Tuiran

Tuiràn (Toirano in italiàn) u l'è in cumün lìgüre de 2.710 abitànti, inta pruvìncia de Savùna.

 Geugrafìa 

U cumün de Tuiràn u l'è inta vàlle da scciümàira Varatèlla, cu-u paìze ch'u l'è centràu a-a sö cunfruènsa cu-u Riàn de Baresciùn. L'è duminàu da-u mùnte de Sàn Pêru, âtu 891 m srua u livéllu du mà, dùnde, gràsie a-u Riàn Vêru, i se sùn furmàe de gròtte bèn cunusciüe, cùmme quélla da Bàzura e quélla du Curùmbu. A pàrte ciü a mùnte u l'è pöi surcà da-a vàlle du Varatèlla che, a l'artéssa da regiùn du Sâtu du Lüu, a se divìdde inti dùi valùi de Càrpe e da Vàlle.

U teritòriu de Tuiràn u gh'à ina gràn variabilitàe, pasàndu da-a ciâna custêra a sèrte tra e vètte ciü âte da zòna, cu-in'elevasiùn màscima de tòstu millesèntu métri srua u livèllu du mà. A regiùn ciü bàssa, dund'u gh'è u cèntru de paìze, a l'è pròpriu a-a fìn da vàlle du Varatèlla, a l'inprensìpiu da cianüra furmà da-i depòxiti purtài da scciümàira e che, a-u reùndu, a l'è serà da ina série de mùnti. A punènte, pè u chiürtu tòccu a-i cunfìn cu-u Serià, u teritòriu tuiranìn u rìva fìn'a-a crèsta ch'a chìna zü da l'Arexéa, dìta ascì Pòzzu Grànde (813 m), pè a pàrte cumpréza tra u Mùnte Aü (748 m) e u Mùnte Srua Tuiràn (621 m). De chi, traversàu u valùn de Barestìn, u cunfìn u se desvilüppa lòngu tüttu u valùn de Càrpe, muntàndu quâxi in scià pùnta da Ròcca (1.141 m), pè pöi virà lòngu a crèsta du spartiàiva cun Bùrmia, dund'u gh'è U Bàncu (983 m) e u zuvu da-u mèximu nòmme, cunusciüu ascì cùmme A Sèra (939 m). De chi, pasàu u Zùvu de Tuiràn (801 m), u cunfìn u chìna zü pè a Vàlle fìn'a-u Bric Pulènsa (98 m), rivàndu quâxi a-u Castelà (113 m). Tra i brìcchi da zòna, se pò ancù mensunà a Pùnta Alsabècchi (784 m), l'ünicu ch'u sécce pè intréu intu teritòriu tuiranìn e che, cu-a sö puzisiùn, u svètta in scià frasiùn de Càrpe.

Tuiràn u l'è pöi cumprésu, pè l'intréu sö teritòriu, intu bacìn idrugràficu da scciümàira Varatèlla, ch'a càmpa l'àiva de tütti i riài da zòna. Ùltre a-a scciümàira, i riài ciü impurtànti du cumün i sùn i dùi ch'i a fùrma, sarêa a dì u Riàn de Càrpe e u Riàn da Vàlle, insèmme a-u Riàn de Baresciùn, o du Pònte pè i barestèi, ch'u végne zü da-u valùn de Barestìn e ch'u se càccia inta scciümàira in curispundènsa du cèntru du paìze.

A regiùn a l'è caraterizà da-i impurtànti fenòmeni càrsici ch'i se sùn furmài inti sö terén, cu-in gràn nümeru de strutüre ch'i vàn da-e tâne ciü picìne fin'a-e gròtte ciü rinumàe, cùmme quélle, vixitàbili, da Bàzura e de Sànta Lesìa de Srua e de Sùtta, e quélle du Curùmbu, da Gèra e da Tâna d'Imerùna. Caraterìstica da pàrte ciü a mùnte du cumün, inte l'àrea geulògica de l'elemèntu de Càrpe - dùnca de l'ünitàe Castrevéggiu-Cirixöa - a l'è a prezènsa de in tìpu de gròtte particulà a fùrma de pùssu, cunusciüu cu-u nòmme de buràncu. A l'inprensìpiu stu nòmme u l'éra adueràu pè indicà sùlu quéllu che aù u l'è dìtu u Buràncu da Crùxe, u ciü famùzu e tra i ciü prufundi, mensunàu cùmme Buranco fìna inte in àttu du 1122 e zà cùmme Burancho Crucis a-u catàstu du 1508. Stu sòttu, situàu de d'âtu a-u Zùvu de Tuiràn, u l'à dàitu urìgine a de bèlle fòre e stòrie da tradisiùn du pòstu, ch'i sùn stàite rangiàe e pübricàe inte l'Öttusèntu da-u Bàcciu Mainêru intu sö La leggenda del buranco.

 Frasiùi e burgàe 

Càrpe
U paìze de Càrpe u se tröva int'in scìtu destacàu da-u cèntru du cumün, inta pàrte ciü âta da valà du Varatèlla a 400 m srua u livèllu du mà, in sc'ina rìva du valùn scavàu da-u riàn de Càrpe ch'a câra d'inti Arsabècchi. Càrpe u l'è spartìu inte parégge burgàe, ch'i sùn méscie a-u reùndu de quélla da Gêxa, dund'a gh'è a paruchiâle de Sàn Benàrdu: intu detàju, ste burgàe i sùn ciamàe A Rùggia, e Cà Scüre, e Cà di Cùxi, e Cantìne, e Cà di Barlétti, e Cà di Garùi e e Cà de Ròcche, ciü che e ruìne de càrche cascìna intu rèstu du valùn.

Scibèn che a-u dì d'ancöi u sécce sùtta a-a cumüna tuiranìna, a stòria de Càrpe a l'è stàita bèn diferènte, scicùmme ch'u l'à fàitu pàrte pè de lòngu de tère di marchéxi Du Caréttu, scignùri de Barestìn, quàndu Tuiràn u l'éra pè cùntru guernàu Repübrica de Zéna. Cumünitàe indipendènte da Barestìn da-u 1728, u paìze u l'à fàitu cumün pè sö cùntu fìna du 1869, pe fùndise de quéllu ànnu cun Barestìn. Du 1905 u l'è dùnca pasàu a-u cumün de Tuiràn, dòppu ch'u n'à fàitu dumànda pè spuncià in sce l'inàndiu du stradùn pè Bardenèi, bèn necesàriu pè mejurà i tràffeghi vèrsu a Rivéra e Bùrmia.

Burgàe
 A Bràia: a se tröva a setentriùn du Bùrgu, de là du pònte ch'u travèrsa u Riàn de Baresciùn, tütta facià in scià véggia vìa ch'a ghe pàssa intu mèzzu e che, d'ancöi, a ne pìja u nòmme. Inta burgà, a ciü curpìa da-u bumbardamèntu du 1944, u se ghe tröva a gêxa da Madònna du Ruzàriu, pàrte d'in antìgu cunvèntu de frâti dumenicài, e a növa cumüna tuiranìna. D'atàccu a-a Bràia, a levànte, u gh'è ascì a cuntrà du Cantùn, méscia in scià vìa vèggia pè a Certùssa, mèntre a punènte, in scià zìna du Riàn de Baresciùn, u se ghe tröva a Fascétta, fàita a növu dòppu du bumbardamèntu.
 A Certùssa: a l'è ina burgà ciü destacà da-u Bùrgu, méscia in sce l'âtra zìna da scciümàira. A l'inprensìppiu cunusciüa cùmme e Cà Növe, a pìja u sö nòmme da l'abasìa che i certuzìn i gh'àn fundàu du 1495. E cà da cuntrà i cunsèrva ancù a ciànta de l'antìgu ciòstru du cunvèntu e d'atàccu a ste lì u se ghe pò végghe e ruìne da gêxa, dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi e derucà a-i tèmpi da batàja de Löa.
 A Cruxà: a se tröva de d'âtu da Bràia, de là du stradùn, dùnde a vìa véggia ch'a sciurtìva d'intu Bùrgu a se deramâva fra de quélla ch'a muntâva p'a valà de Barestìn e quélla ch'a l'andaxêva avànti pè l'âta Varatèlla. In sa cruxéra a-u cèntru da burgà, ch'a gh'à fìna dàitu u nòmme, se ghe tröva a capelétta de Sant'Antògnu, rangià du 2015.
 Baresciùn: u se tröva a punènte du Bùrgu, intu valùn du Riàn du Pònte che, pijàndune u nòmme, u l'è cunusciüu ascì cùmme u Riàn de Baresciùn. A burgà a l'è in tìpicu paìze de vìa, tüttu custruìu in sciù carùggiu ch'u ghe pàssa intu mèzzu, a vìa véggia pè Barestìn. A-u cèntru da burgà u se ghe dröve ina ciasétta, dund'a se fàccia a capélla de Sàn Ròccu, dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, e ina meridiâna. De daré da capélla i ghe sùn ascì i tröggi du paìze e, in scià vìa, a funtâna dìta da Rùggia.
 Dâri: méscia in scé rìve ciü bàsse du Mùnte Raviné, de là du Varatèlla, a se tröva tòstu in scì cunfìn cun Buisàn, traversà da-u stradùn pe quéllu paìze. Dâri a l'è traversà ascì da-a véggia vìa da sà ch'a pàssa pè Sàn Pêru e, in scià cruxéra de sti camìn, u se ghe tröva a gêxétta da burgà, dedicà a Sant'Ànna.
 E Bengiàe: a burgà ciü a vàlle, a se tröva a-u de föra de müràje du Bùrgu, intu scìtu dund'i se druvìva cu-a pòrta dìta da Purtàssa, ch'a ghe sciurtìva a-a vìa véggia pè u Burghéttu. Sta vìa, ch'a pasâva intu mèzzu a-e Bengiàe, ancöi a l'è dedicà a-u Pêru Mainêru, scìndicu de Tuiràn ch'u l'à fàitu tirà sciü, a-a fìn de l'Öttusèntu, a gràn vìlla ch'a se ghe pò ancù végghe.
 I Murìn: a l'è ina burgà picenìna sübitu a-u de là du Varatèlla, in scià vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a Certùssa. A l'à pijàu u sö nòmme da-i defìssi ch'i se ghe tröva, vusciüi da-i frâti certuzìn, e fra de sti lì u ghe resâta a gràn custrusiùn du Murìn da Ròcca, aduerà prìmma cùmme papelêra e dapöi cùmme murìn pè u gràn.

 Cunfìn 
U cumün de Tuiràn u gh'à di cunfìn cun quéllu de Bardenèi vèrsu nòrd, de Buisàn da-u nòrd a-u levànte, du Burghéttu a süd-èst, du Serià a süd, de Barestìn a-u süd-òvest e de Castrevéggiu a punènte.

 Stòria 

 Urìgine du nòmme 
Pè cùntu du Nino Lamboglia, u nòmme de Tuiràn u ne vegnerêa da-i tènpi di rumài, pè di liàmmi cu-ina gens Thauria, Thuria o Toira ch'a l'averêa avüu di scìti da sta pàrte, ma, a ògni mòddu, nu gh'è de pröve següre de sta teurìa. Da-i tèmpi di bizantìn u nu gh'è de mensiùi ch'i reciàmme u nòmme d'ancöi, cu-u paìze ch'u pà ch'u fùsse dìtu Castron Baractelìa, ch'u vö dì u "castéllu/bùrgu furtificàu da Varatèlla", cùmme se pò léze inta Descriptio Orbis Romani du geògrafu Zòrzu Cìpriu; però, pè i stüddi ciü mudèrni, a Descriptio a farêa chi de riferimèntu a di scìti vèrsu l'Adriàticu ciütòstu che a-a Provincia Maritima Italorum. In'âtra teurìa, ciü drìta, a végghe pè cùntru in'urìgine lìgüre du nòmme de Tuiràn, ch'u ne vegnerêa dùnca da-u dìtu "in tu rian", a marcà a caraterìstica du scìtu du paìze, pè cangià pöi intu parlà cu-a cöita da prepuzisiùn e u pasàggiu da "i" prìmma da "r".

U tupònimu d'ancöi u cumènsa a cumparì inte l'Etàe de Mèzzu, inta fùrma Toyranum ch'a l'è pöi vegnüa Toranum e Tuaranum, cumm'u fà pröva u sigìllu da cumüna intu Seisèntu, ch'u mustrâva in tòru cun, a-u reùndu, a scrìta . U gh'è fìna ina testimuniànsa da fùrma Toranno, cuntegnüa int'ina létera du Pàppa Lisàndru IV pè a cumüna e u véscu d'Arbénga dund'u prutezêva di sö interèssi intu fèudu de Tuiràn.

 Preistòria 

A Tuiràn i sùn stàite descruvìe de impurtànti testimuniànse da prezènsa de l'òmmu intu Paleulìticu, cu-i prìmmi stüddi de l'Arturo Issel, du Nicolò Morelli, du Paolo Bensa e de l'Alessandro Brian ch'i remùnta zà a-a fìn de l'Öttusèntu. A ògni mòddo, a descuvèrta ciü impurtànte a l'è stàita du 1950, cun l'avertüa du pasàggiu p'entrà inta gròtta da Bàzura e u retruvamèntu de tràcce d'ativitàe umâne ch'i gh'àn tòstu 14.400 àgni. Tra e tràcce truvàe chi, a gh'émmu e peâne de sìnque persùne, dùi òmmi, in fiö e dùi matétti, descuvèrte inti scìti cunusciüu cùmme a Stànsia di Mistêri e l'Andàme de Ùrme. E Gròtte de Tuiràn i sùn bèn rinumàe ascì pè tütte e òsse d'ùrsu de tâne (Ursus spelaeus) ch'i ghe sùn stàite truvàe e ch'i remùnta tra 50.000 e 24.000 àgni fà, mèntre i scâvi in cùrsu inta gròtta du Curùmbu i l'àn purtàu a-a lüxe in gràn nümeru de pùnte de prêa.

Inti séculi prìmma de l'ocüpasiùn rumâna, ai tèmpi di Ligüri Antìghi, a valà du Varatèlla a l'éra tra e tère dund'i staxêva i Ingàuni, che vèrsu levànte i se spandêva ancù a-u Finà. De st'etàe chi, d'inta Vàlle u n'è sciurtìu i rèsti d'in castelà picìn, mésciu in scià còlla a-i pèi da Ròcca de Barlörie, a cuntrulà a véggia vìa du Zùvu. Da-a datasiùn di scciàppi ch'i ghe sùn stàiti truvài s'è pusciüu dà ina datasiùn de stu castelà a-u II séculu prìmma de Crìstu, inta segùnda Etàe du Fèru.

 Antighitàe 
Cu-a cunquìsta rumâna de tère di Ingàuni, a l'inprensìpiu du II séculu a.C., a vàlle du Varatèlla a l'è pasà lèi ascì sùtta a-a Repübrica de Rumma e, scibèn ch'a nu gh'éra de gròssi paìxi, da ina série de retruvamènti a se pò végghe cumm'a fùsse bèn frequentà. In particulà, intu teritòriu tuiranìn i sùn stàite descruvìe de necròpuli e i rèsti de in vilàggiu: tra e tùmbe a se pò reurdà quélle truvàe inta Sala Morelli, a l'entrà da gròtta da Bàzura, fàite inte de gère cu-ina técnica cumün inta Ligüria fin'a-i prìmmi àgni de l'impêru e, sruatüttu, a necròpuli de d'âtu a-a Cruxà, inta regiùn di Canavéi, dund'u l'è stàitu descruvìu in àsse de l'imperatù Tibériu du 37 d.C. ch'u n'à dàitu ina següra datasiùn.

U retruvamèntu ciü impurtànte u l'è però quéllu, fàitu du 1955, di rèsti de ina lucalitàe d'alantù inta regiùn du Pòzzu, vixìn a-i cunfìn cu-u Burghéttu. Chi, int'in ràggiu de 150 mêtri, i sùn stàiti truvài di rèsti de müràje, de ceràmiche lucâli e in tégulu da fàbrica di Coccei de Augusta Bagiennorum. L'è prubàbile che stu paizéttu u fùsse in vicus bèn svilüpàu, sübitu a mùnte du traciàu da grànde Via Julia Augusta, cumm'u l'è bèn reurdàu da-i rèsti du Puntàssu, ch'u permetéva de traversà u Riàn Cazàsse. Pè cùntru, a nu l'è mìa següra a puzisiùn du paìze de Palmata (a Parmà), mensunàu fìna inte l'âtu mediuêvu pè pöi sparì du tüttu, che fòscia u sarêa da identificà pròpriu cun l'abitàu du Pòzzu, o cu-a regiùn da Ramà, d'atàccu a-u paìze de Baresciùn. A ògni mòddu, da-i stüddi in scì tupònimi du pòstu a se végghe cumm'u l'è bèn ciü prubàbile che a Parmà a se truvàsse ciü a vàlle, intu teritòriu aù cumprézeu intu cumün du Burghéttu. Gh'è ascì u prublêma da puzisiùn du paìze de Pollupice, mensunàu tra Albium Ingaunum e Vada Sabatia fìna in scià Tabula Peutingeriana ma int'in mòddu nu vâri ciàiru e fòscia ciü a punènte da vàlle du Varatèlla.

Segùndu ina teurìa du Nino Lamboglia, a l'épuca di rumâni a ghe duvêva ése in'âtra stràdda, ciü luntâna da-u mà e paraléla a-a Via Julia Augusta, ch'a sarêa andà pròpriu d'inta Varatèlla fìna a Giüsténexi, ma nu gh'è de pröve següre. A ògni mòddu, fìna a-a cöita de l'impêru e ancù dòppo, u teritòriu da Varatèlla u l'è stàitu ina regiùn a caràttere sruatüttu agrìculu, bèn lià a-u municipium arbenganéze, Albingaunum, cùmme estremitàe de levànte du sö distréttu.

 Etàe de Mèzzu 

Inti prìmmi séculi de l'Etàe de Mèzzu, a vàlle du Varatèlla a l'è andàita aprövu a-u rèstu da IX Regio: cunquistà da-i ostrugòti, a l'è restà inte quéllu régnu fìna a-a sö scunfìtta cu-a guèra gòtica e l'inprensìpiu da duminasiùn bizantìna, du 538. De chi, u cuntròllu bizantìn u l'è düràu pè tòstu in séculu e l'è pròpriu a sti àgni ch'a remùnta a prìmma mensiùn de quéllu che, fòscia, u l'è stàitu u prìmmu paìze da valà, u Castron Baractelìa. Sta mensiùn a rìva da-a Descriptio Orbis Romani du geògrafu Zòrzu Cìpriu, scrìta tra u 591 e u 606, dund'a gh'è ina lìsta, nu vâri precìza, de sitàe e di castélli ch'i l'éra sutt'a-u cuntròllu de Custantinòpuli. U tupònimu lì mensunàu u l'è bèn impurtànte perché u ne cunterêa da prezènsa de in paìze furtificàu, in Castron, inta vàlle da scciümàira Varatèlla (Baractelìa), mésciu a vardà e stràdde vèrsu a Nêva e a Bùrmia, ch'i l'andaxêva a-e ürtime furtificasiui a-i cunfìn cu-i lungubàrdi, spécce quélla de Bardenèi. Cùmme mensunàu de d'âtu, da-i ürtimi stüddi a parêa però che u Zòrzu Cìpriu u nu se riferìsse pè dabùn a-a Ligüria, e inte stu câxu, l'ùrìgine du paìze a rèsta du tüttu scunusciüa. Pè cùntru, s'a fùsse verificà l'identificasiùn cun l'impurtànte Castron Baractelìa, a sarêa bèn puscibile che u Tuiràn u se sécce desvilüpàu intu scìtu de in ciü antìgu paìze rumânu, che però u nu gh'à lasciàu de rèsti o de memòrie.

Cu-a fìn da duminasiùn bizantìna, a regiùn, insèmme a-u rèstu da Ligüria, a l'è pasà a-u régnu lungubàrdu de Ròtari, ch'u-u l'à cunquistà du 643. De chi, i ghe sùn di séculi ch'i nu gh'àn lasciàu vâri de infurmasiùi e ch'i düra fìna a-a fundasiùn de l'impurtantìscimu munesté de Sàn Pêru in Varatèlla, ch'u l'éra liàu stréitu a Tuiràn. E ciü tànte testimuniànse de l'épuca i végne da l'antìga Crunaca du munesté de Sàn Pêru in Varatèlla, scrìta pè a prìmma vòta intu XIV séculu e cunsürtà ascì da-u Paneri pè u sö Sacro, e vago Giardinello. In particulà, u Bùrgu u l'è stàitu sùtta a-u cuntròllu dirèttu di frâti da-u mumèntu da sö dunasiùn, fàita da-u Càrlu Màgnu, cun Sàn Pêru che, a-u IX séculu, u l'éra tra e ciü impurtànti auturitàe religiùze da Ligüria de Punènte intrêa. De ciü, l'abasìa a l'axêva ina sèrta impurtànsa cumerciâle gràsie a-a sö puzisiùn sciü u camìn de in'antìga stràdda da sà, ch'a s'è pöi mescià a-u fùndu du valùn sùtta a Sàn Pêru, pè pijà dùnca u nòmme de stràdda da Vàlle. Sta vìa, ch'a duvêva ése bèn impurtànte, intu teritòriu tuiranìn a l'éra fìna dutà de ina tùre de vàrdia, tirà sciü du XII-XIII séculu in scià sìmma du Bâsu du Giudéu. Pè ste raxùi chi, inte quélli àgni i gh'éra di fòrti interèssi in scià vàlle du Varatèlla, ch'i rivâva da-a cüria arbenganéze, da-e cumüne de Tuiràn e d'Arbénga, da-i Du Caréttu e, ciü tàrdi, ascì da-a Repübrica de Zéna e da-i Dòria de Löa, cu-i frâti ch'i l'àn cuscì pèrsu de manimàn e sö pruprietàe. Tuiràn u végne cuscì levàu a-i benedetìn, insèmme a Cunscènte, Löa e Bòrzi, cu-in àttu du véscu Lantéru du 9 d'utùbre du 1171, scibèn che, du 1184, a cüria arbenganéze a l'à decìzu de dâghe indaré carchedün di scìti tuiranìn. 

Tàntu ch'a finìva a duminasiùn di frâti, a cüria a l'à pasàu l'aministrasiùn de tère a capite Dancio usque ad Petram, sarêa a dì da-u câvu du Serià fìna a-a Prêa, a ina növa ma putènte famìja nòbile da sitàe, i D'Àste. A ògni mòddu, inte ste tère chi e pruprietàe di D'Àste i l'éra sruatüttu a Tuiràn, dùnde i l'axêva paréggi cuntràtti de livèllu cu-i abitànti du Bùrgu. Du 1238 u Giàcumu e u Bungiuvànni D'Àste i l'àn fàitu diventà Tuiràn in sö fèudu, vendéndu u gròssu de sö prupriutàe a-a cüria, che in scàngiu i l'à numinài scignüri du paìze. A despêtu da növa aministrasiùn, i cuntràsti tra i divèrsi partìi i nu s'éra pè nènte giustài e, pè prutézze i interèssi söi, a-u 17 de setèmbre du 1250 ina pàrte di tuiranìn a l'à usciüu creà ina cumpagnìa cumüna. A ògni mòddu, u fiju du Bungiuvànni, u Giacumìn D'Àste, u l'à decìzu de sciurtì da-i cunflìtti pè u cuntròllu de Tuiràn e cuscì u l'à dàitu indaré u sö fèudu a-u véscu. Intu mèntre, i Du Caréttu i l'éra sciurtìi a métte in òmmu da sö famìja cùmme abâte de Sàn Pêru ma pè u sö mòddu de fà, dàndu amèntu a-a crunaca, tra u 1255 e u 1259 u l'è finìu masàu da-i âtri frâti. Stu fàitu u l'axêva creàu in gràn turmèntu, tàntu da dumandà l'intervèntu du Pàppa Bunifàsiu VIII, purtàndu a-a fìn a l'agregasiùn du munesté a-a mènsa vescuvì d'Arbénga.

Scaciài dùnca i benedetìn a-u 16 d'utùbre du 1308, u véscu Emanuele Spinola a-u 5 d'arvì du 1315 u l'à ciamàu a purtà avànti l'abasìa i certuzìn de Cazòttu, miràndu bèn de cuntrulâri cun di fòrti dàssi. U liàmme feudà tra Tuiràn e a Gêxa arbenganéze, cu-u Lanfràncu che inti àgni prìmma u l'axêva trasfurmàu u paìze in scià Varatèlla inte l'ürtima rucafòrte du puré terén di véschi d'Arbénga, u nu l'è però düràu ancù pè vâri tèmpu. Infàtti, gràsie a-u grànde arémbu dàitu a-u Pàppa Urbânu VI intu Scìsma du Punènte, a Repübrica de Zéna a l'axêva vagnàu in fòrte créditu vèrsu de lèi e, dòppu de lònghe tratatìve, u gh'à lasciàu di teritòri ligüri ch'i l'éra sùtta a-a Sànta Séde pè mèzzu de diòcexi d'Arbénga, de Savùna e de Nòri. Tra u 1385 e u 1386, a Zéna i sùn cuscì pasài i paìxi da Prêa, de Bòrzi, de Veréssu, de Giüsténexi e de Tuiràn, ch'u cumprendéva Patarè, Buisàn e a Bràia ascì, mésci tütti insèmme int'in'ünica pudestarìa cumm'u l'éra zà inti àgni du cuntròllu vescuvì. Tra u 18 e u 21 de zügnu du 1386 u gh'è stàitu, a grüppi, u zuramèntu de fedeltàe di òmmi de Tuiràn intu palàssu da cumüna véggia, alantù adueràu cùmme edifissiu de guvèrnu da pudestarìa, fàitu ch'u l'à purtàu a-a fìn di dirìtti da cüria e di D'Àste in scià pupulasiùn. Pè sta raxùn chi, a l'è cumensà ina série de prucèssi tra e pàrte, cunscideràndu ascì i interèssi ecunòmici di véschi, che inte quélli àgni i l'axêva tiràu sciü béi, murìn, gùmbi, papelêre, fàbriche da lâna e da pùve nèira, mèntre i marchéxi Du Caréttu i l'axêva ocüpàu u castéllu de Giüsténexi pè vardâse i cunfìn da-e mòsse di zenéxi. A chistiùn a s'è a-a fìn giüstà pasài tòstu sinquant'àgni, cu-a cunvensiùn du 13 d'aùstu du 1434 tra i raprezentànti de Galiòtu Du Caréttu, da Repübrica e di tréi paìxi interesài. De ciü, a-u 1386 u remùnta ascì u prìmmu statütu cunusciüu de Tuiràn, furmàu de 88 capìtuli ch'i se sùn cunservài numà che pè ina pàrte, dapöi cangiàu ciü vòte, spécce cu-a mudìfica du 13 de nuvèmbre du 1605, ch'a l'à purtàu a de növe régule spartìe inte 70 paràgrafi.

 Etàe mudèrna 
miniatura|350x350px|A màppa de Tuiràn e Buisàn inte Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎ du cartògrafu zenéze Matteo Vinzoni, 1773
Vèrsu a fìn du XV séculu l'antìga abasìa de Sàn Pêru a l'à pèrsu ascì e sö ürtime pruprietàe ch'i l'éra in Bùrmia e, pè sta raxùn chi, a sö puzisiùn in sìmma a-u Mùnte de Sàn Pêru a l'éra urmài vegnüa föra de màn e sènsa utilitàe. I certuzìn, cun l'acòrdiu du Generâle de l'Ùrdine, du véscu d'Arbénga e di marchéxi Du Caréttu, a-u 14 d'aùstu du 1495 i l'àn risevüu u perméssu de mesciâse ciü a vàlle, cumensàndu de quéllu ànnu a custrusiùn da növa certùssa inta lucalitàe de Cà növe, d'ancöi dìta pròpriu da Certùssa, in scià zìna de senèstra da scciümàira. A custrusiùn du cunvèntu, ch'u l'axêva patìu di dàgni int'in'ocüpasiùn du 1500, a l'è terminà du 1564 cu-a realisasiùn du campanìn. Intu Sinquesèntu u l'è stàitu aviàu da-i buisanìn u lòngu prucèssu pè rivà a l'autunumìa religiùza e aministratìva, cumensàu a l'11 de nuvèmbre du 1592 cu-a separasiùn da gêxa de Sànta Marìa Madalêna da-a paròcchia de Tuiràn.

Vèrsu a fìn de stu séculu, a pupulasiùn du paìze a l'éra bèn cresciüa, rivàndu a tòstu 1.280 persùne, ch'i staxêva sruatüttu drèntu a-a sènta de müràje, d'alantù dutàe de sìnque pòrte da Còlla, du Murìn, da Scarétta, di Cùnsuri, cunusciüa ascì cùmme a "Purtàssa", e di Fòssi. Dùnca, mèntre du 1481 i dumenicài i tirâva sciü a gêxa da Madònna du Ruzàriu a-a Bràia, a s'è decìzu de cumensà a recustrusiùn da gêxa de Sàn Martìn, nu sènsa di prublêmi a finansiâra. U növu edifìssiu u l'è stàitu cunsacràu a-u prìmmu d'aùstu du 1609 e, du 1622, u Senàu da Repübrica u l'à cuncèssu ina sùmma de trexèntu scüi p'arangià u campanìn, adueràu cùmme prexùn ascì, e pè di âtri travàji. U Senàu, pè cùntru, u dumandâva a-a cumüna tuiranìna u màscimu cuntròllu sciü u bòscu da Pallarea, in scìtu d'atàccu a-i cunfìn cu-u Marchezàu de Barestìn de dùnde l'Arsenà da Repübrica u pijâva e légne pè e garée. Pè de ciü, cu-i Du Caréttu i gh'éra ascì di cunflìtti pè i dàssi in scià mèrce che da-u mà a l'andaxêva a Barestìn, tàntu che du 1659 u l'è duvüu intervegnì u Düxe.

U 24 d'utùbre du 1714 a marchéza D'Àste a l'à uspitàu intu sö palàssu a Tuiràn l'Elisabetta Farnese, spuzà pè prucüra cu-u rè de Spàgna Felipe V e de pasàggiu pè a Ligüria p'andà a Madrid. Dùi àgni dòppu, a-i 18 de màrsu du 1716, u capitàn Giuseppe Polla u l'à lasciàu pè testamèntu ina rìcca dunasiùn pè creà in'òpera pìa pè l'istrusiùn di fiöi: tiràu sciü l'oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe e arangià ina cà d'atàccu, i frâti sculòpi i gh'àn avèrtu a prìmma scöra du paìze. Sta scöra a l'è dürà fìna a-u 1808, quàndu i frâti i l'àn duvüu lascià Tuiràn pè ina supresiùn religiùza usciüa da-u regìmme napuleònicu.

 Etàe cuntempurànea 

A despêtu da deciarasiùn de neutralitàe da Repübrica de Zéna, e armàe revulusiunàrie franséxi i l'axêva ocüpàu ina pàrte da rivéra de Punènte, rivàndu a-u 24 de nuvèmbre du 1794 pròpriu a Tuiràn, cu-i prìmmi batajùi ch'i l'éra andàiti a stà inta gêxa da Bràia e inta Certùssa. U s'è cuscì furmàu in frùnte tra l'armà revulusiunària e quélla di austru-piemuntéxi che, partìndu da Garésce, u vegnìva zü pasàndu pè a Ròcca e pè a Varatèlla, dùnca da vixìn a Tuiràn e a-u Burghéttu. Pè tòstu in ànnu i nu ghe sùn stàiti di gròssi cumbatimènti e dùnca, cuscì cùmme inti paìxi a-u reùndu, a lònga ocüpasiùn militâre a l'à purtàu a ina gròssa crìzi inta regiùn, duvéndu mantegnì e trüppe chi acampàe e cunscideràndu ascì che i barestèi, inte l'estàe du 1795, i l'éra stàiti scurìi da-u sö valùn e i staxêva lù ascì a Tuiràn. In sa fìn, avànti ch'u cumensésse u növu invèrnu, u generâle Pierre Augerau u l'à decìzu de pijà l'inisitìva cu-in atàccu generâle a-i 23 de nuvèmbre, pasàu a-a stòria cùmme a batàja de Löa. Intu cùrsu di cumbatimènti a l'è stàita bèn danezà a véggia certùssa, dund'a gh'éra ina redütta d'artijerìa che i franséxi i l'àn cunquistàu sùlu dòppu di asàlti a-a bajunétta, pè pöi atacà e puzisiùi di austru-piemuntéxi in scià còsta de Dâri.

Scibèn che, finìa a batàja, e trüppe franséxi i l'axêva lasciàu u paìze, cu-a creasiùn da Repübrica Ligüre e idée da revulusiùn i se cumensâva a spànde pè ste bànde ascì, purtàndu de gròsse növe a Tuiràn. Cu-a supresiùn de cungregasiùi religiùze, i certuzìn i l'àn pèrsu e sö ürtime pruprietàe, vendüe a di tuiranìn cuscì cùmme di arédi de gêxe tuiranìne. L'aministrasiùn du paìze, numinàu "cumün" da-u növu regìmme, a l'éra afidà a-u maire da Prêa che, cuntrulàndu ascì Giüsténexi, u guernâva u mèximu teritòriu de l'antìga pudestarìa. Insèmme a-e pruprietàe da Gêxa, i sùn stàite sequestràe ascì quélle di marchéxi Du Caréttu, ch'i l'includéva in ortu-giardìn ch'u sarà arangiàu a ciàssa pübrica. Chi, u l'è stàitu ciantàu cu-ina gràn fèsta l'erburu da libertàe du paìze, arembàu sciü ina bâze ch'a se pò ancù végghe, e, ciü tàrdi, a culònna de triùnfu pè u Napuleùn. Inclüzu intu Cantùn da Prêa, inta Giuridisiùn de Aréne Càndide, de sti àgni a frasiùn buisanìna a l'è stàita destacà da Tuiràn e numinà cumün pè cùntu sò, mèntre u paizéttu de Patarè, zà abandunàu, u l'éra inta Giuridisiùn da Sènta, cuntrulà da Arbénga, intu cumün ünicu furmàu da-u Burghéttu e U Serià. E refùrme repübricâne i l'axêva interesàu ascì e tàsse, cresciüe du bèllu sùtta a-a növa aministrasiùn rivàndu a tòstu 11.000 frànchi zenéxi, e a creasiùn d'ina Vàrdia Nasiunâle bazà in scià léva. A ògni mòddu, a-u 23 de setèmbre du 1805 a Repübrica Ligüre a l'è finìa cun l'anesiùn dirètta a-u Prìmmu Impêru, dürà fìna a-u 1814. Intu chiürtu mumèntu d'indipendènsa renuvà, tra u 1814 e u 1815, u guvèrnu da Repübrica Zenéze u l'axêva cumensàu a métte tùrna in pè u véggiu ùrdine, levàndu ina tàssa in sce l'öriu, bèn pezànte pè in paìze cùmme Tuiràn, e fàndu recuperà a-i Du Caréttu di sö bêni cu-a lézze de recustitusiùn da nubiltàe.

Cu-e decixùi du Cungrèssu de Viénna e l'anesiùn a-u Régnu de Sardégna, Tuiràn u l'è finìu lèi ascì sùtta a-a növa duminasiùn, dund'u l'è cumprézu inta pruvìncia d'Arbénga. Di prìmmi àgni du guvèrnu piemuntéze a gh'è ina statìstica ciütòstu detajà du paìze, vìstu a-u 1823, quàndu i gh'éra 1.379 persùne. Intu detàju, trè persùne sciü quàttru i travajâva a tèra e, miràndu a-e diferènti prudusiùi, mèntre de verdüre e de gràn u nu se sciurtìva a cruvì u bezögnu lucâle, i 1.120 quintâli d'öriu a l'ànnu i l'éra a ciü impurtànte prudusiùn tuiranìna, cunscideràndu ascì in cunsümmu lucâle ch'u l'éra de 80 quintâli. Gh'éra pöi a prudusiùn, du tüttu particulà, d'in vìn de setrùi inventàu da-u Giacinto Garassini e premiàu a-e espuzisiùi universâli de Lùndra du 1851 e de Parìgi du 1855. Mèntre e papelêre a-u Martinéttu i l'éra urmài abandunàe, se regìstra a prezènsa de 13 gùmbi a ina röa, 4 a dùe röe, 2 lavaùi pè a sànsa, 15 murìn pè u gràn e de furnâxe pè a casìna. U tràfegu ciü impurtànte u l'éra quéllu du minerâle de fèru che, descariàu inte Löa o a-u Burghéttu, u vegnìva camalàu cu-e sòme fìna a-e fàbriche in Bùrmia, sruatüttu quélle de Carisàn e de Bardenèi. A gh'éra pöi ina gràn pùira pè a cumpàrsa, du 1817, da musca de l'uriva mèntre, cu-a vacinasiùn du 1822, a nu gh'éra ciü de maròti de vaiòru. Pè l'istrusiùn, scibèn che du 1815 i marchéxi de Barestìn i l'axêva tùrna avèrtu a scöra du Polla pè dâra indaré a-i sculòpi cùmm ch'i fùsse turnài a Tuiràn, i frâti i nu l'àn ciü rilevà e dùnca, pasà ina série de prucèssi, a s'è derfàita l'òpera pìa p'arvì ina scöra pübrica.

Du 1905, pè a prìmma vòta inta sö stòria, a Tuiràn u ghe végne liàu u paìze de Càrpe, cumün pè cùntu sö fìna a-u 1869 e tacàu a l'inprensìpiu a Barestìn, cu-u quâle u l'éra intu marchezàu di Du Caréttu. Pè meju liâse cu-u circundàriu, a Bùrmia e a feruvìa, arivà a-u Burghéttu a-u prìmmu de zügnu du 1877, a l'è cumensà a realizasiùn d'ina rèi de stràdde. Ste chi i sùn stàite u stradùn pè Càrpe, avèrtu du 1912 (d'ancöi pàrte da SP60) e prìmma raxùn du destàccu du paìze da Barestìn, quéllu pè Barestìn, avèrtu cu-in cùrpu de màn di barestèi dòppu du 1881 (d'ancöi a SP34), e quéllu pè u Burghéttu (d'ancöi lèi ascì inta SP60). Pè cùntru, u stradùn pè Buisàn, che d'ancöi u fà pàrte da SP25, u rìva bèn ciü tàrdi, tàntu da êse traciàu, ancù du tèra batüa, numà che tra u 1952 e u 1953. Da-u pùntu de vìsta aministratìvu, du 1929 a gh'è stàita a supresciùn du cumün de Buisàn, usciüa inte l'àmbitu da pulìtica fascìsta d'agregasiùn di paìxi ciü picìn, mèntre u l'éra falìu u prugèttu de creà in cumün "du Varatèlla" pè l'upuzisiùn du Burghéttu e du sö pudestàe.

Cùmme tànti âtri paìxi, Tuiràn ascì u l'à avüu e sö vìtime inte dùe guère mundiâli ma, ciü di cumbatènti cadüi, u prêxu ciü âtu u l'è stàitu pagàu da-e gènte tuiranìne inta Segùnda Guèra Mundiâle. Infàtti, cun l'obietìvu de fà satà i pònti in scià Varatèlla, u 12 d'aùstu du 1944 trèi squadrùi aérei, pè in tutâle de 21 B-17 aleài, i l'àn caciàu 240 bùmbe da sinquesèntu lìbbre sciü u paìze. Quéllu giùrnu i ghe sùn restàite 41 persùne, quarànta tuiranìn e in tedéscu, e i sùn stàite derucàe quâxi du tüttu e burgàe da Fascétta e da Bràia, dund'a l'éra supravisciüa a gêxa da Madònna du Ruzàriu, sènsa però sciurtì a cacià zü màncu in pònte. Scibèn che, ancuasài, u l'è stàitu l'ünicu, pè pùira de âtri bumbardamènti e gènte de Tuiràn, Càrpe e Barestìn pè in sèrtu tèmpu i l'àn lasciàu i sö paìxi, andàndu a stà inte campàgne o inte gròtte; cu-in gràn nümeru de tuiranìn ch'u l'à decìzu de sustà intu santuàriu de Sànta Lesìa, drèntu a-a gròtta de Sànta Lesìa de Srua. A-i mòrti du bumbardamèntu u l'è dedicàu in munumèntu intu Pàrcu Rusciàn, inauguràu u 26 d'utùbre du 1969 e òpera du scurtù Agenore Fabbri.

Pasà a guèra a gh'è prèstu stàita a recustitusiùn du cumün de Buisàn, deliberà a l'11 de nuvèmbre du 1946 da-u guvèrnu pruvizòriu. A-u 28 de màzzu du 1950 di fiöi de Tuiràn i l'àn descruvìu l'entrà a-a gròtta da Bàzura, avèrta a-u pübricu a-u prìmmu de zenà du 1953 e prèstu vegnüa a ciü impurtànte atrasiùn türìstica du cumün. Da-u 1973 a-u 31 de dixèmbre du 2008, Tuiràn u l'à fàitu pàrte da Cumünitàe muntâna Pollupice pè pöi pasà, fìna a-u 2011, inta Cumünitàe muntâna du Punènte Savunéze e a-a fìn, tra u 2014 e u 2016, inte l'Uniùn di cumün da Rivéra de Pàrme e di urìvi.

 Abitànti 
 Evulusiùn demugràfica 

 Minurànse furèste 
Dàndu amèntu a l'ISTAT, a-u 31 de dixèmbre du 2023 a Tuiràn i ghe sùn 106 residènti furèsti.

 Cugnòmmi ciü difüxi 
I cugnòmmi ciü difüxi a Tuiràn i sùn: Maineri (Mainêru), Ferrari (Ferâri), Zunino (Zünìn), Oddone (Uddùn) e Durante (Dürànte).

 Persùne liàe cun Tuiràn 
miniatura|245x245px|Ritràttu du Baccio Maineri
 Giovanni Battista D'Aste (Tuiràn, 1566 - Rùmma, 1620): frâte de Sant'Austìn, oratù e teòlugu a lArchigymnasium de Rùmma. U pâpa Pàulu V u l'à numinàu vicàriu generâle de l'ùrdine e, ciü tàrdi, ascì sacrìsta puntifìciu e véscu da diòcexi de Tagàste, sitàe da Numidia dund'u l'è nasciüu Sant'Austìn.
 Giuseppe Polla (Tuiràn, 1659 - 1716): capitàn da Repübrica de Zéna e benefatù du cumün. Intu sö testamèntu u l'à lasciàu in'impurtànte dunasiùn pè fundà a Tuiràn in cunvèntu di Sculòpi, dùnde mustrà a-i fijöi cùmme léze, scrìve e fà de cùntu.
 Pier Giacinto Garassini (Tuiràn, 1787 - 1868): mêgu, pulìticu e benefatù. U s'è laureàu a-a Sorbonne pè travajà pöi cùmme diretù da clìnica de Montpellier, u l'è stàitu fìna depütàu du Régnu de Sardégna pè dùe legislatüre. U l'à püblicàu di stüddi tàntu in sciù sö travàju che in sce l'agricultüra, e u l'à avüu dùi fìji, Onesto e Amando, ch'i l'àn fàitu a vìtta militâre.
 Baccio Emanuele Maineri (Tuiràn, 1831 - Rùmma, 1899): scritù, tradutù e giurnalista, u l'à travajàu cùmme bibliutecàriu a Rùmma int'in ministêru. U l'à scrìtu parégge òpere de stòria, biugrafìe e crìtica leterària, cu-in stìle infruensàu da-u Francesco Domenico Guerrazzi e da l'Edgar Allan Poe e, ciü tàrdi, ascì da-u Manzoni. Pè càrche ànnu u l'è stàitu u diretù du giurnâle Il diritto e, cu-ina prìmma culesiùn de 221 püblicasiùi e 214 librétti, u l'à fundàu a prìmma bibliutêca pübblica de Tuiràn.
 Onesto Garassini (Tuiràn, 1832 - 1902): stüdènte a l'Académia Reà de Türìn u l'è entràu inti bersajèi, pè pijà pàrte a-a guèra de Crimêa e a-a préza de Rùmma du 20 de setèmbre du 1870. U s'è cungedàu cu-u grâdu de Tenènte Culunèllu.
 Amando Garassini (Tuiràn, 1836 - 1892): u l'à frequentàu lèi ascì l'Académia Reà de Türìn, entràndu, cùmme u sö frè, intu còrpu di bersajèi. U l'à cumbatüu inte l'invaxùn du Régnu de Dùe Sicìlie e u s'è cungedàu cu-u grâdu de capitàn.
 Pietro Igino Mainero (Tuiràn, 1840 - 1913): scìndicu de Tuiràn pè paréggi àgni, u n'à fàitu slargà e alestì l'uspeà, meténdughene du sö, cuscì cùmme inti travàji pè u stradùn da-u Burghéttu, ch'u l'à fàitu pasà inti sö terén.
 Giuseppe Bontempo (Tuiràn, 1853 - ?): u s'è trasferìu inte l'América du Süd, a Buenos Aires, dund'u l'à avüu de funsiùi de raprezentànsa inte cumünitàe di emigrài. Intu detàju, u l'è stàitu u prescidènte da sucietàe nasiunâle italiâna de Buenos Aires e sòciu unuràriu da sucietàe "Giuseppe Gailiano".
 Francesco Ronco (Barestìn, 1894 - Tuiràn, 1978): militâre, u l'à cumbatüu inta prìmma guèra mundiâle cu-u grâdu de suttutenènte. Inta guèra de liberasiùn u l'è stàitu u cumandànte du 184° regimèntu paracadütìsti e pöi du regimèntu paracadütìsti "Nembo", cu-u grâdu de Generâle de Brigà. A-u cungêdu, du 1967, u l'éra rivàu a-u grâdu de Generâle de Còrpu d'Armà.
 Giovanni Battista Parodi (Zéna, 1905 - Màlta, 1941): de famìja tuiranìna, u l'è stàitu Tenènte de Vascèllu inta Régia Marìna e càppu de squadrìja di MAS, vagnàndu ina medàja d'argèntu pè in'asiùn intu cùrsu du bumbardamèntu de Vâdu du 1940. U l'è finìu masàu a-i 26 de lüju du 1941 int'in atàccu di MAS a-u pòrtu da Valétta, pijàndu pè stu fàitu chi ina medàja d'argèntu a-a memòria.
 Marco Bertolotto (Quiliàn, 1959): pulìticu, elezüu cùmme scìndicu de Tuiràn pè trè vòte, u l'è stàitu u prescidènte da pruvìncia de Savùna da-u 2004 a-u 2008.

 Pòsti de interèsse 
 Architetüre religiùze 
Paròcchia de Tuiràn

 Gêxa de Sàn Martìn de Tours: sêde da paròcchia du paìze, intu Bùrgu, a l'è stàita tirà sciü a-a fìn du Sinquesèntu a-u pòstu de l'antìga cêve de Tuiràn, pè ése cunsacrà a-u 1° de aùstu du 1609 da-u Luca Fieschi, véscu d'Arbénga. De de föra a se mùstra cu-ina strutüra sèmplice e in âtu campanìn du Trexèntu, ch'u faxêva pàrte da prìmma cêve, mèntre de drèntu a gh'à in rìccu güstu baròccu. Spartìa inte trè navâte da öttu culònne de prêa de Veréssu, a gh'à in gràn artà "a nâve" du 1709, cu-ina crùxe da prucesiùn du scurtù zenéze Giambattista Bissone, "U Venesiàn". In scià drìta de l'artà mazù u gh'è quéllu da Sùnta, du 1758, mèntre, in scià senèstra, u se tröva u ciü antìgu, quéllu da Pentecòste, du 1613. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò reurdà u pürpitu rococò du 1755, a stàtua de Sàn Martìn da bütéga zenéze di Olivari e quélle di Sànti Austìn e Giasìntu, da bütéga di Carlone. U vòrtu u l'è stàitu tenzüu e decuràu da-u zenéze Gerolamo Graffigna, da scöra du Barabìn.
 Gêxa da Madònna du Ruzàriu: a se tröva a-a Bràia, dund'i l'àn fabricà i frâti Dumenicài du 1481, fàndula a-u pòstu de de cà che di tuiranìn, du 1478, i l'axêva lasciàu a-i Disciplinài. A gêxa, slargà pè a prìmma vòta du 1589, a l'à pijàu e sö fùrme d'ancöi cu-a ricustrusiùn du 1627 e, alantù, a gh'axêva d'atàccu u cunvèntu. U cumplèssu u l'à patìu di dàgni a-i tèmpi di franséxi e, ancù de ciü, cu-u bumbardamèntu du 12 de aùstu du 1944, pè ése dùnca rangiàu du '52 e du '69. Drèntu a-a gêxa u se ghe tröva ina Vèrgine cu-u Bambìn de l'Orasiu De Ferâri e dùe stàtue da prucesiùn da Madònna du Ruzàriu cu-u Bambìn, fòscia du Giambattista Bissone, e de Sàn Pêru in Glòria, du Giovan Battista Drago.
 Oratòriu de Sàn Bastiàn: u l'è l'oratòriu da paròcchia du Bùrgu, mésciu de travèrsu a-a gêxa de Sàn Martìn, in scià sö drìta. Lòngu a müràja drìta de l'oratòriu, in scià ciasétta da "Giòstra", u gh'à tàntu de pòrtegu, rezüu da dùe culònne ch'i l'éra inte l'antìga cêve de Tuiràn. Chi a gh'è cunservà ina tèira du Giulio Benso cu-u Spuzalìssiu da Vèrgine, du 1659.
 Oratòriu du Trànzitu de Sàn Giüzèppe: intu Bùrgu, u se tröva da vixìn a-u pònte pè a Bràia, dund'u gh'éra a pòrte da Còlla. Fabricàu du 1716 p'uré du capitàn Giuseppe Polla, cumm'u l'è reurdàu da ina tàrga inte l'oratòriu, u l'à fàitu pàrte d'in'òpera pìa di Sculòpi fìna du 1798, ànnu de supresiùn de l'Ùrdine inta Repübrica Lìgüre. A sö strutüra a l'è de güstu baròccu, surmuntà da ina cùpula cruvìa de ciàppe ch'a gh'à in sìmma in lanternìn. De drèntu, de d'âtu de l'artà de màrmu, u gh'è in quàddru cu-u Trànzitu de Sàn Giüzèppe, travàju du Settesèntu d'in pitù scunusciüu de scöra lìgüre.
 Certùssa de Tuiràn: inta burgà ch'a n'à pijàu u nòmme, a se tröva in scià senèstra da scciümàira, dund'u se ne végghe ancù e ruìne. A custrusiùn da certùssa a l'è cumensà du 1495, quàndu i frâti de Sàn Brunùn, ch'i staxêva a Sàn Pêru, i sùn chinài a vàlle. Du 1798, cu-a supresiùn de l'Ùrdine, u cumplèssu u l'è stàitu abandunàu, pè ése derucàu in pàrte pasàu carch'ànnu. Mèntre e cà di frâti i sùn stàite caciàe zü o cangiàe de funsiùn, da gêxa, ch'a l'éra dedicà a Sàn Pêru in Vìnculi, u se ne végghe ancù e ruìne, cun l'âtu campanìn du 1564.

 Capélla de Sàn Ròccu: dìta ascì di Sànti Pêru e Ròccu, a l'è a gêxétta de Baresciùn, facià in scià ciàssa a-u cèntru da burgà. A sö custrusiùn a remunterêa a l'inprensìpiu du Seisèntu, pè ése pöi manezà in gìru a-u 1729 e rangià, a l'ürtimu, inti ànni '80. Inta capélla u se ghe tröva ina stàtua de Sàn Ròccu du Giobatta Garaventa, purtà in prucesiùn intu giùrnu du titulâre, e, in sìmma a l'artà, ina pitüra du Seisèntu da Madònna cu-u Bambìn e i Sànti Pêru e Ròccu.
 Abasìa de Sàn Pêru in Varatèlla o a-u Mùnte: méscia in sciù Mùnte de Sàn Pêru, a l'è üna de custrusiùi ciü antìghe de valà, fabricà, pè a tradisiùn, a-i tèmpi du Càrlu Màgnu e cu-e prìmme testimuniànse scrìte ch' fàn pröva da sö existènsa da prìmma du Mìlle. A l'inprensìpiu in'abasìa di benedetìn, du 1313 a l'è pasà a-i certuzìn che però, du 1495, i se sùn bugiài inta Certùssa. L'abasìa a l'à dùnca finìu pè pèrde d'impurtànsa, ma sénsa vegnì mài abandunà du tüttu. A-u dì de Sàn Pêru u se ghe tégne ancù de celebrasiùi e, ina vòta ògni sìnqu'àgni, u ghe mùnta ina gràn prucesiùn pè a véggia vìa da sà.
 Santuàriu de Sànta Lesìa: fabricàu in scé rìve du Raviné, drèntu a gròtta de Sànta Lesìa de Srua, u l'è mensunàu pè a prìmma vòtta du 1519, ma fìna inte l'Etàe de Mèzzu u gh'axêva da ésighe in scìtu sâcru dund'i se posâva i pelegrìn in scià vìa pè Rùmma. De de föra u se végghe numà che a faciâta, cun atàccu a cà de l'eremìtta e u campanìn, mèntre a gêxa a l'è ricavà drèntu a-a gròtta. L'òpera ciü impurtànte a l'è a stàtua da titulâre, travàju du Taddeo Carlone du 1604, mèntre, daré l'artà, u gh'è in pùssu cun de l'àiva benedìa, ch'i se ghe bagnâva i öggi e e ferìe i pelegrìn.
 Capélla de Sant'Ànna: a l'è a capélla da burgà de Dâri, dund'a l'è stàita custruìa a l'inprensìpiu du Seisèntu in scià véggia vìa da sà, intu scìtu dùnde ancöi a se incrùxa cu-u stradùn. A gh'à in strutüra da gêxa de campàgna, cu-in campanìn a vèira mésciu lòngu a müràja de drìta, de travèrsu a-a faciâta a cabànna. L'artà, ancù arembàu in scià müràja a-u fùndu de l'àula, u l'è pè cùntru ciü rìccu e, da-e sö decurasiùi, u se purêa truvà de cunfèrma d'ina prìmma intitulasiùn a l'Imaculà.
 Capelétta de Sant'Antògnu: a l'è ina capelétta picìna ch'a se tröva in scià Cruxà, in sìmma a-a vìa ch'a ne végne d'inta Bràia. A capelétta a l'è méscia pròpriu in scià cruxêra dund'i se destacâva a vìa pè a valà du Varatèlla da quélla pè a valà de Barestìn e a gh'à in ciànta squadrà, cuèrta da in tèitu de ciàppe ch'u l'è rezüu da in vòrtu a bùtte. De drèntu, de d'âtu de l'artarìn, u gh'è de müràje tenzüe a fréscu ch'i ne rafigüra u sàntu patrùn.

Paròcchia de Càrpe
 Gêxa de Sàn Benàrdu: a l'è a gêxa da paròcchia de Càrpe, méscia a-u sö cèntru inta burgà che, pijàndune u nòmme, a l'è dìta pròpriu da Gêxa. Tirà sciü a pijà u pòstu du prìmmu scìtu sâcru du paìze, sutt'a-u prìmmu tìtulu de Sàn Bastiàn, a l'è stàita isà a paròcchia du 1609, destacà da Sàn Zòrzu de Barestìn. De de föra a gh'à ina strutüra sèmplice, fiancà da in âtu campanìn cun cùpula a seùlla, da-a scöra véggia e, de daré, da-a canònica. De drèntu, a ina sùla navâta, a l'è duminà da-u gràn artà baròccu, usciüu da-i marchéxi Du Caréttu e ch'u gh'à i sö stémmi intajài intu màrmu. Tra e òpere chi cunservàe, u se pò mensunà a stàtua de Sàn Benàrdu, cumisciunà da-i fradélli de l'Öttusèntu e purtà in prucesiùn a-u dì da fèsta patrunâle.
 Oratòriu de Sàn Benàrdu: faciàu in sciù stradùn, u se tröva a l'entrà du paìze, in Sàn Benàrdu, dund'u gh'éra a prìmma gêxa de Càrpe. Sta custrusiùn, fabricà du 1914 insèmme a-u stradùn, a l'è stàita pè càrche tèmpu a sêde di fradélli de Sàn Bastiàn ma, cùmme ch'i se sùn derfài, a l'à pijàu di âtri üxi, fin'a vegnì in magazìn.

 Architetüre civìli 

 U Parâxu: intu Bùrgu, u l'è u palàssu dund'i staxêva i véschi d'Arbénga, ch'u n'éra a residènsa pè l'estàe. U Parâxu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u gh'à a-u ciàn terén di èrchi rezüi da trè culònne, tiràe sciü du Quattrusèntu. Chi u se cunsèrva in architrâvu de prêa nèira, fàitu du 1503, ch'u gh'à scurpìu in sìmma i blazùi de Sàn Miché, titulâre da catedrâle d'Arbénga, e du véscu Leonardo Marchese, ch'u l'à cumisciunàu. Intu Parâxu, du 1831, u gh'è nasciüu u puêta tuiranìn Baccio Emanuele Maineri.
 Palàssu D'Àste-Du Caréttu: dìtu ascì u "Palàssu du Marchéze" e, in antìgu, Domo de Aste, u l'è ün di palàssi ciü impurtànti du Bùrgu, furmàu de dùe âre, l'üna intu mèzzu fra i Fòssi e a Ciàssa Növa e l'âtra, de travèrsu a sta lì, ch'a pàssa in sciù Carùggiu di Fòssi pè faciâse in sciù Pàrcu du Marchéze. Stu cumplèssu, cumensàu da-i cùnti D'Àste, u ne végne da de cà ciü antìghe ch'i sùn stàite tacàe insèmme a partì da-u Sinquesèntu, pè pasà de dòppu a-i Du Caréttu de Barestìn, ch'i ghe sùn stàiti fìna du 1950. Da-u 1997, pè u ciàn nòbile e e stàlle de l'âra vèrsu u Pàrcu, u l'è vegnüu a sêde du müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla. Inte l'âra fra i Fòssi e a Ciàssa Növa, u palàssiu u se ìssa sciü trèi livélli ciü u seminteràu, cu'a faciâta vurtà in scià ciàssa ch'a gh'à a-u ciàn terén in purtà de prêa du Finà e i dùi èrchi a tüttu sèstu d'ina lòggia, ch'u se ne végghe ancù u prufì di maùi. U prìmmu ciàn u funsiunâva da ciàn nòbile e, cumme u ciàn de d'âtu, u gh'à di barcùi ch'i sùn mésci a ciùngiu cu-e avertüre a-u ciàn terén. L'âra de meridiùn a l'è pè ina pàrte cunservà cun tàntu de aredamèntu uriginâle, scicùmme ch'a drèntu a-a vìxita a-u müzeu, cu-in scarinà du 1797 de màrmu e ciàppe ch'a mêna a in salùn cun decurasiùi du Settesèntu e in camìn de màrmu in stìle Luìggi XV. I pavimènti i cunsèrva ancù di lagiùi du Seisèntu.
 Palàssu Dürànte: ün di palàssi du Bùrgu, faciàu sciü Vìa Paròdi, u l'è ina custrusiùn a trèi ciài ch'a pìja u nòmme da l'antìga famija tuiranìna ch'a ghe staxêva. U palàssiu, vinculàu da-u 1935, u gh'à in purtà de prêa nèira scurpìa cun, intu tìmpanu, a scrìta "Si Deus pro nobis, quis contra nos?".
 Vìlla Mainêru: a l'è ina villa de cùntu a-e Bengiàe, méscia intu mèzzu tra a vìa véggia pè u Bùrgu e u ciü növu stradùn ch'u ghe pàssa a punènte. A vìlla a l'è stàita cumisciunà da-u Pietro Mainero, dìtu "u Biundìn", vèrsu a fìn de l'Öttusèntu e, du 1978, a l'è pàssa da-i Mainêri-Barlòcchi a-i Pruvàggi, avànti de vegnì indaré a di discendènti du Biundìn. Cu-i àgni a l'è stàita vixità da tànti persunàggi de cùntu e, tra i âtri incùntri, chi u s'è decìzu de tracià Vìa XX Setèmbre a Zéna. A vìlla a gh'à ina tùre inta faciâta de punènte e, a-u reùndu, u gh'è ancù de giardìn e a véggia cà di manènti.
 Pònte de Giàire: u l'è in antìgu pònte du Trexèntu, pè di séculi l'ünicu ch'u traversésse a scciümàira, mésciu a levànte du Bùrgu. Stu pònte, ch'u l'à pijàu u nòmme da-u scìtu dund'u se tröva, u gh'à ina strutüra a trèi èrchi de larghéssa diferènte e, in sciù parapêtu du ciü âtu, inte l'Öttusèntu u se gh'è fabricàu ina capelétta. De frùnte a sta capelétta u gh'è ascì ina crùxe, cu-ina targa du 1818 ch'a reùrda l'indurgènsa de quarànta giùrni a chi u l'avésse dìtu in pater ed ave.
 Pònte di Murìn: u l'è in pònte de prêa, a dùi èrchi, ch'u ghe pàssa in sìmma a véggia vìa che da-u Bùrgu a mêna a-a Certùssa. U sö nòmme u ne végne da-a gràn custrusiùn in scià zìna de senèstra da scciümàira, fabricà tra u Quattrusèntu e u Seisèntu da-i frâti da Certùssa, che a l'inprensìpiu a l'éra aduerà cùmme papelêra, pè cangià pöi de funsiùn a gùmbu e murìn da gràn. Da vixìn a stu pònte, de pòcu ciü âta da giàira da Varatèlla, a gh'è a funtâna de dund'u pàrte u bêu de l'àiva câda.
 Cà de Pégure: i sùn e cà da pastùi, d'ancöi abandunàe, ch'i se tröva in scé rìve di mùnti a-u reùndu du paìze, bèn difüze tra Tuiràn e Buisàn. De ste cà, de quélle i purêa vegnìne fìna da l'Etàe de Mèzzu o da ancù de prìmma: intu detàju, pudâse che a cuscì dìta Cà da Turétta, de d'âtu du paìze, a sécce nasciüa cùmme ina furtificasiùn. Ciü che a Cà da Turétta, e cà de Pégure in scé rìve du Mùnte Aü i sùn a Cà de Cùnche, a Cà Leàe, a Cà di Nèiri e a Cà Barèste; dapöi i ghe sùn a Cà du Pòzzu e a Cà Massò sutt'a-u Pòzzu de Barestìn e, de d'âtu de Dâri, e cà du Cìcciu, du Gispò e de Beccarìa.

 Architetüre militäri 

 Tùre de Barlörie: in sìmma a-u brìccu du Bâsu du Giudéu, de dùnde a dòmina a Vàlle e da vixìn a l'antìga stràdda da sà, u se ghe tröva e ruìne d'ina tùre de vàrdia, fàita tra u Millesèntu e u Duxèntu. A tùre, ch'u n'è restàu numà che de müràje âte in mêtru e mèzzu, a gh'à ina ciànta squadrà, de 5,5 m pè fiàncu. Ste ruìne i se tröva intu scìtu, stüdiàu du 1999, d'in castelà di Lìgüri Antìghi, mésciu inti prài daré du bâsu e di tèmpi de l'Etàe du Fèru.
 A Purtàssa: in antìgu cunusciüa cùmme a "Pòrta Magiù", a l'éra a pòrta inte müràje du Bùrgu ch'a se druvìva vèrsu vàlle, in diresiùn du Burghéttu. A Purtàssa a l'éra surmuntà da in èrcu ma, a-a fìn da guèra, a l'è stàita cacià zü insèmme a-a canònica, scicùmme ch'a l'axêva patìu di gròssi dàgni intu bumbardamèntu du '44.

 Müzêi 

 Müzêu etnugràficu da Valà du Varatèlla: druvìu du 1997, u se tröva inte l'âra du Palàssu D'Àste-Du Caréttu facià sciü Vìa Pòlla. U müzêu u gh'à ina culesiùn de tòstu 1.400 ugètti, ch'i ne végne da-u Seisèntu fìn a l'inprensìpiu du Növesèntu, spartìi tra dixöttu sesiùi pè tìpu de travàju. I atrèssi in mùstra i sùn quélli di mestèi d'ina vòta, da-u travàju inti càmpi, a-u ferà, u bancarà, u scarpà e u caciò, ciü che e testimuniànse da fêde e da cultüra di tuiranìn. U müzêu u cröve ascì u ciàn nòbile du palàssu, cu-a capélla privà, ina culesiùn de quàddri e de stànsie alestìe cùmme a-i tèmpi di marchéxi.
 Müzêu preistòricu da Valà du Varatèlla "Nino Lamboglia": stu müzêu, inandiàu inti àgni '50, u se tröva inta custrusiùn a l'entrà de gròtte, ch'a l'è intu sö percùrsu de vìxita. Inte l'espuzisiùn, intitulà a-u prufesù Nino Lamboglia, i ghe sùn cunservàe de testimuniànse du Paleulìticu, du Neulìticu e di tèmpi di rumài, ch'i ne végne tàntu da-e gròtte de Tuiràn che da âtri scìti da regiùn. Tra i repèrti ciü impurtànti, u se pò mensunà u schéletru tòstu intréu d'in ùrsu de tâne e quéllu d'in picìn de lìnce, truvàu de sfröxu int'ina gròtta tra Campugêxa e A Peàgna e sarvàu da-u cuntrabàndu du 1997.

 Natüra 

 Gròtte de Tuiràn: cumplèssu càrsicu ch'u se tröva inte rìve du Raviné, svilüpàu inta furmasiùn de cuscì dìte dulòmie de Sàn Pêru a-u Mùnte, ch'i l'àn fàitu a richéssa de burànchi, tâne e scarpàe de tütta a valà. L'entrà a-a gròtta da Bàzura a l'è stàita descruvìa da di tuiranìn a-i 28 de màzzu du 1950 e, dòppu di scâvi archeulògici ch'i gh'àn pruvàu a prezènsa de l'òmmu 12.000 àgni fà, u s'è scavàu ina galerìa ch'a zùnta sta gròtta cun quélla de Sànta Lesìa de Sutta, a furmà u percùrsu de vìxita druvìu a-u pübblicu, ch'u l'è u scìtu ciü mensunàu du paìze. 
 SIC Mùnte Raviné - Ròcca Barbéna: u scìtu d'interèsse cumünitàriu du Raviné e da Ròcca u l'è in'àrea prutètta de 2.576 ha creà du 1995, ch'a cumprénde di tòcchi du teritòriu de Barestìn, Buisàn, Castrevéggiu, Löa e Tuiràn. U scìtu u gh'à cu-in paizàggiu sarvàiru che, pè a prezènsa de dulòmie de Sàn Pêru a-u Mùnte, u l'è stàitu scavàu da l'àiva cun di impurtànti fenòmeni de carsìsmu. U SIC u dà prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de bèstie in perìculu, cùmme a gensiâna ligüre, a campanùla de Savùna e u gàmberu de riàn.
 SIC Mùnte Càrmu - Mùnte Settepài: âtru scìtu d'interèsse cumünitàriu ch'u se svilüppa int'ina pàrte du teritòriu tuiranìn, u l'è stàitu tùrna creàu du 1995 e u cröve in'àrea de 7.575 ha, spartìa cu-i paìxi de A Prêa, Bardenèi, Buisàn, Bùrmia, Carisàn, Castrevéggiu, Giüsténexi, Löa, Majö, Riâtu e Uzéria. Tra e varietàe de ciànte e de bèstie ch'i tröva chi de prutesiùn, ciü che quélle mensunàe de d'âtu, i ghe sùn ancù u safràn ligüre, u faxiàn de muntàgna e u gàttu sarvàiru.
 SIC Mùnte Aü - Arexéa - Riàn Tursé: u l'è u tèrsu scìtu d'interèsse cumünitàriu da regiùn, creàu sèmpre du 1995, u s'estènde pe 2.420 ha tra i cumün d'Arbénga, Barestìn, Cixàn, Sücaréllu, Tuiràn, U Burghéttu, U Serià. Ciü o ménu paréggiu a l'àrea prutètta pruvinciâle Arexéa, Mùnte Aü e Vàlle Ibà, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu diferènti, ch'i l'àn purtàu a de cundisiùi ràire, cun de ciànte de muntàgna e da màccia d'atàccu l'üna a l'âtra, inclüzu bèn 34 qualitàe d'urchidée e tòstu in tèrsu de tütte e ciànte prutètte ch'i se pöne truvà inta Ligüria.

 Ecunumìa 

Da-i ürtimi àgni du XX séculu u cumün de Tuiràn u l'è stàitu interesàu da in gràn desvilüppu, ch'u l'à fàitu tòstu radugià de pupulasiùn inte trent'àgni. Intu pasàu l'ativitàe ecunòmica ciü impurtànte a l'è sèmpre stàita quélla agrìcula, cu-i sö terén ch'i sùn cürtivài a ortàggi, ciànte da frütu e, sruatüttu, urìve. Ste chi, purtàe inta vàlle da-i frâti benedetìn, sturicamènte i gh'àn avüu in ròllu centrâle inte l'ecunumìa du pòstu e, a-a giurnà d'ancöi, i sùn prinsipalmènte de varietàe tajàsca e curumbàira. Gh'è ascì a ràira e rüstega qualitàe dìta carparìna, tìpica du paìze de Càrpe, de dùnde a l'à pijàu u nòmme, caraterizà da-i sö urivìn e da-a rexistènsa a-u fréidu. Liàe a-a sö cürtivasiùn, a gh'è pöi càrche ativitàe pè a trasfurmasiùn de urìve, cu-in gùmbu ch'u l'è ancù in funsiùn, e de câve gestìe da-a stòrica impréza tuiranìna Marchìziu. Pè de ciü, in mezüra ciü cuntegnüa i sùn ancù praticài l'alevamèntu e u tàju e trasfurmasiùn de légne.

De antìghe indüstrie mesciàe da l'àiva du Varatèlla, da-e papelêre a-i Defìssi a-e fàbriche du fèru a-u Martinéttu, u nu l'è invèce restàitu nènte föra de sö ruìne, cu-a pòca ativitàe indüstriâle che aù a l'è inta regiùn de Patarè, sübitu a-u de là du cunfìn cu-u Burghéttu. A-a giurnà d'ancöi a ciü pàrte da pupulasiùn a l'è dùnca cuncentrà intu setù di servìssi, bèn spunciàu da-a descuvèrta de gròtte du 1950. ch'i sùn prèstu vegnüe a ciü impurtànte atrasiùn türìstica da valà, purtàndu cu-u tèmpu a valurizà ascì u cèntru du cumün e-e âtre ativitàe intu setù.

 Cultüra 
 Istrusiùn 

Bibliutêche

A Bibliutêca cìvica "Baccio Emanuele Maineri" a l'è a bibliutêca pübblica du paìze, inandià du 1981 cun di fùndi da cumüna e che, a-a giurnà d'ancöi, a cùnta d'in patrimòniu de tòstu 39.000 vulümmi. A sö sêde a se tröva au Bùrgu, dund'a l'è stàita recavà intu palàssu da véggia cumüna tuiranìna, afaciàu in sce Vìa Paròdi, e a pìja u nòmme da-u scritù tuiranìn Baccio Maineri, creatù da prìmma bibliutêca pübblica du paìze. Insèmme a-e bibliutêche de Buisàn, du Burghéttu e de Barestìn, da-u 2003 a l'è drèntu a-u Scistêma Bibliutecàriu da Vàlle du Varatèlla.

Scöre

A Tuiràn i ghe sùn tréi livèlli de scöre, cu-a prezènsa de in azìlu, de elementâri e de scöre médie, ch'i fàn tütte pàrte de l'Istitütu Cumprensìvu da Vàlle du Varatèlla. E elementâri, intitulàe a l'Eugenio Montale, i sùn a-a Bràia, int'in palàssu vixìn a-a cumüna, mèntre l'azìlu e-e médie i se tröva drèntu a 'n edifìssiu de növa custrusiùn, avèrtu du 2017, a l'estremitàe vèrsu nòrd du cèntru du paìze. A sesiùn de médie a l'è intitulà a-u Giuseppe Polla, benefatù du cumün intu Seisèntu ch'u l'à fàitu creà a prìmma scöra de Tuiràn, mèntre l'àzilu u l'à pijàu u nòmme da-a scià Agnese Garassini, méistra da scöra de Càrpe inti àgni da guèra che, cu-a sö ativitàe, a l'à evitàu ch'i ghe fùsse di incidènti a-u mumèntu du rastrelamèntu tedéscu du 6 de frevà du 1944.

 Dialéttu tuiranìn 

A Tuiràn se pàrla ina varietàe du dialéttu arbenganéze, pàrte du grüppu du ligüre de sèntru-punènte, ch'a gh'à di caràteri impurtànti de diferènsa da-u parlà da sitàe. Pè e caraterìstiche söe se pò cunsciderà u tuiranìn cùmme in parlà bèn arcàicu e diferensiàu da-i paìxi a-u reùndu e, tra e diferénse ciü marcàe, a reurdémmu:

 a cunservasiùn da -r- intervucàlica, éxitu in cumün cu-e âtre parlàe ligüri ciü arcàiche.
 ina mancànsa de evulusiùi du latìn -CT- da-a sö ciü antìga fùrma lìgüre -yt- (làite), cuscì cùmme in di partisìppi (stàitu, fàitu) che ancöi i sùn tòstu ünici inte l'Ingàunia de levànte e supravisciüi numà inta pàrte ciü a punènte da Rivéra. 
 u latìn -LJ- u s'è evulüu in di mòddi nu vâri paréggi, tàntu che ancöi i ghe sùn sécce di éxiti in  cùmme "travajà" che in  cùmme "pijà", mèntre a Barestìn e Castrevéggiu a gh'è , bèn particulà inta zòna, e a-u Burghéttu u cumènsa a esìghe l'éxitu zenéze in .
 a cöita suvènte da -g- intervucàlica e ina sèrta debuléssa da -v-, sécce intervucàlica che a l'inprensìpiu de paròlle. Mèntre a -v- a gh'à stu éxitu in de bèlle varietàe da Ligüria intréa, a cöita da -g- a l'è zà ciü ràira e, tra i paìxi a-u reùndu, a l'è in cumün sruatüttu cun Castrevéggiu. Inte paròlle ch'i cumènsa pè gu + vucâle u gu u pàssa a v; cùmme da guagnà a "vagnà".
 ina legêra velarizasiùn da a quàndu a l'è tònica, scibèn ch'a nu l'è vâri marcà, sruatüttu rispèttu a-u Burghéttu.
Föra du Bùrgu e de burgàe a-u sö reùndu, dùnde a ògni mòddu a gh'è zà càrche diferènsa picenìna intu lèscicu, u parlà tuiranìn u l'è liàu cun quéllu de Buisàn, vìch'u cumènsa a druvìse a-i caràteri de Löa e, in generâle, da Rivéra. Pè cùntru, u tuiranìn u l'è ciü destacàu da-u parlà de Càrpe che, ciü d'avé méju cunservàu a sö integritàe e sciurbìu nu vâri d'infruénse riveràsche, u s'è evulüu cu-u tèmpu pè cùntu sö, cùmme prezémpiu intu pasàggiu sucesìvu de -yt- a  e, dùnca, du "làite" in làcce e du "fàitu" in fàcciu, cùmme a Castrevéggiu, in Bùrmia e in di ràiri paìxi de l'entrutèra.

 Fèste e fêre 

 Fèsta di Gùmbi: scibèn ch'a nu sécce lià a in'antìga tradisiùn, a fèsta di gùmbi a l'è diventà a ciü rinumà du paìze. Urganizà pè a prìmma vòta du 1984, a cunscìste int'ina spéce de sàgra cun mercatìn spantià pè i carùggi du Bùrgu, de föra de càrche ànnu quand'a l'è stàita inta câva de Martinéttu, cun numerùxi stand dùnde se cüxina i ciàtti da tradisiùn ligüre e nu sùlu. Da-a durâta de ciü giùrni, de sòlitu a l'è a l'inprensìpiu du méze d'aùstu.
 Fèsta de Sàn Pêru: fèsta antìga tàntu sentìa da-i tuiranìn, a sö urìgine a remunterêa fìn'a-u XVI séculu, quàndu i frâti certuzìn ch'i staxêva inte l'abasìa de Sàn Pêru a-u Mùnte i se sùn trasferìi inta növa certùssa, ciü a vàlle. A l'è dùnca cumensà a tradisiùn che, a-u prìmmu de màzzu, a prevédde a muntà a-a véggia abasìa pè mèzzu da l'antighìscima stràdda da sà e che aù, ògni sinqu'àgni, a cumprénde ancù a prucesiùn sulènne cu-i Crìsti de cunfratèrnite tuiranìne, cu-u rèstu di prucesiunànti ch'u cànta a "Làuda de Sàn Pêru".
 Fèsta de Sàn Martìn: a fèsta pè u sàntu patrùn du paìze, a l'è ufisià a-a prìmma dumèniga da-u 11 de nuvèmbre, cu-ina méssa sulènne inta gêxa de Sàn Martìn e ina prucesiùn ch'a pàssa pè e stràdde du Bùrgu, muntàndu fìn'a-a Bràia pè pöi vegnì indaré chinàndu da-a pruvinciâle.
 Fèsta da Madònna du Ruzàriu: a l'è celebrà, d'intùrnu a-u 7 d'utùbre, pè a festivitàe a-a quâle a l'è dedicà a gêxétta da burgà da Bràia. Dòppu a sànta méssa, a gh'è a prucesiùn da stàtua da titulâre pè i carùggi du Bùrgu.
 Fèsta de Sàn Ròccu: a l'è a fèsta pè u titulâre da burgà de Baresciùn, fàita tütti i àgni inti tréi giurni da-u 14 a-u 16 d'aùstu. A cumprénde ina sàgra ch'a se desvilüppa intu carùggiu de Baresciùn e, a-u dì du sàntu, ina prucesiùn guidà da-a càssa de Sàn Ròccu ch'a fà u gìru da burgà.
 Fèsta e féra de Sànta Lesìa: celebrà a-u prìmmu giùrnu festìvu da-u 13 de dixèmbre, a l'è a festivitàe pè a sànta titulâre du santuàriu de Tuiràn. A muntà a-u santuàriu a l'è fàita a-a sèira, a-u ciàiru de lantèrne e di lümmì purtài in prucesiùn da-i fedéli. Intu Bùrgu a gh'è ascì a tradisiunâle féra, cu-u mercatìn e i stand gastrunòmici.
 Fèsta de Sàn Benàrdu: a l'è a fèsta principâle du paìze de Càrpe e a l'è celebrà intu giurnu du sö patrùn, sarêa a dì u 20 de aùstu. A fèsta a cumprénde, dòppu a méssa, a prucesiùn da càssa du sàntu fìna a-u pilùn a-a Madònna e, a segùnda di àgni, ina sàgra inti prài d'atàccu a-a gêxa.
 Itineràriu di Prezéppi: manifestasiùn ch'a tégne tütti i àgni, da-u 1997, intu perìudu de fèste de Natâle, urganizà da-u müzêu etnugràficu de Tuiràn. A cunscìste int'ina mùstra de prezéppi artìstici spantiài in gìru pè u Bùrgu e pè e âtre burgàe, fàiti da privài, bütéghe e asuciasiùi e ancöi rivài a in nümeru de tòstu duxèntu. I prezéppi de l'itineràriu i gh'àn di stìli bén diferènti, da-i ciü mudèrni e particulâri a quélli da tradisiùn tuiranìna e lìgüre, ch'i remùnta fìn'a-u Setesèntu e i l'inclüdde ascì macàcchi d'Arbisöra e di santons da Pruvénsa.

 Spòrt 

A Tuiràn i ghe sùn dùe strutüre pè e ativitàe spurtìve:
 Palaséttu du Spòrt "Roberto Giuliano": cèntru adueràu pè spòrt diferènti, u l'è gestìu da l'''Associazione Sportiva Dilettantistica Toirano, ch'a ghe zöga ascì e partìe in cà du campiunàu de balùn a 5 cu-a squàddra A.S.D Toirano Futsal, a-u 2023 inte l'ünica série C ligüre. U palaséttu u l'è intitulàu, da-u 2019, a-u Roberto Giuliano, tra i fundatùi de l'asuciasiùn spurtìva e medàja de brùnzu a-u varù civìle p'avé sarvàu in òmmu ch'u se uxêva cacià sùtta in trénu, mancàu du 2007 int'in incidènte.
 Ténis de Tuiràn: u se tröva inta burgà de Bengiàe, de sutta a-a pruvinciâle in scià zìna de drìta da Varatèlla. Gestìu da lA.S.D. Tennis Club Gli Ulivi'', e sö dutasiùi i cumprénde sìnque càmpi da zögu, sécce a-u cuvèrtu che nà, cun quàttru ch'i gh'àn u fùndu de tèra e ün de sintéticu.

 Aministrasiùn 
miniatura|Ina tàrga dedicà a-u binelàggiu cun Pommiers

 Scìndici de Tuiràn 

 Binelàggi 
U paìze de Tuiràn u l'è binéllu de:
 , da-u 12 de nuvèmbre du 2011

 Vìe de cumünicasiùn 
 Stràdde 

Intu teritòriu tuiranìn i ghe pàssa trè stràdde pruvinciâli, ch'i u lìa a-i paìxi a-u reùndu. A ciü impurtànte a l'è a stràdda pruvinciâle 60, ch'a pàrte da-u Burghéttu e che, traversài Tuiràn (dund'a gh'à u nòmme de "Stràdda Pruvinciâle") e Càrpe (dund'a l'è dìta "Stràdda da Rùggia"), a mùnta fìna a Bardenèi pasàndu pè u Zùvu.

I âtri dùi stradùi i sùn quélli ch'i vàn d'in Tuiràn a Barestìn e a Buisàn: u prìmmu, a SP34, dòppu avé pasàu a burgà de Baresciùn a mùnta pè u valùn du Riàn de Baresciùn fìna a-a cuntrà barestinòlla du Pòzzu. L'âtru stradùn, a SP25, u pàrte da-u pònte srua u Varatèlla e de lì, traversàu l'intréu cumün de Buisàn, a l'èntra a Löa, chinàndu fìna a-u sö cèntru.

Tuiràn u l'è servìu ascì da l'autustràdda A10, pè mèzzu du cazèllu du Burghéttu, ch'u se tröva pròpriu a-i cunfìn tra i dùi cumün, inta regiùn di Canavài.

 Nòte 
Nòte a-u tèstu

Nòte bibliugràfiche

 Bibliugrafìa 







 Âtri prugètti  

 Liàmmi de föra