Chimica

A Chìmica (da kemà, o lìbbro di segrêti de l'àrte egìçia, ch'o ne vêgne l'àrabo "al-kimiaa" "الكيمياء") a l'é a scénsa ch'a studia a matêia e e sêu propiêtæ e ciù into detàggio a conpoxiçión, l'identificaçión, a preparaçión e o mòddo de reagî de sostànse, ségge naturâle ségge artifiçiâle, do régno inorgànico e de quéllo orgànico, fin a rivâ a-o stùddio de l'àtomo e de molécole.

 Descriçión e stòia 
A l'é de spésso dîta "sciensa çentrale" perché a liga e atre sciénse naturâle, saiéiva a dî a fîxica (pe mêzo da chìmica fîxica), a biologîa (co-a biochìmica ), l'astronomîa (pe mezo de l'astrochìmica ) e a geologîa (pe mezo da geochimica). Pe de ciù, a fornìsce inn-a bâze pe capî e disciplinn-e scentìfiche de bâzee e applicæ a un livéllo de fondaménti. Prezénpio, a chimica a móstra di træti do crésce de ciànte (botànica), a formaçión de ròcche ignie (geologîa), cómme se forma l’ozöno inte l’atmosfêraTheodore L. Brown, H. Eugene Lemay, Bruce Edward Bursten, H. Lemay. Chemistry: The Central Science. Prentice Hall; 8 edition (1999). ISBN 0-13-010310-1. Pages 3-4.Carsten Reinhardt. Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries. Wiley-VCH, 2001. ISBN 3-527-30271-9. Pages 1-2., a degradaçión de sostànse, e e sêu propietæ. I ciù tànti procèsci chìmichi pêuan êse studiæ diretaménte into laboratöio, dónd'o se deuvia bén de tècniche consolidæ, ségge pe manezâ i materiâli ségge pe conprénde i procèsci ch'o gh'é de derê. Inn-a manêa alternatîva a l’é fornîa da-e tècniche de modelaçión molecolare, che tìan de concluxoìn da-i modelli conputaçionâli.

 Cànpi de stùddio 
A chìmica a se interèssa a ciù cànpi de stùddio, cómme: 

 e entitæ chìmiche de 'n eleménto, saiéiva a dî di atomi e di ioìn monatòmichi. A stùddia ascì e sêu assoçiaçioìn pe mêzo di ligàmmi chìmichi che géneran di conpòsti molecolâri stàbili ò di intermêdi pöcassæ instabili. St'entitæ de matêia pêuan vegnî caraterizæ da n'identitæ ligâ a de caraterìstiche quantìstiche e a de propietæ precîze;
 i procèsci che càngian l’identitæ de ste particèlle ò molécole de matêia, en ciamæ reaçioìn chìmiche, trasformaçioìn ò interaçioìn;
 i mecanismi de reaçión ligæ a di procèsci chìmichi ò à di equilìbri fîxichi tra dôe fórme, che perméttan d'interpretâ e oservaçioìn e de consciderâ de nêuve reaçioìn;
 i fenòmeni fondamentæ che se peuan védde in relaçión a-e fòrse da natùa che zêugan in ròllo chìmico, a favorî e reaçioin ò e scìntexi, l'azónta, a combinaçión ò a decompoxiçión, a seperaçión de fâze ò l'estraçión. L’anàlixi chìmica a permétte de descrovî a conpoxiçión, l’etichetatùa seletîva a l’àrve a in schêma de reaçioìn coerénte inte de mescciue conplicæ.

 Nòtte 

 Âtri progètti