Vesargu

Vesargu (Vessalico in italiàn) u l'è in cumün de 263 abitanti in ta pruvinsa de Imperia (dàtti agiurnài au 2019).

 Geugrafìa 

Vesàrgu u l'è scituàu inta spunda scinistra de l'Aroscia, inta media valà. U dista 23 chilometri da Arbenga e 26 chilometri da a sitài de Impeia. U l'è delimitàu dau munte Frascinellu (1120 m) e da a Punta Àtu (1082 m).

U livellu de autitüdine minima u l'è de 197 m mentre quella mascima de 1208 m.

 Cunfìn 
U cunfina a nord-ovest cun U Burghettu, au sud-ovest cun Casanöva a sud cun Céxi e a est cun A Cêve.  

 Frasiùi 
U cumüne u g'ha trèi frasiui: I Sigliöi, Perinetti e I Lénsari, che assemme au paìse i cröven 'na superficcie tutàle de 10,46 km2.

 Storia 
Zà in epuca pre rumàna i teritòi da vàla de l'Aròscia i l'éan stài ucupài dae pupulasiùi ligüi antighe, prubabilmente ligàe a a tribù di Epanteri, scacciài da l'avansâ rumana avegnüa turnu au 180 a.C. Dunca u primmu insediamentu u pueva esse stàu custruìu in epuca imperiàle, de furtificasiùn cuntru e ribeliùi di Ligüri Ingauni, chi ne vegnìvan dau funduvalle.

Cun a caütta de l'Imperu Rumàn du 476 a zòna a vegne depredà dürante e invaxùi barbariche. A vàlle a ìntra inti dumini lungubardi e franchi fau 643 a l'888.

U burgu, inta culucasiùn udierna peò, segundu a memoia stòica du postu, u saieva stàu custruìu de epuca bassu-medievàle, aturnu au 1100. A fundasiùn peò a l'éa stà guidà dai feudatari lucàli, i Clavesana, chi i l'han cuscì custreitu a pupulasiun da meddia valà de l'Aròscia a spustàse sempre ciü versu a spunda scinistra du s-ciümme, andàndu a creà in növu sentru abitàu. U l'è propiu da u vassalaggiu lucàle che u paìse u pieéa u sò numme. 

Difatti, a partì da l'ànnu 974 u pàssa sutta ai dumini du Marchesàu de Séva, doppu esse stàu pé u periudu frai seculi IX e X, inti dumìni da màrca Arduinica. Quéstu dumìniu u se mustra pocu duraüu, perché zà dau 1094 a valà a l'éa in màn de Bunifassiu du Vàstu, anche se inte questi ànni u feudu u vegne aministràu da a famìa Clavesana sempre ciü stabilmènte, fin au 1151, quande a zòna a divegne a tütti i efètti de 'sti chi. 

A zona a l'éa stà selessiunà dai marchexi de Clavesana perché a se truvava in t'ina pusisiun strategica pe u cuntrollu du tranxitu de e merci fra u mà e l'entrutèra. Propiu pé questu a primma burgà a ésse custruìa, ciamà du Punte Növu, a l'éa diventà in breve tempu in insediamèntu ben urganisàu e de 'na relatìva impurtansa a livellu lucale. In breve ascì a Repübbrica de Zena a se interessa a questu feudu e a tenta de alimentà u scuntentu fra i abitànti inti cunfrunti di scignùi lucàli, 'giüttandu e rivòlte di rexidenti du 1203 e du 1234, inviandu di cuntingènti militàri. 

Propiu in quelli ànni, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn vesarghése a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cevése, suviatüttu vèrsu u 1233, cumme u l'avegnìva cun àtre pupulasiùi aruscìne de l'epuca. Cun i zenexi u paìse u entra a fa parte du mandamentu da Cêve, ch'u cumprendeva in tutàle chinze burghi da vàlà. U segue düante tüttu questu periudu e sorti da vixìna Cêve, fin a quande u nu l'arìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U teritòiu cumünàle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe, smembrà intu 1802, quande i teritòi cunquistài i vàn a fà parte de l'Impeu Fransese. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu inta pruvinsa de Impeia. 

Düante a segunda guèra mundià i se ponan rintracià paéggi episòdi de Rexistensa, cume quellu de Sirviu Bunfànte, chi feìu in t'in impurtante battàia. Poi cun a Brigà a véllu dedicà, ch'a a l'éa sciurtìa a taià e vìe de cumünicasiùn fra Vesargu e U Burghettu, sabutandu e uperasiùi tedesche. Doppu u cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana.

I ürtimi agiustamènti terituiàli i sun stài attuài du 1929, cun u smembramèntu du teritòiu cumünàle de Cartari e Caldeàia, spartìu fra a Cêve, Céxi e Vesargu, ch'u l'anette a frasiùn da veggia realtài aministratìva, Siglöi.

Fra i ànni 1973 e u 2008 a l'è stà a capitale aministratìva da Cumünitài muntana de l'Auta Valâ de l'Aroscia, ancöi supressa e sustituìa da l'Uniun di Cumüi de l'Auta Valâ de l'Aroscia dau 2014.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Minuànse furèste 
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti a Vesargu i sun 58.

 Cugnòmmi ciü difuzi 
I cugnommi ciü difuzi a Vesargu i sun: Zunino, Aicardi, Piana, Ferrari e Capponi.

 Persune ligàe cun Vesargu 
 Giovanni Battista Gerini (Vesargu, 1859 - Tü(r)ìn, 1916), prefesû e stòicu de pedagugia.

 Pòsti de interesse 
 Architetüe religiuse 

Eclexiaticamènte u teritòiu de Vesargu u fa pàrte da diocexi de Arbenga-Impeia, e géxe presènti intu cumün e sun poi ragrupàe inta Parocchia de Santa Maìa Maddalena.
 Géxa da parocchia de Santa Maìa Maddalena, a se tröva intu burgu de Vesàrgu, a l'è stà custruìa in stìle baròccu.
 Uatòiu da Visitasiùn au Punte Növu, du XVII seculu, a l'è ciamà pé questu ascì a Madonna du Punte.
 Capella de San Mauru, du Quattrusentu.
 Géxa de Sant'Andrea Apostulu inta frasiùn de Lénsa(r)i. A l'è stà custruìa intu Trexentu in stìle rumanicu, restaurà resentemente.
 Capeletta da Presentasiùn da Vergine inta frasiùn de Lénsa(r)i.
 Géxa de San Matteu intu sentru de Sigliöi.
 Capeletta da 'Sunta a Sigliöi.

 Ecunumìa 
L'ecunumìa du paìse a l'è ligà prinsipalmente a l'alevamèntu e l'agricultüa, specialmente da vìtte e de l'uìvu, ma ascì àggiu de Vesargu, tipicu de chì. In crescita ascì u turismu.

 Cultüa 

 Dialettu de Vesargu 

U dialettu parlàu a Vesargu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.

 Cüxina 
 Àggiu de Vesargu 
Tipicu de questu cumün, ma ascì di paìsi li d'atàccu u l'è l'àggiu de Vesargu (lucalmente prununsiàu "Aju"), ina varietài tipica ligüe de àggiu valurisà da Slow Food ch'a se caraterissa pé u güstu delicàu e pé u prufümmu intensu. U l'è cunfessiunàu e vendüu in rèste (lunghe tresse) selesiunàndu e varie tèste cun in particulare prusedimèntu. Da l'àgiu pistàu cun u murtà, mes-ciàu cun l'öiu d'uìva lucale a se prepàa l'aié (scrìtu ascì ajé o aijé), ina salsa de cundimèntu pé e brüschette o da acumpagnà cun e patàtte.

 Asuciasiùi 
Pé tütelà l'àggiu lucàle a gh'è l'asuciasiùn "A Resta", cun séde ai Lénsa(r)i, che da l'ànnu 1999 a raccöie i vàri prudutùi de aggiu lucàle e rapresenta au de föa da realtài lucàle questu prudottu tipicu.

 Feste e fée 
L'eventu ciü impurtante u l'è a Féa de l'àggiu. A se tegne stoicamente dau 1400, a tradisiùn a fissa a giurnà de svulgimèntu ai 2 de lüiu. Generalmente a festa a vegne peò spustà intu fin-setemàna ciü vixin. Düante questa se ponan dunca truvà banchetti e espusisiùi diretamènte dai vari prudutùi d'aggiu. Inti tempi antighi u gh'éa ascì u mercàu du bestiamme, che aù u l'ha persu impurtansa.

 Aministrasiùn 

 Vie de cumünicasiùn 
U teritòiu cumünàle u l'è traversàu da a Stradda Statale 453 da valà de l'Aroscia che u culega cun U Burghettu (d'Aròscia) a est e cun A Cêve a ovest, dunde se tröva tra l'àtru a frasiùn de Peinétti. Vesargu u l'è culegàu cui Sigliöi grassie a a Stradda pruvinsàle 9 (SP 9) "Vesargu-Sigliöi" (questa a presènta spessu di prublemi de pulisìa, tantu da alimentà i mugugni lucali)e cun i Lénsa(r)i cun a Stradda pruvinsàle 10 (SP 10) "Vesargu-Lénsa(r)i".
Düante l'aluviun de l'utubre 2020 a viabilitài lucale a l'è stà interutta, in quantu l'ègua de l'afluente lucàle de l'Aroscia (u riàn Vesargu) u l'ha s-ciappàu u punte ch'u culegàva e dui parti du burgu, au mumentu, dunca, a l'è in cursu a riparasiùn de 'stu trattu.

 Nòtte 
Nòtte au testu

Nòtte bibliugrafiche

 Àtri prugètti