Cel (biologie)

'n Cel is in de biologie de structureel en functioneel einheid van alle bekandje laevetige organisme. 't Is de kleinste einheid van 'n organisme det es "laevetig" wuèrtj geclassificeerdj. Sómmige organisme, wie de meiste bacterieje, zeen eincellig, dewiel anger, wie luuj, mièrcellig zint. Luuj höbbe gesjat zoa 100.000 miljard of 1014 celle en 'n tupische cel haet 'n gruèdje van 10 micromaeter en 'n massa van 1 nanogram. De grótste celle zint ónbevröchte struusvogeleier.

Alle plantje, dere, sjummele en bacterieje bestaont oet celle. De cel besteit ónger anger oet e celmembraan, det d'n inhaud ómguf, en 't cytoplasma worin (behauve bie bacterieje) 'n celkern aanwaezig is. 't Cytoplasma besteit zelf oet cytosol en hie-in bevinje zich de celorganelle. Ouch guf 't laevendje organisme die slechs oet ein cel bestaont: de eincellige. Bie bacterieje, sjummele en plantje kump naeven 't celmembraan ouch nag 'ne celwandj veur.

Volges de celtheorie van Schleiden en Schwann oet 1839:
 zint alle organisme samegestèldj oet ein of mièrder celle;
 waere alle celle gevörmp oet celle die al bestaont;
 vinje alle ónmisbaar functies van 'n organisme binnenin die celle plaats;
 bevatte alle celle genetisch-euverirfbaar infermasie die nuèdig is veur de celfuncties te regulere;
 en zint celle zelf verantjwuèrdelik veur 't euverbringe van infermasie nao de volgendje ginneraasje.

Antoni van Leeuwenhoek wuèrtj betrach es d'n ièrste miens dae laevendje celle zoog. Hae bekeek ónger anger droeppele water mit 'ne bolvörmige lens dae op e kaopere plaetje waas gemonteerdj. Hiemit óntdèkdje d'r in klein bièsjkes in  t water die mit 't bloate oug neet wore te zeen, de bacterieje.

't Waord "cel" is aafkumstig van 't Letiens cellulla "kaemerke". Deze naam is in 1665 gekaoze door Robert Hooke in e book worin d'r de körkcelle die d'r door 'ne microscoop waornuum vergeleek mitte klein kamers worin mónnike laefdje.

 Indeiling 
Prokaryota (pro=veur; karyon=kern)
 circulair chromosome in 't cytoplasma
 gruèdje: 0,5-3 micromaeter
 celdeiling door binair deiling, zelje door knoepvörming
 dees informeel groep bevatj de meiste saorte op aerd, hievan zeen de bacterieje 't bekandjste
 gein celcompartimente (organelle wie celkern, mitochondria, plastide, vacuole, noch vesikele)
 Bacterieje
 waal 'ne celwandj
 celwandj bevatj mureïne
 Archaea
 inkelveljig celmembraan
 celwandj bevatj glycoproteïne (juus wie bieje eukaryote)
Eukaryota (Eu=good, ech; karyon= kern)
 celcompartimente, det wil zègke organelle, wie:
 celkern
 mitochondria (eukaryote zint aeroob)
 plastide, wie blaadgruènkorrele
 vacuole en vesikele
 lineair chromosome in de celkern
 celwandj bevatj glycoproteïne
 celle grótter es 3 micromaeter
 Sjummele
 celwandj
 gein plastide wie blaadgruènkorrele
 gooddeils haploïd
 Dikaryomycota mit twiè kerne de cel in 'n bestumdje faas van de laeveskrink
 Plantje
 celwandj
 plastide, wie chloroplaste: blaadgruènkorrele (al zitte neet in eder cel van 't mièrcellig organisme nuèdzakelikerwies blaadgruènkorrele; beveurbild in sómmige rootcellen)
 meistes mit 1 groate centraal vacuool
 plasmodesmata, plasmaverbinjinge tösse de cellen
 gevarieerdje laevescyclus: döks diploïd mit 'n kórte haploïd faas (wie vaatplantje) mer ouch mit 'n lang haploïd faase en 'n kórte diploïd faas kump veur (wie mosse) of polyploïd
 Dere
 lysosome
 centrosome mit centriole
 geine celwandj
 zelje 'n vacuool bie deerlike celle, mer es vacuole aanwaezig zint, zeen 't 's mièr en kleinder es in plantjaerdige celle.
 geen plastide
 diploïd

De microscoop en later d'n dónkerveldjmicroscoop en de fasecontrasmicroscoop meke 't meugelik celle te óntdèkke en de samestèlling en opboew daovan te bestudere; de elektronemicroscoop haet 'n aanvenkelik sumpel model van de boew van de celle behuèrlik verfijndj.

 Diagram van 'n tupisch deerlike cel 
500px|right|Eukaryote cel mit celorgannelle.
Organelle:
 nucleolus (kernliefke)
 celkern of nucleus
 ribosome
 vesikel of bläöske
 roew endoplasmatisch reticulum (RER, R van rough)
 golgi-apparaat
 cytoskelèt
 gled endoplasmatisch reticulum (SER, S van smooth)
 mitochondria
 peroxisoom
 cytoplasma
 lysosoom
 centriole

 Diagram van 'n tupisch plantjaerdige cel 
500px|right|Plantjaerdige cel mit celorgannelle.
Organelle en inkel anger wichtige structure:
 nucleolus
 celkern (nucleus)
 ribosome (in RER)
 chloroplas
 leukoplas
 endoplasmatisch reticulum (ER) (bevatj ribosome)
 golgi-apparaat (golgisysteem)
 cytoskelèt
 mitochondrion
 vacuole
 cytoplasma
 celmembraan
 peroxisoom
 celwandj
 plasmodesmata

Categorie:Microbiologie