Neptunus (planeet)

Neptunus is vaanaof de Zon gezeen de achtste planeet van us zonnestèlsel. Neptunus is 't weidst vaan de Zon verwijderd vaan de 8 huidege planete. De planeet is verneump nao de Romeinse god vaan de zie.

 Oontdèkking vaan Neptunus 
left
De ierste woernumming vaan Neptunus woort in januari 1613 verriech door Galileo Galilei, toen de planeet vlak neve Jupiter versjeen. Mer umtot heer devaan oetging tot 't um 'n staar góng, steit de oontdèkking neet op ziene naom. In 1821 publiceerde Alexis Bouvard tabelle vaan de baon van Uranus, woebij heer aofwiekinge (storinge of perturbaties) opmerkde die allein door 'n aander planeet veroorzaak kós weure. In 1843 berekende John Couch Adams en Urbain LeVerrier oonaofhenkelek vaanein de baon die dees hypothetische planeet zouw besjrieve, mer die woort door George Airy es oonmeugelek aofgedoon. In de zomer vaan 1846 begós James Challis in bedink staonde 'n nui zeuktoch nao de oonbekinde planeet. 't Waore evels Johann Galle en Heinrich d'Arrest die de planeet op 23 september 1846 veur 't iers woernaome, slechs 1° vaanaof de plaots boe Adams en LeVerrier häör hadde voorspeld. Later realiseerde Challis tot heer in augustus de planeet al twie kier had woergenome, zoonder häör te herkinne es de nui planeet. Umtot Neptunus pas in 1846 woort oontdek en in 165 eerdjaor um de zon drejt, höbbe v'r häör nog noets 'n volledeg runneke zien make. V'r zalle häör veur 't iers op dezelfde plaots zien in 2011.

 Samestèlling 
D'n opbouw vaan d'n iesreus Neptunus vertoent väöl euvereinkomste mèt dee vaan Uranus. De kern besteit oet (gesmolte) metaol en rots en dao-umheen bevint z'ch 'ne mantel vaan gesteinte, water, ammoniak en methaan. Nao boete touw weurt de mantel steeds vleujbaarder en geit oeteindelek lankzaamaon euver in d'n atmosfeer. 

 Atmosfeer 
 Samestèlling atmosfeer Waterstof (H2) 80% Helium (He) 19% Methaan (CH4) 1,5% Ammoniak (NH3) 0,01% Ethaan (C2H6) ~0,00015% Acetyleen (C2H2) spore
Op groeter huugdes besteit de atmosfeer vaan Neptunus vrijwel gans oet waterstof en helium. Lieger weurt ouch methaan, ammoniak en water aongetroffe. De relatief hoeg concentratie methaan in de lieger atmosfeer veroorzaak de veur Neptunus karakteristieke blauw kleur. In tegestèlling tot d'n atmosfeer vaan Uranus, koume op Neptunus wel groete wolkeformaties veur. Tot 1994 kaom d'r 'n groete doonker vlek veur die vergeliekbaar is mèt de Groete Roej Vlek op Jupiter, mer later is die verdwene en versjeen 'n nui. Mèt behölp vaan de Hubble ruimtetelescoop zien in d'n atmosfeer vaan Neptunus de hoegste windsnelhede vaan 't zonnestèlsel gemete die roond d'n evenaar kinne oploupe tot 2000 km/u. Al-evel weure dees störm veroorzaak door de wermteoetstraoling vaan de planeet.

 Maonen en ring roontelum Neptunus 
De langs bekinde maon vaan Neptunus is Triton, woevaan 't bestoon al 'ne maond nao de oontdèkking vaan de planeet (1846) woort bevesteg. Pas in 1949 woort door Gerard Kuiper de twiede maon Nereïde (Ingels: Nereid) oontdek. In totaal zien d'r in 2004 13 maone roontelum Neptunus bekind.

+ Natuurleke satelliete vaan Neptunus Naom Middellijn (km) Massa (1016 kg) Straol vaan de baon (km) Umlouptied* (d) Neptunus III Naiad 58 ~19 48.227 0,294396 Neptunus IV Thalassa 80 ~37 50.075 0,311484 Neptunus V Despina 148 ~210 52.526 0,334656 Neptunus VI Galatea 158 ~370 61.953 0,428744 Neptunus VII Larissa 193 (208 × 178) ~490 73.548 0,554653 Neptunus VIII Proteus 418 (436 × 416 × 402) ~5000 117.647 1,122315 Neptunus I Triton 2707 2,140.000 354.800 –5,876579 Neptunus II Nereïde 340 ~3100 5.513.400 360,135     Neptunus IX Halimede 60 ~9 15.728.000 –1879,71      Neptunus XI Sao 38 ~9 22.422.000 2914,07      Neptunus XII Laomedeia 38 ~9 23.571.000 3167,85      Neptunus X Psamathe 28 ~1.5 46.695.000 –9115,91      Neptunus XIII Neso 60 ~9 48.387.000 –9373,99     
* Neptunus roteert, vaan ziene noordpool aof gezeen, tege de wijzers vaan de klok in. Ouch de mieste maone bewege "linksum". 'ne Negatieve umlouptied gief 'n rotatie aon dee hei-aon tegegestèld is ("rechtsum").

De ierste vermoedes vaan (oonvolledege) ring roontelum Neptunus oontstoonte haafweegs de jaore '80. Dees vermoedes woorte in 1989 door woernumminge vaan de Voyager 2 bevestig. De boetenste Adams rink besteit oet veer aofzunderleke bäög die de naome Liberty, Equality, Fraternity en Courage drage. Oonder invlood vaan de maon Galatea greuje dees bäög neet oet tot volledege ring. Mèt de Voyager zien ouch diechter bij de planeet nog inkel ring oontdèk. Al dees ring zin erg smal en al-evel oontstande nao 't insloon vaan meteorieten op de maone. D'r is in 2004 'n vieftal ring bekind die zich bevinde op aofsten tösse 41.900 en 62.900 km vaan 't centrum vaan de planeet. Nui woernumminge vaanaof de Eerde in 2005 wieze d'rop dat de ring vaan Neptunus väöl minder stabiel zien es ieder gedacht woort. De Liberté rink verdwijnt meugelek binne 'nen ieuw De ring vaan Neptunus verdwijne (26 miert 2005). New Scientist..

 Naom vaan de ring  Straol (km)  Breidte (km)  Aonteikening 1989 N3R ('Galle')  41,900  15  Verneump nao Johann Galle 1989 N2R ('Leverrier')  53,200  15  Verneump nao Urbain Le Verrier 1989 N4R ('Lassell')  55,400  6  Verneump nao William Lassell Arago Rink  57,600  -  Verneump nao François Arago Liberté Rink baog  62,900  -  "Leiende" baog Égalité Rink baog  62,900  -  "Equidistante" baog Fraternité Rink baog  62,900  -  "Volgende" baog Courage Rink baog  62,900  -  1989 N1R ('Adams')  62,930  <50  Verneump nao John Couch Adams

Sommege planetoïde höbbe dezelfde naom es de maone vaan Neptunus: 74 Galatea, 1162 Larissa. Triton had geine officiële naom tot d'n 20e ieuw.  De naom waor in 1880 gesuggereerd door Camille Flammarion, mer woort neet algemein gebruuk tot de late jaore 1930. Triton stoont bekind es "de satelliet vaan Neptunus", de twiede satelliet woort ummers pas in 1949 oontdèk.

 Verkinning 
Tot en mèt 2004 is slechs ein ruimtesonde in de buurt vaan Neptunus gewees. De in 1977 gelanceerde Voyager 2 passeerde de planeet in augustus 1989. Tijdes dees missie heet de sonde foto's vaan de planeet en de ring nao de Eerde gesjik en heet vervolges 't zonnestèlsel verlaote.

Vaanaof de Eerde is Neptunus mèt 't blote oug neet ziechbaar. Mèt 'ne telescoop is de planeet tot 2012 in 't sterrebeeld Steinbok (Capricornus) ziechbaar es 'n blauwgreun sjijf die väöl geliekenis mèt Uranus vertoent.

 Woernummen 
Neptunus is neet mèt 't bloete oug te zien, door ziene groete aofstand vaan de zon is zie neet helder genóg. Mèt 'ne verrekieker en 'n zeukkeertsje is Neptunus wel te vinde, mer is daan wieneg spectaculair es "steerke" vaan de 8ste groette. Um häör es blauw schijfke te kinne zien is 'ne redelek groete telescoop nudeg.

 Referenties 

 Extern linke 
  NASA's Neptune fact sheet
 Aofbeeldinge NASA

Categorie:Planete
Categorie:Zonnesjtèlsel