Léonees

Leonees of Leonese taol (Llingua Llïonesa, Llïonés) is 'n Roemaanse taol oet de Iberoromaanse gróp, die deil oetmaak vaan de zoegenaamde Leoneese taolgróp (Bestoond oet 't Leonees, 't Mirandees en 't Asturiaans).Ramón Menéndez Pidal definieerde in 1906 de Leoneese gróp es 'n taolkundege einheid (El dialecto leonés), 'n traditie die later woort voortgezet door onderzeukers wie Diego Catalán. De taol weurt gekald in de provincies León, Zamora en Salamanca (Spanje) en in 't Portugeese distrik Bragança, veural in de regio Miranda do Douro wo d'n dialekbekinde variant Mirandese weurt gebruuk. Huuj de daag gief 't nao sjatting zo'n 55.000 minsje die de taol actief beheersje.

 Historie en verspreiding 
De taol is in de middeliewe oontstande oet 't Latien in 't keuninkriek León. In deen tied waor 't de veurnaomste taol in 't noordweste vaan 't Iberisch sjiereiland, mer mèt d'n tied is 't sterk oonder invlood gekoume vaan 't Castiliaans (Spaans). Oondanks dat beeel 't Leonees zien eige karakter, wat veural nog ziechbaar is in de dörper op 't platteland.

 Wèttelike status 
In tegestèlling tot vreuger heet 't Leonees huuj 'ne duideleke wettelike status:
 Castilië en León: Artikel 5.2 vaan 't Autonomiestatuut bepaolt tot 't Leonees deil oetmaak vaan 't cultureel erfgood en daorum speciaal besjerming en bevordering verdeent.Autonomiestatuut vaan Castilië en León, Artikel 5.2: "El leonés será objeto de protección específica [...] por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad".
 Spanje: De Spaonse staot erkint 't Leonees officieel es minderheidstaol binne 't kader vaan 't Europees Haandvest veur regionaal taole.
 Portugal: Sinds 1999 is de Mirandese variant officieel de twiede taol vaan Portugal in de regio Miranda do Douro.

Oondanks dees erkenning steit de taol volgens de UNESCO te book es ernstig bedreig (seriously endangered).UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger categoriseert 't Leonees es ernstig bedreig.

 Wetensjappelek onderzeuk 
Al hiel vreug woort de eigestendegheid vaan 't Leonees wetensjappelek vasgelag:
 Emil Gessner (1867) en Erik Staaff (1907) analyseerde de de grammatica en de literatuur oet d'n tied vaan 't keuninkriek.Gessner (1867) en Staaff (1907) waore pioniers in d'n analyse vaan 't Alt-Leonees en de taol vaan aw oorkondes.
 Fritz Krüger deeg in de jaore twintig vaan d'n veurege iew oetgebreid veldwerk in de provincies Zamora en León.Fritz Krüger (1923) dokuminterde de volkstaole in 't weste vaan de regio, wat essentieel waor veur 't behaajd vaan de dialek-kennis.

 Taolkundege vergelieking 
In de oontwikkeling oet 't Latien vertuint 't Leonees archaïsche vörm die aofwieke vaan 't Spaans:

 Latien  Leonees  Spaans  Portugees  Italiaans  Limbörgs (Mestreechs) fumus  fumu  humo  fumo  fumo  rouk claudere  claudere  cerrar  fechar  chiudere  slete filius  fiyu  hijo  filho  figlio  zoon oculus  güeyu  ojo  olho  occhio  oug vetulus  viayu  viejo  velho  vecchio  aajd

 Referenties 

Categorie:Roemaanse tale
Categorie:Tale in Sjpanje