Limbörgs vocabulair

't Limbörgs vocabulair umvat de wäörd vaan de Limbörgse dialecte. Es zoedaoneg is 't zier ing verwant aon de vocabulaire vaan verwante cultuurtaole wie 't Nederlands en 't Hoegduits, zoewie vaan umligkende, verwante dialekgróppe wie Braobants, Kleverlands en Ripuarisch. 't Gief evels ouch dujeleke versjèlle, zoewie 't ouch dujeleke versjèlle tösse de Limbörgse dialekte oonderein gief.

Vaanoet taolkundeg perspectief gief 't gein 'typisch Limbörgse' wäörd: eder woord wat in eint vaan de Limbörgse dialekte veurkump, is in weze e Limbörgs woord. In de praktijk evels weure väöl wäörd die neet in de Nederlandse daan wel Duitse standaardtaol veurkoume (aofhenkelek vaan welke kant vaan de grens me zit) es 'typisch Limbörgs' gekoesterd, en veult me invlood vaan de cultuurtaole es 'vererming' vaan 't vocabulair. Zoe weure Franse wäörd in beveurbeeld 't Mestreechs allewijl hoeg aongeslage, dewijl me ziech vreuger zjus detege weerde.Ben Salemans en Flor Aarts: Taal in stad en land: Maastrichts. Sdu uitgevers, Den Haag, 2002: pp. 83-4

't Vocabulair vaan 't Limbörgs is vasgelag in 't Woordenboek van de Limburgse Dialecten (WLD) zoewie in diverse plaotseleke dictionaire en idiotica. 't WLD dèk de dialekte oet Belsj en Nederlands Limbörg en 't 'Platduutsj' gebeed in Wallonië, meh neet die in Noord-Braobant en Duitsland.

Nao aofkoms
Me kin 't Limbörgs vocabulair op twie menere besjrieve: etymologisch en thematisch. In de ierste benaodering geit me in op de aofkoms vaan de wäörd. Ierstens gief 't de èrfwäörd: wäörd die veur zoewied nao te goon neet aon 'n aander taol zien oontliend en dus via 't Middelnederlands, Aajdnederfrankisch zoe op 't Oergermaans (en dèks ouch op 't Proto-Indo-Europees) zien trök te veure. Die vörme nog ummer 't groetste deil, zeker vaan 't daogeleks vocabulair.

Daoneve koume de lienwäörd. E hemfelke taole is de groetste bron veur lienwäörd gewees. Vaanaof de middeliewe tot in d'n twintegsten iew höbbe de Limbörgse dialekte geliend oet 't Waols, 't Ripuarisch en 't Bargoens. Waolse wäörd vint me veural laanks de zuidgrens vaan 't taolgebeed: d'n Haspegouw, Heuvelland meh in 't bezunder Mestreech, boe in de negentienden iew väöl Luikse arbeiers kaome woene. Ripuarische wäörd vint me in gans 't gebeed, meh nog 't mieste in 't ooste.

Later is ouch geliend oet 't Frans. Dit gebäörde en gebäört op de groetste sjaol in 't huieg Wallonië, boe 't Frans 't Limbörgs al bekaans heet verdroonge, en ouch op groete sjaol in Belsj Limbörg en in Mestreech, boe 't Frans tot aon d'n Ierste Wereldoorlog 'n veurnaom (dèks de veurnaomste of zelfs insegste) cultuurtaol waor. Ouch 't Hoegduits heet zien spore naogelaote: op extreem groete sjaol (en tot op d'n huiegen daag) op Duits groondgebeed meh ouch vrij sterk in 't ooste vaan 't Heuvelland, beveurbeeld in Heerle en Kèrkraoj. Soms heet me Duitse woord neet lètterlek geliend, meh es lienvertaoling euvergepak (tsiedónk oet Zeitung). Op Nederlands en Belsj groondgebeed weurt sinds jaor en daag (ouch al veur d'n Ierste Wereldoorlog, meh sindsdeen ummer sterker) op groete sjaol oet 't (Standaard-)Nederlands geliend. Veural nao d'n Twiede Wereldoorlog heet 't Limbörgs, wie zoeväöl taole, väöl oet 't Ingels geliend. 't Geit daan dèks um nui begrippe die euveral op de wereld verstande weure.

Nao thematiek
Algemein
't Limbörgs is 'n dialekgróp. 't Weurt mer bij oetzundering es cultuurtaol gebruuk. Wèlt me in 't Limbörgs euver gelierde en officieel dinger spreke (beveurbeeld op de Limbörgse Wikipedia), daan weurt in 't gemein nao de cultuurtaol gegrepe. Wäörd oet 't Nederlands of Duits weure daan, nao 'n eventueel verlimbörgsing, euvergenome. In dat opziech is 't Limbörgs dus lexicaol aofhenkelek vaan 't Nederlands en Duits. 

Landbouw
De mieste Limbörgse dialekte weure op 't platteland gesproke. Daobij ligk Limbörg neet aon zie, zoetot vèsserij gei bestoonsmiddel vaan beteikenis is. Dit beteikent tot de bevolking vaanajds veur e groet deil vaan de landbouw leefde. 't WLD (zuug bove) wijt neet minder es 13 deile (vaan in totaol 39) aon de landbouw.e-WLD - Afleveringen In 't bezunder veur 't peerd en zie getuug bestoon mechteg väöl wäörd. Umtot vreuger e gemingk bedrief de norm waor, kump e groet scala aon landbouwvörm veur. Allein de tuinderij (die evegood in de Limbörge ouch veurkump) is neet zoe oetgebreid bedeend.

Mèt de modernisering vaan de landbouw is 't mierendeil vaan dees wäörd sterk verawwerd geraak. Boere wete ze ziech dèks wel nog te rappelere.

Ambachte
Ambachte of stiele in stad en dörp zien ouch riekelek gedocumenteerd. Natuurlek zien dees wäörd zeker zoe snel verawwerd es de landbouwterme. Bezunder good vertroje zien de bereup vaan meuleneer, beerbrouwer, snijer (kleermeker) en sjoester.

Mijnbouw
Dit is, zeker binne 't Belsj en Nederland, get typisch Limbörgs. Zoewel in Belsj es Nederlands Limbörg gaof 't vreuger kojle veur steinkole. In allebei heet ziech 'n typische woordesjat gevörmp. Me moot dao evels wel mèt oppasse. Wie de mijnbouw dao ech groet woort, woort de ierste taol in de mieste kojle neet mie Limbörgs meh 'ne vörm vaan Nederlands. Väöl kojl-terminologie huurt daorum bij 't Heerles Nederlands of de Citétaol in plaots vaan bij 't Limbörgs.

Neve kole woort in 't Limbörgs taolgebeed ouch melger, zink, grind en törf gewonne. Ouch daovaan heet me 't jargon vasgelag. De törfwinning kaom ouch in aander deile vaan Nederland veur; hei kin me dus de wäörd goon vergelieke.

Natuur
In de Limbörgse natuur koume soorte veur die me in de res vaan Nederland en Vlaondere neet of koelek kint (korewouf, klunkske). Ouch algemein bieste- en plantesoorte kinne gans aander naome höbbe. 't Limbörgs vocabulair is op dit punt dus sterk geprofileerd.

Ouch de leveloes natuur heet 't Limbörgs vocabulair gevörmp. Zeker in 't Heuvelland en de Haspegouw vint me wäörd en wäördbeteikenisse die wijer nao 't noorde en weste neet gebrukelek zien (berg, grubbe).

Verwantsjap
't Limbörgs gebruuk 't Eskimo-systeem vaan verwantsjapsterme, wie dat in de Germaonse taole (oetzunderinge neet te nao gezag) algemein is. Dat wèlt zègke tot me ziech, bij 't beneume vaan femilieleje, concentreert op 't geslach vaan femilieleje zelf en op hun directe relatie mèt de spreker. Versjèl tösse de bomma of bompa vaan vaajerskant en moojerskant weure neet gemaak, zoe wieneg wie versjèlle tösse neve en niesjes vaan noonkes of tantes, of tösse noonkes en tantes vaan vaajers- of moojerskant.

Kleur
Ouch in 't beneume vaan kleure geit 't Limbörgs mèt in wat algemein gebrukelek is in Europa. Versjèl tösse blauw, greun en geel weurt gemaak; tössevörm weure hoegoet es teint vaan dees drei 'hoofkleure' gezeen.

Sjamptaol
Veural in stadsdialekte is väöl aondach veur de sjamptaol. De Limbörgse sjampwäörd zien in 2004 behandeld in Leonie Robroek häör Limburgs scheldwoordenboek. In 1996 al kaom e sjampwoordebook specifiek veur 't Bilzers oet.https://www.dbnl.org/tekst/slec001sjam01_01/slec001sjam01_01_0001.php

Gesjamps mèt krenkdes, wie dat in Wes-Nederland väöl gebäört, is in 't Limbörgs neet zoe gebrukelek. Verwunsinge vaan 't typ Lek mich emaars koume evels väöl veur. Oonder mie in Mestreech weurt 't väölvöldeg gebruuk vaan kut es veurveugsel en es tössewerpsel dèks es typisch veur 't eige dialek gezeen. Dit weurt evels ouch in 't Nederlands hiel väöl gedoon; 't gief mie plaotse (oonder mie in Oos-Braobant) boe me dit foutief es typisch veur 't eige plat huurt.

Toponieme
In 't Limbörgs taolgebeed
De toponieme (plaotsnaome) in de Limbörge zien hendeg divers. E deil is prehistorisch, dat wèlt zègke awwer es de Romeinse bezètting (zoeget 50 v.Chr.). Dit gelt veur de mieste waternaome en 'n aontal plaotsnaome. Hael en Heële zien dujelek Keltisch, wie ouch Gennep, Gulpe en Ieëpe, boe 't Gallisch apa ('water') in te herkinne vèlt, en plaotse wie Melik en Blierik (trökgaond op 't achterveugsel -acum). Plaotse wie Árse, Èl en Herte zien lesteger te verklaore; mesjiens moot me dao aon 'n veur-Germaonse substraottaol dinke, dus 'n taol die gein Germaons of Keltisch waor en hei veur de koms vaan de Indo-Europeaone woort gesproke.

Veural in Zuid-Limbörg koume diverse wäörd vaan Latijnsen oersprunk veur. 't Bekindste veurbeeld is Mestreech, vaan Traiectum ad Mosam ofwel 'weegfort aon de Maos'. Deze naom geit direk trök op de Romeinse infrastructuur. Aander plaotse goon trök op hiereboerderije (villae) en zien vaan get later. 't Vulgair Latijns villare woort tot Wielder/Willer/Wolder, vicus ('dörp') tot Wiek. Umtot dit gebeed nog laank twietaoleg bleef (zuug Romania submersa) kinne dees naome ouch vaan begin middeliewe zien.

Vanaof de middeliewe weure de naome in 't gemein Germaons vaan oersprunk. Dèks höbbe dees plaotsnaome e begriepelek elemint wie lo (ope bos), raoj (veur landbouw gekapde groond), dörp, baek, brook etc. Plaotse oet de vreug middeliewe indege nog wel ins op -inge, wat wijs op 'n verneuming nao 'n persoen.Gerard van Berkel, Limburgse plaatsnamen verklaard

Limbörgse plaotsnaome kinne soms sterk aofwieke vaan hun officieel (Nederlandse en Duitse) naome. Dèks zien ze daan wijer aofgeslete. Dewijl Roermond good vèlt te begriepe es 'moond vaan de revier de Roer', is dat bij de plaotseleke naom Remunj lesteger.

De Nederlands-Limbörgse plaotsnaome zien roond de iewwisseling vasgelag door Veldeke. Sommege gemeintes höbbe twietaolege sjèlder neergezat. Op 't Belsj gief 't die (nog) neet.

Daoboete
Diverse neet-Limbörgstaolege plaotse höbbe Limbörgse naome (exonieme). Neet ummer zien ze (nog) eve gebrukelek, en zelde weure ze in gans 't Limbörgs taolgebeed gebruuk. Veurbeelde zien Aoke, Luuk/Luik en Nimwege/Numwaege. Dèks zalle Limbörgers ouch spontaon Nederlands- of Duitstaolege plaotsnaome verlimbörgse. Of en wiezier dat gedoon weurt versjèlt evels per dialek en zelfs per spreker. D'n eine zal de Braobantse stad Eindhoven ummer Indjhaove numme, d'n aander geit neet wijer es Eindhove.

Naomkunde
Veurnaome
Wie euveral anders is de naomgeving in de Limbörge vaan mode aofhenkeleke. Veurnaome die me es 'typisch Limbörgs' zuut, doen dèks folkloristisch aon en weure allaank neet mie algemein gegeve.

Es typisch Limbörgs weure veural heilegenaome gezeen in 'nen ingebörgerde ('verbasterde') vörm, dèks 'n hendege verkorting. Ouch Franse of Fransetege naome veult me es bezunder Limbörgs. D'n arsjetypische Limbörgse naom is Sjeng. Dit kump vaan Jean, de Franse vörm vaan Johannes, de naom vaan drei mèt Zjezeke verboonde heilege. Wijer zuut me in deze naom umlaut. Oersprunkelek is dee veroerzaak doortot me Jean ('Sjang') es keend Sjengke neumde. Op volwasse leeftijd verdwijnt 't achterveugsel -ke, meh d'n umlaut blijf. De variant Sjang kump ouch veur, en wie in de res vaan Nederland en Vlaondere is Jan ouch hiel gewoen.

Aander mansnaome in dit genre zien Peter/Pieëter (<Petrus), Keube/Kuueb (<Jacobus), Siem (<Simon), Teng (<Martin, Frans veur Martinus), Frans/Frens (<Franciscus, zoonder en mèt umlaut), Tieu (<Mathieu, Frans veur Matthaeus) en Krit (<Christiaan). Neet aollemaol zien ze door gans 't taolgebeed eve gebrukelek.

Vrouwenaome tuine e zelfde petroen. Ouch hei is verneuming nao heilege al iewelaank de norm. Merie (<Maria) en Anna zien vaanajds veeroet de gebrukelekste; ouch Bet (<Elizabeth) en Bep (<Barbara, of ouch Elizabeth) zien vaanajds populair.

Achternaome
E bitteke wie bij veurnaome mote v'r ouch bij achternaome versjèl make tösse officieel en alledaogs. De officieel spelling vaan achternaome ligk sinds de Fransen tied vas (en eigelek daoveur al); in de Limbörgse volksmoond höbbe naome hun plaotseleke vörm. Wee in ziene pas Frissen hèt, weurt in Mestreech Frisse geneump, in Meerse Frisje en in Valkeberg Friesje.

Daan nog tuine väöl Limbörgse achternaome regionaol kleuring: soms allein Zuid-Nederlands, soms oetgesproke Limbörgs. De tien mies veurkoumende naome in Nederlands Limbörg, mèt variante same genome, zien de volgende:Chapeau Magazine - 10 échte Limburgse achternamen

 Janssen, Jansen enz.
 Smeets, Schmetz, Schmeits enz.
 Peeters, Peters, Petersen
 Jacobs
 Hendriks, Hendri(c)kx, Hendriksz
 Hermans
 Willems, Wilhelms
 Driessen, Dreessen, Dreessens
 Beckers, Bekker, De Becker, Bekkering
 Houben, Hoeben, Hubben, Hupperts, Hoebrichts

Tèlt me allein unieke vörm vaan achternaome, daan kump Jansen op plaots 9.Naamkunde.net - Meest voorkomende familienamen in België en Nederland

Veeroet de mieste achternaome zien patronieme: 't waore oersprunkelek verneuminge nao iemand ziene pa. Allein Smeets en Beckers zien beroepsnaome, zij 't ouch weer in de genitief, wat wèlt zègke: 'zoon vaan de smeed, bekker'.

Aon de naome Smeets en Beckers vèlt ouch taolkundeg get op. Smeets heet de typisch Limbörgse verlènging vaan de korte i (smid > s(j)meed), Beckers heet d'n al eve typischen umlaut (vergeliek de noordeleke naome Smits en Bakker, boe dat neet zoe is). Vaan de naom Smeets koume ouch variante veur wie Schmeets en Schmeits. Die vörm tuine de sj-klank die me oostelek vaan de Panninger Linie zeet; in d'n twiede naom zuut me daobij ouch nog Zitterse diftongering. Euveregens zal iemand wat Smeets in ziene pas heet, oostelek vaan de Panninger Linie ummer Sjmeets weure geneump.

De 10 gebrukelekste naome vaan Belsj Limbörg zien de volgende:

 Claes
 Peeters
 Janssen
 Hermans
 Martens
 Jacobs
 Gielen
 Thijs
 Lemmens
 Willems

Dit lieske is binne Vlaondere minder bezunder; 't versjèlt neet wezelek vaan de populairste achternaome in Vlaoms-Braobant of de provincie Antwerpe.

Typerende Limbörse wäörd mèt 'n eige artikel
 alles paletti
 baar
 baljoene
 begaaj
 dörpelmaag
 häörepaerd
 huve
 kabeijer
 karessere kepsj
 knaokedaag
 kómzaod
 kroezjel
 mallèg
 miemel
 persjoenkele
 ramaent
 sjinaos sjtrabatse
 vaerdevaas
 wikser
 wuiles
 zäöëmere
 zjwaeëgel
 zjwaam (rouk, sjlaeg)
 zökkezuimer
 Zuzaote

Rifferenties

*
categorie:etymologie