurâle: e, le (elîzo in l' davànti a 'na vocâle)

L'artìcolo determinatîvo o l'é ascì adeuviòu pi-â formaçión da tèrsa persónn-a scingolâre prezénte di vèrbi, inte fórme o/a e o l'/a l'.

In zenéize i artìcoli s'adéuvian de lóngo prìmma do nómme: Ez. O Zàne, a Cristìnn-a, l'Ànna
MascolìnFeminìnScingolâreo, lo, l'a, la, l'Plurâleie, le, l'

 Articoli indeterminativi 
 maschîle scingolâre: un (elîzo in n' davànti a 'na vocâle)
 Feminìn scingolâre: unn-a (elîzo in n' davànti a 'na vocâle)

De spésso into parlâ gh'é o fenòmeno de l'aférexi: un > 'n; unn-a > 'na. Quande no gh'é l'aférexi, l'artìcolo indeterminatîvo o peu êse scrîto ascì in ò inn-a.

Se l'artìcolo o càzze dòppo a prepoxiçión con aloa a prepoxiçión con a subìsce l'elixón da n segoîa da 'na crâxi con l'artìcolo indeterminatîvo; pe quésto se scrîve co-în e co-îna (ez.: co-în amîgo, co-îna coæ; cómme i ezénpi móstran quand'a n dòppo co-i a l'é dentâle  alôa a i a l'é lónga, méntre s'a l'é velâre  a l'é cùrta.
MascolìnFeminìnScingolâreun, 'n, in, n'unn-a, 'na, ina, inn-a, n

 Articoli partitîvi 
MascolìnFeminìnScingolâredodaPlurâledide

 O nomme 
O sostantîvo in zenéize, cómme in italiàn, o l'é caraterizòu da doî géneri (mascolìn e feminìn) e doî nùmeri (scingolâre e plurâle), méntre o no prezénta, a diferénsa do grêgo antîgo, o nêutro e o doâle. No gh'é di câxi. A ciù pàrte de paròlle zenéixi a l'à o mæximo génere de corispondénti italiann-e, scibén che gh'é dötræ eceçioìn, prezenpio l'artâ (altare in italiàn), sciô (fiore in italiàn) e giàssa (ghiaccio in italiàn), che in zenéize én tutte paròlle feminìnn-e.

Vò-u chì cómme son e prinçipæ dexinénse di nómmi zenéixi:

Nomme scing. mascolìnNomme scing. feminìnNomme plu. mascolìnNomme plu. feminìnméistroméistraméistriméistrepoêtapoêtessapoêtipoêtessefàn eceçión i italianîximi cómme colêga ò giòmetraleitâleitæaleitæleitæefigeu/figgiofigêua/figgiafiggifiggeprofesôprofesôaprofesoîprofesôea parlâ corente a tende a'deuviâ ascì profesoressa e profesoressecugnòucugnâcugnæcugnæbacànbacann-abacann-ibacann-e

 O plurale di nommi: e regole 
Dòppo avéi vìsto e dexinénse pe genere e nùmero di nommi, òua se peu védde e regole generâli pò-u plurale di nommi.
+Regole generâli di plurali di nommiTerminaçion do scingolâreTerminaçion do plurâleEzenpio a-o scingolâreEzenpio a-o plurâle-o (mascolìn in -a)-iméistroméistri-a-ecarêgacarêghe-ô-oîprofesôprofesoî-â-æmainâmainæ-òu-æcugnòucugnæ-òu-oeipescòupescoéi-ou-ai / -eigànbougànbai / gànbei-on-oincansóncansoìn-an-encànchen-ze / -zo-xizenéize / mêzozenéixi / mêxi
De ciù a ciù pàrte di nommi che terminàn in -so ò -sso gh'àn o plurâle in -sci

 Plurali invariæ 
 -eu (o figeu → i figeu)
 -in (o scapìn → i scapìn)
 -æ (a veitæ → e veitæ)
 -ê (a mogê → e mogê)
 feminìn in -e (a ciâve → e ciâve)
-en (o terén → i terén)
-un (o comùn → i comùn)

 L'agetîvo 
I agetîvi vàn aprêuvo a-e mæxime régole di nómmi pò-u nùmero e pò-u génere.

 Agetîvi posescîvi 
+
Agetîvi posescîviPersonn-amascolìn scing.feminìn scing.mascolìn plufemminìn plu.1° scing.mæmæmæmæ2° scing.teu/tòteu/tòteu/tòteu/tò3° scing.seu/sòseu/sòseu/sòseu/sò1° plu.nòstronòstranòstrinòstre2° plu.vòstrovòstravòstrivòstre3° plu.seu/sòseu/sòseu/sòseu/sò

 E prepoxiçioin 

E prepoxiçioìn pròpie són quélle che gh'àn sénpre e sôlo a fonçión de prepoxiçión. Se divìdan in prepoxiçioìn sénplici e articolæ.

 E prepoxiçioin senplici 
 de
 a
 da
 in
 inte
 con 
 in sce
 pe
 tra
 fra

 E prepoxiçioin articolæ 
E prepoxiçioin articolæ son l'éxito de l'incóntro tra e prepoxiçioin senplici e i articoli determinatîvi. 

Vò-u lì l'elenco con tùtti i éxiti.
+E prepoxiçion articolæoal'iededodade l'dideaa-o (ò-u con prozodîa)a-aa l'a-ia-e (æ con prozodîa)dada-o (dò-u con prozodîa)da-ada l'da-ida-e (dæ con prozodîa)inne-o (italianîximo)ne-a (italianîximo)ne l' (italianîximo)ne-i (italianîximo)ne-e (italianîximo)inteintointainte l'intiinteconco-o co-a (co-â con prozodîa)con l'co-i (co-î con prozodîa)co-e (co-ê con prozodîa)in scêin sciôin sciâin sce l'in scîin scêpepe-o (pò-u con prozodîa)pe-a (pi-a con prozodîa)pe l'pe-ipe-etratra otra a tra l'tra itra efrafra ofra afra l'fra ifra e
Bezéugna tegnî conto che e prepoxiçioìn articolæ che son derivæ da-a prepoxiçión in, sàiva a dî: ne-o, ne-a, ne l', ne-i, ne-e, son fórme de l'Euttoçento in sciô modéllo de l'italiàn, pe sta motivaçion chì s'atrêuva ciù de spésso e prepoxiçioìn articolæ de inte. In ògni mòddo o l'é poscìbile atreuvâ, inti vêgi topònimi, quéste fórme, ancón vive, cómme ino Cànpo, ino Prión....

Quàrche prepoxiçioìn a l'é sogètta a-i cangiaménti da prozodîa. I cangiaménti so indicæ tra paréntexi.

In zenéize l'é poscìbile 'n ûzo pleonàstico de prepoxiçioìn, sàiva a dî che se peu adêuviâ de prepoxiçioìn in ciù in confrónto a l'italiàn. 

 Cómme t'ê bèlla Zêna vìsta de de lasciù
 Són chinòu de d'in létto
 Ghe n'é de bezéugno

 A prozodîa 
Émmo sentîo parlâ inte pàrti prìmma da prozodîa. Ma cös'a l'é?

Co-a paròlla prozodîa se inténde o stùdio de cómme a ven dîta tùtta-a frâze stàndo aténti a-i cangiaménti di soìn con riferiménto a-o tìnbro, a l'intensitæ, a-a duâta, a l'intonaçión e a l'acénto.

E cöse ciù inportànti che sucêde into zenéize de Zêna pe vîa da prozodîa són ste chi.

 Consonànte dógge che vêgnan sénce quànde s'atàcan a 'n'atra paròlla perché inte sto câxo se conpòrtan cómme se fîsan consonànte pretòniche: bèll'òmmo → bèl'òmmo; quéll'öxéllo → quél'öxéllo; vàddo in létto → vàd'in létto.
 O cangio da poziçión de l'acénto: dôe paròlle → doê paròlle.
 A craxi: quànde 'na paròlla ch'a finìsce pe vocâle a l'incóntra 'na paròlla ch'a l'incoménsa pe vocâle (ez.: L'é ciù bèllo-o strónscioò strôscio, in italiàn o l'é o torsolo chò-u cöo; Dàmme-a valîxe a mi → Dàmma-a valîx'a mi; Quànd'o a védde → Quand'o-â védde; Doî pe un → Doî péu-n)
 I cangiaménti couzæ da-a n velâre: A n velâre (n + consonànte) a l'acurtìsce de lóngo a vocâle finâle da scìlaba		precedénte:
 se a scìlaba precedénte a finìsce con un ditóngo chinànte (vocâle + semivocâle) a n velâre a l'elìdde a semivocâle;
 se a scìlaba precedénte a finìsce con 'na vocâle lónga a n velâre a l'acurtìsce. L'é 'n pö quéllo che sucêde inte paròle che finìscian pe æn ò ænn- inte quæ a létia æ a se lêze cùrta. Ezénpi: o l'é negòu into tréuggio → o l'é negòu 'nto tréuggio → o l'é negò'nto tréuggio; lasciæ pasâ, inbaràsso! → Lasciæ pasa'nbaràsso!
 A chéita de létie.

 I pronómmi 

O pronómme o l'é 'na pàrte variàbile do discórso ch'o s'adêuvia in càngio de 'n âtro eleménto da frâze, ch'o l'é de spésso o nómme.

O Bacìccia o torniâ domàn da Montéuzzo e o doviémmo andâ a pigiâlo a-a fermâta do célere

In zenéize o pronómme o l'é adeuviòu ànche quànde gh'é za prezénte o nómme ò o sogètto

O Bàcìccia o l'é èrto

O pronómme o se peu atreuvâ a-o càngio de âtri eleménti da frâze ascì:

 in ➔ predicâto verbâle

A l'êa derê a cantâ da 'n pö e l'aviéiva fæto tùtto o giórno

 in ➔ agetîvo

Aviéiva dovûo êse ciù bràva e de cóntra a no l'é stæta

 n'intêa ➔ propoxiçión

Dond'o l'é tò fræ? O no t'æ dîto nìnte?

Exìstan diferénti categorîe de pronómmi:
+Pronómmi personâliPersónn-aMascolìn e feminìnI scingolâreMiII scingolâreTiIII scingolâreLêI plurâleNiâtri / Noî / NoiâtriII plurâleViâtri / Voî / VoiâtriIII plurâleLiâtri / Loiâtri / Lô
Quànde o pronómme personâle o l'é segoîo da 'n vèrbo, pi-a 2a e a 3a persónn-a scingolâre, a l'éé prezénte 'na repetiçión

Ti t'ê pròprio 'n bezûgo

Ti t'æ pigiòu tùtte e palànche

Lê o l'êa a câza do Feipìn

Lê o s'adêscia tùtte e matìnn-e a sett'ôeTi t'adescjæ 'nsce l'éndego do matìnDa-a cansón A Çìmma do De André da l'album do 1990 Le Nuvole (E Nûvie)

(Fabrìçio De André)
+Pronómmi poscescîviPersonn-amascolìn scing.feminìn scing.mascolìn plufeminìn plu.1° scing.mæmæmæmæ2° scing.teu/tòteu/tòteu/tòteu/tò3° scing.seu/sòseu/sòseu/sòseu/sò1° plu.nòstronòstranòstrinòstre2° plu.vòstrovòstravòstrivòstre3° plu.seu/sòseu/sòseu/sòseu/sò

 Pronómmi demonstratîvi 
+QuéstoScingolârePlurâleMascolìnQuéstoQuéstiFeminìnQuéstaQuéste
+StoScingolârePlurâleMascolìnstostiFeminìnstaste
+QuélloScingolârePlurâleMascolìnquélloquélliFeminìnquéllaquélle
+MæximoScingolârePlurâleMascolìnmæximomæximiFeminìnmæximamæxime
Tànte vòtte mæximo o l'é sotantivòu: o mæximo

 Pronómmi interogatîvi 
 chi...? 
 cöse...?
 quànde...?
 cómme...?

 Pronómmi esclamatîvi 
 chi...!
 cöse...!
 quànde...!
 cómme...!

 Pronómmi relatîvi 
 che
 chi
 che o, ch'o, o quæ
 che a, ch'a, a quæ
 che, i quæ
che, e quæ

 Pronómmi indefinîi 
 quarchedùn, quarcùnquarcùn o s'adéuvia feua da çitæ de Zêna
 quàrche
 nisciùn/nisciùnn-a
 çèrtidùn, dötréi/dötræ, in pö de

 O verbo 
O vèrbo in zenéize o và coniugòu co-o sò sogètto pe génere e personn-a, ma no de lóngo! Defæti quànde o vèrbo o precéde o sogètto, o vèrbo o và misso a-o scingolâre mascolìn ànche se o sogètto o l'é a-o plurâle ò o l'é feminìn. Prezénpio, pò-u plurale: gh'é di figêu, gh'é de paròlle, chi ghe vegnîva e famìgge, lûxe e stélle in çê. Pò-u feminìn: l'é arivòu l'ôa, me scciupòu 'na coæ de lêze; ànche inta cansón Picon dagghe cianin a 'n çerto pónto o tèsto o dîxe: a stànsia dôve gh'é nasciûo mæ moæ: nasciûo e no nasciûa!

N' âtra régola aregoârda l'utilìzzo do vèrbo avéi in càngio de êse quànde o conpleménto ògetto o l'é raprezentòu da 'na particèlla pronominâle:se tradûe me l'ò acatòu e no me o son acatòu. Into mæximo mòddo se dixe a-o cheu o se l'à pigiâ e no a-o cheu o se l'é pigiâ; se l'an portâ via e no se a son portâ via, ecc.

In zenéize i doî vèrbi ouxiliâi prinçipâli son o vèrbo êse e o vèrbo avéi.

 Vèrbo êse 
+Vèrbo êseMòddo indicatîvoprezéntepasòuMi son
Ti t'ê

Lê o/a l'é

Niâtri/Noî/Noiâtri sémmo

Viâtri/Voî/Voiâtri séi

Liâtri/Loiâtri/Lô son / enMi son stæto / stæta
Ti t'ê stæto / stæta

Lê o/a l'é stæto / stæta

Niâtri/Noî/Noiâtri sémmo stæti / stæte

Viâtri/Voî/Voiâtri séi stæti / stæte

Liâtri/Loiâtri/Lô son stæti / stæteinperfèttotrapasòuMi êa / êo

Ti t'êi

Lê o/a l'êa

Niâtri/Noî/Noiâtri éimo / êmo (portoliàn) / éivimoZeneize do Caignàn, in particolâ de Scignôe de Caignàn

Viâtri/Voî/Voiâtri êi

Liâtri/Loiâtri/Lô êan / êoMi êa / êo stæto / stæta

Ti t'êi stæto / stæta

Lê o/a l'êa stæto / stæta

Niâtri/Noî/Noiâtri éimo / êmo / éivimo stæti / stæte

Viâtri/Voî/Voiâtri êi stæti / stæte

Liâtri/Loiâtri/Lô êan / êo stæti / stætefutûrofutûro anteriôreMi saiö / sö

Ti ti saiæ / sæ (portoliàn)ò saæ

Lê o/a saiâ / sâ (portoliàn)

Niâtri/Noî/Noiâtri saiêmo / sæmo (portoliàn)ò saiæmo / saæmo

Viâtri/Voî/Voiâtri saiéi / sai (portoliàn)ò saéi

Liâtri/Loiâtri/Lô saiàn / san (portoliàn)ò sânMi saiö / sö stæto / stæta

Ti ti saiæ / sæ (portoliàn) stæto / stæta

Lê o/a saiâ / sâ (portoliàn) stæto / stæta

Niâtri/Noî/Noiâtri saiêmo / sæmo (portoliàn) stæti / stæte

Viâtri/Voî/Voiâtri saiéi / sai (portoliàn) stæti / stæte

Liâtri/Loiâtri/Lô saiàn / san (portoliàn) stæti / stæteMòddo conzontîvoprezéntepasòuche mi ségge / sæ
che ti ti séggi

che lê o/a ségge / sæ

che niâtri/noî/noiâtri segémmo / séggimo

che viâtri/voî/voiâtri segéi / segiæ / séggi

che liâtri/loiâtri/lô séggian / séggenche mi ségge / sæ stæto / stæta

che ti ti séggi stæto / stæta

che lê o/a ségge / sæ stæto / stæta

che niâtri/noî/noiâtri segémmo / séggimo stæti / stæte

che viâtri/voî/voiâtri segéi / segiæ / séggi stæti / stæte

che liâtri/loiâtri/lô séggian / séggen stæti / stæteinperfèttotrapasòuche mi foîse / fîse
che ti ti foîsci / fîsci

che lê o/a foîse / fîse

che niâtri/noî/noiâtri foîscimo / fîscimo

che viâtri/voî/voiâtri foîsci / fîsci

che liâtri/loiâtri/lô foîsan / fîsanche mi foîse / fîse stæto / stæta

che ti ti foîsci / fîsci stæto / stæta

che lê o/a foîse / fîse stæto / stæta

che niâtri/noî/noiâtri foîscimo / fîscimo stæti / stæte

che viâtri/voî/voiâtri foîsci / fîsci stæti / stæte

che liâtri/loiâtri/lô foîsan / fîsan stæti / stæteMòddo condiçionâleprezéntepasòuMi saiéiva / saiæ / sàiva / sàja / sæ (portoliàn) / saiéivoanche saiéia / saæ

Ti ti saiêsci / sæsci (portoliàn)anche sàesci

Lê o/a saiéiva / saiæ / sàiva / sàja / sæ (portoliàn)anche saiéia / saæ

Niâtri/Noî/Noiâtri saiêscimo / sæscimo (portoliàn)anche sàescimo

Viâtri/Voî/Voiâtri saiêsci / sæsci (portoliàn)ò sàesci 

Liâtri/Loiâtri/Lô saiéivan / sàivan / sàjan / sæn (portoliàn)anche sàiscianMi saiéiva / saiæ / sàiva / sàja / sæ (portoliàn) / saiéivo stæto / stæta

Ti ti saiêsci / sæsci (portoliàn) stæto / stæta

Lê o/a saiéiva / saiæ / sàiva / sàja / sæ (portoliàn) stæto / stæta

Niâtri/Noî/Noiâtri saiêscimo / sæscimo (portoliàn) stæti / stæte

Viâtri/Voî/Voiâtri saiêsci / sæsci (portoliàn) stæti / stæte

Liâtri/Loiâtri/Lô saiéivan / sàivan / sàjan / sæn (portoliàn) stæti / stæteMòddo inperatîvoMòddo partiçìppioséggi ti
ch'o/a ségge lê

segémmo / séggimo niâtri/noî/noiâtri

segéi / segiæ / séggi viâtri/voî/voiâtri 

che séggian / séggen liâtri/loiâtri/lô prezéntepasòueséntem.s. stæto
f.s. stæta 

m.pl. stæti

f.pl. stæteMòddo geróndioMòddo infinîoprezéntepasòuprezéntepasòueséndom.s. eséndo stæto 
f.s. eséndo stæta 

m.pl. eséndo stæti 

f.pl. eséndo stæteêsem.s. êse stæto
f.s. êse stæta 

m.pl. êse stæti

f.pl. êse stæte
N.B.: A-o càngio de stæto / stæta / stæti / stæte, gh'é a poscibilitæ de sentî stòu / stâ / stéi / stæ, ò ancón, fêua de Zêna: stàtto / stàtta / stàtti / stàtte.

 Vèrbo avéi 
Mòddo indicatîvoprezéntepasòuMi ò
Ti t'æ

Lê o/a l'à

Niâtri/Noî/Noiâtri emmo

Viâtri/Voî/Voiâtri éi

Liâtri/Loiâtri/Lô ànMi ò avûo 
Ti t'æ avûo 

Lê o/a l'à avûo 

Niâtri/Noî/Noiâtri emmo avûo

Viâtri/Voî/Voiâtri éi avûo

Liâtri/Loiâtri/Lô àn avûoinperfèttotrapasòuMi avéiva / àiva / àja / avéivo / àivo

Ti t'avéivi / àivi

Lê o/a l'avéiva / àiva / àja

Niâtri/Noî/Noiâtri avéivimo / àivimo / àimo / avéimo

Viâtri/Voî/Voiâtri avéivi / àivi

Liâtri/Loiâtri/Lô avéivan / àivan / àjanMi avéiva / àiva / aja / avéivo / àivo avûo

Ti t'avéivi / àivi avûo

Lê o/a l'avéiva / àiva / àja avûo 

Niâtri/Noî/Noiâtri avéivimo / áivimu / àimo / avéimo avûo

Viâtri/Voî/Voiâtri avéivi / àivi avûo

Liâtri/Loiâtri/Lô avéivan / àivan / àjan avûofutûrofutûro anteriôreMi aviö / aiö

Ti ti aviæ / aiæ 

Lê o/a aviâ / aiâ

Niâtri/Noî/Noiâtri aviêmo / aiæmo 

Viâtri/Voî/Voiâtri aviéi / aiéi 

Liâtri/Loiâtri/Lô aviàn / aiàn Mi aviö / aiö avûo

Ti ti aviæ / aiæ avûo

Lê o/a aviâ / aiâ avûo

Niâtri/Noî/Noiâtri aviêmo / aiæmo avûo 

Viâtri/Voî/Voiâtri aviéi / aiéi avûo

Liâtri/Loiâtri/Lô aviàn / aiàn avûoMòddo conzontîvoprezéntepasòuche mi àgge 
che ti t'àggi

che lê o/a l'àgge

che niâtri/noî/noiâtri agémmo / àggimo

che viâtri/voî/voiâtri agéi / agiæ / aggi

che liâtri/loiâtri/lô àggian / àggenche mi àgge avûo
che ti t'àggi avûo

che lê o/a l'àgge avûo

che niâtri/noî/noiâtri agémmo / àggimo avûo

che viâtri/voî/voiâtri agéi / agiæ / aggi avûo

che liâtri/loiâtri/lô àggian / àggen avûoinperfèttotrapasòuche mi avesse / àise / æse
che ti t'avésci / àisci / æsci

che lê o/a avesse / àise / æse

che niâtri/noî/noiâtri avéscimo / àiscimo / æscimoò avessimo / æsimo / àisimo / àiscimo

che viâtri/voî/voiâtri avésci / àisci / æsciò avessi / àisi / æsi / àisi

che liâtri/loiâtri/lô avéssan / àisan / æsanò avesso / æso / àiso / àisanche mi avesse / àise / æse avûo
che ti t'avésci / àisci / æsci avûo

che lê o/a avesse / àise / æse avûo

che niâtri/noî/noiâtri avéscimo / àiscimo / æscimo avûo

che viâtri/voî/voiâtri avésci / àisci / æsciavûo

che liâtri/loiâtri/lô avéssan / àisan / æsanavûoMòddo condiçionâleprezéntepasòumi aviéiva / aviæ / aviéivo

ti t'aviêsci / aiésci / æsci

lê o l'aviéiva / aviæ / aiæ

niâtri/noî/noiâtri aviêscimo / aiéscimo / æscimo

viâtri/voî/voiâtri aviêsci / aiésci / æsci

liâtri/loiâtri/lô aviéivan / aviéscio / aviéscian ò àiscia / æscio / æscianmi aviéiva / aviæ / aviéivo avûo

ti t'aviêsci / aiésci / æsci avûo

lê o l'aviéiva / aviæ / aiæ avûo

niâtri/noî/noiâtri aviêscimo / aiéscimo / æscimo avûo

viâtri/voî/voiâtri aviêsci / aiésci / æsci avûo

liâtri/loiâtri/lô aviéivan / aviéscio / aviéscian avûoMòddo inperatîvoMòddo partiçìppioàggi ti
ch'o/a l'agge lê

agémmo / àggimo niâtri/noî/noiâtri

agéi / agiæ / aggi viâtri/voî/voiâtri 

che aggian / àggen liâtri/loiâtri/lô prezéntepasòuavéntem.s. avûo
f.s. avûa 

m.pl. avûi

f.pl. avûeMòddo geróndioMòddo infinîoprezéntepasòuprezéntepasòuavéndoavéndo avûoavéiavéi avûo

 E quàttro coniugaçioìn di vèrbi zenéixi 
In zenéize gh'é quàttro coniugaçioìn de vèrbi:

 I vérbi con l'infinîo ch'o tèrmina in -â (I coniogaçión)
 I vérbi con l'infinîo ch'o tèrmina in -éi (II coniogaçión)
 I vérbi con l'infinîo ch'o tèrmina in -e (III coniogaçión)
 I vérbi con l'infinîo ch'o tèrmina in -î (IV coniogaçión)

 I coniogaçión 
I vèrbi da prìmma coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in -â

 Vèrbo Parlâ 
Mòddo indicatîvoprezéntepasòuMi pàrlo
Ti ti pàrli

Lê o/a pàrla

Niâtri/Noî/Noiâtri parlémmo

Viâtri/Voî/Voiâtri parlæ

Liâtri/Loiâtri/Lô pàrlanMi ò parlòu 
Ti t'æ parlòu 

Lê o/a l'à parlòu 

Niâtri/Noî/Noiâtri emmo parlòu

Viâtri/Voî/Voiâtri éi parlòu

Liâtri/Loiâtri/Lô àn parlòuinperfèttotrapasòuMi parlâva / parlâvo

Ti ti parlâvi

Lê o/a parlâva

Niâtri/Noî/Noiâtri parlâvimo

Viâtri/Voî/Voiâtri parlâvi

Liâtri/Loiâtri/Lô parlâvanMi avéiva / àiva / aja / avéivo / àivo parlòu

Ti t'avéivi / àivi parlòu

Lê o/a l'avéiva / àiva / àja parlòu 

Niâtri/Noî/Noiâtri avéivimo / áivimu / àimo / avéimo parlòu

Viâtri/Voî/Voiâtri avéivi / àivi parlòu

Liâtri/Loiâtri/Lô avéivan / àivan / àjan parlòufutûrofutûro anteriôreMi parliö

Ti ti parliæ 

Lê o/a parliâ

Niâtri/Noî/Noiâtri parliêmo 

Viâtri/Voî/Voiâtri parliéi 

Liâtri/Loiâtri/Lô parliànMi aviö / aiö parlòu

Ti ti aviæ / aiæ parlòu

Lê o/a aviâ / aiâ parlòu

Niâtri/Noî/Noiâtri aviêmo / aiæmo parlòu 

Viâtri/Voî/Voiâtri aviéi / aiéi parlòu

Liâtri/Loiâtri/Lô aviàn / aiàn parlòuMòddo conzontîvoprezéntepasòuche mi pàrle 
che ti ti pàrli

che lê o/a pàrle

che niâtri/noî/noiâtri parlémmo 

che viâtri/voî/voiâtri parlæ

che liâtri/loiâtri/lô pàrlanche mi àgge parlòu
che ti t'àggi parlòu

che lê o/a l'àgge parlòu

che niâtri/noî/noiâtri agémmo / àggimo parlòu

che viâtri/voî/voiâtri agéi / agiæ / aggi parlòu

che liâtri/loiâtri/lô àggian / àggen parlòuinperfèttotrapasòuche mi parlésse / àise / æse
che ti ti parlésci / parléssi

che lê o/a parlésse 

che niâtri/noî/noiâtri parléscimo 

che viâtri/voî/voiâtri parlésci / parléssi

che liâtri/loiâtri/lô parléssan / pàrlen che mi avesse / àise / æse parlòu
che ti t'avésci / àisci / æsci parlòu

che lê o/a avesse / àise / æse parlòu

che niâtri/noî/noiâtri avéscimo / àiscimo / æscimo parlòu

che viâtri/voî/voiâtri avésci / àisci / æsci parlòu

che liâtri/loiâtri/lô avéssan / àisan / æsan parlòuMòddo condiçionâleprezéntepasòumi parliéiva / parliæ / parliéivo

ti ti parliêsci

lê o parliéiva / parliæ

niâtri/noî/noiâtri parliêscimo 

viâtri/voî/voiâtri aviêsci / aiésci / æsci

liâtri/loiâtri/lô parliéivan / parliéscio / parliéscianmi aviéiva / aviæ / aviéivo parlòu

ti t'aviêsci / aiésci / æsci parlòu

lê o l'aviéiva / aviæ / aiæ parlòu

niâtri/noî/noiâtri aviêscimo / aiéscimo / æscimo parlòu

viâtri/voî/voiâtri aviêsci / aiésci / æsci parlòu

liâtri/loiâtri/lô aviéivan / aviéscio / aviéscian parlòuMòddo inperatîvoMòddo partiçìppiopàrli ti (parlighe ti)
ch'o/a pàrle lê

parlémmo niâtri/noî/noiâtri

parlæ viâtri/voî/voiâtri 

che pàrlan / pàrlo / pàrlen liâtri/loiâtri/lô prezéntepasòuparlànteparlòuMòddo geróndioMòddo infinîoprezéntepasòuprezéntepasòuparlàndoavéndo parlòuparlâavéi parlòu
 II coniogaçión 
I vèrbi da segónda coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in -éi.

 Vèrbo Taxéi 
Mòddo indicatîvoprezéntepasòuMi tâxo
Ti ti tâxi

Lê o/a tâxe

Niâtri/Noî/Noiâtri taxémmo

Viâtri/Voî/Voiâtri taxéi

Liâtri/Loiâtri/Lô tâxanMi ò taxûo 
Ti t'æ taxûo 

Lê o/a l'à taxûo 

Niâtri/Noî/Noiâtri emmo taxûo

Viâtri/Voî/Voiâtri éi taxûo

Liâtri/Loiâtri/Lô àn taxûoinperfèttotrapasòuMi taxéiva / taxéivo / taxéia

Ti ti taxéivi / taxéi

Lê o/a taxéiva / taxéia

Niâtri/Noî/Noiâtri taxéivimo / taxéimo

Viâtri/Voî/Voiâtri taxéivi / taxéi

Liâtri/Loiâtri/Lô taxéivan / taxéio / taxéianMi avéiva / àiva / aja / avéivo / àivo taxûo

Ti t'avéivi / àivi taxûo

Lê o/a l'avéiva / àiva / àja taxûo 

Niâtri/Noî/Noiâtri avéivimo / áivimu / àimo / avéimo taxûo

Viâtri/Voî/Voiâtri avéivi / àivi taxûo

Liâtri/Loiâtri/Lô avéivan / àivan / àjan taxûofutûrofutûro anteriôreMi taxiö

Ti ti taxiæ 

Lê o/a taxiâ

Niâtri/Noî/Noiâtri taxiêmo 

Viâtri/Voî/Voiâtri taxiéi 

Liâtri/Loiâtri/Lô taxiànMi aviö / aiö taxûo

Ti ti aviæ / aiæ taxûo

Lê o/a aviâ / aiâ taxûo

Niâtri/Noî/Noiâtri aviêmo / aiæmo taxûo 

Viâtri/Voî/Voiâtri aviéi / aiéi taxûo

Liâtri/Loiâtri/Lô aviàn / aiàn taxûoMòddo conzontîvoprezéntepasòuche mi tâxe 
che ti ti tâxi

che lê o/a tâxe

che niâtri/noî/noiâtri taxémmo 

che viâtri/voî/voiâtri taxéi / taxæ

che liâtri/loiâtri/lô tâxan / tâxen / tâxoche mi àgge taxûo
che ti t'àggi taxûo

che lê o/a l'àgge taxûo

che niâtri/noî/noiâtri agémmo / àggimo taxûo

che viâtri/voî/voiâtri agéi / agiæ / aggi taxûo

che liâtri/loiâtri/lô àggian / àggen taxûoinperfèttotrapasòuche mi taxésse 
che ti ti taxésci / taxéssi

che lê o/a taxésse 

che niâtri/noî/noiâtri taxéscimo / taxéssimo 

che viâtri/voî/voiâtri taxésci / taxéssi

che liâtri/loiâtri/lô taxéssan / taxéssoche mi avesse / àise / æse taxûo
che ti t'avésci / àisci / æsci taxûo

che lê o/a avesse / àise / æse taxûo

che niâtri/noî/noiâtri avéscimo / àiscimo / æscimo taxûo

che viâtri/voî/voiâtri avésci / àisci / æsci taxûo

che liâtri/loiâtri/lô avéssan / àisan / æsan taxûoMòddo condiçionâleprezéntepasòumi taxiéiva / taxiæ / taxiéivo 
ti ti taxiêsci

lê o/a taxiéiva / taxiæ 

niâtri/noî/noiâtri taxiêscimo

viâtri/voî/voiâtri taxiêsci 

liâtri/loiâtri/lô taxiéivan / taxiéscio / taxiéscianmi aviéiva / aviæ / aviéivo taxûo

ti t'aviêsci / aiésci / æsci taxûo

lê o l'aviéiva / aviæ / aiæ taxûo

niâtri/noî/noiâtri aviêscimo / aiéscimo / æscimo taxûo

viâtri/voî/voiâtri aviêsci / aiésci / æsci taxûo

liâtri/loiâtri/lô aviéivan / aviéscio / aviéscian taxûoMòddo inperatîvoMòddo partiçìppiotâxi ti 
ch'o/a tâxe lê

taxémmo niâtri/noî/noiâtri

taxéi / taxæ viâtri/voî/voiâtri 

che tâxan / tâxo / tâxen liâtri/loiâtri/lô prezéntepasòutaxéntetaxûoMòddo geróndioMòddo infinîoprezéntepasòuprezéntepasòutaxéndoavéndo taxûotaxéiavéi taxûo
 III coniogaçión 
I vèrbi da tèrsa coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in -e.

 Vèrbo Vénde 
Mòddo indicatîvoprezéntepasòuMi véndo
Ti ti véndi

Lê o/a vénde

Niâtri/Noî/Noiâtri vendémmo

Viâtri/Voî/Voiâtri vendéi

Liâtri/Loiâtri/Lô véndanMi ò vendûo 
Ti t'æ vendûo 

Lê o/a l'à vendûo 

Niâtri/Noî/Noiâtri emmo vendûo

Viâtri/Voî/Voiâtri éi vendûo

Liâtri/Loiâtri/Lô àn vendûoinperfèttotrapasòuMi vendéiva / vendéivo / vendéia

Ti ti vendéivi / vendéi

Lê o/a vendéiva / vendéia

Niâtri/Noî/Noiâtri vendéivimo / vendéimo

Viâtri/Voî/Voiâtri vendéivi / vendéi

Liâtri/Loiâtri/Lô vendéivan / vendéio / vendéianMi avéiva / àiva / aja / avéivo / àivo vendûo

Ti t'avéivi / àivi vendûo

Lê o/a l'avéiva / àiva / àja vendûo 

Niâtri/Noî/Noiâtri avéivimo / áivimu / àimo / avéimo vendûo

Viâtri/Voî/Voiâtri avéivi / àivi vendûo

Liâtri/Loiâtri/Lô avéivan / àivan / àjan vendûofutûrofutûro anteriôreMi vendiö

Ti ti vendiæ 

Lê o/a vendiâ

Niâtri/Noî/Noiâtri vendiêmo 

Viâtri/Voî/Voiâtri vendiéi 

Liâtri/Loiâtri/Lô vendiànMi aviö / aiö vendûo

Ti ti aviæ / aiæ vendûo

Lê o/a aviâ / aiâ vendûo

Niâtri/Noî/Noiâtri aviêmo / aiæmo vendûo 

Viâtri/Voî/Voiâtri aviéi / aiéi vendûo

Liâtri/Loiâtri/Lô aviàn / aiàn vendûoMòddo conzontîvoprezéntepasòuche mi vénde 
che ti ti véndi

che lê o/a vénde

che niâtri/noî/noiâtri véndémmo 

che viâtri/voî/voiâtri véndéi / vendæ

che liâtri/loiâtri/lô véndan / vénden / véndoche mi àgge vendûo
che ti t'àggi vendûo

che lê o/a l'àgge vendûo

che niâtri/noî/noiâtri agémmo / àggimo vendûo

che viâtri/voî/voiâtri agéi / agiæ / aggi vendûo

che liâtri/loiâtri/lô àggian / àggen vendûoinperfèttotrapasòuche mi vendésse 
che ti ti vendésci / vendéssi

che lê o/a taxésse 

che niâtri/noî/noiâtri vendéscimo / vendéssimo 

che viâtri/voî/voiâtri vendésci / vendéssi

che liâtri/loiâtri/lô vendéssan / vendéssoche mi avesse / àise / æse vendûo
che ti t'avésci / àisci / æsci vendûo

che lê o/a avesse / àise / æse vendûo

che niâtri/noî/noiâtri avéscimo / àiscimo / æscimo vendûo

che viâtri/voî/voiâtri avésci / àisci / æsci vendûo

che liâtri/loiâtri/lô avéssan / àisan / æsan vendûoMòddo condiçionâleprezéntepasòumi vendiéiva / vendiæ / vendiéivo
ti ti vendiêsci 

lê o/a vendiéiva / vendiæ 

niâtri/noî/noiâtri vendiêscimo

viâtri/voî/voiâtri vendiêsci 

liâtri/loiâtri/lô vendiéivan / vendiéscio / vendiéscianmi aviéiva / aviæ / aviéivo vendûo

ti t'aviêsci / aiésci / æsci vendûo

lê o l'aviéiva / aviæ / aiæ vendûo

niâtri/noî/noiâtri aviêscimo / aiéscimo / æscimo vendûo

viâtri/voî/voiâtri aviêsci / aiésci / æsci vendûo

liâtri/loiâtri/lô aviéivan / aviéscio / aviéscian vendûoMòddo inperatîvoMòddo partiçìppiovéndi ti 
ch'o/a vénde lê

vendémmo niâtri/noî/noiâtri

vendéi / vendæ viâtri/voî/voiâtri 

che véndan / véndo / vénden liâtri/loiâtri/lô prezéntepasòuvendéntevendûoMòddo geróndioMòddo infinîoprezéntepasòuprezéntepasòuvendéndoavéndo vendûovéndeavéi vendûo

 IV coniogaçión 
I vèrbi da quàrta coniogaçión son caraterizæ da-a terminaçión de l'infinîo in -î.

A IV coniogaçión a l'é fòscia a ciù despægia e particolâ se a confrontémmo co-e âtre coniogaçioìn inta sò fórma regolâre. Sto fæto chîe o l'é dovûo a-a prezénça da i inta réixe do vèrbo ch'ariésce a cangiâ e a rénde despæge e terminaçioìn di ténpi verbâli. 

 Vèrbo Sentî 
Mòddo indicatîvoprezéntepasòuMi sénto
Ti ti sénti

Lê o/a sénte

Niâtri/Noî/Noiâtri sentémmo

Viâtri/Voî/Voiâtri sentéi / sentî

Liâtri/Loiâtri/Lô séntan / séntoMi ò sentîo 
Ti t'æ sentîo 

Lê o/a l'à sentîo 

Niâtri/Noî/Noiâtri emmo sentîo

Viâtri/Voî/Voiâtri éi sentîo

Liâtri/Loiâtri/Lô àn sentîoinperfèttotrapasòuMi sentîva / sentîvo / sentîa

Ti ti sentîvi / sentîi

Lê o/a sentîva / sentîa

Niâtri/Noî/Noiâtri sentîvimo / sentîmo

Viâtri/Voî/Voiâtri sentîvi / sentîi

Liâtri/Loiâtri/Lô sentîvan / sentîvo / sentîanMi avéiva / àiva / aja / avéivo / àivo sentîo

Ti t'avéivi / àivi sentîo

Lê o/a l'avéiva / àiva / àja sentîo 

Niâtri/Noî/Noiâtri avéivimo / áivimu / àimo / avéimo sentîo

Viâtri/Voî/Voiâtri avéivi / àivi sentîo

Liâtri/Loiâtri/Lô avéivan / àivan / àjan sentîofutûrofutûro anteriôreMi sentiö

Ti ti sentiæ 

Lê o/a sentiâ

Niâtri/Noî/Noiâtri sentiêmo 

Viâtri/Voî/Voiâtri sentiéi 

Liâtri/Loiâtri/Lô sentiànMi aviö / aiö sentîo

Ti ti aviæ / aiæ sentîo

Lê o/a aviâ / aiâ sentîo

Niâtri/Noî/Noiâtri aviêmo / aiæmo sentîo 

Viâtri/Voî/Voiâtri aviéi / aiéi sentîo

Liâtri/Loiâtri/Lô aviàn / aiàn sentîoMòddo conzontîvoprezéntepasòuche mi sénte 
che ti ti sénti

che lê o/a sénte

che niâtri/noî/noiâtri sentìmmo 

che viâtri/voî/voiâtri sentî / vendæ

che liâtri/loiâtri/lô séntan / sénten / séntoche mi àgge sentîo
che ti t'àggi sentîo

che lê o/a l'àgge sentîo

che niâtri/noî/noiâtri agémmo / àggimo sentîo

che viâtri/voî/voiâtri agéi / agiæ / aggi sentîo

che liâtri/loiâtri/lô àggian / àggen sentîoinperfèttotrapasòuche mi sentìsse 
che ti sentìsci / sentìssi

che lê o/a sentìsse 

che niâtri/noî/noiâtri sentìscimo / sentìssimo 

che viâtri/voî/voiâtri sentìsci / sentìssi

che liâtri/loiâtri/lô sentìssan / sentìssoche mi avesse / àise / æse sentîo
che ti t'avésci / àisci / æsci sentîo

che lê o/a avesse / àise / æse sentîo

che niâtri/noî/noiâtri avéscimo / àiscimo / æscimo sentîo

che viâtri/voî/voiâtri avésci / àisci / æsci sentîo

che liâtri/loiâtri/lô avéssan / àisan / æsan sentîoMòddo condiçionâleprezéntepasòumi sentiéiva / sentiæ / sentiéivo
ti ti sentiêsci 

lê o/a sentiéiva / sentiæ 

niâtri/noî/noiâtri sentiêscimo

viâtri/voî/voiâtri sentiêsci 

liâtri/loiâtri/lô sentiéivan / sentiéscio / sentiéscianmi aviéiva / aviæ / aviéivo sentîo

ti t'aviêsci / aiésci / æsci sentîo

lê o l'aviéiva / aviæ / aiæ sentîo

niâtri/noî/noiâtri aviêscimo / aiéscimo / æscimo sentîo

viâtri/voî/voiâtri aviêsci / aiésci / æsci sentîo

liâtri/loiâtri/lô aviéivan / aviéscio / aviéscian sentîoMòddo inperatîvoMòddo partiçìppiosénti ti 
ch'o/a sénte lê

sentimmo niâtri/noî/noiâtri

sentî / vendæ viâtri/voî/voiâtri 

che séntan /sénten / sénto liâtri/loiâtri/lô prezéntepasòusenténtesentîoMòddo geróndioMòddo infinîoprezéntepasòuprezéntepasòusenténdoavéndo sentîosentîavéi sentîo
 Pasòu remöto 
In òrìgine gh'êa ascì, comme in italian, o pasòu remòto, o quæ o l'é stæto abandonòu into parlâ into XIX sécolo.

-â-éi-e-îmi -éi -ésse -éi -iiti -àsci -ésci -ésci -ìscilê -ò -é -é -ìnoiâtri -àscimo -éscimo -éscimo -ìscimovoiâtri -àsci -ésci -ésci -ìsciloiâtri -ón -én -én -ìn

 Nòtte 
 Nòtte esplicatîve 

 Nòtte bibliografiche 

 Vôxe corelæ 
 Léngoa zenéize
 Léngoa ligure
 Fonologîa ligure

 Colegaménti estèrni 




Categorîa:Gramàtica lìgure
Categorîa:Lengua zeneise