Oeralische taole

De Oeralische taole zien 'n taolfemilie vaan inkel tientalle taole in Noord- en Oos-Europa en Siberië mèt same oongeveer 20 miljoen sprekers. De belaangriekste vertegenwoordegers zien 't Fins en 't Hongaars. In vreuger tije waor 't verspreiingsgebeed vaan de Oeralische taole groeter; ze höbbe veural terrein op 't Russisch ingelieverd. Daorentege zien ze sinds de middeliewe mèt de Hongare ouch in Midde-Europa vertegenwoordeg. De naom Oeralisch stamp vaan 't Oeral-gebèrgde, wat es de Urheimat vaan dees volker gezeen weurt.

Classificatie
De Oeralische taole valle oeterein in twie hooftek: de Finoegrische taole en de Samojedische taole. De ierste, die wel 99% vaan alle Oeralische sprekers op ziech numme, valle weer oeterein in de Finnopermische taole en de Oegrische taole. De twiede weure in 'n oetgestrek, dunbevolk gebeed in Noordoos-Siberië gesproke.

OERALISCHE TAOLE
 Finoegrische taole
 Finnopermisch
 Finse taole
 Fins
 Karelisch (in e dialekcontinuüm mèt Fins)
 Wepsisch
 Ingrisch
 Estisch
 Liefs
 Votisch
 Samisch ( = Laps)
 Wes-Samisch
 Zuid-Samisch
 Ume-Samisch
 Lule-Samisch
 Pite-Samisch
 Noord-Samisch
 Oos-Samisch
 Inari-Samisch
 Kemi-Samisch (oetgestorve)
 Skolt-Samisch
 Akkala-Samisch (oetgestorve)
 Kildin-Samisch
 Ter-Samisch
 Mordwinisch
 Mari
 Permische taole
 Oedmoertisch
 Komi
Oegrisch
 Ob-Oegrisch
 Chantisch
 Mansisch
 Hongaars
 Samojedische taole
 Noord-Samojedisch
 Nganasaans
 Enets
 Nenets
 Zuid-Samojeeds
 Selkoepisch
 Kamassisch
 Matorisch

Verwantsjappe mèt aander femilies
't Bestoon vaan de Oeralische taolfemilie weurt algemein geaccepteerd. Controversieel zien evels theorieë die ze mèt ander taolfemilies in verbaand bringe.

In de negentiende iew meinde väöl gelierde tot de Oeralische taole mèt de Altaïsche taole verwant waore en spraoke vaan 't Oeral-altaïsche femilie. Dit deeg me veural op groond vaan typologische verwantsjap: bei taolgrope zien sterk agglutinerend en väöl femilieleie doen aon vocaalhermenie (zuug oonder bij typologie). Vendaog d'n daag zien de mieste taolkundege dao evels gei verbaand mier in; zoe'n euvereinkómste kinne hiel good touwvalleg zien (taole vaan e vergliekbaar typ koume beveurbeeld ouch deep in Amerika veur). 'n Minderheid vaan de oonderzeukers zuut wel e verbaand tösse die twie, meh daan es deil vaan 'n (soms väöl) groeter taolfemilie; zuug heinao.

'n Connectie is ouch gemaak mèt de Joekagirse taole in oostelek Siberië. Ouch dees hypothees is neet algemein geaccepteerd.

Ambitieuzer macrofamilies zien de Nostratische taole en de Euraziatische taole. Die verbinde de Oeralische taole mèt in eder geval de Indogermaanse taole en de Altaïsche taole (Euraziatisch) en meistens ouch mèt e groet aontal aander taolfemilies, wie de Zuid-Kaukasische taole (ouch wel Kartwelisch geneump), de Dravidische taole, de Afro-Aziatische taole - veural dit is controversieel - , versjèllende Paleosiberische taole en mieder oetgestorve taole. Allewel tot dees theorieë in de marsj vaan de modern taolwetensjap oontwikkeld weure (dat wèlt zègke väöl taolwetensjappers wieze dees hypotheses aof of stèlle ziech aofwachtend op) zien veurziechtege connecties, die de Nostratische theorie(ë) oondersteune, al wel gemaak. Zoe meint de Leidse vergliekende taolwetensjapper Frederik Kortlandt 'n dudeleke connectie tösse Oeralisch en Indogermaans te zien (Indo-Oeralisch).

Morfologie en typologie
De Oeralische taole zien euver 't algemein agglutinerend vaan karakter. Dit gol veur de Oeralische groondtaol ('t Proto-Oeralisch) en dit gelt ouch veur de mierderheid vaan de modern Oeralische taole. Bij sommege evels zuut me 'nen euvergaank nao e flecterend taoltyp. Bij 't Estisch is dit perces haafweeg, bij 't Skolt-Samisch liekent 't zelfs al voltoejd te zien.

Alle Oeralische taole make gebruuk vaan naomvalle um betrèkkinge vaan de zinsdeile totein aon te geve. De Oeralische groondtaol had 'rs woersjijnelek zes. In väöl Oeralische taole is dit aontal explosief touwgenome, soms tot 24 of mie. 't Gebruuk vaan veurzètsels weurt daan gans euverbojeg. De grens tösse naomval en vas achtervoogsel is dèks neet sjerp te trèkke; dit is inherent aon 't taoltyp vaan de agglutinerende taol, boe-in mèt achtervoogsel gewèrk weurt en neet mèt oetgeng. Sommege Oeralische taole höbbe d'n dualis bewoerd, väöl aandere neet. Woordgeslachter bestoon neet. Aanders es in de mieste Indogermaanse taole zien alle tèlwäörd in alle naomvalle te verbuige. Bekaans allemaol kinne ze vocaalhermenie: de vocaal in de suffix(e) pas ziech aon aon de aard vaan de stamvocaal. Estisch is 'n oetzundering. Werkwäörd zien, wie substantieve ouch synthetisch opgebouwd. Dao is e standaard kort negatief werkwoord wat te verglieke is mèt 't Ingels don't en in oontkinnende zinne altied in de plaots kump vaan neet/gein. De klemtoen vèlt in de mieste taole altied op de ierste syllaab.

Cognaote
In 't oonderstoond sjema vint me e lieske mèt e paar cognaote. De beteikenis vaan de wäörd in de respectief taole is neet noedzakelek veur allemaol dezelfde: in de loup vaan de iewe kin de meining veranderd zien.

 Limburgs (Mestr.) Proto-Oeralisch Fins Estisch Noord-Samisch Erzya Mari Komi Chanty Mansi Hongaars Nenets vuur *tuli tuli tuli dolla tol tul tyl- - - - tu vès *kala kala kala guolli kal kol - kul kul hal xalya nes *pesä pesä pesa beassi pize pəžaš poz pel pit'ii fészek pyidya hand, erm *käti käsi käsi giehta ked´ kit ki köt kaat kéz - oug *śilmä silmä silm čalbmi śel´me šinča śin sem sam szem sæw° vaom *süli syli süli salla sel´ šülö syl Löl täl öl tyíbya aojer, zeen *sïxni suoni soon suotna san šün sën Lan taan ín te' knook *luwi luu luu - lovaža lu ly loγ luw - le lever *mïksa maksa maks - makso mokš mus muγəl maat máj mud° pis *kunśi kusi kusi gožža - kəž kudź kos- końć- húgy - goon *meni- mennä minema mannat - mija- mun- mən- men- megy-/men- myin- leve (ww.) *elä- elää elama eallit - ila- ol- - - él- yilye- sterve *kaxli- kuolla koolma - kulo- kola- kul- kol- kool- hal- xa- wasse *mośki- - mõskma - muśke- muška- myśky- - - mos- masø-

Bronne
Veur dit artikel is gebruuk gemaak vaan de corresponderende Duitse en Ingelse artikele.

Categorie:Oeralische tale