Liemers (dialek)

't Liemers is 't dialek vaan 't gelieknaomeg gebeed in de provincie Gelderland en bij oetbreiing vaan get aonligkende plaotse in Duitsland. 't Vèlt oonder de Kleverlandse dialekte, meh heet in de loup vaan de iewe väöl invlood vaan 't Achterhooks oondergaange.

Liemers weurt in de indeiling vaan Jo Daan gerekend tot 't Zuid-Gelders.

Oontstoon
Vaanaof de vreug middeliewe waor 't huieg Nederland verdeild oonder Frieze, Fraanke en Sakse. In Gelderland laog de grens vaan 't vestegingsgebeed bij d'n Awwen IJssel: noordoostelek daovaan, in d'n Achterhook, leefde Sakse; zuidwestelek, in de Liemers, leefde Fraanke. Naovenant oontwikkelde ziech in d'n Achterhook e Nedersaksisch dialek ('t Achterhooks), en de Liemers e Nederfrankisch dialek ('t Liemers).

Naotot d'n IJssel woort umgelag, bleef vaan d'n Awwen IJssel neet väöl mie euver. Me kós gemekelek vaan d'n eine nao d'n aandere kant goon. Daobij waor d'n Achterhook (toen bekind es 't graofsjap Zutphen) al vaanaof 1127 in personeel unie mèt Gelre. Dat maakde de sjeiing rillatief. Zoe kós 't Liemers oonder invlood vaan 't Nedersaksisch koume. Deen invlood góng trouwens allebei de kante op: ouch e hemfelke Achterhookse dialekte, in 't bezunder 't Doesburgs, vertuine Liemersen invlood.

't Liemers is later, zjus wie de aander dialekte oet 't Revieregebeed, oonder sterke westeleken invlood gekoume. Zoedoende is 't korter bij 't Hollands en Utrechs goon stoon. Dit alles heet vaan 't Liemers gemaak wat 't noe is.

Definitie
Wie gezag weurt 't Liemers gesproke in de Liemers. Dit gebeed umvat de aw gemeintes Westervoort, Duiven, Angerlo (mèt 't dörp Lathum), Zevenaar, Pannerden, Didam, Wehl, 's-Heerenberg (mèt Zeddam en Azewijn), Gendringen (mèt Netterden, Etten en Ulft) en Lobith.

In Duitsland weurt veural Elten dèks debij gerekend, wat e hepke oet de Liemers vörmp en e tiedsje bij Nederland heet gehuurd. Ouch 't Emmeriks kin me debij trèkke; dit deit beveurbeeld 't WALD (zuug onder).

Kinmerke
't Liemers deilt väöl kinmerke mèt aander Kleverlandse dialekte wie 't Land-van-Cuijks, de dialekte in noordelek Nederlands-Limbörg, 't Euverbetuws of 't Riek-vaan-Nimweegs. In de kern is 't e dujelek Nederfrankisch dialek. Dat beteikent tot 't in väöl dinger ouch op 't Limbörgs liekent, zeker op de punte boe hei weurt ingegaange.

Kleverlandse/Frankische kinmerke
Zoe kint 't Liemers gein einheidsmiervoud. Me zeet vaan wi'j make - gillie maakt - zillie make, dewijl dat in d'n Achterhook wi'j maakt - ieleu maakt - zi'j maakt is. De wäörd gi'j en gillie zelf zien ouch typisch Frankisch (tegeneuver Acherhooks ie en ieleu, wat typisch Saksisch is).

In 't Liemers weurt de historische -n in d'n oetgaank -en neet oetgesproke, dewijl dat in 't Achterhooks zjus gans naodrökkelek gebäört (lèttergreepdragende nasaol).

't Liemers deit ouch aon e-apocope. Dat wèlt zègke tot de -e boe väöl wäörd in 't Middelnederlands (en Middelsaksisch) op indegde, noe verdwene is. In 't Nedersaksisch kump dat hei en dao ouch veur, meh zeker neet euveral. Zoe steit Liemers brug 'brögk' tegeneuver Achterhooks brugge.

't Liemers heet 't lang ae op plaotse boe die trökgeit op 't historische korte e. 't Achterhooks heet dao dèks 'n korte e. Zoe kint me in 't Liemers aete tege Achterhooks etten (èten weurt dao evels ouch wel gezag).

Ouch de zaachte g vèlt op aon 't Liemers dialek. In d'n Achterhook kump die hei en dao veur.

Achterhooksen invlood
D'n invlood vaan 't Achterhooks huurt me veural in de klaanke. Me zeet beveurbeeld ik bun, gi'j bunt, wi'j zun, boe me in de res vaan 't Kleverlands gebeed iejer ik bin, gi'j bint/zint, wi'j zin maag verwachte. 't Versjèl tösse ald en gold weurt neet gemaak: me zeet zjus wie in d'n Achterhook old en gold.

Ouch in 't vocabulair vèlt dujelek Saksischen invlood te hure. Zoe zeet me vaan de deur steet los, dewijl mie nao 't zuie de deur aop of ope steit. Ouch zeet me es groet moi, e wäördsje wat euver 't algemein beperk blijf tot 't Nedersaksisch gebeed.

Oonderzeuk
Nao 't Liemers is spaorzaam oonderzeuk gedoon. Dialectologe waore gemeinelek mie geïntresseerd in 't mie vaan 't Nederlands versjèllend Achterhooks. De mieste gegeves koume vaan oonderzeuk wat gans Nederland behandelde. Vaan belaank veural veur 't vocabulair is 't Woordenboek van de Achterhoekse en Liemerse Dialecten (WALD), boe-in de wäörd oet allebei de dialekte oonderzoch zien.

Externe links
 e-WALD (elektronische, doorzeukbaar versie vaan 't WALD)

Categorie:Kleverlands
Categorie:Tale in Gelderlandj