Kaartsjpel

'n Kaartsjpel ies 'n soort sjpel dat gesjpeeld weurt mèt sjpeelkaarte. Neve 't sjpel dat solitair (bv. patience) gesjpeeld weurt, weurt 'r gekaart mèt z'n twièje, drieje, vere, vieve of zèsse.  

Sjpeelkaarte
De sjpeelkaarte höbbe 'n ónderverdeiling in veer "kleure". De twiè roaj kleure zint harte en roete en de twiè zjwarte heisje sjöppe en kliè. 'n Set kaarte besjteit oet 'n aantal variërend van 32, 52 of 54 kaarte.

Harte(s) (♥)
Roete(s), roeëte (♦)
Sjöppe(s) (♠)
Kliè, klieë, klie, klavere(s), kruuts (♣)

In eder kleur ziette de cieferkaarte 2 t/m 10 en de printsjes: de boer, de dam(e), de keuning en de aos. Wiejer ziette d'r nog ein of twiè jokersj in de ganse set. 

Veurdat eder sjpelke begoes weurt, were de kaarte meistal gemingeld (doorein gesjöddeld). 
Foetele beteikent valssjpele.

Historie
Algemein weurt aangenómme dat 't kaarte in China ies óntsjtange, in de tied nao de oetvinging van 't papier. Dat gebeurde in de 7e ièw mèt papiere sjpeelkaarte. 't Ouds bekènde Chinees kaartsjpel dateert oet de 17e ièw.

In Europa ies 'n vermelding van kaarte bekènd vanoet Italië in 1299. 'n Catalaans document oet 1371 refereert 'naipes', wat noe nog 't Sjpaans woord ies veur  sjpeelkaarte. 'ne Monnik in Bazel besjrief e sjpel in 1377. De sjtad Florence in 1376 en de Duutsje sjtad Regensburg in 1378 verbeje 't kaarte. De oudste vermelding in de lièg leng ies van 1379.

De ièrsjte Europese sjpeelkaarte woorte mèt de hand gemaak. Dat maakde ze duur en exclusief. Mèt 't oetvinge van de bookdrökkuns woort 't meugelik um in groate hoeveelhede te producere.

Kaartsjpeller

Me kint diverse kaartspeule, die me kin gróppere nao aontal speulers, 't deil vaan 't book wat gebruuk weurt en de weerde vaan de kaarte. Sommige speule deit me allein (dèks ouch op de computer), aandere kinne mèt e variabel aontal speulers en nog aandere vereise twie pare tegeneuverein aon de taofel. Doel vaan sommege speule is sumpelweg um de kaarte kwiet te rake, meh dèks is ouch de weerde vaan de kaarte vaan belaank. Sommege speule kinne 't begrip 'troef', boebij 'n specifieke kaartkleur mie weerd is es de aandere drei. Soms gebruuk me allein de pikètkaarte (32 kaarte, e book zoonder de weerdes 2 t/m 6); aander speule veuge zjus weer eine of mie jokers touw. Soms ouch zien twie of nog mie speule vereis.

De femilie vaan tarokspeule gebruuk neve de 52 standaardkaarte nog de kaartweerde vaan ruter (tösse boer en vrouw in), 21 (genommerde) troufkaarte en de 'gek' ('n kaart die liek op de joker). Ouch skaat weurt vaanajds mèt aander kaarte gespäöld, meh dit kin me wel mèt 't standaard ('Frans') kaartspeul doen.

 Speul  Kaarte  Speulers  Soort speul  Doel vaan 't speul Amerikaans hartejage  52  4  oetspeule  Speul in eder runde de hartekaarte en de sjöppevrouw ('Black Lady') oet. Baccarat  410  2  kansspeul  Perbeer oet e slof vaan miestal ach beuk kaarte 't hoegste aontal punte te trèkke. Boerebridge  52  var.  sleeg  De speulers zègke eder veur ziech wieväöl sleeg ze dinke te hole. Wee dat lök, wint die sleeg es punte en nump die mèt nao de volgende runde. Bridge  52  4  sleeg  De speulers bepaole bij opbod aof wieväöl sleeg me moot hole. Es d'n hoegste beejer dao-aon voldeit, heet 't paar boe 'r in zit de runde gewonne. Einendaartege  32  var.  weerde  Wee es ierste aon 'n combinatie vaan kaarte die 31 maak kump, wint de pot. Einentwintege (blackjack)  52  var.  weerde  Wee es ierste aon 'n combinatie vaan kaarte die 21 maak kump, wint de pot. Ezele  var.  var.   Perbeer in hoeg tempo door kaarte te doen roondgoon veer kaarte vaan dezelfde weerde in han te kriege. Freecell  52  1  patience  Arranzjeer de wèllekäörege rije in stepelkes nao kaartkeur, meh verplaats noets mie es vief kaarte. Jokere  104  var.  kwietspeule  Speul dien kaarte zoe snel meugelek kwiet door ze in rijkes vaan gelieke kleur of weerde op taofel te lègke. Klaverjasse  32  4  sleeg  Perbeer per runde zoeväöl meugelek punte te hole. Kruusjasse  32  4  sleeg  Perbeer per runde zoeväöl meugelek punte te hole. Miezele  32  var.  kwietspeule  Speul zoe snel meugelek dien 25 punte kwiet. Nederlands hartejage  32  4  oetspeule  Speul in eder runde de hartekaarte, de sjöppevrouw en de klavereboer oet. Patience  52  1  patience  Arranzjeer de wèllekäörege rije in stepelkes nao kaartkleur. Peste  55  var.  kwietspeule  Speul zoe snel meugelek dien kaarte kwiet en perbeer intösse aander speulers kaarte te doen ete. Poker  54  var.  weerde, kansspeul  Win de pot door 'n zoe good meugeleke combinatie te tuine en bluf oonderweeg mètspeulers aof. Besteit in diverse variante. Skaat  32  3  kwietspeule  De speulers bepaole bij opbod wieväöl sleeg eine kin hole. Lök 't d'n hoegste beejer, daan wint 'r de runde. Tarok  78  4  sleeg  Speulers beeje op tot 't hoegste aontal sleeg; en d'n hoegste bejer dat haolt, wint 'r de runde. Besteit in diverse variaties; de Fransen tarok is de populairste. Gebruuk kaarte die de aander kaartspeule neet kinne (zuug bove). Toepe  32  var.  weerde  In diverse rundes perbeert me zoe wieneg meugelek straofpunte te hole en eventueel te winne. Rundes kin me winne door spontaan de kaarte ope te lègke. Wieze (whist)  52  4  sleeg  Me sprik bij opbod aof wieväöl sleeg gehaold mote weure. Wee dat aontal haolt, heet gewonne. Zwartepiete  31  var.  oetspeule  Späöl dien kaarte kwiet zoonder mèt de sjoppeboer (zwartepiet) te indege.

Kaarttaal
Oetdrökkinge gebruuk bie 't kaartsjpel:

 'n kaartkleur: harte, roete, sjöppe of kliè
 veurhand: daegeen dae links van de deiler ziet
 achterhand, dae rechs van de deiler ziet
 kaartmoor: emes dae fanatiek en gaer kaart
 ratsje: de tegepartie ónder de taofel sjpele, euverwinne
 kapot sjpele: in eine trèk winne
 kaartvrund: partner bie 't kaarte
 foetele: valssjpele
 'ne trèk: 'ne sjlaag, 't winne van e sjpelke
 mingele: kaarte doorein sjöddele
 de kaart sjteke: neet good gemingeld höbbe, foetele mèt de kaartvolgorde
 ziech verkaarte: 'n verkièrde kaart sjpele
 sjräöme: lett. grens aangeve, aafhouwe, kloppe bie 't toepe?
 troeve: troefkaart opsjpele
 euvertroeve: 'n hoager troefkaart opsjpele
 geve: kaarte deile

Ander soorte kaartsjpeller
Daoneve besjtoon d'r kaartsjpelkes mèt ander en eige soort sjpeelkaarte en reigelsj. bv. kwartetsjpeller, 't tarotsjpele, sjtap-op enz.
*
Categorie:sjpelle