Ludwig van Beethoven

Ludwig van Beethoven (Bonn, 17 december 1770 - Wene, 26 miert 1827) waor 'nen Duits-Oosteriekse componis en pianis. Heer weurt algemein gezeen es eine vaan de groetste en geniaalste vernuiers in de meziek en eine vaan de invloodriekste componiste.

 Leve 
Beethoven, dee z'ne grampeer oet Vlaondere kaom en de Nederlandsen achternaom aonnaom, woort gebore es zoen vaan 'ne musicus aon d'n hoof vaan de käörvoors, vaan ween heer zien ierste lèsse kraog. In 1792 trok heer nao Wene, veur in de lier te goon bij Joseph Haydn. In de ierste ach jaor vaan zie verblief in Wene vestegde heer snel ziene naom es pianis, meh d'n doorbraok es componis kaom pas nao 1800. Vaanaof 1798 woort heer laankzaam douver - allewel tot 't nog bekans twinteg jaor doorde tot heer gaaroet douf gewore waor, mós heer ummer mier zie werk es pianis en dirizjènt vaan zien eige werk opgeve. Veur geld waor heer dèks aofhenkelek vaan aristocratische protégés, umtot zien progressief muziek neet väöl weerklaank voont bij 't groet publiek. Ouch woort heer dèks (miestal oongelökkeg) verleef op vrouwlui oet hoeger klasse, aon wee heer veural väöl pianowerke (wie 't euverbekind Für Elise) opdroog.

E bitteke erkinning kaom in 1815, wie zien Zevende Symfonie in première góng. De mythe vaan d'n douve componis dee toch bleef componere verspreide ziech euver gans Europa, allewel tot ziene meziek nog ummer moderner en moderner woort. Vaanaof 1826 gong zien gezoondheid hendeg snel achteroet en stopde heer mèt componere.

 Werk 
Vergeleke mèt de mieste achtienden-iewse componiste is 't werk vaan Beethoven besjeie vaan umvang: in naoventrint twie etmale kin 't oetgeveurd weure. Beethoven componeerde relatief laankzaam en verworp hiel väöl. Wat veer vaan häöm höbbe is evels vaan 't groetste historisch belaank.

Zien carrièr weurt meistens in drei stökker verdeild: 1. de liertied (tot 1800), boe-in heer nog veural in de stiel vaan Mozart en Haydn sjrief; 2. de middelperiode, boe-in zien werke moderner en ambitieuzer weure; 3. de late periode, boe-in zien werke ummer langer weure, klassieke vörmsjema's verwatere en e mystiek karakter kriege. In die lèste periode sjreef heer o.a.d. zien euverbekinde Negende Symfonie; boe de Ode an die Freude (Ood aon de Vräög) 't lèste deil vaan oetmaak.

Veranderinge die Beethoven heet doorgezat zien: 't verheffe vaan de symfonie es belangriekste genre oet de instrumentaal muziek, 't touwlaote vaan e koor in de symfonie, 't vrijer genruuk vaan de klassieke vörmsjema's, durchbrochene Arbeit, 't oetbreie vaan 't orkes tot wel twie kier zienen oersprunkeleken umvaank en 't frequent gebruke vaan tertsverwantsjappe.

 Invlood op aander componiste 
Bekaans alle negentienden-iewse componiste zien door häöm, dèks zwoer, beïnvleujd. Hector Berlioz, Anton Bruckner en Johannes Brahms zien de belaangriekste symfonici die door häöm geïnspireerd woorte; Franz Schubert, Robert Schumann en Johannes Brahms zien häöm sjatpliechteg veur häör kamermuziek. Zie harmonisch en melodisch idioom laog aon de basis vaan de ganse romantiek.

 Composities 
Hoofartikel: Lies vaan composities vaan Ludwig van Beethoven
Beethoven heet belaankriek minder gesjreve es de mieste groete componiste veur häöm. Dao steit tegeneuver tot 't belaank vaan ein inkel compositie, boe heer dèks väöl tied in staok, zier groet is vergeleke mèt zien veurgengers. Beethoven waor d'n ierste dee al zien groete werke vaan opusnommers veurzaog (wat veur häöm hoegoet bij gedrökde werke gebäörde, en allein incidenteel). Sommege vreug werke woorte pas later gepubliceerd; 't nommer zeet dus neet alles. Zoe is 't octèt opus 103 e jäögwerk, en woort de ierste versie vaan de Leonore-ouvertuur es lèste oetgebrach.

Stökker zoonder opusnommer (jäögwerke en kleinder werkskes) zien opgenome in de catalogus vaan Georg Kinsky en Hans Halm en in die vaan Willy Hess. De lèste catalogus is completer; toch weurt gemeinelek de catalogus vaan Kinsky en Halm gebruuk (mèt 't veurveugsel WoO, 'Werke ohne Opuszahle'). 'nen Daarde catalogus, dee vaan Giovanni Biamonti, is zoe compleet meugelek en umvat alle bekinde werke, inclusief de oondudelekste sjetse.

Werke mèt opusnommer
 Drei klaveertrio's opus 1
 Drei klaveersonnate opus 2 
 Striektrio in Es, opus 3
 Striekkwintèt in Es, opus 4 (bewèrking vaan opus 103) 
 Twie cellosonnate opus 5 
 Sonnaat veur klaveer quatre-mains in D, opus 6
 Klaveersonnaat nr. 4 in Es, opus 7
 Serenaad veur striektrio in D, opus 8
 Drei striektrio's, opus 9
 Drei klaveersonnate opus 10
 Klaveertrio in Bes, opus 11 ('Gassenhauertrio')
 Drei vioolsonnate opus 12
 Klaveersonnaat nr. 8 in c, opus 13 ('Pathétique')
 Twie klaveersonnate opus 14 
 Klaveerconcert nr. 1 in C, opus 15
 Kwintèt veur klaveer, hobo, klarinèt, fagot en hore in Es, opus 16 (ouch klaveerkwartèt)
 Horesonnaat in F, opus 17 (ouch cellosonnaat)
 Zès striekkwartètte opus 18 ('Haydnkwartètte')
 Klaveerconcert nr. 2 in Bes, opus 19
 Septet in Es, opus 20
 Symfonie nr. 1 in C, opus 21
 Klaveersonnaat nr. 11 in Bes, opus 22
 Vioolsonnaat nr. 4 in a, opus 23
 Vioolsonnaat nr. 5 in F, opus 24 ('Vreugjaorssonnaat')
 Serenaad veur fluit, viool en altviool in D, opus 25
 Klaveersonnaat nr. 12 in As, opus 26
 Twie klaveersonnate 'quasi una fantasia' opus 27 (nr. 2 bekind es 'Mondscheinsonate')
 Klaveersonnaat nr. 15 in D, opus 28 ('Pastoraol') 
 Striekkwintèt in C opus 29
 Drei vioolsonnate opus 30
 Drei klaveersonnate opus 31 (nr. 2 'Der Sturm', nr. 3 'Die Jagd')
 Leed An die Hoffnung, opus 32 (ierste zètting)
 Zeve bagatelle veur piano in Es, C, F, A, C, D, As, opus 33
 Zès variaties op 'n oersprunkelek thema veur klaveer in F, opus 34
 Vieftien variaties en fuga op 'n oersprunkelek thema in Es, opus 35 ('Eroicavariaties)
 Symfonie nr. 2 in D, opus 36
 Klaveerconcert nr. 3 in c, opus 37
 Klaveertrio in Es, opus 38 (bewèrking vaan opus 20)
 Twie preludes door alle twelf toensoorte veur klaveer, opus 39
 Romance veur viool en orkes nr. 1 in G, opus 40
 Serenaad veur fluit en klaveer in D, opus 41 (bewèrking vaan opus 25)
 Notturno veur altviool en klaveer in D, opus 42
 Ouvertuur en ballètmeziek veur Die Geschöpfe des Prometheus, opus 43
 Variaties op 'n oersprunkelek thema veur pianotrio in Es, opus 44
 Drei marsje veur klaveer quatre-mains, opus 45
 Leed Adelaide, opus 46
 Vioolsonnaat nr. 9 in A, opus 47 ('Kreuzersonnaat')
 Zès lejer vaan Gellert, opus 48 
 Twie klaveersonnate opus 49
 Romance veur viool en orkes nr. 2 in F, opus 50
 2 rondo's veur klaveer opus 51
 Ach lejer opus 52
 Klaveersonnaat nr. 21 in C, opus 53 ('Waldsteinsonnaat')
 Klaveersonnaat nr. 22 in F, opus 54
 Symfonie nr. 3 in Es, opus 55 ('Eroica')
 Tripelconcert veur viool, cello en piano in C, opus 56
 Klaveersonnaat nr. 23 in f, opus 57 ('Appassionata')
 Klaveerconcert nr. 4 in G, opus 58
 Drei striekkwartètte opus 59 ('Rasumovskykwartètte')
 Symfonie nr. 4 in Bes, opus 60
 Vioolconcert in D, opus 61
 Klaveerconcert in D, opus 61a
 Corlian-ouvertuur in c, opus 62
 [opus 63 en 64 zien oondergesjove]
 Aria Ah! Perfido, opus 65
 Ach variaties op 'Ein Mädchen oder Weibchen' veur cello en piano in F, opus 66
 Symfonie nr. 5 in c, opus 67 ('Noedlotssymfonie')
 Symfonie nr. 6 in F, opus 68 ('Pastoraol symfonie')
 Cellosonnaat nr. 3 in A, opus 69
 Twie klaveertrio's opus 70 (nr. 1 steit bekind es 'Geistertrio')
 Blaossextet in Es, opus 71
 Opera Fidelio, opus 72
 Leonore-ouvertuur nr. 2 in C, opus 72a
 Leonore-ouvertuur nr. 3 in C, opus 72b
 Klaveerconcert nr. 5 in Es, opus 73
 Striekkwartèt nr. 10 in Es, opus 74 ('Harpkwartèt')
 Zès lejer opus 75
 Zès variaties op 'n oersprunkelek thema veur piano in D, opus 76
 Pianofantasie in g, opus 77
 Klaveersonnaat nr. 24 in Fis, opus 78
 Klaveersonnaat nr. 25 in F, opus 79
 Koerfantasie in c veur klaveer, koer en orkes, opus 80
 Opus 81:
 Klaveersonnaat nr. 26 in Es, opus 81a ('Das Lebewohl')
 Sextèt in Es, opus 81b
 Veer arietta's en e duèt, opus 82
 Drei lejer vaan Goethe, opus 83 
 Egmont-ouvertuur in f, opus 84
 Oratorium Christus am Ölberge, opus 85
 Mès in C, opus 86
 Trio veur 2 hobo's en Ingelsen hore in C, opus 87
 Leed Lebensglück, opus 88
 Polonaise, in C, opus 89
 Klaveersonnaat nr. 27 in e, opus 90
 Wellingtons Sieg veur orkes, opus 91
 Symfonie nr. 7 in A, opus 92
 Symfonie nr. 8 in F, opus 93
 Leed An die Hoffnung, opus 94 (twiede zètting)
 Striekkwartèt nr. 11 in f, opus 95 ('Serioso')
 Vioolsonnaat nr. 10 in G, opus 96
 Klaveertrio in Bes, opus 97 ('Aartshertogstrio')
 Leedcyclus An die ferne Geliebte, opus 98
 Leed Der Mann vom Wort, opus 99
 Leed Merkenstein, opus 100
 Klaveersonnaat nr. 28 in A, opus 101
 Twie cellosonnate opus 102
 Octèt veur 2 hobo's, 2 klarinètte, 2 fagotte en 2 hores in Es, opus 103
 Striekkwintèt in c, opus 104 (bewèrking vaan opus 1 nr. 3)
 Zès variatiereekse veur klaveer en fluit, opus 105
 Klaveersonnaat nr. 29 in Bes, opus 106
 Tien volksleedsjes mèt variaties veur fluit en klaveer opus 107
 Veerentwinteg Sjotse lejer opus 108 (leedzèttinge)
 Klaveersonnaat nr. 30 in E, opus 109
 Klaveersonnaat nr. 31 in As, opus 110
 Klaveersonnaat nr. 32 in c, opus 111
 Cantaat Meeresstile und glückliche Fahrt, opus 112
 Buunmeziek Die Ruinen von Athen, opus 113
 Marsj en koer bij Die Ruinen von Athen, opus 114
 Ouvertuur Zum Namensfeier, opus 115
 Tremate, empi, tremate veur sopraan, tenor, bas en orkes, opus 116
 Ouvertuur König Stephan, opus 117
 Elegischer Gesang veur veer stumme en striekkwartèt, opus 118
 Èlf bagatelle in g, C, D, A, c, G, C, C, A, A, Bes, opus 119
 33 variaties euver 'ne wals vaan Anton Diabelli in C, opus 120 ('Diabellivariaties')
 Opus 121:
 Klaveertrio in g/G, opus 121a (variaties op 't leed 'Ich bin der Schneider Kakadu')
 Opferlied opus 121b (ouch versies veur zaankstum en klaveer)
 Bundeslied veur twie stumme, koer en hermenie, opus 122
 Missa Solemnis in D, opus 123
 Ouvertuur Die Weihe des Hauses, opus 124
 Symfonie nr. 9 in d, opus 125
 Zès bagatelle in G, g, Es, b, G, Es, opus 126
 Striekkwartèt nr. 12 in Es, opus 127
 Leed Der Kuss, opus 128
 Alla ingharese quasi un capriccio in G, opus 129 ('Die Wut über den verlorenen Groschen')
 Striekkwartèt nr. 13 in Bes, opus 130
 Striekkwartèt nr. 14 in cis, opus 131
 Striekkwartèt nr. 15 in a, opus 132
 Große Fuge in Bes, opus 133
 Fuga veur klaveer quatre-mains in Bes, opus 134 (bewèrking vaan opus 133)
 Striekkwartèt nr. 16 in F, opus 135
 Cantaat Der glorreiche Augenblick veur 4 solostumme, koer en orkes, opus 136
 Fuga veur striekkwintèt in D, opus 137
 Leonore-ouvertuur nr. 1 in C, opus 138

 Werke zoonder opusnommer 
De bekindste zien:
 Drei klaveersonnate WoO 47 ('Käörvoorssonnate')
 Albumblatt Für Elise, WoO 59

 Extern links 

 Oetgebreide website gewijd aon leve, werk en erfenis vaan Beethoven

Categorie:Persoene oet Duutsjland
Categorie:Componiste
Categorie:Dirigente
Categorie:Klassieke meziek
Categorie:Luuj gebaore in d'n achteenden iew
Categorie:Luuj gesjtorve in de neugeteenden iew