Galìçia

A Galìçia (Galiza ò Galicia in galiçiànE dôe fórme són 'na dimostraçión di doî fenòmeni lengoìstichi prinçipæ inta región, sàiva a dî a gheada e o seseo, co-a pronónçia ch'a prezénta i éxiti  e  a levànte,  e  a-o céntro, e  e  ciù a ponénte. E dôe fórme  e  són quélle de facto conscideræ stàndard; a ògni mòddo l'é acetòu tùtte e variànte., Galicia in castiggiàn, Galiza in portoghéize) a l'é 'na comunitæ outònoma da Spàgna e 'na sò naçionalitæ stòrica segóndo a lézze spagnòlla. Scitoâ a l'estremitæ de nòrd-òvest da penîzoa ibérica, a l'é spartîa inte quàttro provìnse de A Coruña, Lugo, Ourense e Pontevedra.

 Giögrafîa 
A Galìçia a se trêuva inta región conosciûa cómme Eoröpa atlàntica. A confìnn-a a sùd co-o Portogàllo e a levànte co-e comunitæ outònome spagnòlle de Castìggia e Lión e de Astùrie; pe de ciù, a ponénte a l'é bagnâ da l'Òcéano Atlàntico e a nòrd da-o Mâ Cantàbrico. Do 2018, a l'àiva 'na popolaçión de 2.701.743 abitànti pe 'n'àrea de 29.574 km2. E sò còste, conpréizo o gràn nùmero de îzoe e izoöti che se ghe trêuvan, mezûan ciù de 1.660 km in longhéssa; tra de ste lì se pêuan aregordâ e îzoe Cíes, l'îzoa de Ons, quélla de Sálvora e quélla de Cortegada, ch'én pàrte do pàrco naçionâle de Îzoe Atlàntiche da Galìçia, ciù chi-â ciù estéiza e popolôza, l'îzoa de Arosa.

L'entrotæra da Galìçia o l'é caraterizòu da 'n paizàggio pìn de colìnn-e che, vèrso levànte e sùd, se trasfórman inte de cadénn-e de mónti âti scìnn-a 2.000 mêtri. E sò còste se prezéntan cómme 'na série de bàsse mænn-e d'ænìn alternæ a-e caraterìstiche ría, ina ménn-a de fiòrdi tìpichi da región. O clìmma galiçiàn o l'é pò-u sòlito tenpiòu e ùmido, méntre de stæ o l'é pe cóntra ciù sécco, tànto ch'o vêgne de sòlito clasificòu cómme òceànico.

 Stöia 
A región conosciûa a-a giornâ d'ancheu cómme Galìçia a l'é stæta abitâ da l'òmmo pi-â prìmma vòtta into médio paleolìtico, pigiàndo o sò nómme da-a popolaçión cèltica di Gallaeci ch'a stâva inte tære a setentrión do sciùmme Doêro into prìmmo milénio prìmma de Crìsto. Aprêuvo a-e coscì dîte goære cantàbriche, a Galìçia a l'é intrâ inte l'inpêro romàn inte l'ànno 19 a.C., vegnìndone unn-a de provìnse into sécolo III. Do 410 i Soêbi, in pòpolo germànico, gh'àn fondòu 'n sò régno con capitâle a Braga, incorporòu inte quéllo di Vixigöti a partî da-o 585. Do 711 o califâto islàmico di Omayâdi o l'à conquistòu a ciù pàrte da penîzoa ibérica, portàndo a-a chéita definitîva do régno vixigöto into 718. A región a l'é stæta però riconquistâ da 'n régno crestiàn, quéllo de Astùrie, za do 740. Inte l'Etæ de Mêzo, a despêto de quàrche rè do pòsto, a Galìçia a l'êa ligâ sorviatùtto a di âtri régni, màscime quéllo de Lión e, ciù tàrdi, quéllo de Castìggia, conservàndo però e sò lézze e a sò coltûa.

A partî da-o Duxénto, i rè de Castìggia, in qualitæ de rè de Galìçia ascì, nominâvan inta región 'n coscì dîto Adiantado-mór, sostitoîo da 'n governatô e capitànio generâle a partî da-a fìn do Quatroçénto. O governatô o prescjedéiva a Real Audiencia do Reino de Galicia ascì, ch'o l'êa o tribunâ pi-â región e 'n òrgano de govèrno. Da-o Çinqueçénto a raprezentànsa da Galìçia a l'êa delegâ a 'n'asenblêa de deputæ e raprezentànti de çitæ do régno, e Cortes ò Xunta do Régno de Galìçia. St'instituçión chi a l'é stæta soprèssa do 1833, co-a divixón do régno inte quàttro provìnse sénsa de ligàmmi fra de lô. Tra l'Eutoçénto e o Nêuveçénto l'à comensòu a crésce a domànda de 'n outogovèrno pe tutelâ a coltûa galiçiànn-a, fæto ch'o l'à portòu a l'emanaçión do prìmmo statûto de outonomîa, do 1936, fîto abolîo inti ànni da ditatûa do Francisco Franco. Co-o riprìstino da democraçîa, a legislatûa spagnòlla a l'à aprovòu do 1981 o nêuvo statûto de outonomîa: aprovòu co-in referendum e in vigô ancón a-a giornâ d'ancheu, o l'à riconosciûo l'outogovèrno a-a Galìçia.

 Pòsti de interèsse 

 Economîa 
E condiçioìn topogràfiche e climàtiche da Galìçia àn portòu l'alevaménto e l'agricoltûa a êse e sò vivàgne de richéssa ciù inportànti pi-â ciù pàrte da sò stöia, consenténdo a-a región de arivâ a 'n livéllo de denscitæ de popolaçión asæ elevòu. Fêua che pe-i cantê navâli e pe-e indùstrie into setô alimentâre, scìnn-a-o Nêuveçénto l'economîa galiçiànn-a a l'êa bazâ do tùtto in sciô setô primâio. Do 2018, o sò PIL nominâle o l'êa de 62,900 miliàrdi de éoro, co-o PIL pro capite ch'o l'arivâva a 23.300 €.

A Galìçia a l'é caraterizâ, a diferénsa de âtre regioìn spagnòlle, da-a fàrta de 'na grànde çitæ capolêugo. A sò popolaçión a l'é defæti spartîa inte 'na ræ urbâna de sétte céntri prinçipæ; formâ da-i quàttro capolêughi de provìnsa, sàiva a dî A Coruña, Pontevedra, Ourense e Lugo, a capitâle polìtica, Santiago de Compostela, e i doî céntri industriâli de Vigo (çitæ ciù grànde da región) e Ferrol, ciù 'n çèrto nùmero de çitadìnn-e minoî. E dôe àree ciù popolôze, dónde gh'é a ciù pàrte di abitànti, són quélla tra Ferrol e A Coruña, in sciâ còsta setentrionâle, e quélla de Rías Baixas, a sùd-òvest, ch'a l'inclùdde e çitæ de Vigo, Pontevedra e Santiago de Compostela.

 Coltûa 
Inta región gh'é dôe léngoe ofiçiæ: o Galiçiàn, léngoa romànza ligâ in mòddo stréito a-o Portoghéize pi-â sò òrìgine comûne (ö sæ a léngoa galiçiàn-portoghéize), e o Spagnòllo. A ciù pàrte di galiçién a pàrla tùtte dôe e léngoe e, segóndo 'n sondàggio do 2013, inte scitoaçioìn de tùtti i giórni o 51% da popolaçión o pàrla o Galiçiàn, méntre o 48% o l'adêuvia o Spagnòllo.

 Manifestaçioìn 

 Fèste e fêe 

 Aministraçión 

 Nòtte 
Nòtte a-o tèsto

Nòtte bibliogràfiche

 Âtri progètti 

 Ligàmmi de fêua