Dialétti da Pùggia centrâle

Con dialétti da Pùggia centrâle s'inténde 'na conplèssa variêtæ de dialétti pe-a quæ òrìgine se ìndica de sòlito a çitæ de Bari, 'na definiçión in realtæ sbaliâ perchè quésti dialétti gh'àn in comùn 'na série de caraterìstiche - scibén che ògnidùn o gh'à e seu particolaritæ - che fan riferiménto a 'n grùppo bén precîzo. 

E àree interesæ són a zöna da Çitæ metropolitànn-a de Bari, a provìnsa de Barletta-Andria-Trani, a provìnsa de Taranto e, in pàrte, a provìnsa de Brindisi, e ascì a pàrte nord-orientale da Basilicata, con ciù ò mêno 2.400.000 persónn-e che i pàrlan. A nòrd gh'é de zöne d'infloénsa inta provìnsa de Foggia, dónde però se pàrlan i dialétti dàono-apenìnichi e gargànichi, che prezéntan 'n'infloénsa napoletànn-a e abruséize.

 Variànte locâli 
Inta provìnsa exìstan bén bén de variànte locâli che, manimàn che un o s'alontànn-a da-o capolêugo, prezéntan trasformaçioìn fonètiche e inta costruçión scintàttica da frâze, de vòtte ascì nétte, con inflescioìn dovûe a-o contàtto con âtri dialétti: són i "dialétti de tranxiçión", prezénpio i dialétti de l'entrotæra da Murgia ò da fàscia confinànte co-a provìnsa tarantìnn-a. Chi aprêuvo gh'é dötréi ezénpi:

{| class="wikitable"
|-
!Variànte!!Chi l'é?!!Cöse ti vêu?!!Cómme te o dêvo dî?!!Ti l'é acatòu a frûta?!!Anémmo a-a vìlla?!!No se védde o trêno!!Gh'é sôlo 'na poêla
|-
|Acquaviva delle Fonti:
|Ci ié?
|Ce ué?
|Accome te l'égghie a disce?
|Si accattéte la frutte?
|N'amme a scì ò giardine?*
|Nan ze véde u trène
|Sté sckitte na fressóle / tiédde
|-
|Altamura:
|Ci iié
|Ciàcche ué?
|Come te l'hé (a) dìsce?
|Se accattéte la frutte?
|N'amme a ggì 'mmènze à lla ville?
|Nan ze vàite u tréne
|Sté sckitte na sartàscene / tianèdde
|-
|Andria:
|Ci a iià?
|Ciobbà? / Cio vù?
|Cume te l'àgghie à ddóisce?
|Si accattóite la frette?
|N'amme a sciòie à lla vélle?
|Nan ze vàite u trèine
|Sté assaléute na sartàscene / tianèdde
|-
|Bari:
|Ci é? / Ci ié?
|Ce ué?
|Come te hi à ddisce?
|Si accattàte la frutte?
|'Nge n'amme a sscí à lla ville?
|Non ze véde u trène
|Ce sta asselúte na fresóle
|-
|Barletta:
|Ci iié?
|Ce vu?
|Accóme te l'hé (a) ddéisce?
|Ha accattàte la frutte?
|Nge n'amme a sscí à vville?
|Nan se vate u trène
|Sté assalóute na tianídde
|-
|Bisceglie:
|Ci à?
|Ce vóu?
|Chéme te l'àgghie a ddéce? / Come te u àgghie á ddésce?
|Si accattóte la frutte?
|N'émme a sscé à la ville (palazzìne)?
|Nan ze vade u trène
|Sté / Sta ssòle na sartàscene / tièdde
|-
|Bitetto:
| -
|Ce iié?
|Come te u hàdde a disce?
| -
|N'amme a ssciàie à lla ville?
| -
| -
|-
|Bitonto:
|Ci iéie?
|Ce iiéie? / Ce vu? / Ce ié ca vu?
|Caúme te u àgghie a ddóice?
|Si accattéute la frette?
|N'amme a ssciòie 'nd'à lla ville?
|Nan ze vàite u tràine
|Sté sckitte na fresàule / tièdde
|-
|Canosa di Puglia:
|Ce ià?
|Ce vvu? / Ce ssò ca véu? / Ce da? / Ce vve chiànne?
|Cume te l'agghie à ddésce?
|Ha accattéte la frutte?
|Nan ze vàite u trène
|Nan se vate u trène
|Sté sckitte na tièdde
|-
|Conversano:
|Ci è?
|Cé vvu?
|Come te u àgghie à ddésce?
|Si accattàte la frutte?
|Non ze véde u trène / Non z'àcchie u trène
|Non ze véde u trène / Non z'àcchie u trène
|'Nge sté sckétte na padèlle
|-
|Corato:
|Ci è?
|Cé dé? / Ce dé?
|Accáme t'u àgghie à ddisce?
|Si accattàte la frutte?
|Nan ze vàite u trène
|Nan ze vàite u trène
|Sté assalúte na sartàscene
|-
|Gioia del Colle:
|Ci è?
|Ce iié? / Cé iié ca ué? / Cé vví acchiànne?
| -
| -
| -
| -
| -
|-
|Giovinazzo:
|Ci iié?
|Cé rrò? / Cé vvu?
|Accáme t'u i à ddéisce?
|Si accattéte la frutte?
|N'amme a sscé 'nville?
|Nan se vàite u trène
|Ste sckitte na tièdde
|-
|Gravina in Puglia:
|Ci ié? / Ci ièie?
|Acciòcche vù / Ciòcche vu?
|Accámme te l'àgghie à ddisce?
|Ha accattòite la frutte?
|N'amme a sscí mménze à la ville?
|Nan ze vòite u troine
|Sté sckitte na tièdde / sartàscene
|-
|Grumo Appula:
|Ci é?
|Ce dé?
| -
| -
|N'amme a sscí (e)n ville?
| -
| -
|-
|Minervino Murge:
|Ci iiàie?
|Ce vvùie? / Ce che ià ca vu? / Ce ve acchianne?
|Cume te l'àgghie à ddéisce?
|Ha accattàte la frutte?
|N'imme a scéie à lla ville?**
|Nan ze vàisce u trène / Nan z'affítte u trène
|Stàie sckitte na sartàscene / tièdde
|-
|Modugno:
|Ci iiéie?
|Ciàbbe ué? / Ciàitte ué?
|Come t'uè à ddóisce?
| -
| -
| -
| -
|-
|Mola di Bari:
|Ce iié?
|Cia ié?
|Cume t'u àgghie à ddéisce?
|Ha accattéte a frotte?
|N'amme a sscé à lla vélle?
|Nan ze vàite u tràine
|Sté sckétte na fressàule / tièdde
|-
|Molfetta:
|Ci é?
|Ce vvu?
|Coéme t'u àgghie à ddáisce?
|Si accattàte la frutte?
|N'amme a sciàie à lla ville?
|Nen ze véte u tràen
|Sté ssaoleménde ne sartàsce / Sté ne sartàsce assóle
|-
|Monopoli:
|Cia iì?
|Cia vvù?
| -
|Si accattàte la frutte?
| -
| -
| -
|-
|Noci:
|Cí è? / Cin'è?
|Cia' uè? / Cia' uè acchjanne?
|Accome te l'è ddisce? / Accome te l'ègghje a ddisce?
| -
|N'ame a sscí en vílle?
|Nan z'affítte nu tréne
|Stè sckítte na tièdde
|-
|Noicattaro:
|Ci n'à?
| -
| -
| -
| -
| -
| -
|-
|Palo del Colle:
|Ci iié?
|Ce ddé? / Ce dé?
|Come t'uè dóisce?
|Ha accattàte la frutte?
|N'amme a sciòie à lla ville?
|Nan ze vàite u trène
|Sta sckitte na fressàule
|-
|Polignano a Mare:
|Ci è?
|Ce vvù? / Ce dé?
|Accáume t'u àgghie à ddisce?
|He accattéte a frutte?
|N'amm'à sciú 'mminze 'a cchiazze?
|Non ze véide u trèine
|Sté sckitte na tianèlle
|-
|Putignano:
|Ce n'ìe?
|Ce vvu? / Ce iìe?
|Accumme te hé (a) ddéscere?
|Ha accattàte a frotte?
|Amme a scéie mmìnze o còrse?
|Nan se ver' u trène
|Stìe sckette na tielle
|-
|Rutigliano:
| -
|Ce ué acchiánne?
| -
|Ha accattéte a frutte?
|Ma scí sotte 'a ville?
|Nen s'affítte u tràene
|Sté sckitte na tièdde
|-
|Ruvo di Puglia:
|Ci é?
|Ce vvu? / Ce dé?
|Cume te u hà (a) ddéisce?
|Si accattòte la frutte?
|Ne ssciòme à lla ville?
|Nan ze vàide u trène
|Sté assalíute na sartàscene
|-
|Sammichele di Bari:
|Ci é?
|Ce iié? / Ce uè?
|Accóme te l'hì a ddisce? / Come te hi à ddisce?
| -
|Ne amme a sscí nde a vville? / N'amme a sscí (e)n ville?
|Nan se véde u trène / Nan s'affítte u trène
|Stè sckitte na frezzòle
|-
|Sannicandro di Bari:
|Ci iiàie?
|Ce dàie?
|Come te u agghie à ddóisce?
|Si accattóite la frutte?
| -
|Nan ze váide u tràine
|Stéu asseléute na tièdde
|-
|Santeramo in Colle:
| -
| -
| -
| -
|Ma scí abbasc'a ville? / N'ma scí abbasc'a ville?****
| -
| -
|-
|Terlizzi:
|Ci à?
|Ce ddà?
|Accàme te u hà (a) ddéisce?
|Si accattéte la frotte?
|N'amme a scéie mménze a vélle?
|Nan ze vàite u trène
|Sté ssolaménde na sartàscene
|-
|Trani:
|Ci iàie?
|Ce vù?
|Come te l'égghie à ddéice?
|Ha accattàte la frutte?
|Nge n'amme a sscé nde a la ville?|Nan ze váite u tràine| -
|-
|Triggiano:
|Ci é?|Ce vuè?|Come te u hué à ddìsce?| -
| -
| -
| -
|-
|Turi:
|Cin'é?|Ce igghié?|Come te l'ègghie à ddìsce?|Si accatéte la frutte?| -
|Nan s'affítte u trène|Sté sckitte na frezzóle / tièdde|-
|}
 In Acquaviva delle Fonti o l'é dêuviòu a pòula "giardino" (giardìn pùbbrichi) pe riferîse a-a vìlla.
 A Minervino Murge no se dêuvia o tèrmine villa, benscì Faro, de dónde: N'ìmme a sscéie o' fàre? A Putignano de spésso se paséggia pe Corso Umberto I.
 A Santeramo se dîxe a-a giornâ d'ancheu "giù in villa" pe riferîse a-a vìlla comunâle.

  Avèrbi de lêugo do, "chi"dà / dè, "là";addove / addó, "dónde";abbàsce / ndérre, "zu";sotte, "sótta";fòre / lla ffòre, "fêua" (ma ànche "in canpàgna");nnanze / da nànze, "davànti";de rembétte / de fronde / mbacce, "de frónte";apprísse, "aprêuvo";ndràte, "derê";vecìne, "vixìn";lendàne, "lontàn";atterne, "in gîo".mmére, "da-e pàrte de..."

  Avèrbi de ténpo iosce, "ancheu";aìre, "vêi";nustérze (variànte da Murgia) "avantêi" la iòsce, "dòppodisnâ";crà, "domàn";pescrà, "dòppo domàn";poscrà, "o giórno dòppo o dòppo domàn";de matíne, "de matìn";de di, "de giórno";de sére, "de séia";de notte, "de néutte";sémbe, "de lóngo";mo, "òua";po, "dòppo";
mo ppùnde, "pròpio òua";
sùbete, "sùbito";
tarde, "tàrdi";
angóre, "ancón";
tanne / quanne iére u timbe, "alôa";
mbríme, "prìmma";
da mo nanze, "d'òua in avànti";
mo iéve, "n'é pasòu de ténpo".

  Avèrbi de quantitæ  
assà / assé, "tànto";
chiú, "ciù";
méne, "mêno";
troppe, "tròppo";
picche, "pöco";
n'ogne, "in pö"
nudde, "nìnte";
pe nnudda nudde, "pe nìnte".

  Locuçioìn averbiâli 
da ssòpe / pure u rréste amme a avé, "de ciù";
à ttutte vanne, "dónde se ségge";
come à nna saiétte, "a-a spedîa";
o scure, "sénsa lûxe, a-o scûo";
non zia mà, "no ségge mâi";
mo mo, "òua òua";
à 'mmane à 'mmane, "manimàn";
bélle bélle, "ciàn cianìn";
fescénne fescénne, "de spréscia";
a ccuérte a ccuérte, "pi-â ciù cùrta".
a dritte e a térte, "de rìffa ò de ràffa"

 Bibliografîa 




 Âtri progètti 

 Ligàmmi de fêua 


Categorîa:Léngoe ìtalo-dàlmate
Categorîa:Puggia