Unsu

Ùnsu (Onzo in italian) u l'è in cumün ch'u se tröva inta pruvincia de Savuna e u gh'à 219 abitanti (dàtti agiurnài au 2019).

 Geugrafìa 
U teritò(r)iu de Unsu u l'è scitüàu inta meddia valâ de l'A(r)oscia, u se tröva a 410 m in sciu livellu du mâ, intu versante meridiunale du munte de Castel'Èrmu, ascì dìtu "Pezu Grande" (1092 m). Se cumpune de dife(r)ènti frasiùi, scicumme ch'u l'è in cumün sparsu: a sêde da cumüna a se tröva inta ciü grossa, ch'a l'è chélla du Capìttu.

Vixin a Menezzu u l'è presènte in bacìn artificiale, a tòstu 600 m in sciu livellu du mâ, bèn bèn frequentàu pe'u turismu e a pesca spurtiva, ch'u funsiùna ascì pe' pigliâghe l'aigua pe'i scìti a l'ingì(r)u.

 Cunfin 
U teritò(r)iu de Unsu u cunfìna a setentriùn cun Naxìn, a nord est cun Castergiancu, a levante u cunfìna cun Utuvé e Vendùn, mèntre a meridiun cun Casanöva, a punènte invece cun L'Âguglia (IM) e Ransu (IM).

 Frasiùi 

E burgàe ch'i furma u cumün de Unsu e sun U Capìttu, A Costa, Menezzu, Ponteruttu, Va(r)avu de Surva e Va(r)avu de Sutta.

Cun ste chi u teritò(r)iu cumünâle u và a cröve 8,23 chilometri quàddri (km2) inte tüttu.

 Stò(r)ia 
U cumün de Unsu u vegne mensciunàu pe'a primma vòtta inte l'ànnu 1000, zà inse(r)ìu inti dumini de Bunifassiu du Vastu, u vegne de contu sutta ai marchesi de Clavesana, ch'i l'han facciu custruì u castéllu du pòstu. I sa(r)àn sti chi a infeudà i Seulla de Arbenga, pöi padrui ascì de autre lucalitàe vixìne, cumme Àutu e Cravaüna. U nòmme u ne vegni(r)éa dunca da Onze ("unze"), scicumme che u l'é(r)a u cumün nüme(r)u unze a furmà u cuntadu sutta au duminiu di Clavesana.

A partì dau 1393 u feudu lucâle u vegne vendüu dai marchesi aa Repübbrica de Zena, pe' cangià duminasiùn intu 1402, quand'i riva di Del Carretto de Finâ, che pöi i venden u paìse au Marchesàu de Sücca(r)ellu. U duminiu in sce Unsu di Del Carretto u nu dü(r)a, perché a Repübbrica de Zena a catta turna u feudu, metendu(r)u sutta a giü(r)isdisiùn da Cêve, intu 1581. U duminiu zenese u nu u pòrta a gròsci vantàggi pe'a pupulasiùn du postu, che ducca a decidde de guvernâse pe' sò còntu, pagandu giüste e palànche versàe dai zenesi pe' pià u feudu dai marchesi de Sücca(r)ellu.

Inte stu mòddu Unsu a s'è dìccia libe(r)a cumüna, tantu che u vegne firmàu di editti, dunde u paìse u cumpa(r)ìsce cumme Repübbrica de Unsu. Dü(r)ante stu periudu chi i nu mancan i forti cuntatti cu'u capitanàu da Cêve, grassie ai consu(r)i lucàli, scicumme che l'aministrasiùn giüdisia(r)ia a rèsta in màn ai zenesi, ch'i dumandan dunca 200 scüddi pe' ànnu. A duminasiùn demucratica autonoma a dü(r)a pe' tòstu dui seculi, fin a l'arìvu de trüppe fransesi guidàe da Napuleùn Bunaparte. Cun a furmasiùn da növa Repübbrica Ligü(r)e u fenisce inta giürisdisiùn da Sènta, cun capitâle Arbenga, venèndu sêde du cantùn lucâle, ch'i ne faxevan parte ascì i cumüi da vixin (Vendùn, Pûgli, Basé(r)ega, Ce(r)érsa, L'Âguglia e Salìn), cun quarchedün de sti chi ch'u pàssa poi au cantun de Rànsu.

Stu chi u vegne poi destacàu da l'influensa ingàuna, pe' entrà a fa parte da giürisdisiùn de Inéja, fin a l'Impe(r)u Fransese, quande u teritò(r)iu lucâle u vegne purtàu sutta au Dipartimèntu de Muntenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, cumpresu inta pruvincia d'Arbenga, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu d'Arbenga e poi inta pruvincia de Savuna. Doppu u segundu cunflittu u va a fà parte da Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e u 2008 u l'ha fau parte da Cumünitài muntana Ingauna e, fin au 2011 de chella du Punente Savunese, quande sti enti chi i sun stài suprèssi.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Minu(r)ànse fu(r)èste 
Segundu u ISTAT, ai 31 de dixèmbre du 2014, a Unsu u gh'è 21 rexidènti fu(r)èsti.

 Cugnòmmi ciü difüsi 
I cugnommi ciü difüsi a Unsu i sun: Vignola, Ferrari, Arnaldi, Bronda e Gagliolo.

 Pòsti de interesse 
 Architetü(r)e religiuse 

Cumme gêxa Unsu u fà parte da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia e g'ha numma che ina parocchia ch'a cröve tüttu u te(r)ito(r)iu du cumün.
 Gexa paruchiàle de San Martin inta lucalitài du Capìttu. Cun furme ba(r)ocche, a conserva due stàtue de l'artista zenese Anton Maria Maragliano.
 U(r)ato(r)iu de San Lu(r)ensu, au Capìttu.
 Capella de l'Imaculâ Cuncesiùn, au Capìttu.
 Capella di Santi Cosma e Damiàn, aa Costa.
 Capella da Madonna de Grassie, inta frasiùn de Menezzu, da vixin au lagu cu'u mèximu nomme.
 Capella de San Calocciu in scia simma du Castél'Ermu, ai cunfin amministratìvi cun Vendùn.

 Architetü(r)e militari 
 Rèsti du castellu di Clavesana surva aa lucalitàe du Capìttu. U serviva cumme pustasiùn difensciva, grassie ascì ae due tûre, a primma a base reunda e a segunda utagunale.

 Ecunumìa 
Se basa u ciü tantu in sce l'ativitàe da campagna, cun prudusiùn de vin e ö(r)iu. E nu mancan pöi e castagne e i furmaggi, ch'i ne vegne dae bestie.

 Cultüa 
 Dialettu de Ùnsu 

U dialettu parlàu a Unsu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligü(r)e de sentru punènte, u presenta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stu(r)icamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impe(r)ia.

 Moddi de dì 

Stu chi u l'è in di mòddi de dì tipici de Unsu, u vö dì andà lesti, scimile au dìtu italian "andare a tavoletta", dunde peò se duvéa u termine "ciòn", che u l'è de derivasiùn imperiese, e u se tradüxe cun l'arbenganese "ciòddu" (ciöo in zenese).

 Feste e fe(r)e 
 Festa de San Martin: a ciü grossa festa du paìse a se tegne pé festezà u santu du paìse, cun a celebrasiùn religiusa e a prucesciùn pe'e vie du Capittu.
 Festa da Madonna da Mise(r)icò(r)dia, urganizâ daa paròcchia, cun a celebrasiùn religiusa inta capeletta da Madonna de Grassie. Dü(r)ante sta manifestasiùn, ch'a se tegne au mese de marsu, inte tütte e ca' de Unsu u vegne sêsu in lümìn, dìtu ascì balunéttu, tradisiùn ch'a gh'è fina a Vendun, vistu che a capeletta a se tröva ai cunfin ascì cun stu cumün chi.

 Aministrasiùn 

 Vie de Cumünicasiùn 
U te(r)itò(r)iu de Unsu u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsâle 35, ch'a culega u paìse cun Vendun e Arnascu, mèntre a gh'è ascì a Stradda Pruvinsâle 20, che a permette u culegamentu stradale fra A Còsta e Ponteruttu, passàndu pé Utuvé, a meridiù  du paìse. A Stradda Pruvinsâle 78 a culéga Unsu cun a pruvinsa de Impé(r)ia, rivàndu aa Costa de Base(r)ega, frasiùn de Rànsu.

 Nòtte 
Nòtte au testu

Nòtte bibliugrafiche

 Àtri prugètti