Laesplenkske

'n Laesplenkske ies ein van de lièrmiedele um kinger 't laeze aan te lière. Mèt 'n aafbeelding es geheugesjteuntsje weurt 'n bepaald (eenvoudig) basiswoord aangelièrd. Alle veurkómmende lèttersj en lèttercombinaties kómme op dees meneer aan de beurt. Bekènde veurbeelde, die op de basissjoale gebruuk woorte en weure zint veur 't Nederlands: 't aap-noot-mies plenkske (1910) en de later reeks boom-roos-vis (1960), oetgeveurd in losse beeldplate, die aan de moer were opgehange.

Gesjiedenis
16e ièw
In 1530 al besjting d'r eine laesgank van Valentin Ickelsamer woabie lèttersj aan plaetjes gekoppeld woorte, 'n soort van ABC-mehodiek.
Johan A.Comenius kreeg naam mèt ziene sjpeel-laes-liergank rónd 1540. Zien lièrlinge lièrde sjpelentaere laeze. Dat dege ze mèt dobbelsjtein mèt klinkersj en klanke d'r op.

In de 16e en 17e ièw woorte in Ingeland de zoageheisje "Hornbooks" gebruuk, die leke op de Hollandse ABC-braetsjes. Op Hollandse sjoale woorte, tot 1830, de groater abc-beuk gebruuk. zgn. 'Hanebeuk' vanwege de haan dae op de kaf sjting es symbool van oplèttendheid. De inhoud besjting oet alfabette in versjeie lèttertypes, 'n hoeveelheid lèttergrepe en gebede zoa-es 't Ozevader. 

17e ièw
In 1640 óntwiekelde Frees C. de Felliers mèt succes eine laesgank in twelf trae. Aan de beurt kaome lèttersj, lèttergrepe en klanke, plaatsname, gebede, riemkes en ciefersj.

18e ièw
Hendrik Wester sjreef eine verbaeterde laesgank op 't ing van de 18e ièw, woabie gebruuk gemaak woort van klankmethodieke oet ander leng. Basedow sjtimuleerde kinger door kooklèttersj op te laote ete, zoa gauw ze die koeste.

19e ièw
Begin 19e ièw woort sjrieve en laeze belangriek. Laeze kènne waor kènnis aanlègke. Na 't inveure van de Sjoalwèt 1806 (bie 't aafsjaffe van de Bataafse Republiek) woorte de besjtaonde laesgeng sjterk verbaeterd.
J.Schneither sjreef de klankmethodiek nao 't veurbeeld van Ickelsamer. Hae gebruukde 2 plate mèt 35 weurd (kraai, pauw, leeuw, kooi, bloei op regel 1). Mèt ziene laesgank verbaeterde hae 't gans laesónderwies.
Niewold introduceerde 't lètterraad um sjpelentaere weurd te laote ontdèkke. Dat waore dèks waal ónzinweurd.
Daoneve wèrkde P.J.Prinsen in 1817 ein nuuj meneer van lière laeze oet, nao 't Duutsj veurbeeld: plate en weurd veur klanke te lière laeze. Dees 'lètterplenkskes' woorte de veurluiper van de later laesplenkskes van Becker, Colenbrander en Hoogeveen. 

Analytisch-synthetische leesmethode.

In 't Hollands bedach Hoogeveen zien twièreigelig plenkske aap-roos-zeef in 1897 en dao-oet weer ein nuujt, ein driereigelig aap-noot-mies. Ónderwiezer Colenbrander bedach geliekertied ein laesplenkske dat mèt geit-zeep-does begint. 

De laesplank ies óntsjtange oet de vreugere lièrgank laeze oet 't Duutsj. H. Bouman brach in 1866 dees laesmethodiek oet in 't Nederlands, die hae 'houw aafgekeke' van de "Normalwörtermethode" van Kramer en/of Vogel. 
Oetgaever Wolters goof Bouman zien lièrbook "De eerste stap van het leesonderwijs in aanschouwingsoefeningen" oet, mèt 12 laesplate.

20e ièw
In 1910 kaom ein nuuj, verbaeterd plenkske van Hoogeveen oet bie Wolters oetgeverie, mèt de rie' aap-noot-mies'. Same mit Lighthart, Scheepstra en Jetses boewde Hoogeveen ziene laesgank oet. In 1932, 1955, 1960 en 1967 kaome verbaeterde methodieke oet. Nederlands-Indië kreeg 't jaap-gijs-dien-plenkske.

Vanaaf 1930 óntsjteit de 'globaalmethode' woa-in volzinne 't oegangspunt zin, en weurd pas later ópgedeild waere.

Nao 1950 versjiene 'structuur- en analysemethodes', wie 'Veilig Leren Lezen". 't "Boom-roos-vis" ies bedach door Frater Caesarius Mommers (1960). Hae wèrkde bies aan zien sjterve in 2007 bie oetgaever Zwijsen aan ein digitaal sjoalbord. 
H.J.Kooreman woort in 1976 bekènd mit zien "letterstadmethode" daan-gijs-mier.

E. Tismeer bedach 't plenkske 'lam-wit-piet' bie de laesgank "Ek kan lees" veur Zuid-Afrika in 1925, oetgegaeve bie Swets en Zeitlinger. S.H. Engelman is de bedinker van 't Hebreefs laesplenkske dat in 1925 oetgegaeve is. L.Slagter maakde ein 2e oetgaaf.

Limburgstalige laesplenkskes
Limburgstalige laesplenkskes zint te verdeile in didactische en nostalgische. Bie de didactische laesgank weurt oetgegange van 'n onderwiesmethode. Bie 't nostalgisch plenkse besjteit daoneve ouch väöl aandach veur 't, verdwienend, dialekwoord.

't Valkebergs leesplenkske, (van Els Diederen, onderwiezeres en besjtuurslid van Veldeke-Valkeberg), woort door Veldeke-Valkeberg ièrsj es laeskleurplaat oetgegaeve in 1983 en 'n jaor daonao es leesplenkske. In 2000 gelanceerd es virtueel leesplenkske op de website. 't Didactisch plenkske, mèt 30 aafbeeldinge, geuf bekans alle korte (sjtoattoan), alle lang (sjleiptoan) klanke én alle mètklinkersj weer: (daak, tas, maon, oug, knoup, doas, book, kómp, loch, piel, kies, kiès, rink, hègk, zaeg, weeg, flesj, hoes, loetsj, un, vösj, kruus, buul, kuèl, tuit, beursj, meule, zeip, Lei, sjäöp). Ongevaer geliek versjeen in 1984 't Mestreechs plenkske, es particulier intitiatief. De oetgaaf in 1987, oetgegeve door Veldeke-Mestreech ies van Bèr Essers: (lótsj, tuut, hin, kuusj, poor, knoup, gezèt, boezjie, sjogkel, kräölke, kengkee, zeibaor, walmoer, does, geis, körf en maosbrögk). Onderwiel kaom in 1985 in Ruiver 'n laesplenkske oet. In 1987 kaome plenkskes in Amie, Beeg, Haors en Remung. In 1988 volgde Toear en Gelaen. 

In 1991 versjeen 't Heerles plenkske (didactisch), samegesjtèld door Leonie Robroek en oetgegeve door Veldeke-Heële:  (vlaam, kwakket, pool, oambusj, sjop, hóndesj, reub, sjup, weuëd, fersjet, zök, träöt, vruike, leech, zjweëgel, wegk, koel, doeës, d'r Kueb, tuut, kriet, kniën, kieësj, kirmes, winkbül, dri-j). In 1994 ontworp ze 'n leesplenkske mèt 4 versies: 't Nuiehages, Sjeter, Bróckelzer en Waobiger plat.

Alle Limburgse laesplenkskes
In de volgende dialekte zint laesplenkskes in 't eige dialek oetgegaeve:

 Amies leesplenkske, 1987
 Beegs laesplenkske, 1987
 Bieëgdjer laesplenkske , 2008
 Bócheser  leësplenksje, 1996
 Brees (B) eetmetje
 Brókkelzer leësplensjke (Rimburg) 1994
 Bûuls lêsplenkske,  1996
 Gelaens laesplenkske, 1987
 Groesels, 1990 en 2e in 2000
 Grunsjtraots-Bargoens, 'Keietkwieëst' 1998
 Heëlesj leësplenksjke, 1991
 Heljes, 1995
 Hoesels lêesplenkskë, 1995
 Haorsters, 1987 Houtems, 2011
 Itters, 2006
 Kanner lèèsplàènkske
 Kanner lèèsplàènkske 2
 Limbo-Hollands, 2007
 Meersjes, 2007, 2010, 2014
 Mestreechs, 1984, 1987
 Mestreechter draankplaank, 2006
 Mestreechter sjtraottaol, 2010
 Mestreechters sjamptaol
 Mezeiker lieësplank, 1995
 Nuienhagers, 1994
 Remunjs, 1987 Royer, 1997 en 2e in 2005
 Ruivers, 1985
 Sjeters, 1994
 Sjins, 2008, 2010 (corr.)
 Toears, èndj jaore '80 en 2e klankmetje in 2006
 Valkebergs, 1983, 1984, 2014
 Waobigs, 1994
 Wieërter, 1995 en 2e in 2008
 Wieldesj laesplenksjke, 2011, + laesplenksjke euver blome 1 en 2; + laesplenksjke euver hoeshouwe 1 en 2, 2011
 Woolders, 2005
 Zaerems, 1994
 Zittesj, 1990
 Zjwaams, 1995
 Zumpelvelder 1996

Externe link 

't virtueel Valkebergs laesplenkske mèt geluid
laesplenkskes