Arbêa

Arbea (Albéra Lìgure in italian) u l'è 'n paize ch'u gh'à 301 abitanti e u s'tröva inta Pruvinsa d'Alesandria inte l'ota val Borbeia.

 Giugrafîa 

U centru abitou u l'è intu puntu dunde l'Arbiöa (in riò ch'u nasa suvra a-a frascion d'Vurpouia, sutta a-u munte Giajeu) a va drentu a-u Burbèia. L'Arbiöa a divide Arbea da-a frascion d'San Martìn, ch'a l'è sünt’a riva drita, anche s'i vegnu spessu considerè in paize ünicu.

 Stoia 
U numme “Arbea” u gh'a n'urigine ben ben antiga: u prefissu "Alb" u vrèIn zeneize "voeiva": A Arbea a tersa persun-na singulare du pasou indicativo (levou a quarta coniugasciun) a finisce pe "è", mentre u sun "u" () semiconsonànticu u l'e de spessu cangiou in "r". indicò, pre-i antighi Liguri, u centru ciü impurtante de tribü, mentre "arius" u l'e in süfissu d'apartenensa. Infèti u pò ch'i Ligüri i agian fundou Arbea za in giu a-u 1000 a.c., pru ciü dunde ouva u gh'è a frascion d'San Martin.

A-a meitè du  XV seculu l’è cminsou  u tempu di Feudi Imperioli Liguri, ma Arbea, a diferensa de tütti i otri feudi da vale, ch’i eu sutta a l’imperatù, u l'ea feudu du Papa. U feudu u l’ea aministrou da ‘n prevustu, ch’u gniva spessu da impurtanti famije zeneizi o turtuneizi.  Sta situasciun chi l’è andò avanti fin a l'abulisciun di feudi imperioli du löiu du 1797. Da-u 1797  a-u 1805 u l'a fètu pòrte da Repübrica Ligure demucratica, agregou a-u capitanòtu di Munti Liguri cun sede a-a Ruchetta, pö fin' a-u 1814 u l'ea sutta l'inpero napuleunicu fandu pòrte du circunduio d'Nêuve, dipartimentu de Zena, e da-u 1815 pòrte du Regnu de Sardegna inta Divisiun deZena, Pruvinsa d'Növe. Du 1859 u l'e stou inclüzu inta Pruvinsa d'Alesandria.

 Pòsti de interesse 
 A geza d'San Gioani Batista. A geza ch'òuva a premmu vegghe a l'è stò custruija a cmensò da-u '500 da-a famija zeneize di Fieschi, intu mezmu postu dunde primma a s'trovè quâ vegia, da quòle a gh'emmu nutisce za da-u X seculu. U canpanin, culurou cu-u stile giònu e röza zeneize, i l'an finiju du 1690.
 A geza d'Vendèrsi. A gezetta di Santi Furtunou e Mateu d'Vendèrsi a pò ch'a gh'agge n'urìgine ancun ciü antiga de quâ d'Arbea. Cumme l'è ditu da Utun II inte 'n diploma du 976, a l'ea stò caciò zü a perversi hominibus (furse Saracìn) za inti primmi quarant'ani du X seculu. A-a meitè du mezmu seculu a n'l'ea tegnijaTegnûa: i partiçìppi che in zenéize finìscian pe "ûo" subìscian o iòtacìsmo in "ìio". nòPe negâ in Arbêa s'adêuvia squæxi senpre 'na doggia negaçión, de spesso azonzéndo 'n "nò" dòppo o vèrbo (es. io sono = mi a son, io non sono = mi a n'son nò). ben e a l'ea quezi du tüttu abandunò: u diza licsincoscì: se però a pòula a vêgne prìmma do nomme de spesso se dîxe "csì" (coscì comme= csì côme). u vescuvu de Turtun-na Gineprandu inte 'n'attu dunde u s'pö leze asin ch'u l'avè ordinou ch'i gh'andessan di prèvi a stòghe. Du 1157 u Papa Adriano IV u canbia a dedicaçisciun da geza da San Peu (ch'u l'ea u numme originoiu) a San Furtonou martire, e osse du quòle i eu conservè lì drentu za da primma du 926. Doupu, a tradisciun a cunta che a geza a segge stò caciò zü da 'na lübialìggia in zenéize, scibén che in Arbêa a gh'à ciù o scignificòu de frana che de burrone.. Du vegiu munesté u n’ resta ninte, levou o fètu che anche ouva u pòstu dunde u s'trovè (ciü in çimma a-e ca du mudèrnu paize d'Vendèrsi) u l'è ciamou "Pian di Prèvi". A gezetta ch'a gh'é ouva a l'è stò tiò sü a cmensò da-u '700, doupu che za du '400 i n'aveivu custruija 'n'òtra intu mezmo postu.

 Ecunumia 
L'ecunumia du paize a l'è bazò sünt l'agricultüa e l'alevamentu. In Arbea a s'cultîva a fazòula"fazolàn-a" inta bòssa Val Borbàia, "faxoæla" in zenéize, ch'a l'è squezi paegia a-u fazö biancu d'Spàgna, ma ciü grousa. In tempu a gniva 'rguieitaPartiçìpio pasòu de "rghêuie", in zenéize rachéugge. inte tüttu u teritoiu du cumün, inchö prinsipalmente inta frasciun d'Figìn (u gh'è 'na varietè ciamò propiu "bianca d'Figin"). Ötri prodüti tìpichi i én a patöta quarantînn-na bianca zenéize, o Timuasu (in tipu de üga bianca) e a pumma Corla, ch'a l'è 'na varietæ tìpica dl'Apenin Ligüre. Fra i vòri furmagi i ciü rinumè i en u Montébore e a Molânn-na, a quole, in tempu, a l'ea purtò fin a Récco percurìndo a via da sò, dunde a l'ea drêuvò p'fò a figasa cu-u furmagiu.

 Coltüa 
A Arbea u s'porla ancun a lengua ligüre, csì 'me l'è stò scrîta ista pagina chei. Anche a cuzin-na a l'è prinsipalmente ligüre. Chi u gh'é 'n ezempiu de cumme u s’porla a Arbea.

 Feste e fee 
U santu patrun u l'è San Giuani Batista, ch'u s'festezza a-i 24 de Zügnu; a seia primma da festa u s'fa in falò intl'Arbiöa. Fin-a i ani '70, quande u gh'ea ciü gente, i falò i eu dui, iün da-a porte d'San Martin e iün inte qua d'Arbea: u s'fè csì 'na gora, anche bastansa aseiza, dunde a guognò l'ea u fögu ciü grande e belu, o ch'u se smurtè ciü tordi. I falò però i brüzeivu tütta a nöute e a-a fin nisün u savè ben dì quole u s'ea smurtò primma.

A-a fin d'agustu u vegna organizou, inta frasciun du Moìn d'Santamâia, a Festa du pan, dunde u l'è vendiju u pan fetu in ca da-e famije d'Arbea. U s'pö asin vegghe in funsciun u vegiu muin a ègua ch'u da u numme a-u burgu.

De stè, da-i ani nuvanta fin a-a segunda meitè di ani duimia, a SpìndoaFraçion d'Arbêa. In italiàn: Spìnola u s'curiva a cursa di gaampi. I gaampi i eu drövè 'n tempu p'andò inti campi e inti boschi da l'otra porte du Burbeia quande l'egua a l'ea erta e freida e u n's'prè nò andoghe drentu a pe. P'fò a cursa i cinteivu 'n tuccu d'giea in manea ch'u s'pasesse ciü d'na vota drent'a l'egua: i cuncurenti, ch'i gnivu da-i paizi che 'n tenpu i feivu porte de "strè da sò", i partivu iün doupo l'otru e u guognè chi finiva u percursu intu tempu minù.

 Curiuzitæ 
Inte l'ota vale i abitanti d'Arbêa i en ciamè pe schersu "Testun". Istu nu,me u l'è ligou a-a tradisciun d'mette sünt l'otò da geza di büsti prâ festa di Corpi Santi.

 Vôxe corelæ 
 Val Borbêa

 Notte 
Notte a-o tèsto

Notte bibliografiche

 Ötri progetti