Haeld

'ne Haeld (mannelek) of haeldin (vrówwelek) is ieëmes dae bewoondering verdeent.

Oorsjpronkelek is 'ne haeld 'n moedig figuur dae in (religieus) mythes, epen, sagen of legendes groeëtse dade verricht. 't Waoërd is verwaant an 't Welshe caled, wat gehard betekent.
'ne Cultuurhaeld is e mythische figuur dae de waelt verenderde dör 't doeë van 'n vör de miensjheed belangrieke oontdèkking of oetvinding. E sjtèèt daordeur aan 't begin van 'n besjaving. In väöl culture waoërt beväörbeeld de oontdèkking van d'r laandboew, 't vuur, d'r boew van hoezer of van instituties wie 't huwelijk toegesjraeve es d'r persoonleke daad van e mythisch figuur. 

D'r cultuurhaeld kan 'ne miensj zieë, e deer of 'ne miensj dae zich in e deer kan verendere. Dik zeunt de verhaole över cultuurhaelde etiologisch van aard. Soms is d'r sjprake va medewerking of zjuus taegenwèrking van gode of dere. Zoe probeerde Griekse gode Prometheus te verhindere dat e 't vuur an de miensjheed zow sjaenke.

 Lies va cultuurhaelde 
 Abenaki mythologie 
 Bedig-wajo
 Ktaden
 Glooscap
 Aboriginal-mythologie 
 Bunjil 
 I'wai
 Wurrunna
 Abrahamitische religies (Joededom, Christendom, Islam) 
 Noah
 Abraham
 Isaac
 Jacob
 Mozes
 David
 Mordechai
 Judas Makkabeüs
 Jezus
 Mohammed

 Ashanti mythologie 
 Anansi

 Azteekse mythologie 
 Quetzalcoatl (Kukulkan)
 Keltische mythologie 
 Koning Arthur
 Cú Chulainn
 Lug
 Fionn mac Cumhail (Finn McCool)
 Noorse mythologie 
 Beowulf
 Chinese mythologie 
 Huang Di
 Yao
 Shun
 Fuxi
 Guan Yu
 Laozi
 Tamo
 Zhang Sanfeng
 Egyptische mythologie 
 Osiris
 Thoth
 Etruskische mythologie 
 Tarchon
 Tyrrehenus
 Finse mythologie 
 Ilmarinen
 Griekse mythologie 
 Cadmus
 Kekrops
 Dioscuri (Castor en Pollux)
 Herakles
 Palamedes
 Perseus
 Phoroneus
 Prometheus
 Triptolemos
 Hindoeïstische mythologie 
 Rama
 Lakshman
 Krishna
 Balarama
 Hanuman
 Arjuna
 Bhima
 Yudhishtira
 Inuit-mythologie 
 Apanuugak
 Lakota mythologie 
 Iktomi
 Maori mythologie 
 Tangaroa
 Māui
 Maya mythologie 
 Gukumatz
 Tweelingmythe
 Mesopotamische mythologie 
 Gilgamesj
 Enkidu
 Ohlone mythologie 
 Kaknu
 Navajo mythologie 
 Diyin dine
 Ojibwe mythologie 
 Nanabush
 Perzische mythologie 
 Rostam
 Sohrab
 Polynesische mythologie 
 Atonga
 Romeinse mythologie 
 Herakles
 Janus
 Romulus/Quirinus
 Mythologie van de Salomonseilanden 
 To-Kabinana
 Ute mythologie 
 Cin-an-ev
 Weenhayek mythologie 
 Ahutsetajwaj
 Tapiatsa
 Zuni mythologie 
 Yanauluha

Dèk zeunt zoe'n haelde van (haof)goddeleke oorsjprong en geunt hön dade de miensjeleke vermoges wiet baove d'r kóp, zowie bie de Griekse heroi, of bie de superhaelde van allewiel wie Superman en Spider-Man.

 D'r nationale haeld 
"Haeld" geldt daonaeve es 'ne ieëretitel vör luuj die öm aardse dade werre bewoonderd. Vöral vanaaf d'r 19de ieëuw, mèt d'r ópkóms van 't nationalisme, waoërt 't verieëre van dergeleke haelde naodrukkelek bevorderd. Wae vör de zelfsjtendighèèd van 't vólk how geieverd waor 'ne "nationale haeld", wat ziene weersjlaag von in de vörm van sjtaandbeelde en 'n hoofdról tiedens de lèsse "vaderlandsche geschiedenis". Es 'ne "sjporthaeld" 'n prestatie verrichde waoërt edereen dae töt datzelfde vólk behoeërd aangemoedigd öm dat es z'n perzuuënleke överwinning te veren.

 D'r alledaagse haeld 
Wellicht es ironisch commentaar óp 't verieëre van nationaal haelde, waoërte ooch alledaagse hoofdpersone in d'r 19de-ieëuwse bellettrie dèk expliciet bie d'r laezer geïntroduceerd es "ózze haeld" of "d'r haeld van ós verhaol". 't Waoërt töt 'n cliché in lichtvoetig proza. De gewuuënde öm 'ne hoofdpersoon, oongeacht z'n dade, 'ne haeld te neume treft me allewiel väöral nog aan in sjtripverhaolen of in recensies.

 D'r perzuuënleke haeld 
De betekenis van 't waoërd "haeld" is allewiel brèèd. 't Kan werre aa-getróffe in eder ömsjtandighèèd oeë-in me ieëmes bewoondert. ''"Doe bès miene haeld." "E waor d'r haeld van daag."

 D'r antihaeld 
Es 'n personage in e verhaol gèng bewoondering mae mèdliej verdeent, kalt me van 'ne antiheld.

 Extern leenke 
Inleiding in de literatuurgesjiedenis mèt d'r haeld es hoofdpersoon dör Joep Leerssen. Kiek ooch de recensie onderaan.

Categorie:Sociaal rolle