Letimbru

U Letinbru o, a l'antiga, Lavagnöa, (Letimbro in italiàn) u l'è 'n sciümme d'a Ligüria lungu ciü o menu 19 km, ch'u scure p'intregu int'u teritoju d'u cumün de Sann-a. U naŝĉe insce-i cunfìn cun L'Artä pe chinä zü p'â sö valä, dund'u cögge l'ègua d'u Lavanestru e de benbén de rién ciü picìn, p'andä a caciäse int'u Mä Ligüre.

 Geugrafìa 
 Percursu 
U Letinbru u naŝĉe int'a purçiùn ciü a punente d'u sö bacìn e, int'u detaggiu, u se furma a 210 m insc'ou livellu d'u mä, da l'üniùn d'u Rian Labèrgu cu'u Rian de Lódu. De sti chì, a ramma primäja a l'è quella d'u Labèrgu, ch'u naŝĉe a 482 m insc'ou livéllu d'u mä sutt'a-e chè d'e Ciappe d'Artä scibén che, pe 'na tradiçiùn d'u postu, a primma suxe d'u Letinbru a siea 'n'ätra, insc'ê rive d'u Munte Purcherìa, a 484,5 m d'altitüdine.

U Letinbru u cumensa cuscì a scure vèrsu levante int'a sö valä e, int'u primmu toccu, u l'è cunusciüu ascì cu'u numme antigu de Rian d'a Minêa. Lì a pendensa d'a sciumèa a va a mèrmäse, mentre a l'è màscima int'a primma pärte e a munta turna tra e burghè d'Îzua e de L'Èguabunn-a, urtre che fra de quelle de Riburgu e de Lavagnöa. Inte sta pärte d'u sö percursu a sciumèa a l'è caraterizä da benbén de cürve, che sun prutètte cumme geusciti d'a pruvincia, cuscì cumme u lettu d'u Lavanestru a-a Fossa e a-a Nuxetta. Da chì, u Letinbru u l'intra int'a cianüa custêa furmä da-i sö depòxiti e u piggia 'n camìn tostu dritu, indrisóu da-e zinn-e tiè sciü da l'ommu.

Levóu u ciü grossu de tütti, u Lavanestru, i rién ciü inpurtanti che se caccian int'u Letinbru se trövan tütti insc'â zinn-a de mancinn-a d'a sciumèa cumme, int'u detaggiu, u Rian d'a Cà Növa, u Rian de l'Èguabunn-a, u Rian d'a Madonna, u Rian d'a Pisüa, u Rian de Marmuäsi e u Rian de Repusén.

 Afluenti 
Da munte, insc'â sö mancìnn-a, u Letinbru u cögge l'ègua de sti rién chì:
 Rian Labèrgu: rian de quärtu ùrdine, u naŝĉe a 482 m d'artéssa a-a Sèlla, insce-i cunfìn cun L'Artä, sutt'a-e chè d'e Ciappe d'Artä. Cu'u Rian de Lodu, dund'u se ghe caccia a 210 m insc'ou livéllu d'u mä, u l'è ün di duì che furman u Letinbru. U rian Labèrgu u cögge l'ègua de benbén de rianetti cumme, insc'â mancìnn-a, u Rian d'a Sèlla, u Rian d'e Risé, u Rian d'u Mèrlu, u Rian d'a Cravinn-a, u Rian d'a Carbunêa e u Rian de Purcherìa e, insc'â drita, u Rian de Väscüa e u Rian d'a Nûxe. Sti rién, levóu lun de Purcherìa, ch'u l'è de segundu ùrdine, e quélli de Väscüa e d'a Sèlla, sun tütti de tèrsu ùrdine. U Rian Labèrgu u pö ese cunscideróu cumme a primma ramma d'u Letinbru scibén che, pe tradiçiùn, cumme sö inprinçippiu u segge indicóu ascì ün rianettu picìn ch'u se ghe caccia drentu e ch'u naŝĉe da-u Munte Purcherìa a 484,5 m insc'ou livéllu d'u mä, ciü a levante.
 Rian d'a Cà Növa: u l'è 'n rian de quärtu ùrdine, cu'in bacìn de ciü o menu 8 km2 ch'u gh'ha drentu d'i bèlli rianetti e ch'u naŝĉe int'a fraçiùn de San Bèrtumé d'u Boscu, p'inträ int'u Letinbru in curispundensa d'a burgä de Muntegrossu. U riçeive, da-a mancinn-a, l'ègua d'u Rian de Fiä (che, a sö vota, u cögge asemme u Rian d'u Briccu, u Rian d'e Traversinn-e, u Rian d'u Muntùn, u Rian d'a Trinca, u Rian Teggia e u Rian Beivègua), d'u Rian Canavä e d'u Rian de San Bèrtumé e, da-a drita, d'u Rian d'u Cianassu (dund'u se ghe caccia u Rian d'i Cärpi ascì), d'u Rian Ögiùn, d'u Rian d'u Gallu, d'u Rian Lungu e d'u Rian Pitalünga. Insc'â spunda de mancinn-a d'u rian, tostu a-a sö fin, ghe sun e chè d'u muin ditu d'u Mäpassu, tióu sciü tra u 1723 e u 1760 e de vote dövióu pe numme d'u rian intregu.
 Rian d'u Figu: u pärte sübbitu a punente d'a Cà Bezüĝn̂aschi, pe chinä int'a burgä d'Îzua, dund'u se tacca a-u Letinbru.
 Rian d'i Canavè: rianettu de segundu ùrdine, u naŝĉe sutt'â Villa Dója a-i Urmè e de lì u chinn-a zü da-i Canavè, che gh'han dètu u numme. Riçevüa da-a mancinn-a l'ègua d'u Rian Punzigiùn, a-a fin u se caccia drentu a-u Letinbru int'a Fraciüsa.
 Rian de l'Èguabunn-a: mensünóu cumme Aquabona zà d'u 1263, u l'è 'n rian de tèrsu ùrdine ciütóstu svilüpóu, ch'u naŝĉe int'a fraçiùn de Näzu de Gattu e che de lì u scure finn-a int'a burgä de L'Èguabunn-a, dund'u se tacca a-u Letinbru. Intantu ch'u chinn-a, u Rian de l'Èguabunn-a u cögge da-a drita l'ègua d'i rien Pursì e d'i Urmè e, da-a mancinn-a, la d'u Rian Gea cu'i sö afluenti (cumme u Rian Galinella), d'u Rian d'e Rocche (ch'u cögge ascì l'ègua d'u Rian d'e Ärbue) e d'u Rian d'a Suìa (inclüzu u Rian Lüviu, ch'u se ghe caccia drentu).
 Rian d'a Bügna: rian de tèrsu ùrdine, u pärte d'inta Cà de Barbé e de lì u chinn-a a valle, pe caciäse drent'a-u Letinbru in curispundensa d'a burgä d'i Bótta.
 Rian Giamujette: rianettu picìn ch'u naŝĉe sutt'a-a Cà Póggi, u finiŝĉe int'u Letinbru a meza stradda tra e burghè d'i Bótta e de Çimavalle.
 Rian d'i Mainchi: u scure insc'ê rive d'u Munte Bricassu e u l'intra int'u Letinbru apenn-a ciü a munte d'u santuäju d'a Madonna, doppu havéi pasóu a burgä d'i Mainchi, ch'a gh'ha dètu u numme.
 Rian d'a Madonna: rian de tèrsu ùrdine ciamóu Rio Loriano int'a tuponumàstega ufiçiä, u sö numme u vegne da-a fraçiùn d'u Santuäju, dita ascì d'a Madonna, dund'u se caccia int'u Letinbru. U rian d'a Madonna u gh'ha 'n bacìn ciütóstu esteizu, de 1,5 km2, e u naŝĉe int'a burgä de Ramè, pe cögge poi l'ègua de benbén de rianetti. Int'u detaggiu, da-a mancinn-a se ghe caccia drentu u Rian d'a Palaiella e u Rian Argine e, da-a drita, u Rian d'e Ramè.
 Rian Ruvéi: rian de tèrsu ùrdine, u cögge l'ègua de ätri rianetti, cumme u Rian Faila, pe caciäse int'u Letinbru ciü in zü d'a Madonna.
 Rian d'i Giibuìn: rianettu picìn, u piggia u sö numme da-a burgä d'i Giibuìn, da le traversä sübbitu primma de finì int'u Letinbru a Rumann-a, pasóu a burgä de Seréi.
 Rian Piŝĉiafögu: rian da-u bacìn ch'u cröve 'na zona de ciü o menu 1,5 km2, u l'è ditu ascì Rian d'u Fusä int'u toccu ciü a valle, segundu u numme de l'ätru sö afluente prinçipä. U Rian Piŝĉiafögu u pärte d'inta regiùn ch'a gh'ha dètu u numme, de sutta d'u Munte Cruvä, pe riçeive da-a mancinn-a l'ègua d'u Rian Cianella e d'u Rian d'u Fusä, che a sö vota u l'ha zà cügìu quella d'u Rian Leiché, d'u Rian Peä e d'u Rian Ruseize.
 Rian d'a Möa: cürtu rianettu ch'u se caccia int'u Letinbru in faccia a-a fraçiùn de San Benärdu.
 Rian d'a Rocca: rianettu ch'u scure in paralelu a-u Rian d'a Möa, u finiŝĉe int'u Letinbru ciü o menu çentu metri a valle de stu lì.
 Rian d'a Pisüa: u l'è 'n rian ciütóstu esteizu, de quärtu ùrdine, ch'u naŝĉe sutt'a-u Munte Cruvä, pe caciäse int'u Letinbru a Riburgu. U piggia u numme da-a Cà Pisüa, da le traversä, scibén che de vote u l'è ciamóu ascì Rian Tiné da ünn-a de regiuìn dund'u scure, ch'a l'ha dètu u numme a ün di sö afluenti. In particulä, u Rian d'a Pisüa u cögge, d'u tüttu da-a mancinn-a, l'ègua d'u Rian Tiné, dund'u se ghe caccia u Rian Neigrìn ascì, e d'u Rian de l'Ortu, dund'u s'è zà cacióu u Rian Möjé.
 Rian de Marmuäsi: u l'è in rian de tèrsu ùrdine ch'u pärte da-u Munte Tiné e ch'u l'intra int'u Letinbru da-a fraçiùn de Marmuäsi, ch'a gh'ha dètu u numme. U Rian de Marmuäsi u cögge l'ègua de ätri rianetti cumme, da-a mancinn-a, u Rian d'a Fenugia.
 Rian Fusäje: rian da-u bacìn de ciü o menu 0,2 km2, u se tacca a-u Letinbru int'a fraçiùn de Lavagnöa. Stu rian u l'è stètu tunbinóu inte l'ürtimu toccu du sö camìn, da-a feruvìa pe Türìn in zü, e u passa drentu a di tübbi ascì primma, in curispundensa d'i vagunetti d'u carbùn, fèti ch'han purtóu a di pezanti prublemi a-u sö scurì.
 Rian d'e Lué: rianettu missu in paralelu a-u Rian Fusäje, u finiŝĉe int'u Letinbru a Lavagnöa.
 Rian de Repusén: ciamóu ascì Rian d'u Risö, u gh'ha 'n bacìn de ciü o menu 0,2 km2 e u se caccia int'u Letinbru in curispundensa d'u çentru de Lavagnöa. U Rian de Repusén u cögge, da-a mancinn-a, l'ègua d'u Rian Cursiggi, d'u Rian d'i Dodìn e d'u Rian Runcu e, levóu u primmu toccu dund'u gh'ha de zinn-e fète de maxêe, da-a feruvìa in zü u l'è stètu tunbinóu.
 Rian Rian: u naŝĉe a Rancu e u se caccia int'u Letinbru sübbitu a valle de Lavagnöa; u l'è stètu tunbinóu da-i palassi a-a Rusca in zü.
 Rian Bacetta: rian ch'u scure int'u valùn de San Luensu, u l'è stètu in màscima pärte tunbinóu. Da-a mancinn-a u se ghe caccia drentu u Rian d'i Capüsìn.

Pe cuntra, da-a drita u Letinbru u riçeive l'ègua d'i rién chì de sutta:
miniatura|300x300px|U Lavanestru a Lavagnöa
 Rian de Lódu: cunusciüu ascì cumme Rian d'i Carpi, u l'è 'n rian de quärtu ùrdine che, asemme a-u Rian Labèrgu, u furma u Letinbru. Stu rian u gh'ha 'n bacìn asè svilüpóu, ch'u cunprende benbén de afluenti; u naŝĉe da l'üniùn d'u Rian d'a Gazann-a cu-u Rian Rastellu e de lì u cögge, da-a mancinn-a, l'ègua d'u Rian d'e Marùnn-e e d'u Rian Zligge e, da-a drita, quella d'u Rian Magnùn, d'u Rian Canpu d'u Briccu, d'u Rian d'a Rocca e d'u Rian Agri.
 Rian d'e Cianchette: rian de tèrsu ùrdine, u pärte da-a regiùn cu-u mèximu numme sutt'â fraçiùn de Cadebunn-a e, cügìu l'ègua de benbén de rianetti, inclüzu u Rian d'a Fè da-a drita, u se caccia int'u Letinbru apenn-a ciü in zü d'a burgä de Muntegrossu.
 Rian d'a Vèrna: u l'è 'n rian de segundu ùrdine ch'u vegne zü da-a regiùn ch'a gh'ha dètu u numme; u se caccia int'u Letinbru a l'Îzua.
 Rian d'a Margäja: rian de segundu ùrdine, u naŝĉe int'a regiùn d'a Margäja e u finiŝĉe int'u Letinbru sübbitu a valle de l'Îzua.
 Rian Carlevaressu: ätru rian de segundu ùrdine, squèxi paralelu a-u Rian d'a Margäja e apenn-a ciü a valle de stu lì.
 Rian Tremu: rian de segundu ùrdine ch'u naŝĉe a punente d'u Munte Tremu, ch'u gh'ha dètu u numme, u se caccia int'u Letinbru in faccia a-a burgä de Çimavalle.
 Rian Sciocca: paralelu a-u Rian Tremu, u finiŝĉe le ascì int'u Letinbru a Çimavalle.
 Rian Villa Noli: de primmu ùrdine, u pärte da-u Munte Èrxu pe caciäse int'u Letinbru a meza stradda tra e burghè de Çimavalle e d'I Bagni.
 Rian Särdu: u l'è 'n rian de segundu ùrdine ch'u se furma sutt'a-u Munte Fudelêa, de dund'u chinn-a p'inträ int'u Letinbru in faccia a-a burgä d'I Bagni.
 Rian Giardinn: rian de segundu ùrdine ch'u naŝĉe int'a lucalitè d'a Giardina, sutt'a-u munte cu'u mèximu numme, pe finì int'u Letinbu vixìn a-e chè d'a fraçiùn de San Benärdu.
 Rian Micheletti: rianettu picìn ch'u se caccia int'u Letinbru de frunte a-a burgä de Riburgu.
 Rian Rianassu: cumme u Rian Micheletti, u l'intra int'u Letinbru ciü o menu çentu metri ciü in zü.
 Lavanestru: turente de quärtu ùrdine, u l'è l'afluente ciü inpurtante d'u Letinbru, lungu 8,3 km e da-u bacìn ch'u cröve tostu 9 km2. U naŝĉe a levante de Cadebunn-a e dapö u travèrsa, inte l'ùrdine, e fraçiuìn de Muntemôu, Masc-ciu e Ciantagalettu, pe finì u sö camìn a Lavagnöa, intantu ch'u l'ha cügìu l'ègua de benbén de rién.
 Rian d'u Sculäju: u pärte de sutta a-a gexa d'a Madonna d'i Angiuéi e u scure vèrsu u Letinbru pasandu tra e regiuìn de Mungrifùn e d'a Papessa, tacanduse a stu lì dund'u gh'ea a fabbrica de veddru Viglienzoni.
 Rian Cadeina: u naŝĉe sübbitu a punente d'u forte d'a Madonna d'i Angiuéi e u se caccia int'u Letinbru doppu ch'u l'è stètu tunbinóu.
 Rian d'u Ritortu: rian ch'u naŝĉe tra U Baracùn e A Funtanassa, u l'intra int'u Letinbru apenn-a ciü a munte d'a gexa de Santa Ritta. Zà mensünóu inte 'n attu d'u 1179 cumme Fossatum Ritortum, u l'è stètu tunbinóu int'a ciü pärte d'u sö percursu.

 Bacìn idrograficu 
U bacìn idrograficu d'u Letinbru u l'è de furma tostu retangulä, ciü streita vèrsu a sö fuxe e gîä in direçiùn nord-ovest/süd-èst, e benbén svilüpóu: u cröve defèti 'n'estensciùn de ciü o menu 52 km2, squèxi d'u tüttu int'u cumün de Sann-a ma, pe 0,41 km2, ascì inte lun de L'Artä. Stu bacìn u se pö turna spartì int'i duì d'u Lavanestru e d'u Letinbru int'u sensu streitu: quellu d'u sö afluente u cröve 'n'area de ciü o menu 9 km2.

A liĝn̂a d'u spartiègua a cure, vèrsu levante, insc'â lunga cresta d'i munti che, da-u Munte Pazascu (284 m) a Villa Picùn a va a-a tramuntann-a a-u Munte Cüccu (440 m), u Munte Tiné (458 m), u Briccu Parvìn (400 m), u Briccu Schivä (425 m), u Briccu d'u Cruvä (437 m), u Munte d'u Cruvä (452 m), u Munte Castelassu (572 m), u Briccu Culetta (565 m), u Munte Negìn (681 m), u Briccu Näzu de Gattu (821 m) e u Munte de San Zorzu (834 m). De lì u spartiègua u gîa in direçiùn süd-ovest, pe traversä a cà d'u Cian d'u Méi, u Briccu d'a Sèlla (519 m) e u Palassu Cappa, e dunca vèrsu mêzugiùrnu, cu'a Colla de Cadebunn-a, e dapö vèrsu levante, cu'u Briccu d'a Madunetta (422 m), e burghè de Cadebunn-a, Castagnassa e Funtanette, u Munte Ciütu (431 m), u Munte Paulìn (390 m), u Munte Cürlu (383 m) e u Briccu Rensia (301 m). I duì suttu-bacìn d'u Letinbru in sensu streitu e d'u Lavanestru sun pe cuntra separè da-a cresta ch'a pärte da Cadebunn-a e ch'a passa pe Munte Tremu (375 m), Munte Èrxu (423 m), Munte Fudelêa (406 m) e Munte Giardinn-a (427 m).

U bacìn d'u Letinbru u cunfinn-a cun quelli d'u Rian Èrru a-a tramuntann-a, d'a sciumèa Sensöggia e d'u Rian Pudestè a levante, d'u Rian de San Cristoffa, d'u Rian Muiné e d'a sciumèa Cügén a mêzugiùrnu e süd-ovest e cu'u bacìn d'a Burmia de Màllae a punente.

 Stoja 
miniatura|U punte de San Martìn, d'u 1264|sinistra|250x250px
 Numme 
U sciümme Letinbru int'i seculi u l'è stètu ciamóu inte benbén de moddi diferenti; tra e primme mençiuìn a gh'è quella cumme flumen che dicitur Lavagnola a-a fin de l'XI seculu e de flumen Saone d'u 1176. Dapö u gh'è aqua Lavagnole d'u 1346, turna flumen Saone, Aqua Bona, fiume d'Acquabona, Lavaniola, Fiume Silvestre di Lavagnola, Torrente Lavagnola, Fiume Lavagnola, fiumara di San Bernarndo e Fiumara della Madonna.

U numme dövióu a-a giurnä d'ancö u vegniea, segundu a tradiçiùn, da-u màscimu pueta de Sann-a, u Gavriè Ciabrea, ch'u-u l'ha furmóu partindu da-u Latìn tärdu Laetus imber, ch'u vö dì "ègua cärma". Tra e primme mençiuìn de stu numme a gh'è d'e mappe d'u Seiçentu che ne mustran ascì cumme, vixìn a-a sö fuxe, a sciumèa a furmasse de zmögge e di staĝn̂i, ciü avanti bunifichè. A ogni moddu, da quelli anni gh'è de lungu de mençiuìn cumme Fiumana di San Bernardo e Fiumara da-u cadastru d'u 1798.

 Fèti 
U Letinbru, int'u cursu di seculi, u l'è stètu u prutagunista de benbén d'inundaçiuìn che l'han purtóu ruvinn-a e distruçiùn e, zà a-a fin d'u Seiçentu, gh'è de testimunianse de travaggi pe cuntrulä u scurì d'a sciumèa cun dighe e zinn-e. Int'a stoja se regurdan tostu 'na trentenn-a de fèti de stu genere e, int'u detaggiu, d'u 1330, 1346, 1425, 1435, 1487, 1581, 1588, 1616, 1620, 1624, 1633, 1654, 1667, 1680, 1689, 1703, 1705, 1717, 1728, 1781, 1796, 1858, 1900, 1920, 1945, 1966, 1968, 1992 e 2016, cu'e ciü pezanti che sun stète quelle d'u 1654, d'u 1859, d'u 1900 e d'u 1992.

Pe cuntra, a sciumèa a l'è stèta asè inpurtante pe l'ecunumìa d'u postu, scìa pe scêguä i canpi che cumme fursa pe mesciä e röe de muìn, gunbi e benbén de fàbbriche, grassie a strutüe cumme u Canä d'i Muìn e u beu de Lavagnöa. Ste ativitè, zà numeruze int'u Çinqueçentu, tra a fin de l'Öttuçentu e l'inprinçippiu d'u Növeçentu sun rivè a-u sö màscimu svilüppu cun, prezenpiu, bén 32 papelêe.

 Notte 

 Bibliugrafìa 



 Ätri prugètti 

 Ligammi de föa 


Categorîa:Sciùmmi da Ligùria
Categorîa:Sann-a