Ich-laut en ach-laut

Ich-laut en ach-laut verwies nao de allofonie die bie sómmige Germaanse spraoke veurkump veure litterkómbinaasje <ch>. Meistes is d'n ich-laut 'n palataal(gekluuerdje) klank, dewiel d'n ach-laut juus velair of uvulair is. Aangezeen 't óngersjied dus versjiltj per spraok, zal 't hie-ónger ouch apaart per spraok waere toegelich. Me mót hiebie waal opmirke det 't gebroek vanne terme ich-laut en ach-laut inne litteratuur meistes blief veurbehajen ane continentaal Germaanse spraoke, al geit 't in alle vel die hie-ónger zeen besjreven euver 'tzelvendje fenomeen.

 Limbörgs 
Ouch de meiste Limbörgse dialekte höbben 'n óngersjied tösse d'n ich-laut ennen ach-laut, al geldj det neet veur alle dialekte. De dialekte die gein óngersjied make höbbe gewuuenlik allein palataal (of póspalataal) fricatieve:  en . Wiejer guuef 't nag dialekte, worónger de meiste Midde-Limbörgse dialekte, die nag 'nen apaarte, gelabialiseerdje klank höbbe veur wen de zaachte g in 'ne bilabiale kónteks steit; den wuuertj de klank meistes lichtelik geróndj (hauch-laut).

 Versjillige realisaties vanne g in 't Mofers Sjriefwies Oetspraok Veurbild ch (of g) [ç] ich, chemisch, krieg ch (of g) [x̟] mach, daacheliks, chloor, kraag ch (of g) [x̹] ouch, loug g [ʝ] gaeve, poeaging g [ɣ̟] good, gries, laoge g [ɣ͗] ouge 

 Duutsj 
Op 't Duutsj is d'n ich-laut 'ne stumloeaze palatale fricatief , wie in 't waord ich , ennen ach-laut is 'ne stumloeaze velaire fricatief , zowie in 't tössewirpsel ach . 't Duutsj waord Laut  kan me in 't Limbörgs euverzètte nao "klank, geluid". In 't Duutsj kómme dees twieë klenk allofoon veur in 'n complementair verspriejing. d'n Allofoon  kump veur nao /a a:/ en achterklinkers (wie in Buch  "book"), dewiel d'n allofoon  veurkump nao veurklinkers (wie in mich ) en mitklinkers (wie in Furcht  "vreis" en manchmal ['mançma:l] "sómtieds"). Dees complementair verspriejing is uters regelmaesig: wen de <r> bie Furcht wuuertj oetgespraoken es 'ne mitklinker, den is ch ouch . Inne meiste oetspraoke geldj det wen ze wuuertj gevocaliseerdj toet , de ch 'n  blief, dus ; oetzunjeringen hie-op zeen veural in 't zujelik spraokgebied: , dus .

Bie lieënwäörd kan d'n exakte oetspraok vanne <ch> variëre wen 't zich de beginposiesje van beklemtoeandje littergrepe betröf: in naordelike variëteite van 't Standerdduutsj wuuertj 't , de wiel me in zujelike variëteite  gebroek en in wèstelike variëteite . Zoea kan 't waord China dus waeren oetgespraoken es ,  of .

d'n Oetgank veuren diminutief -chen wuuertj ummer mit 'nen ich-laut oetgespraoke, dus es . Doorgaons zörg dezen oetgank veur 'nen umlaut (vergeliek Hund  "hóndj" mit Hündchen  "huundje"), dus theoretisch gezeen kump d'r dus hie allein nao veurklinkers veur. 't Is aevel zoea det in inkel betrèkkelik recènte wäörd geinen umlaut mieë verkump (wie in 't waord Frauchen  "vruiwke"), zodet d'n achterklinker hie drek wuuertj gevolg door 'n , dewiel me den normaal 'n  zów verwachte, wie in rauchen  "rouke". 

Boete d'n ich-laut ennen ach-laut kump in sómmige Duutsje variëteiten ouch nag 'nen derdje variantj veur. Hiebie wuuertj d'n ach-laut gesplits in twieë allofone: de  enne . d'n Ieëste vanne twieë kump veur nao /u: o:/ (wie in Buch ) enne litste nao /a a:/ (wie in Bach  "baek"); nao /ʊ ɔ aʊ̯/ kónne zowaal  es  veurkómme, al is  gebroekeliker.

Sómmige zujelike Duutsje variëteite make gein óngersjied tössen ich-laut en ach-laut. Bie dees dialekte gebroek me allein  of .

 Sjots en Aadingels  
Dezelvendje allofoon distribuusje van  nao veurklinkers en  nao anger klinkers vindj me ouch trögk in 't Sjots, wie in 't waord light "leech". 

In 't Aadingels wore  en  allofone van /h/ aan ènjclusters; juus wie bieje anger spraoke mit ich-laut en ach-laut koom  ummer nao veurklinkers en  nao achterklinkers:
 cniht ("jungske") /kniht/ > [kniçt]
 ġeþōht ("gedachte") /je'θo:ht/ > [je'θo:xt]

't Bewies det dees allofonie veurkoom is neet drek, went 't sting neet aangegaoven inne orthografie. Doordet in 't Aadingels al palatalisering van *k nao /tʃ/ en *ɣ nao /j/ veurkoom nao veurklinkers, is 't waal hieël wersjienlik. Wiejer woort in 't Middelingels /h/ sómtieds /f/, wie in tough en cough; dit gebeurdje aevel allein nao achterklinkers en noeatj nao veurklinkers. Dit kan me mekkelik verklaore wen d'n allofoon  sómtieds  woort, meh d'n allofoon  noeatj.

 Zuuch ouch 
 Zaachte g

 Brónne 
 Macfarland, Talke, en Janet Pierrehumbert. "On ich-Laut, ach-Laut and structure preservation." Phonology 8.01 (1991): 171-180.
 Zachter, Oskar, en Nina Griščenko. "HAUCHLAUT-ACHLAUT-ICH LAUT DER HOCHDEUTSCHEN GEGENWARTSSPRACHE IN PHONOLOGISCHER SICHT." Folia Linguistica 5.1-2 (1971): 109-116.

Categorie:Fonetiek
Categorie:Germaanse tale