Aranees

't Aranees is de Romaanse taol inheims in de Aranvallei, e Pyreneeëdaal in de Spaonse regio Catalonië. 't Is eigelek e dialek vaan 't Occitaans, mie bepaold vaan 't Gascons. Umtot in Spaanje evels nörges aanders Occitaans weurt gesproke, heet ziech toch 'n eige taolstandaard kinne oontwikkele en weurt 't Aranees binne Spaanje dèks es 'n taol op ziech gezeen.

De touwkoms vaan de taol is oonzeker, umtot veural awwere ze nog vaan hoes oet spreke, meh sinds 1984 is ze systematisch oonderweze neven 't Spaons (Castiliaans) en Catalaans. Heidoor kin ouch de jäög vrij algemein Aranees praote en verstoon. Ouch veur sprekers vaan 't Catalaans is 't te verstoon, meh wel mèt mie meujte es väöl aander Occitaanse dialekte.

 Karakteristieke 
De veur 'ne boetestaonder mies opvallende versjille vaan 't Aranees zien de bepaolde artikele en persoenleke veurnaomwäörd, die aanders klinke es in de aander dialekte vaan 't Occitaans:
 Aranees: eth / era es bepaold artikel „de“ (miervoud: es), es persoenlek veurnaomwoord „heer“ / „zie“ (miervoud: eri / eres)
 Occitaans: lo (miervoud: los) / la (miervoud: las) es bepaold artikel „de“, es persoenlek veurnaomwoord „heer“ / „zie“.

Vergeliekingstabel vaan de vocabulaire
In 'n vergelieking mèt aander Roemaanse taole (Frans, Italiaans en Spaans) weure zeve belaangrieke klaankoontwikkelinge vaan 't Aranees vocabulaire oet 't Latien getuind:
Latiense „F“ aon 't begin weurt „H“: ferrum (iezer) → hèr; filius (zoon) → hilh
Intervocalische „N“ (tösse klinkers) velt eweg: farina (meel) → haria; una (ein) → ua
„L“ aon 't eind vaan 'ne lèttergreep weurt 'nen halfvocaal „U“: sal (zaat) → sau
Latiense „LL“ in of aon 't eind weurt de finaal „TH“: vitellus (kaof) → vedèth; bellus (sjoen) → bèth
Intervocalische „LL“ weurt „R“: bella (sjoen) → bèra; gallina (hin) → garia
Aonvangende „R“ krijg 'n „A“ deveur en de „R“ weurt verdobbeld tot „RR“: rota (raad) → arròda; radix (wortel) → arraïc
De „R“ weurt dèks verplaots (metathese): ventrum (maag) → vrente; capra (geit) → craba

Oontwikkelingstendenze vaan 't Aranees vocabulaire volgens de zeve aofleidingsregels in vergelieking mèt aander taole:

 Nr.  Latien  Frans  Italiaans  Spaans  Aranees  Limbörgs 1a  festa  fête  festa  fiesta  hèsta  fies 1b  filius  fils  figlio  hijo  hilh  zoon 2  luna  lune  luna  luna  lua  maon 3  mel  miel  miele  miel  mèu  honing 4  castellum  château  castello  castillo  castèth  kestieël 5  illa  elle  ella/lei  ella  era  zie 6  ridere  rire  ridere  reír  arrir  lache 7  capra  chèvre  capra  cabra  craba  geit

Categorie:Roemaanse tale
Categorie:Tale in Sjpanje