Giæa (cianta)

Beta vulgaris (L., 1753), comuneménte conosciûa ségge cómme giæa ségge cómme giærâva in sciâ bâze di ûzi, a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaranthaceae, da quæ se pœan mangiâ e féugge.

Quésta ciànta a l'è stæta 'na de prìmme a êse descrîta segóndo o modèrno scistêma de clasificaçión, dæto ch'a l'êa stæta za catàlogâ into 1753 da Linneo, inta sò inportantìscima òpia Species Plantarum.

 Etimologîa 
A l'é 'na ciànta erbàcea, existénte in divèrse variêtæ: da sùcou, da òrto e da foràggio, pe l'alimentaçión de béstie.

In sciâ bâze de l'ûzo a l'è conosciûa con divèrsci nómmi:
 a ciànta da sùcou (coltivâ cómme tùbero ascì) a l'è in génere ciamâ cómme giærâva segóndo a grafîa ofiçiâ, gêräva in savonéize, gearàva in vintimigiôzo e betařava in monegàsco (in italiàn barbabietola).
 a variêtæ coltivâ inti òrti, da quæ se mangiàn e féugge, a l'è pe cóntra dîta giæa segóndo a grafîa ofiçiâ, gè in savonéize e gé in vintimigiôzo (in italiàn bietola).

 Descriçión 
sinistra|miniatura|Scioî de B. vulgaris (da variêtæ da sùcou).|287x287px
A giæa a l'è 'na ciànta èrbacea da-a coltivaçión bienâle, de ræo perénne, ch'a l'è àncoâ a-o seu gràçie a 'na réixe méistra e ch'a pœ arivâ a 'n'altéssa de ciù ò mêno 1 ò 2 mêtri. 

 Féuggie 
E féuggie da B. vulgaris són lónghe tra 5 e 20 cìtti (ciù picìnn-e quélle vèrso l'âto), a fórma de cheu, e arivàn a dimenscioîn bén bén magioî inte variêtæ coltivæ. Quéste àn ascì 'n màrgine intrêgo ò óndulòu e, in sciâ pàgina superiôre, prezentàn 'na nétta còsta centrâle.

 Scioî 
I scioî de quésta ciànta àn 'na tìnta vèrde ò róssa e són asæ picìnn-i, co-in diàmetro de 3-5 mm, formæ da çìnque féugge (ò pétali) e són arechéugéiti in dénse spîghe, in grùppi generalménte da træ a éutto unitæ. L'inpolinaçión a l'avegne gràçie a-a fòrsa do vénto, in vîa primâia, e secondariaménte atravèrso e bestiête.

 Frûti 
O frûto o l'è costitoîo da doî acheni modificæ de mòddo da contegnî a seménsa, da-a fórma a lénte e ànpia 2-3 mm.

 Distriboçión e habitat 
E variêtæ sarvæghe de B. vulgaris són distriboîe inta ciù pàrte de l'Eoröpa, inta Macaronesia e inte l'Àzia òcidentâle, scibén che ghe séggian ciànte natûalizæ inti âtri continénti ascì.

In particolâ són difûze inte zöne costêe, caraterizæ da 'n elevâ salinitæ e da 'n seu sàbiôzo ò conpòsto sorviatùtto da prîe.

 Produtoî 
Inte l'Eoröpa produtoî de sùcou giànco són a Frànsa e a Germània e, ecetoòu o Lusenbùrgo, tùtti i Pàizi de l'Unión Eoropêa estrâon o sùcou da-a B. vulgaris.
Produtoî de giærâve da sùcou (into 2018)PàizeProduçión (tonêi)42.065.95739.914.03030.192.92026.191.40017.436.10014.302.91013.967.70011.276.60010.377.3717.620.000

 Nòtte 

 Âtri progètti 

Categorîa:Verdùa
Categorîa:Plantae