Beiere

Beiere, formeel de Vrijstaot Beiere (Duits: Freistaat Bayern, Beiers: Freistoot Boarn), is 'ne staot in Duitsland dee in 't zuidooste vaan 't land ligk. Mèt e gebeed vaan 70.548 veerkante kilometer en naoventrint 12,5 miljoen inwoeners is 't de groetste staot vaan 't land en nump 't zoe'n 20% vaan 't totale land in beslaag. De hoofstad vaan de staot is München in 't Regierungsbezirk Opper-Beiere.

Gesjiedenis
't Ierste stamhertogdom
Beiere oontstoont wienie 'n Germaanse stam, de Bajuware, in d'n 6e iew n.C. 't gebeed inveel en dao e hertogdom stiechte oonder d'n Agilolfinge. In naom zien de Beiere christen, meh pas nao de koms vaan preesters oet 't iers-gallische weste oontstoont e geluifsleve. Bonifatius woort oondersteund door hertog Odilo (734-748) en reorganiseerde of stiechde de bisdomme Regensburg, Salzburg, Freising en Passau. Hertog Tassilo III (748-788) maakde ziech los vaan 't Fraankisch Riek en oonderworp de Slavische stamme in 't Alpegebeed. In 788 woort Tassilo door Karel de Groete aofgezat en 't stamhertogdom weer ingelijf bie 't Frankische Riek.
Bie de opdeiling vaan 't Fraankische Riek in 843 in 't Verdraag vaan Verdun kaom Beiere oongedeild bij 't Oos-Fraankisch Riek oonder Lodewiek d'n Duitser. Binne 't Oos-Frankisch Riek waor Beiere 't kernland vaan de keuninge.

't Twiede stamhertogdom Beiere (907)
Oonder de lèste Karolinge verzwaakde 't centraol gezag sterk, zoetot de Beierse stam zelf weer mie mach wis te kriege. Markgraof Luitpold vaan Karinthië kraog väöl invlood. Ziene zoon Arnulf (907-937) neumde ziech hertog vaan de Beiere en aongrenzende gebede. In 920 is Arnulf zelfs tegekeuning vaan keuning Hendrik I.
Pas in 938 woort 't Duits gezag in Beiere herstèld. In 947 woort de dynastie vaan Luitpold op e zijspoor gezat en beneumde keuning Otto I zie broor Hendrik tot hertog. Heimèt waor heer vaan 'n zijtak vaan 't Saksisch keizershoes op d'n hertogeleke troen gekoume. Oonder hertog Hendrik II oontstoont 'ne strijd mèt keizer Otto II. Heibij woort in 976 Karinthië vaan Beiere los gemaak en tot 'n aofzunderlek hertogdom verheve. Hertog Hendrik IV woort in 1002 es Hendrik II keizer. Heimèt kaom 'n ind aon de zelfstendegheid vaan 't hertogdom.
Keizer Hendrik IV droog 't hertogdom Beiere in 1070 euver aon de Swabisch-Italiaanse dynastie vaan de Welfe. Oonder dees dynastie woort Beiere weer 'n belaankrieke politieke mach. In 1137 pakde hertog Hendrik X ouch 't hertogdom Sakse en wijer oetgestrèkde bezittinge in Toscane. Nao de verkezing vaan hertog Koenraad vaan Swabe tot keuning in 1138 braok de strijd tösse de twie mechtege vorste oet. In 1139 oontnaom de keuning Hendrik zie Beiers hertogdom en verliende 't aon zien haafbroor Leopold vaan Babenberg, markgraof vaan Oosteriek. In 1156 krijg de Welf Hendrik de Liew 't hertogdom Beiere trök in 'ne verkleinde vörm: 't markgraofsjap Oosteriek woort tot 'n aofzunderlek hertogdom verheve.

't Hertogdom Beiere oonder 't hoes Wittelsbach (1180)
In 1180 woort Hendrik de Liew, hertog vaan Beiere en Sakse, door de keizer aofgezat en verbanne. Stirië woort vervolges los gemaak vaan Beiere en tot 'n aofzunderlek hertogdom verheve. 't Verkleind hertogdom Beiere woort euvergedrage aon Otto vaan Wittelsbach. Zien naokoumelinge zouwe tot 1918 aon de regering blieve. De hertogeleke mach is in Beiere nao 1180 sterk gekroompe: de graove en bisjoppe zien zoe good wie oonaofhenkelek gewore vaan d'n hertog. In 1214 woort door 't houwelek vaan hertog Otto II mèt Agnes vaan de Palts 't paltsgraofsjap aon de Rien verworve. Dit gebeed grensde neet aon Beiere en had 'n gans aandere historie.

't Hertogdom Beiere nao de deiling vaan 1255
Nao d'n doed vaan hertog Otto II in 1253 deilde zien zäöns in 1255 de bezittinge vaan 't hoes Wittelsbach:
 Lodewiek II (gehiemeld in 1294) kraog Opper-Beiere en 't paltsgraofsjap aon de Rien mèt de käörvorsteleke weerdegheid
 Hendrik XIII (I) (gehemield in 1290) kraog Neder-Beiere.

Nao d'n doed vaan keuning Konradien in 1268 erfde de hertoge vaan Beiere e groet deil vaan 't land vaan de Hohenstaufe mèt oonder aandere 't graofsjap Dillinge en de stad Donauwörth. Nao d'n doed vaan allebei de breurs volgde 'n wijer versplintering vaan 't hertogdom.

Hertog Lodewiek vaan Opper-Beiere woort in 1294 opgevolg door dee zien zäöns:
 Rudolf (gehiemeld in 1319) in München en in de Rienpalts
 Lodewiek IV (gehiemeld in 1347) in Ingolstadt

Hertog Hendrik I vaan Neder-Beiere woort in 1290 opgevolg door dee zien zäöns:
 Otto III (gehiemeld in 1313)
 Lodewijk II (gehiemeld in 1296)
 Stefan I (gehiemeld in 1310)

Hertog Lodewijk IV had 'ne groeten invlood op de Beierse en Duitse historie. In 1314 woort heer tot Duitse keuning gemaak, dewijl ziene broor Rudolf veur de tegepartij stumde. In 1317 woort Rudolf oet Münche verdreve en door de euverwinning bij Mühldorf in 1322 woort d'n Duitse troenstrijd in 't veurdeil vaan Lodewiek de Beier beslote.
In 1329 woort 't hoesverdraag vaan Pavia geslote. De zäöns vaan de gestorve käörvors Rudolf kraoge 't paltsgraofsjap aon de Rijn en 't groetste deil vaan de Beierse Noordgouw (Opper-Palts) touwgeweze. De käörvorsteleke weerdegheid góng wissele tösse allebei de linies.
Naotot in 1340 de hertoge vaan Neder-Beiere waore oegestorve woort hun land hereineg mèt Bove-Beiere.
Ouch boete Beiere verworf de dynastie oonder kiezer Lodewiek vorstedomme: in 1324 't markgraofsjap Brandenburg en in 1342 't graofsjap Tirol. In 1346 volgde de graofsjappe Holland, Zieland, Friesland en Henegouwe.

't Hertogdom Beiere nao de deiling vaan 1349/1353

't Hertogdom Beiere nao de deiling vaan 1392

't Käörvorstedom Beiere (1620)

Beiere en d'n Reichsdeputationshauptschluss in 1803

Beieren en de Vrei vaan Pressburg vaan 1805

Keuninklek Beiere

Beiere en 't Congres vaan Wene

't Keuninkriek Beiere vaan 1815 tot 1918

De vrijstaot Beiere (1918-noe)

Bestuurleke deile

Regierungsbezirke
Beiere is verdeild in 5 zoegeneumde Regierungsbezirke. Dees umvatte op hun beurt weer Landkreise en Kreisvrije Stei (Duits: Kreisfreie Städte)

Regierungsbezirk WaopeHoofplaotsInwoeners (2008)Oppervlak (km²)Aontal LandkreiseAontal Kreisvrije SteiOpper-Franke 20px|Waope vaan Opper-Franke Bayreuth 1.085.770  7.231  9  4 Midde-Franke  20px|Waope vaan Midde-Franke Ansbach 1.714.453  7.245  7  5 Oonder-Franke  20px|Waope vaan Oonder-Franke Würzburg 1.331.500  8.531  9  3 Schwaben  20px|Waope vaan Schwaben Augsburg 1.787.995 9.992 10  4 Opper-Palts  20px|Waope vaan Opper-Palts Regensburg 1.085.216 9.691 7  3 Opper-Beiere  20px|Waope vaan Opper-Beiere München 4.320.934 17.530 20  3 Neder-Beiere  20px|Waope vaan Niederbayern Landshut 1.193.444 10.330 9  3  Beiere 30px|Waope vaan Beiere München 12.519.312 70.549 71  25 


Landkreise
 Aichach-Friedberg
 Altötting
 Amberg-Sulzbach
 Ansbach
 Aschaffenburg
 Augsburg
 Bad Kissingen
 Bad Tölz-Wolfratshausen
 Bamberg
 Bayreuth
 Berchtesgadener Land
 Cham
 Coburg
 Dachau
 Deggendorf
 Dillingen
 Dingolfing-Landau
 Donau-Ries
 Ebersberg
 Eichstätt
 Erding
 Erlangen-Höchstadt
 Forchheim
 Freising<li> Freyung-Grafenau
<li> Fürstenfeldbruck
<li> Fürth
<li> Garmisch-Partenkirchen
<li> Günzburg
<li> Haßberge
<li> Hof
<li> Kelheim
<li> Kitzingen
<li> Kronach
<li> Kulmbach
<li> Landsberg
<li> Landshut
<li> Lichtenfels
<li> Lindau
<li> Main-Spessart
<li> Miesbach
<li> Miltenberg
<li> Mühldorf
<li> München
<li> Neuburg-Schrobenhausen
<li> Neumarkt
<li> Neustadt (Aisch)-Bad Windsheim
<li> Neustadt (Waldnaab)<li> Neu-Ulm
<li> Nürnberger Land
<li> Oberallgäu
<li> Ostallgäu
<li> Passau
<li> Pfaffenhofen
<li> Regen
<li> Regensburg
<li> Rhön-Grabfeld
<li> Rosenheim
<li> Roth
<li> Rottal-Inn
<li> Schwandorf
<li> Schweinfurt
<li> Starnberg
<li> Straubing-Bogen
<li> Tirschenreuth
<li> Traunstein
<li> Unterallgäu
<li> Weilheim-Schongau
<li> Weißenburg-Gunzenhausen
<li> Wunsiedel
<li> Würzburg

Kreisvrije stei
 Amberg
 Ansbach
 Aschaffenburg
 Augsburg
 Bamberg
 Bayreuth
 Coburg
 Erlangen
 Fürth<li> Hof
<li> Ingolstadt
<li> Kaufbeuren
<li> Kempten im Allgäu
<li> Landshut
<li> Memmingen
<li> München
<li> Nürnberg
<li> Passau<li> Regensburg
<li> Rosenheim
<li> Schwabach
<li> Schweinfurt
<li> Straubing
<li> Weiden in der Oberpfalz
<li> Würzburg