Ferovîa Zêna-Vintimìggia

A ferovîa Zêna-Vintimìggia a l'é 'na lìnia feroviària ch'a côre lóngo tùtta a Rivêa de Ponénte, da-a seu estremitæ de levànte scìnn-a-o confìn co-a Frànsa.

A l'é unn-a de ciù inportànti lìnie feroviàrie de l'Itàlia e a l'atravèrsa tréi capolêughi de provìnsa: Zêna, Sànn-a e Inpêia. Vintimìggia a gh'à a fonçión de staçión de confìn, dónde finìscian e córse ségge i trêni italién che quélli françéixi.

 Stöia 
sinistra|miniatura|250x250px|L'orârio di trêni a-o 1° de seténbre do 1872
L'idêa da costruçión de 'na lìnia feroviària ch'a corìsse lóngo a Rivêa a remónta a-o 1857, co-in prìmmo progètto pi-â coscì dîta "Ferovîa de Rivêe Lìguri". Quésta lìnia, ch'a l'é stæta inandiâ into méize de màrso de quéllo ànno, a dovéiva partî da-o sciùmme Vâro, a ponénte de Nìssa, che alôa o marcâva o confìn tra o régno de Sardégna e a repùbrica françéize, e arivâ scìnn-a-o sciùmme Mâgra, confìn do stâto sabòudo co-o ducâto de Mòdena. Insémme a de âtre ferovîe, sta lìnia chi a fâva pàrte do progètto de realizaçión de 'n'estéiza ræ feroviària, vosciûa da-o Cavour pe modernizâ o régno. Pe de ciù, de lóngo inte quélli ànni, l'êa za in fonçión 'na cùrta træta tra e dôe staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Ôtri, avèrta a-i 8 d'arvî do 1856 e ch'a se deramâva da-a Turìn-Zêna. A-a fondaçión do régno d'Itàlia gh'é stæto 'n'aceleraçión inti travàggi pi-â lìnia gràçie a l'emanaçión da lézze do 27 d'òtôbre do 1860, dónde s'êa decîzo de fabricâ a coscì dîta "ferovîa lìgure", ch'a ligàsse e dôe çitæ de Vintimìggia e de Màssa, ciù che vàrie lìnie za existénti.

A costruçión e l'ezercìçio de quésta ferovîa són stæti dónca afidæ a-e Strade Ferrate Livornesi, creæ pöco prìmma ma che za do 1865 són finîe drénto a-e Strade Ferrate Romane (SFR), co-a costruçión che into méntre (a-i 25 de màzzo do 1868) da Ôtri a l'êa arivâ scìnn-a Sànn-a. A ògni mòddo e SFR, che se trovâvan inte de grénde dificoltæ econòmiche, a-i 23 de novénbre do 1868 àn cedûo a lìnia a-a Società per le Ferrovie dell'Alta Italia, ch'a controlâva za o rèsto da ræ feroviària do nòrd da penîzoa.

A-i 25 de zenâ do 1872 a lìnia do Ponénte a l'é stæta in sciâ fìn conpletâ, con l'avertûa da staçión de Vintimìggia e, ciù ò mêno doî méixi ciù tàrdi (a-i 18 de màrso), di 7 km de træto internaçionâle de conligaménto co-a ræ françéize.
 Træta InouguraçiónBrìgnoe-Sàn Pê d'Ænn-a18 de dexénbre do 1853Cómme pàrte da ferovîa Turìn-Zêna.Sàn Pê d'Ænn-a-Ôtri17 de zenâ do 1856Ôtri-Sànn-a25 de màzzo do 1868Sànn-a-Vintimìggia25 de zenâ do 1872
Inta costruçión de l'òpia i progetìsti no l'àn però dæto goæi a ménte a-i bezéugni e-e necescitæ di teritöi atraversæ, scicómme chi-â prìmma raxón derê a l'avertûa da lìnia a l'êa a seu inportànsa pe-i interèssi militâri e difensîvi do stâto sàrdo prìmma, e do régno d'Itàlia pöi. O progètto da ferovîa, pensòu in acòrdio a-i bezéugni d'alôa, quànde a ciù pàrte di traspòrti, ségge de mèrçe che de pasagê, o l'avegnîva pe mâ, o l'à portòu a 'n percórso squæxi do tùtto a-o livéllo do mâ e ch'o l'anâva aprêuvo a-a lìnia da còsta. A ferovîa, dónde poscìbile, a corîva de fiànco a-a percórso da Stràdda Ourélia, unéndo ciù de quarànta comùn che scìnn-a quéllo moménto êan conligæ no goæi bén pe tæra, se no sôlo pe mâ. 

 O radóggio 
sinistra|miniatura|250x250px|A variànte do percórso pò-u radóggio tra Andêua e Sàn Loénso.
Constrûta squæxi do tùtto a colìssa séncia pe-e dificoltæ técniche da seu realizaçión e pe contegnî i cósti, a ferovîa Zêna-Vintimìggia a l'é rizultâ da sùbito inadegoâ a-e ezigénse de conligaménto che se ghe domandâva. A despêto de nêuve e urgénti necescitæ, sentîe za da l'inprinçìpio do Nêuveçénto, i travàggi pe radogiâ a lìnia són anæti avànti adâxo e pe tòcchi spantegæ tànto che, ancón a-a giornâ d'ancheu, gh'é de seçioìn a séncia colìssa, màscime quélla tra Andêua e Arbénga e quélla tra Lêua e Finâ. Inti ànni do regìmme l'é stæto realizòu o radóggio da træta Arbénga-Lêua, avèrta do 1936, co-a realizaçión di nêuvi fabricâti viâgiatoî, e fæto de retìfiche into tòcco tra Sàn Loénso e Spiarêti, con dôe nêuve galerîe a San Stêva e tra Sanrémmo e Spiarêti che són stæte constrûte pe predispónn-e da lìnia a-a dóggia colìssa. A ògni mòddo, sti travàggi chi són vegnûi pi-â ciù pàrte inùtili do 2001, con l'abandón da træta.

A scitoaçión a-o coménso do 1968 a l'êa ancón crìtica, co-i sôli tréi tòcchi Sàn Pê d'Ænn-a-Ôtri (11 km), Lêua-Arbénga (8 km) e da Spiarêti a-o confìn co-a Frànsa (20 km) ch'êan a dóggia colìssa. A prìmma træta a êse potençiâ a l'é stæta quélla conpréiza tra e staçioìn da Vêxima e de Vâze, avèrta a-i 23 d'òtôbre scìnn'a-a staçión de Coghêuo e pe intrêgo inta setemànn-a aprêuvo. L'ùrtimo tòcco, sàiva a dî quéllo tra e staçioìn da Vêxima e de Ôtri, o l'é stæto inouguròu pöco dòppo, a-i 29 de lùggio do 1969. A nêuva sêde feroviària, mesciâ ciù a mónte rispètto a quélla vêgia, a l'à permìsso a-i pàixi in sciâ Rivêa de Rensén, Coghêuo e Vâze de liberâse da-a congestión caxonâ da l'infrastrutûa, dæto che prìmma a pasâva pròprio a-o seu céntro. A Rensén, coscì cómme a Vâze, l'é stæto tiòu sciù 'na nêuva staçión, méntre a vêgia lìnia a l'é stæta in pàrte riutilizâ e in pàrte abandonâ. Into detàggio, inta zöna da Vêxima, dòppo di ànni de abandón s'é dêuviòu o spàçio coscì liberòu pe alargâ a sêde stradâle de l'Ourélia, méntre inti pàixi a ferovîa a l'é stæta sciorbîa da-o tesciûo urbâno. I tòcchi èstra-urbâni, a-o coménso abandonæ, són stæti mìssi a nêuvo inti ùrtimi ànni e convertîi inte di percórsci pe-e biçiclétte e/ò pedonâli.
destra|miniatura|250x250px|In trêno intercity o l'arîva a Laigoéggia do 1993
Pe radogiâ a lìnia scìnn-a Sànn-a l'é stæto però necesâio âtri nêuv'ànni, tànto chi-â nêuva staçión, ch'a l'êa stæta tiâ sciù tra o 1961 e o 1962 segóndo o progètto de l'inzegnê Pier Luigi Nervi e inougurâ da-o prescidénte da Repùbrica Antonio Segni, a l'é restâ vêua e sénsa de binâi pe bén chinz'ànni. Defæti sôlo do 1977, co-in grànde ritàrdo rispètto a-i progràmmi, l'é stæto avèrto a dóggia træta tra Vâze e Finâ, ch'a conprendéiva a nêuva staçión de Sànn-a, into quartê de Mongrifón, ascì. Inte sta porçión chi de lìnia a sêde desmìssa a l'é stæta tórna sciorbîa da-o tesciûo urbàn, de spésso co-a seu trasformaçión inte 'na pasagiâ a-o mâ. A Sànn-a l'àrea da vêgia staçión lóngo o Letinbro a l'é restâ pe tànto ténpo abandonâ, trasformâ prìmma in lanbré pò-u depòxito di vagoìn e ciù avànti caciâ zu pe realizâ o grànde parchézzo de Ciàssa do Pòpolo.
Ciù avànti, pasòu vintiçinqu'ànni de progètti, finançiaménti, rinvîi e discuscioìn, do 2001 l'é stæto avèrto a l'ezercìçio, tra Inpêia e a Bordighêa, a træta a dóggia colìssa tra Sàn Loénso e Spiarêti co-e nêuve staçioìn de Tàggia-Àrma e de Sanrémmo, e a consegoénte serâ de quélle de Sàn Loénso, de Sàn Stêva e de Spiarêti, insémme a quélle vêge de Tàggia-Àrma e de Sanrémmo. E àree desmìsse són stæte interesæ da 'n progràmma de riqualificaçión, dæto chò-u nêuvo radóggio o l'é do tùtto in galerîa, realizòu segóndo 'n progètto existénte za da-o 1982.miniatura|250x250px|Vìsta do tòcco lóngo a còsta tra o Çèrvo e Andêua, desmìsso do 2016|sinistraA-i 2 d'arvî do 2006 l'é stæto ativòu a variànte de percórso tra e staçioìn de Ôtri e de Pêgi, ch'o conprénde a nêuva staçión de Zêna Pra ascì.

Do 2011 l'é stæto inouguròu a Zêna 'n nêuvo pónte in sciô torénte Ponçéivia, realizòu co-în investiménto de 22 milioìn de éori, constrûto in variànte e lóngo 750 m, ch'o consénte de viâgiâ a velocitæ ciù èrte e co-ina màssa asciâ ciù grànde.

Do 2014 'na frànn-a inta localitæ Vîco de Vignétte, into comùn de Andêua, a l'à fæto anâ fêua da-e colìsse l'InterCity 660 Milàn-Vintimìggia, inpónendo l'interuçión da lìnia pe vàrie setemànn-e.

In sciâ fìn, co-o càngio d'oràrio de l'11 dexénbre do 2016, l'é stæto ativòu a nêuva variànte do percórso a dóggia colìssa tra Andêua e Sàn Loénso, squæxi do tùtto in galerîa e co-e nêuve staçioìn de Andêua, Diàn e Inpêia. Into méntre l'é stæto seròu e staçioìn in sciô vêgio percórso lóngo a còsta a séncia colìssa, sàiva a dî quélle de Andêua, Çèrvo-Sàn Bertomê, Diàn (Diano Marina), Onêgia (Inpêia) e O Pòrto (Inpêia).

 Caraterìstiche 
A lìnia a l'é stæta costroîa in scartaménto òrdenâio (dónca de 'na larghéssa de 1435 mm), alimentâ a corénte contìnoa a 3000 V, a dóggia colìssa da-a sò òrìgine (tra e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e de Ciàssa Prìnçipe) scìnn-a Finâ, ciù che tra Lêua e Arbénga e da Andêua a-o confìn co-a Frànsa. A staçión de Vintimìggia a l'é o pónto de confìn e de conligaménto co-a lìnia SNCF pe Marséggia (a Marséggia-Vintimìggia), alimentâ a 25.000 V in corénte alternâ e con frequénsa a 50 Hz. Pe sta raxón chi a staçión a l'é dotâ de 'n'alimentaçión a 1.500 V CC, corénte stàndard inte de ferovîe françéixi ascì, dæto che i trêni da SNCF chi inpiêgæ pêuan êse alimentæ ségge a 25.000 V - 50 Hz (AC) che a 1.500 V (DC) e i trêni italién no gh'àn di problêmi a dêuviâ quésta alimentaçión, con poténsa e tensción amêzâ.

A lìnia a l'é equipagiâ co-o SCMT pe tùtta a seu longhéssa e co-o scistêma BAcc a 4 còdichi da-a seu òrìgine scìnn-a Sànn-a e da Andêua a Vintimìggia, fæto ch'o permétte de viâgiâ a de velocitæ scìn a 180 km/h.

 Percórso 
miniatura|A ciclàbile tra Rensén e Coghêuo, realizâ a-o pòsto da ferovîa
miniatura|A vêgia lìnia a Vâze do 1960
miniatura|A ferovîa a-o Çèrvo, træta d'ancheu serâ
miniatura|O tòcco da Pìsta Ciclàbile do Ponénte Lìgure inta galerîa de Càppo Néigro

 In ezercìçio 
 Staçión de Zêna Brìgnoe
 Staçión de Zêna Ciàssa Prìnçipe
 Staçión de Zêna Stràdda de Frànsa
 Staçión de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a
 Staçión de Zêna Cornigén
 Staçión de Zêna Séstri Ponénte Ariopòrto
 Staçión de Zêna Pêgi
 Staçión de Zêna Pra
 Staçión de Zêna Ôtri
 Staçión de Zêna Vêxima
 Staçión de Rensén
 Staçión de Coghêuo
 Staçión de Vâze
 Staçión de Çélle
 Staçión d'Arbisêua
 Staçión de Sànn-a
 Diramaçión pò-u pòrto (sôlo mèrçe)
 Staçión de Sànn-a Pàrco Döia
 Staçión de Sànn-a Marìtima
 Staçión de Cugén-Voæ
 Staçión de Spötórno-Nöi
 Staçión de Mænn-a do Finâ
 Staçión de Bórxi Verézzi
 Staçión da Prîa
 Staçión de Lêua
 Staçión do Borghétto
 Staçión do Çeiâ
 Staçión de Arbénga
 Staçión de Aràsce
 Staçión de Laigoéggia
 Staçión de Andêua
 Staçión de Diàn
 Staçión de Inpéria
 Staçión de Tàggia-Àrma
 Staçión de Sanrémmo
 Staçión da Bordighêa
 Staçión de Vàllecrêuza
 Staçión de Vintimìggia

 Staçioìn soprèsse 
 Staçión de Zêna Pra (1856)
 Staçión de Rensén (1868)
 Staçión de Vâze (1968-1977)
 Staçión de Vâze (1868)
 Staçión de Çélle (1883)
 Staçión do Câo d'Arbisêua
 Staçión de Sànn-a Letìnbro
 Staçión de Voæ Zöna Industriâle (d'ancheu sôlo mèrçe)
 Staçión de Berzézzi
 Staçión de Spötórno
 Staçión de Nöi
 Staçión de Varigòtti
 Staçión de Pîa do Finâ
 Staçión de Andêua (1872)
 Staçión de Çèrvo-Sàn Bertomê
 Staçión de Diàn (1872)
 Staçión de Onêgia
 Staçión do Pòrto
 Staçión de Sàn Loénso-A Çiprèssa 
 Staçión de Sàn Stêva-Rîva
 Staçión de Tàggia-Àrma (1872)
 Pòsto de moviménto Càppo Vèrde
 Staçión de Sanrémmo (1872)
 Staçión de Spiarêti

 Tràfego 
Quésta lìnia a l'é atraversâ da trêni de tîpo regionâle, regionâle velôce e InterCity de Trenitalia. Scìnn-a-o 2021 gh'êa ascì quàrche Eurocity da socjêtæ Thello, òua Trenitalia France, con destinaçión Nìssa ò Marséggia ma, pe caxón da pandemîa de COVID-19, sto servìçio chi o l'é stæto scancelòu do tùtto e mesciòu in sciâ lìnia Turìn-Lión. O tràfego mèrçe o l'é ciutòsto svilupòu, spartîo sorviatùtto tra e conpagnîe Mercitalia Rail, Captrain Italia e Fuori Muro.

 Nòtte 
Nòtte a-o tèsto

Nòtte bibliogràfiche

 Bibliografîa 








 Âtri progètti 

 Ligàmmi de fêua 



Categorîa:Lìnie feroviàrie
Categorîa:Traspòrti da Ligùria‎