Vereinegde Staote vaan Amerika

De Vereinegde State van Amerika of Vereinegde Staote vaan Amerika (aofgekort V.S., Ingels United States of America, aofgekort U.S.A., in de volksmoond Amerika) is e federatief rippebliek in Noord-Amerika. Nao bevolking en oppervlak is 't 't daarde laand, polletiek, ikkenomisch en militair is 't de mechtegste natie op Eerd. Ouch cultureel en wetensjappelek heet dit land hiel väöl in te bringe. Hoofstad is Washington D.C.; New York is evels väöl groeter. Aander belaankrieke stei zien Los Angeles, Miami, Pittsburgh en San Francisco.

 Bestuurleke indeiling 
't Land oontlient ziene naom feitelek aon zien bestuurleke indeiling. 't Is opgedeild in 50 state, die 'ne wiedgaonde vörm vaan oonaofhenkelekheid höbbe. Zoe höbbe ze eige wètte, eige senate en Hoezer vaan Aofgevaardegde en eige Oppertribunale. Washington D.C. behuurt neet tot 'ne staot meh ligk in 't zoegenaompde District of Columbia. Wijer höbbe de VS nog inkel gebede die boete de indeiling in staote valle.

De staote zien:

 Alabama
 Alaska
 Arizona
 Arkansas
 Californië
 Colorado
 Connecticut
 Delaware
 Florida
 Georgia
 Hawaii
 Idaho
 Illinois
 Indiana
 Iowa
 Kansas
 Kentucky Louisiana
 Maine
 Maryland
 Massachusetts
 Michigan
 Minnesota
 Mississippi
 Missouri
 Montana
 Nebraska
 Nevada
 New Hampshire
 New Jersey
 New Mexico
 New York
 North Carolina
 North Dakota Ohio
 Oklahoma
 Oregon
 Pennsylvania
 Rhode Island
 South Carolina
 South Dakota
 Tennessee
 Texas
 Utah
 Vermont
 Virginia
 Washington
 West Virginia
 Wisconsin
 Wyoming

Boete de staote umvat 't land ouch territoria. Die territoria kinne otonoom zien of direk door de regering weure bestuurd. Anno  geit 't allein um diverse eilen; in 't verleie woorte diverse gebede die noe 'nen eige staot vörme es territorium bestuurd. Zoe waore Alaska en Hawaii tot 1959 nog territoria. Territoria höbbe gein stum in 't parlemint of bij de presidentsverkezinge.
 Amerikaans Samoa
 Baker Island 
 Goeam
 Howland Island
 Jarvis Island Johnston-atol
 Kingmanrif
 Midway-atol
 Navassa Island
 Noordeleke Mariane Palmyra-atol
 Puerto Rico
 Amerikaanse Maagde-eilen
 Wake Island

 Stei 
Allewel d'r väöl regio's in de VS 'n dun bevolking höbbe, gief 't 'nen hielen houp groet stei in 't land. Dit zien de viefentwinteg groetste stei in de VS, gebaseerd op 't inwoenertal vaan 1 juli 2020. Nota bene: Zelfs de klein stei op dees lies weure vaanoet Europees perspectief es groet gezien. Zoe is zelfs Portland (oonderaon de lies, es 25e stad) nog altied groeter es stei wie Rotterdam, D'n Haog, Dusseldörp, Esse, Luik, Charleroi en Antwerpe.

NómmerName19801990200020102020Staot1.New York City7.071.6397.322.5648.009.1858.174.9628.804.190Staot New York2.Los Angeles2.968.5283.485.3983.694.6463.792.6623.898.747Californië3.Chicago3.005.0722.783.7262.896.0442.695.5982.746.388Illinois4.Houston1.595.1381.630.5531.973.6482.109.3722.304.580Texas5.Phoenix789.704983.4031.321.8941.447.6241.608.139Arizona6.Philadelphia1.688.2101.585.5771.517.5501.526.0061.603.797Pennsylvanië7.San Antonio785.940935.9331.159.8331.327.4071.434.625Texas8.San Diego875.5381.110.5491.222.9201.301.9271.386.932Californië9.Dallas904.5991.006.8771.188.5891.197.6721.304.379Texas10.San José629.400782.248903.937952.3541.013.240Californië11.Austin345.890465.622670.654811.456961.855Texas12.Jacksonville540.920635.230735.606821.784949.611Florida13.Fort Worth385.164448.560543.044744.800918.915Texas14.Columbus565.021632.910712.863787.033905.748Ohio15.Indianapolis700.807731.327781.864820.445887.642Indiana16.Charlotte315.474395.934566.933735.770874.579Noord-Carolina17.San Francisco678.974723.959776.733805.184873.965Californië18.Seattle493.846516.259563.375608.660737.015Staot Washington19.Denver492.686467.610553.690599.860715.522Colorado20.Washington, D.C.638.432606.900572.059601.723689.545geine staot, hoofstad21.Nashville455.651488.374545.537601.222689.447Tennessee22.Oklahoma City404.014444.719505.530580.008681.054Oklahoma23.El Paso425.259515.342563.900648.079678.815Texas24.Boston582.994574.283589.141617.680675.647Massachusetts25.Portland368.148437.319529.110583.776652.503Oregon

 Taole 
De VS höbbe gein officieel taol, allewel tot bekans ederein 't Ingels behiers. 't Ingels vaan de VS versjèlt dudelek vaan 't Ingels in Groet-Brittannië; de versjèlle zien evels kleiner es die tösse 't Mestreechs en 't Zittesj. 't Is de mojertaol vaan 81,1% vaan de Amerikaanse bevolking. Spaons is mèt 10,7% 'n gooj twiede. Daonao volge 'nen houp immigrantetaole, dèks vaan generatie op generatie doorgegeve, allemaol mèt minder es 1% sprekers: Sjinees, Frans, Duits, Tagalog, Vietnamees ezw. De mies gesproke inheimse taol is 't Navajo.

 De VS in internationaal verband 
De VS zien vaanaof de opriechting lid vaan de Vereinegde Naties en zien de militair kern vaan de NATO. Ze bekleie eine vaan de vief permanente zedele in de Veilegheidsraod vaan de VN. 't Hoofkerteer vaan die organisatie is in New York gevesteg. De VS kraog in 't verleie väöl kritiek, beveurbeeld op ex-president George W. Bush, dee ziech dèks boete internationaol conventies plaotsde, door 't neet oonderteikene vaan 't Verdraag van Kyoto en door 't slech behandele vaan kriegsgevaangene. Ouch betaolde de VS jaore land de kontributie vaan de Vereinegde Naties neet.

 Historie 
Noord-Amerika woort in de zevetiende en achtiende iew door Europese koloniste bevolk. In 1775 koume 13 Ingelse kolonië in opstand; die verklaore ziech in 1776 oonaofhenkelek (zuug Amerikaanse Oonaofhenkelekheidsverklaoring). In 1783 trokke de Ingelse legers ziech trök. In 1789 woort de Groondwèt oetgeveerdeg, dee vaan de VS 'n parlementair democratie maakde. De groondwèt woort "heileg" verklaord: d'r is niks mie aon veranderd, inkel touwgeveug.

In de negentiende iew greujde 't land aon mèt Ingels, Frans, Spaons, Mexicaans en Indiaans gebeed, soms mèt geld, daan mèt geweld. Oeteindelek umspande 't gebeed vaan de VS de gaanse breidde vaan Noord-Amerika, vaan d'n Atlantischen Oceaan tot aon de Stèllen Oceaan. 't Ooste vaan 't land raakde lankzaamaon geïndustrialiseerd; 't dunbevolkde weste bleef nog laank achter ("Wilde Weste"). Zwarte bladzij in de historie zien de dèks bleujetege oorloge tege de Indiane, die soms bekans oetgeroejd woorte, en boeveur de Amerikaanse officiere middele wie oethungering door 't massaal oetmoorde vaan bizons neet sjuide. Vaan 1861 to 1865 woort 't land versjäörd door 'ne Börgeroorlog.

In de twintegste iew woort 't land tot twie kier touw 'ne wereldoorlog ingesleip. 't Land, wat tot daan veural 'n isolationistische polletiek had geveurd, raakde mie en mie betrokke bij de Wereldpolletiek. Nao d'n Twiede Wereldoorlog (de Nao-oorlogsen tied) kaom 't land mechteger es oets tegeneuver de USSR te stoon, boemèt de Kawwen Oorlog begós. 'n Fiasco waor d'n oorlog tege Viëtnam, dee de VS verloor en hendeg väöl minseleves kosde. Aander oorloge, gewoenlek um (gedeiltelek) humanitair reies begós, waore succesrieker. Sins 't instorte vaan 't communisme roond 1990 zien de VS de eineg euvergebleve supermach. De lèste jaore greujt de kritiek op 't land dat es aggressief en imperialistisch gezeen weurt.

 Zuug ouch 
 Presidente van de VS

 Rifferenties