Lengoa ligure

O Lìgure (in monegasco: lenga ligüra e lenga lìgura) o l'é 'na lengoa do gruppo lengoìstego itàlico oçidentâ parlâ in Italia (Liguria, Piemonte, Emilia-Romagna, Lombardïa e Sardegna), into sud da Fransa, in Còrsega, e into Prinçipato de Monegohttps://glottolog.org/resource/languoid/id/ligu1248 URL consultòu a-i 11 de arvì 2023..
A-o tèrmine de 'n processo de rivendicaçion raprezentativa da parte de comunitæ lìgure inti confronti da çitæ ciù inportante, Zena, antiga capitâle do Stato a-o quæ a dâva o nomme, a Repubrica de Zena, inti ùrtimi dexenni s'é preferîo acetâ a paròlla lìgure a quella de zeneize, pe-a lengoa parlâ inte l'atoale region amenestrativa Lìguria e inte çerte zòne limìtrofe. 

O baçî d'influensa di dialetti lìguri o l'é de çirca 2 milioìn de personn-e anche se, specialmente inti ùrtimi çinquant'anni, pe coscì de variante locali se son pèrse e de âtre son a reizego tutt'òua, anche pe córpa da mancansa de 'n pâ de generaçioin inta continoasion da parlâ. Coscî, ancheu, a popolaçion ch'a conosce a léngoa a l'é ben ben infeiô e ancón meno son quelli che a pàrlan e a scrîvan. 

E variante ciù importanti son o zeneize, o savoneize, o spezzin, o ventemigliusu, o tabarchin, o monegasco, e o noveize, dîto ascî lìgure d'Otrazôvo. 

Tra i dialetti Liguri e o Piemonteise ciù a nord, gh'è poi de variante dite de tranxission, comme i dialetti da val Bormia, de Calissan e do Sascello. 

No bezéugna confonde o moderno concetto de Lengoa lìgure co-o lìgure antigo, a léngoa di antighi lìguri, estinta fòscia za primma de l'anno 200 a.C. (dòppo o bellum sociale), d'orìgini sconosciûe.

 Stöia 

 Örìgine 
A lengoa lìgure, comme e âtre lengoe romanse, a s'é svilupâ da-o latìn vorgâ; a ògni mòddo, rispètto a-e âtre lengoe galloitaliche (romanse do Nòrd Italia), o lìgure o l'à subîo e influense d'un diverso çéppo lengoistego (quello de l'antigo lìgure) e de 'na poxiçion giögrafica particolâ. O mæximo Dante, into seu De volgari eloquentia, mentre o dividde l'Italia lengoisticamente longo l'Appenin o mostra comme o lìgure o segge ciù scimile a-i dialetti do Centro-Sud rispetto a quelli do Nòrd: «Et dextri regiones sunt Apulia, sed non tota, Roma, Ducatus, Tuscia et Ianuensis Marchia; sinistri autem pars Apulie, Marchia Anconitana, Romandiola, Lombardia, Marchia Trivisiana cum Venetiis»

«E zöne de drîta son a Puggia, sciben che no tutta, Romma, o Docato (l'Unbria), a Toscann-a e a Marca de Zêna; invece quelle de manca son 'na parte da Puggia, a Marca d'Anconn-a, a Romagna, a Lonbardìa (Piemonte e Lonbardîa) e a Marca de Trevîzo e Venéçia»

 Etæ contenporànea 
miniatura|320x320px|Frequensa d'ûzo de lengoe regionâli in Italia (2015).
Sciben che atoälménte a léngoa ligure a l'é parlâ da ciù ò meno mezo milion de personn-e tra Italia, Prinçipato de Mónego e Fransa, a seu sopravivensa a l'é missa in pericolo: difæti, comme in âtre regioin italiann-e, l'ûzo da lengoa regionâle o l'é intròu in crixi, aomentòu da-a voentæ di zoêni de no inparâ o ligure. L'UNESCO o clascìfica a lengoa ligure comme "a rischio".

A otôbre do 2017 a l'é stæta fæta 'na propòsta de lezze pe riconosce a léngoa inta Region Ligûria. 

 Sudivixón 

 Lìgure do levànte: da-i confìn òrientâli da Ligùria scinn'a Levànto in sciâ costêa (a zöna de Çinque Tære a gh'à de parlâte con infloénse de Spézza e de Zêna), e scinn'a Brignæ (Spézza); o dialetto de Spézza (o spezìn) o gh'à de carateristiche de confìn fra a zöna lìgure e quella da Lunigiànn-a; a Valàdda do Væa a gh'à de afinitæ co-a Lunigiànn-a verso sud-èst e co-o zenéize verso nord-òvest con Sèsta Godàn a fâ da crénn-a lingoistica fra e dôe varietæ;
 Lìgure zenéize: a l'é a varietæ ciù difûza e parlâ, conosciûa ascì comme "ilûstre". Da Bonasêua a Cappo Nöi, co-o corispondénte entrotæra a-o de sótta da crénn-a apeninica e con de apendîce inta Valle Scréivia;
 Lìgure centro-òcidentâle e òcidentâle: conpréizo l'Intemelio, da Tàggia a Mónego (monegàsco);
 Lìgure alpìn (brigasco e roiasco): inte zöne de montagna a nòrd da fascia òcidentâle o dialetto brigasco de Riâdo, Verdézza e Oivétta Sàn Michê, inta provinsa d'Inpéria, óltre a quello de Brîga Érta (Cùnio) e da Val Röia in Fransa. O l'apartêgne a-a famìggia de parlâte lìguri o dialétto ormeàsco ascì (Ormêa e Garesce);
 Lìgure de l'Oltrezôvo: parlòu a-o de sórvia da crénn-a alpin-apeninica; o gh'à de contaminaçioìn co-o piemontéize (Oltrezôvo a ponénte, ch'o corispónde a-a Valàdda do Röia), a l'èrta Valàdda do Tànao, a-a ciù pàrte de l'èrta Valàdda do Bórmia e a-a zöna do Sascéllo e Oâ), co-o lonbardo (Oltrezôvo centrâle, con céntro a Nêuve, dónde se parla o novéize) e l'emiliàn (Oltrezôvo centrâle co-a Valadda do Stàfora e Oltrezôvo de levànte, da-a Valàdda do Trébia a-a Valàdda do Târo);
 Lìgure coloniâle: definiçión convençionâle ch'a conprénde:
 o Tabarchin: de comunitæ de Carlofòrte e Câdasédda in Sardegna, caraterizòu da 'na fòrte tegnûa lengoìstica: stìmme do 1998 dâvan sta varietæ cómme parlâ da l'87% da génte de Carlofòrte e da-o 68% da génte de Câdasédda, scitoaçión do tùtto confermâ da-i dæti ciù vixìn ascì (quæxi dêxemìlla parlànti). Zöna lengoistica za forteménte òcupâ e codificâ.
 l'Ajasìn e o Bonifassin: che són 'n'aotònoma evoluçión di dialétti lìguri do levànte con inflùssi do zenéize urbâno. Sta zöna lengoistica, dòppo quæxi eutoçént'ànni, a l'é ancheu a réizego de scentâ.

 Carateristiche 

 Fonétiga 
Rispètto a-e âtre léngoe de l'Italia centrosetentrionâle, o lìgure o l'à avûo (sciben no in tùtte e sò varianti) ascì tante influense de léngoe do Centro-Sud da penîzoa. Infæti, sciben che se trêuvan carateristiche de léngoe galloitaliche comme:
 l'evoluçion de Ō e Ū latin in [y] e [ø] (PLŪS > ciù/pù e NŌVUM > neuvo)
 l'evoluçion de -CT- in -[jt] (FACTUM > faito > fæto)
 a palatizaçion de: 
 -BL- in [d͡ʒ] (BLASPHEMIA > giastema)
 -PL- in [t͡ʃ] (PLANTA > cianta)
 -FL- in [ʃ] (FLORE > sciô)
 -CL- in [t͡ʃ] (CLAMARE > ciamâ)
 -GL- in [d͡ʒ](GLANDA > gianda)
 a velarizaçion de N finâle e primma de 'na dentale in [ŋ] (LATINUS > latin)
Gh'é dötræ carateristiche comme:
 o pasaggio da ILLE a [u] a-o pòsto de [el/il] (comme invece o l'é inti dialetti occidentâli)
 l'indebolimento di -R- scinn-a sò chéita

 Fonologîa 

 Consonanti 
 Labbiàli Alveölàri Postalveölàri Palatàli Velàri Glottàli Nazali m n ɲŋ Plosîve sórde p t  ksonöre b d  ɡAffricàtesórde (t͡s) t͡ʃsonöre (d͡z) d͡ʒ Fricatîvesórde f s ʃ sonöre v z ʒ  vibrântisórde rsonöre  aproscimæ l jw

 Vocâle 
AnteriôriPosteriôrisaræi • y uçentrâlie • ø(o)quæxi avèrteɛ ɔavèrtea

 Scistêma de scrittûa 
No gh'é 'na grafîa de parlæ lìguri universalmente acetâ: difæti, scibén che gh'é stæto di tentatîvi de creaçion de 'na grafîa comûne (prezenpio a grafîa in U), gh'é di òrtografîe locâli leghæ a-e pròpi dialetti. L'é ascì inportante consciderâ a grafîa ofiçiâ deuviâ da l'Académia Ligùstica do Brénno, da l'Asociaçión A Compagna e da dötréi tradutoî de questo sécolo XXI. No l’é guæi ch'a l'é nasciûa e a s'é bén bén spantegâ a Grafia unitäia fæta da-o Conseggio ligure e deuviâ da Il Secolo XIX.

 Nòtte 

 Bibliografîa 

 Veddi ascì 
 Lèngoa ligure antiga
 Poeti in lengoa ligure
 Ma se ghe penso

 Âtri progètti 

 Ligàmmi de fêua