Ransu

Ransu (Ranzo in italiàn) a l'è ina cumüna ligü(r)e de 554 abitànti da pruvinsa de Impe(r)ia.

 Geugrafìa 
Ransu u se tröva inte l'entrutèra de Arbenga, inta valà de l'A(r)òscia, inta zona da mediu-bassa valle. U paesaggiu u l'è caraterizàu da di boschi de castagnu in sce a rìva destra, mentre a scinistra a l'è ciü dûse e curtivà. U l'è distante 30 chilometri da Ineia, 20 da Arbenga e 110 da Zéna. 

U teritò(r)iu de Ransu u l'è facciu da ina frasiùn, Costa Basérga, ciü 21 burgàe: U Faudu, A Ciassa, I Favài(r)i, L'Urivéu, U Cuniu, Basé(r)ga Parocchia, Ponteruttu, A Stra', U Mu(r)ìn, Degolla, A Canâ, U Ma(r)tinettu, Calabria, L'A(r)ma, U Canéu, Fantinùn, A Villa, Costa Parocchia, A(r)acà, Bunfigliai(r)a e I Rissi). Cun ste chi u teritò(r)iu da cumüna u cröve 10,58 km2.

U teritò(r)iu cumünâle de Ransu u cunfìna a nord cun L'Àuguia, a punènte cu'u Burghettu, a nord e vèrsu levànte cun Unsu (SV), mèntre cun Casanöva (SV) e Naxin (SV) a levànte.

 Stò(r)ia 
Zà in epuca pre rumàna i teritò(r)i da valâ de l'A(r)òscia i l'é(r)an stài ucupài dae pupulasiùi ligü(r)i antighe, ligàe ai Ingàuni, ch'i se spunciavan fin ascì inte l'entrutèra de valàe da vixìn. Sti chi i vegnen pe(r)ò scacciài da l'avansâ rumana avegnüa aturnu au 180 a.C. Doppu l'Impe(r)u Ruman ascì u teritò(r)iu du Burghettu u l'è stàu interessau dae invaxuì di barbari, cun duminasiùi di lungubardi e di Franchi. Intu periudu carulingiu u l'é(r)a pasàu assèmme ai autri paixi du funduvalle sutta u Cuntadu de Arbenga e, ancùa de doppu, sutta aa Marca Arduinica inse(r)ìu inta giü(r)isdisiun du cumitàu arbenganese.

A primma mensiùn de l'insediamèntu, inta pusisiùn che cunuscemmu ancöi, a se(r)éva da fa remuntà au seculu XIII cun u nomme de Rantium ad Plebem, poi vegnüu Rancio. A denuminasiùn ligü(r)e pe(r)ò a pö êsse ch'a ne vegne dau nomme "panciu", che in antìgu u vuxéva dì "difesa". Quande a se và a desfà a Marca Ardüinica u cuntrollu in sciu feudu du pòstu u pàssa ai marchexi de Clavesana, du mèximu periudu a sta duminasiùn chi a l'è a custrusiùn d'in castellu furtificàu, de prubabile pé frenà e vuluntài de espansciùn du lìbe(r)u cumün de Arbenga, ma ascì pé schivâse e scurerìe di saracén, a partì dau seculu X.

Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn de Ransu a pija parte a l'incremèntu da demugrafìa du növu burgu cevàscu, cum'u l'è slavegnüu cun e autre pupulasiùi da valâ a quelli tèmpi.

I Clavesana, cuscì intu 1355 i dàn ina pursiùn du teritò(r)iu de Ransu ai Del Carretto, mèntre a parte ch'u ghe rèsta a vegne in man aa Repübbrica de Zena, che pe(r)ò a se gestìsce u paìse pe' vìa du marchese Emanuele de Clavesana. Doppu i sucedden di növi scuntri, fra e famìe de Séva, di Del Carretto e di Clavesana pe'i pusedimènti inta bassa valâ, cun l'intervelèntu intu 1386 du düxe de Zena Antoniotto Adorno. Stu lì u se spartisce pe' in quartu u feudu cun i Del Carretto. 

Ransu u vegne pe(r)ò zenese a tütti i efètti numma che intu 1393. Intu mènte du cuntrollu dricciu di zenesi Ransu u và a fa parte, cumme pé i autri burghi da valâ, du capitanàu da Cêve. A situasiùn a cangia du tüttu quande u 'rìva l'esercitu fransese, guidàu da Napuleùn Bunaparte.

U teritò(r)iu da cumüna u entra ducca a fa pàrte da Repübbrica Ligü(r)e, u vegne ascì sede d'in cantùn, ch'i ghe cazzen drentu ascì i burghi da media vàlle primma, poi desfàu e sciurbìu da quellu cevàscu).

Quande a repübbrica a vegne smembrâ intu 1802, i teritò(r)i cunquistài i vàn a fà parte de l'Impe(r)u Fransese, sutta u dipartimentu de Muntenötte. Cu'a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimènti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inse(r)ìu inta pruvinsa de Impe(r)ia. I ürtimi cangiamènti de cunfìn ch'u gh'è stàu i i remuntan au 1928, difatti i teritò(r)i de Ransu e L'Àuguia i vegnen piài daa cumüna du Burghettu e i turnan pe' sò còntu numma du 1947, in ànnu doppu a custitusiùn da növa Repübbrica Italiana.

 Abitanti 
 Evulusiùn demugrafica 

 Minu(r)ànse furèste 
Segundu u ISTAT, ai 31 de dexembre du 2019, a Ransu u gh'è 73 rexidenti furèsti.
 Cugnòmmi ch'u gh'è de ciü 
I cugnommi ch'u se tröva de ciü a Ransu i sun: Guido, Margoni, Beatrici, Alessandri e Sommadossi.

 Persune legàe a Ransu 
Pé(r)u e Zorzu Guîdu da Ransu, espunenti de üna de famìe ciü impurtanti du cumün, sun famùsi pé avé afrescàu a magiurànsa de géxe da valà de l'Aroscia, ma ascì a Arbenga e Impe(r)ia, tantu che a vélli u l'è dedicàu u percursu museàle du paìse, upe(r)atìvu a Basé(r)ega e Ransu.

 Pòsti de interesse 
 Architetü(r)e religiuse 

A livellu de gêxa u teritò(r)iu de Rànsu u l'è spartìu inte due parocchie, quella da Sunta e de San Dunàu a Basé(r)ega e quella de San Bernardu (a A Costa de Basé(r)ega).
Parocchia da Sunta e de San Dunàu
 Gêxa da parocchia de San Dunàu, a se tröva inta burgà de Costa Paròcchia. De ciànta baròcca a cunta sei atàe tutàli, ciü in impurtante du Cristu in Crùxe, òpe(r)a de Orazio De Ferrari. Fin au 1964 u l'éa sede de l'ufissiu lucàle da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia.
 Gêxa de San Pantaleu a se tröva intu Burgu de Ransu. Custruìa intu XV seculu in sce ina ciànta zà existénte, de stìle rumanicu, prubabilmente du XI seculu. Chi a l'è cunservà in pà(r)a d'atuà dipinta da Zorzu Guîdu de Ransu du 1554, ch'u l'ha ascì dipìntu e decuràu u portegu da gêxa, assèmme aa scöa di Lapicidi Sénu(r)a.
 U(r)atò(r)iu da Madonna de Vigne, intu Burgu de Ransu, u cunserva a pà(r)a d'autà dipinta da Zorzu Guîdu, realisàu intu 1544.
 U(r)atò(r)iu de l'Imaculà Cuncesciùn e de Santa Lüsìa, a l'estremitàe de punènte da burgâ de Canéu.
 U(r)atò(r)iu de San Bastiàn, inta burgà da Ciassa.
 U(r)atò(r)iu de Santa Cruxe inta burgà de Costa Paròcchia.
 U(r)atò(r)iu de San Giacumu inta burgà de Canà.
 U(r)atò(r)iu de San Mauru inta burgà de A(r)acà.
 Capella de l'Angéu Cüstode, de d'autu da burgà de Uivéu.
 Capella de l'Imaculà Cuncesciùn ai Favà(r)i, custruìa du 1755, grassie aa vuluntàe da pupulasiùn da burgà.
 Capella de Sant'Antunìn inta burgà de Degolla.
 Capella di Santi Fabiàn e Sebastiàn inta burgà de Bunfia(r)a.
 Capella de Santa Lüsìa, inta burgà di Favà(r)i.
 Santuà(r)iu da Madonna da Miseicordia, de d'autu da burgà de Canéu.
 Gêxa da parocchia da Sunta, se tröva inta frasiùn de Basé(r)ega, edificà intu XV seculu, a g'ha in purtà e di dipinti de Péu Guîdu de Rànsu, pà(r)e de Zorzu, du XVI seculu.
 U(r)atò(r)iu de San Bertumé inta frasiùn de Basé(r)ega, faciàu in sciù veju camìn du stradùn.

Parocchia de San Benardu
 Gêxa parucchiàle de San Benardu a A Costa de Base(r)ega, custruìa fra u 1618 e u 1628.
 U(r)atò(r)iu de San Carlu a A Costa de Base(r)ega.
 U(r)atò(r)iu da Madonna da Neve, u se tröva a A Costa Base(r)ega, vixin aa paròcchia.
 U(r)atò(r)iu di Santi Péu e Paulu inta burgà de Faudu.
 Capeletta de San Bertumé inta burgà de Fantinùn, restaurâ intu 2007.

 Castéllu 
Pé scansà e incursciùi di piràtti sa(r)acéi a pupulasiùn lucàle a l'ingì(r)u  de l'ànnu Mìlle a l'axéva edificàu in primmu scistemma de difésa, pöi vegnüu ciü meju sutta ai marchexi de Clavesana, chi i l'axevan culegàu cun quellu de L'Àuguia, ancöi pe(r)ò i se ponen vegghe numma che pochi resti de sta furtificasiùn chi.

 Ecunumìa 
L'ecunumia du paise a l'è basâ in sce l'agricultü(r)a, svilupâ a cultivasiùn de l'u(r)ivu tagiascu e a prudusiun de ö(r)iu e u(r)ive da ménsa. Difüzs ascì curtivasiùn inte vigne, pregiàu difatti u pigau de prudusiùn lucâle.

 Cultü(r)a 
 Dialettu de Ransu 

U dialettu parlàu a Ransu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du gruppu du Ligü(r)e de sèntru-punènte, u presènta carateristiche pe(r)ò ciü particulàri, ch'e turnan inte tütta a valâ de l'A(r)òscia, legâ in antìgu Arbenga, ma ascì aa sitàe de Impe(r)ia.

 Enugastrunumìa 
E tradisiùi legàe aa cuxìna e sun dife(r)ènti, nu mancan sulitamente u cunìu aa ligü(r)e, i raviöi, a buridda, e lümasse e ascì u pàn frìtu. De lungu sti piatti tipichi i se trövan abinài cun u vin pigàu, ma ascì l'ö(r)iu e l'àgliu i sun bèn cunusciüi.

 Feste e fé(r)e 
 A festa di Ciappagòtti, a se tegne aa Pro loco de Ransu cun müxica dau vìvu e roba da mangià, a se tegne u fìn da setemàna primma de Natàle.
 Presepiu vivènte, u se tegne intu Burgu de Ransu aa vigilia de Natàle.
 E Rüstìe, castagnà de l'autunnu, cun e castagne fàe cöxe pé e vìe du paìse.
 Fé(r)a du primmu de màzzu, cun mercatìn e bancarelle pé e vie de Ransu.
 U Rumpe pignàtta pé Carlevà, dedicàu ai matti e urganisàu da a Pro Loco.
 Festa patrunâle, ai 7 d'aùstu, dedicà a San Dunàu.

 Aministrasiùn 
miniatura|A ca' cumünà de Ransu

 Vie de cumünicasiùn 
U teritò(r)iu de Ransu u l'è traversàu da a Stradda Nasiunàle 453 da valà de l'A(r)òscia, che permette u culegamèntu cun Casanöva, Unsu e Utuvé versu levante e U Burghettu versu punènte. Impurtanti ascì e stradde pruvinsâli, cumme quella ch'a culega Ransu cun Àuguia (SP 14), cun ascì a Stradda Pruvinsâle 78, che a pàssa pé A Costa de Base(r)ega, versu Ùnsu e L'Àuguia.

 Nòtte 
Nòtte au testu

Nòtte bibliugrafiche

 Autri prugètti