Mestreech

Mestreech (Nederlands en de mieste aander taole: Maastricht; Frans: Maëstricht of Maestricht (verawwerd); Spaons: Mastrique (verawwerd), Waols: Måstraik of Li Trai) is neet allein de hoofstad vaan Nederlands Limburg meh ouch de groetste gemeinte: 125.285 inwoeners in jannewarie 2024. Wim Hillenaar is börgemeister. 't Is nao of neve Nimwege de ajdste stad vaan Nederland. In Nimwege zien awwer euverbliefsele vaan Romeinse bewoening gevoonde, meh Mestreech is sinds de stiechting continu bewoend gewees. De bijnaom vaan de Mestreechtenere is Sjenge; de patroenheilege vaan de stad is Sintervaos.

Naom
De naom vaan Mestreech kump vaan 't Latijns Trajectum ad Mosam of Mosae Trajectum wat 'euversteekplaots euver de Maos' beteikent. Deze naom woort veur 't iers gebruuk in de Middeliewe. 't Is dus neet zoonder mankatie of 't ech d'n officiële naom vaan 't Romeins Mestreech waor.

Geografie
De stad Mestreech ligk in 't zuie vaan Nederland in ‘t Zuid-Limbörgs Heuvelland. Veur e groet deil grens Mestreech aon de Belzje gemeintes Laoneke en Riems. Aon de Nederlandse kant grens Mestreech aon de gemeintes Meerse, Valkeberg en Eijsde-Mergraote. Ouch ligk 't in e dal. Bij Mestreech koume naomelek 't Maosdal en ‘t Jekerdal same. 't Dal weurt umgeve door de heuvele vaan 't plateau vaan Mergraote en de heuvele vaan de Haspengouw. 't Dal weurt beheers door twie reviere, de groete Maos en de klein Jeker. De heuvele roontelum Mestreech bestoon dèks oet Mergel (zandstein) mèt ‘n dun laog löss. De bekindste heuvel bij Mestreech is de Sint Pietersberg mèt zien bekinde mergelgrotte (al zien dat gein grotte, meh geng door de mins oetgegraove).

 Historie 
't Gief spore vaan 'n aw keltische bewoening vaanaof oongeveer 500 v.Chr. De gesjreve, good gedocumenteerde historie begint pas mèt de Roemeinse bezètting: in deen tied woort op dees plek de vesting Traiectum ad Mosam gestiech. Get zuieleker es de plaots boe vaandaog d'n daag de Sint Servaosbrögk (Aw Brök) ligk, moot in deen tied al 'n aander brök geslage zien, die in de Middeliewe vervalle is.

In de Middeliewe waor Mestreech 'n bleujende havestad, boevaan Henric van Veldeke nog sprik in zien heilegeleve vaan Sint-Servaos. Dizze bisjop heet es heilege 'n veurnaom rol gehad in de bleuj vaan Mestreech: heer waor 'ne populairen heilege en doezende pelgrims kaome eder jaor nao de Sintervaoskèrk um zie graaf te bezeuke. Wijer waor 't 'n plaots boe väöl weeg samekaome, en in 't verlengde daovaan woort 't 'n veurnaom handelsstad.

Wel woort de stad liechtelek gehinderd door de zoegeneumde Twiehieregheid: vaan de late Middeliewe tot aon 1794, wie ze vereuverd woort door de Franse, hadde d'n hertog vaan Braobant en de prins-bisjop vaan Luik alletwie beperkde mach euver de stad.
Mèt de instèlling vaan 't Keuninkriek der Nederlande in 1815 kaom Mestreech in Nederland te ligke. In de periode vaan de Republiek hoort 't ouch tot de Nederlande, meh noe veur 't iers es volwaardeg deil, naomelek in de nui gevörmde provincie Limburg, en neet es deil vaan e wingewes. Wie in 1830 de zuieleke Nederlande ziech aofsjeide, maakde gans Limburg, ouch Mestreech, de käös veur de katholieke Belzje. 't Waos evels d'n Hollandse ginneraol Cornelis Dibbets, dee de stad veur Nederland en keuning Wöllem I beheelt: jaorelaank heelt heer de stad compleet geïsoleerd mèt 'n dictatoriaol strengheid. Wie in 1839 't verdraag mèt 't Belsj geslote woort, woort Limbörg verdeild in e westelek, Belsj deil en 'n oostelek, Nederlands deil, boe-in Mestreech veur D'n Haog behawwe bleef. Dit verklaort boeveur de grens tösse de twie Limbörge zjus bij Mestreech de Maos neet volg.

Oonder aandere umtot Mestreech zoe in e heukske kaom te ligke, verveel 't in de negentiende iew tot ein vaan de ermste stei vaan 't ganse land. De band mèt 't Belsj woort evels gaaroet neet doorgesnoje: väöl wèrklui en get industriële oet Luik en umstreke vestegde ziech in de stad. Aon dees lui zien de mieste Franse wäörd in 't Mestreechs dialek te daanke. Pas vaanaof 1919, dus nao d'n Ierste Wereldoorlog, woort Mestreech 'n echte Nederlandse stad, in de ierste plaots mèt 't Noorde verboonde. Na d'n Twiede Wereldoorlog is de stad hiel hel gegreujd.

In 1992 woort hei 't Verdraag vaan Mestreech geteikend.

Indeiling


Oersprunkelek bestoont de stad Mestreech oet 't gebeed wat binne de stadsmör laog of aanders gezag naoventrint 't gebeed binne de Ringbaon (me sprik hei daan euver 't gebeed aon de rechterkant vaan de Maos). 't Gebeed aon d'n aandere kant vaan de Maos nump me Wiek. De stad heet ziech langen tied neet oetgebreid, umtot Mestreech 'n vestingstad waor en dus boete de mör neet gebouwd moch weure. Pas sinds 1867 is Mestreech gein vestingstad mie. Op 't begin vaan de 20e iew woort de stad groeter, mèt 't oontstoon vaan de wieke Blauwdörp, Breuselsepoort, 't Villapark. Wiek breide oet mèt de wiek roontelum de statie. Al roond 1900 gaof 't e tekort aon woeninge, meh mèt de twie oorloge kaom wieneg terech vaan 't hoezer bouwe. Nao d'n Twiede Wereldoorlog begós Mestreech mèt wieke bouwe en oet te breie. Tegeliek begós Mesteech zoe te greuje tot 't ouch umligkende dörper begós te annexere, dèks wel ten koste vaan 't zelfbestuur en de wèl vaan hun bewoeners. Väöl aw bewoeners vaan de dörper zien ziech daan ouch neet es Mestreechteneer en vinde väöl aw Mestreechtenere de "dörpsbewoeners" gewoen 'ne boer allewel de dörper noe dèks gans vergreujd zien mèt de stad. Väöl vaan de dörper höbbe nog hun eige dialekte allewel dees lankzaam vergreuje mèt ‘t Mestreechs.

De gemeinte Mestreech is ingedeild in vief stadsdeileGemeente Maastricht: Stadsdelen (in 't Nederlands). Allemaol höbbe ze 'ne verantwoordeleke wèthawwer en 'ne stadsdeilleier (en 'nen assistant-stadsdeilleier). De stadsdeile zien wijer oonderverdeild in 44 wieke:

 Stadsdeil Mestreech-Centrum: Binnestad, Jekerkerteer, Kommelkerteer, Statekerteer, Boschstraotkerteer, Sint Maartenspoort, Wiek, De Zjeramiek;
 Stadsdeil Mestreech-Zuidwes: Villapark, Jekerdal, Biesland, Campagne, Wolder, Sint Pieter;
 Stadsdeil Mestreech-Noordwes: Brusselse poort, Mariaberg, Belfort, Potteberg, Malpertuis, Kaberg, Aajd Kaberg, Malberg, Dousberg-Haozendans, Daalhof, Boschpoort, Bosscherveld, Froontekerteer, Belvédère, Laonekerveld;
 Stadsdeil Mestreech-Noordoos: Beatrixhave, Hare (Borghare), Ittere, Meerssenhoven, Wiekerpoort, 't Wittevrouweveld, Nazareth, Lummel, Amie (Amby);
 Stadsdeil Mestreech-Zuidoos: Randwiek, Heugem, Heugemerveld (Aokerpoort), Sjaan, Hier, De Heeg, Vroendaal.

De wieke Amie, Hare, Hier, Ittere, Sint Pieter en Wolder zien geannexeerde en dus veurmaoleg zelfstandege gemeintes. Lummel (wat iers bij de gemeinte Meersse huurde), Sjaan (iers gemeinte Hier) en Heugem (iers gemeinte Groonsveld) zien dörper die deil waore vaan aandere gemeintes.

Historische inwoenertalle
Aofgezeen vaan de twie groete stadsoetbreiinge (1920 en 1970) is de Mestreechter bevolking euver 't algemein minder hel gegreujd es die vaan gans Limbörg. Deils kump dat door suburbanisatie: de bevolking vaan Mestreech vestegde ziech in umligkende gemeintes, die later woorte geannexeerd. Wijer is de Limbörgse bevolking vaanaof 1890 hel gegreujd door arbeidsimmigratie nao de Oosteleke Kojl; in dee greuj heet Mestreech neet mètgedeild.

 Jaor  Inwoeners  Greuj (gans Limbörg) 1830  24.444Volkstèlling 1830  --  1840  25.483Volkstèlling 1840: Limbörg  +4,3% (+5,6%)  1849  25.140Volkstèlling 1849: Limbörg  -1,3% (+4,3%)  1859  27.122Volkstèlling 1859  +7,9% (+4,4%)  1869  28.493Volkstèlling 1869  +5,1% (+4,5%) 1879  28.557Volkstèlling 1879  +0,2% (+7,0%) 1889  32.078Volkstèlling 1889  +12,3% (+6,8%) 1899  34.220Volkstèlling 1899  +6,7% (+10,2%) 1909  37.483Volkstèlling 1909  +9,5% (+17,8%) 1920  54.328Volkstèlling 1920  +45,1% (+32,6%) Jaor  Inwoeners  Greuj (gans Limbörg) 1930  58.105Volkstèlling 1930  +7,0% (+25,1%) 1947  74.449Volkstèlling 1947  +28,1% (+24,2%) 1956  86.001Woeningtèlling 1956 - Veurnaomste gegeves per gemeinte  +15,5% (+27,3%) 1960  90.633Volkstèlling 1960  +5,4% (+7,4%) 1971  111.315Volkstèlling 1971  +22,8% (+13,9%) 1996  118.518  +6,5% 2000  122.070  +3,0% 2010  118.533  -2,9% 2020  121.575  +2,6% 2024  125.285  +3,1%

Opmerkinge
 In 1830 bestoont de provincie Nederlands Limbörg nog neet, meh de volkstèlling vaan dat jaor woort pas nao de Aofsjeiing oetgewèrk. Hei-in is de provincie mèt trökwèrkende krach opgenome.
 't Getal vaan 1840 is inclusief 4.166 militaire.
 In 1920 had Mestreech toezjus Aajd-Vroenhove, Sint Pieter, Lummel (veurheer bij Meerse) en Heugem (veurheer bij Groonsveld) geannexeerd. T'r vergelieking: Bij de woeningtèlling vaan 1919 had
Mestreech: 40.941 inwoeners (+9,2% t.o.v. 1909)
Aajd-Vroenhove: 4.344 inwoeners (+19,4%)
Sint Pieter: 2.197 inwoeners (+51,5%)
Meerse 7.483 inwoeners (+21,9%)
Groonsveld 2.517 inwoeners (+23,3%)
Zuug wijer de artikele euver de plaotse en gemeintes zelf.
 De volkstèlling vaan 1971 is aofgerund op ganse vieftalle.
 Bij de tèlling vaan 1971 had Mestreech 't veurgoond jaor Ittere, Haare, Amie en Hier geannexeerd, zoewie get groond vaan aander (neet-opgelufde) gemeintes. In 't geannexeerd gebeed woende:Volkstèlling 1971 - Aanhangsel II. lijst van grenswijzigingen tussen gemeenten, resp. van opgeheven en nieuw gevormde gemeenten in de periode van 31 mei 1960 tot en met 28 februari 1971
Op vreugere groond vaan Amie: 3.780 lui
Idem veur Bemele: 57 lui
Idem veur Groonsveld: 66 lui
Idem veur Haare: 1.664 lui
Idem veur Hier: 11.928 lui
Idem veur Ittere: 943 lui
Idem veur Meerse: 366 lui
In totaol woende in 't geannexeerd gebeed toen 18.804 lui. Veur 't aajd deil vaan Mestreech blieve, aofgerund op ganse vieftalle, daan nog 92.510 inwoeners euver; dit kump neer op 'n greuj vaan 2,1% t.o.v. 1960.

Rillatief oontwikkeling vaan 1830 tot 1971

Greun: Stad/gemeinte Mestreech
Blauw: Provincie Limbörg

Bezeensweerdeghede
Mestreech kint mèt zien lang historie väöl bezunder gebouwe. Nao Amsterdam heet Mestreech de mieste Rieksmónnuminte vaan alle stei in Nederland  http://nl.wikipedia.org/wiki/Rijksmonument#Plaatsen_met_de_meeste_monumenten.

Pleine en straote

De Vriethof
De Merret 
't Slevrouweplein
Groete Staat en Kleine Staat

Brögke
Mestreech tèlt noe zès brögke euver de Maos. Iewelaank waor dat wel aanders, 't gaof naomelek mer ein brögk: de Aw Brögk. Pas wie de twiede brögk kaom (Wilhelminabrögk) kraog de Aw Brögk 'ne naom: de Sint Servaosbrögk. Wijer gief 't nog de John F. Kennedybrögk, de Noorderbrögk, de Hoeg Brögk en de Spoorbrögk.

Relizjieus gebouwe
Sintervaoskèrk
Sint Janskèrk (ouch wel: de Sint-Jaan)
Slevrouwekèrk
Sint-Matthiaskèrk (ouch wel: de Sint-Matthijs)
Aw Synagoog

Museums
Bonnefantemuseum
Natuurhistorisch Museum

Parke
Stadspark
Geusseltpark
De Greend
Charles Eyckpark

Politiek
Iewelaank had Mestreech twie hiere; eine vaan Braobant en eine vaan Luik. Deze staotsvörm woort geneump de zoegenaompde Twiehieregheid vaan Mestreech. In 1794 kaom hei-aon 'n ind wie de Franse Mestreech verouverde. Wie Mestreech door Nederland ingelijf woort, kaom de Twiehieregheid neet mie trök. In de 19e iew waor de mach in han vaan versjèllende börgemeisterfemilies.

Economie
Mestreech heet ziech in de loup vaan de iewe op väöl versjèllende economische vlakke oontwikkeld. Zoe waor Mestreech in de Middeliewe 'n handelsstad die väöl lake maakde (dink mer aon de aw Lakehal). Nao de Renaissance woort Mestreech 'n Garnizoenstad en maakde me waopes en zèlverwerk. In de 19e iew is de stad ein vaan de ierste industriestei vaan Nederland en de wereld (nao Ingeland en Belsj). Noe is väöl vaan de industrie eweggetrokke oet de stad en riech Mestreech ziech mie op 't toerisme, conferenties en de kinneseconomie.

Cultuur
Mestreech kint versjèllende jaorlekse cultureel eveneminte wie de Kunsttour, Made-In-Europe-Filmfestival, Fashionclash, de Nederlandse Dansdaag, 't Preuvenemint, 't Parcours, Musica Sacra, City Polo Mestreech en Art Live! KunstActief. Meh ouch gief 't museums, gallerieje en cultureel instèllinge wie 't Bonnefantenmuseum, Marres, de Timmerfabriek, NAi/Bureau Europa, de Muziekgieterij en Kumulus.

Taole in Mestreech
In opdrach vaan de Gemeinte Mestreech zien in 2001 twie oonderzeuksrapporte gepubliceerd euver de staotus vaan allochtoon taole in de stad. Ei rapport (Broekhof et al., 2001) had betrèkking op de basissjaole, 't twiede (Aarssen et al., 2001) op 't veurtgezat oonderwies. Mèt de gegeves vaan dees rapporte woort de gemeinte in staot gestèld um beleid te make veur 't oonderwies in dees taole. In 2000 woorte in Mestreech neet minder es 72 taole gesproke, boe-oonder Limbörgs, Nederlands, Frans, Duits, Ingels, Arabisch, Berbers, Törks, Chinees, Perzisch en Koerdisch. De twie rapporte lieverde ouch gegeves op euver 't Mestreechter Limbörgs.

 Zuug ouch 
 Volksleed vaan Mestreech
 Lies vaan börgemeisters vaan Mestreech
 Lies vaan Bekinde Mestreechtenere

 Vereineginge 
 Carnavalsvereineging de Tempeleers - http://www.tempeleers.nl
 Mannekoer de Mastreechter Staar - http://www.mastreechterstaar.nl
 Fanfaar St. Joep 
 Zaate hermenie de Batjakkers - http://www.batjakkers.nl
 Wieker Fanfaar St. Franciscus - https://web.archive.org/web/20090912001912/http://www.wiekerfanfare.nl/
 Zaate hermenie de Hel, Hoeg en Zaat - https://web.archive.org/web/20090803134835/http://www.helhoegenzaat.nl/
 Show and marching band Maastrichtse Verkennersband - https://web.archive.org/web/20090203195804/http://www.maastrichtseverkennersband.nl/
 Waterproof, 'n waterpolo vereiniging in Mestreech - http://www.waterproofmaastricht.nl/

 Extern linke 
 Officieel website vaan de gemeinte
 Maastrichtportal

Referenties

Categorie:Gemeintes in Nederlands Limburg
*
Categorie:Sjtaej in Nederlands Limburg