Emmwanyi/ Kaawa

Kaawa kyakunywa ekikolebwa okuva mu nsigo z'emmwanyi ezikiddwa ku muliro . Kaawa alina langi enzirugavu, muka ate nga alimu olwa asidi olutonotono, alina akakwate akasikiriza ku bantu, okusinga olw’obungi bwa caffeine, naye nga ne kaawa ataliimu kafeyini naye gyali atundibwa Waliwo n'ebintu ebirala eby'enjawulo ebitekebwa mu kaawa . 

Okukola kaawa kutandika nga emmwanyi (ebibala ebiva ku mummwanyi ) zaawuddwamu okuvaamu empeke etanayokebbwa . Kaawa akolebwa okuva mu mpeke ez'emmwanyi ezikiddwa, era nga bitera okunnyika mu mazzi agookya nga tebinasengejebwa. Ebiseera ebisinga bamugabula ayokya newankubadde nga kaawa gwebanyogoza oba alimu ice naye gyali. Kaawa asobola okutegekebwa mu ngeri ez’enjawulo (okugeza, espresso, French press, caffè latte, oba kaawa ow’omu mikebe eyakolebwa edda). Ssukaali, ebikyusa ssukaali, amata n’emizigo egyenjawulo bitera okuteekebwamu okujamu akakawa oba okwongeta ku buwoomi.

Newankubadde nga kaawa afuuse ekintu eky’etunzi mu nsi yonna, alina ebyafaayo bingi ebikwatagana ennyo n’ennono z’emmere okwetooloola Ssemayanja Emmyufu . Lipoota ezimu ku zasokeraddala okwesigika ku kunywa kaawa zikwata ku ngeri ekimera kino gye kyakozesebwamu mu Basufi b’e Yemen ( obugwanjuba bwa Buwalabu ) mu makkati g’ekyasa eky’ekkumi n’ettaano.   Okutuukiraddala ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkumi n’omusanvu, kaawa asinga obungi mu nsi yonna yayingizibwanga okuva mu Yemen. Naye ekyokunywa kino bwe kyagenda kyeyongera okukyaka n'okwettanirwa ennyo, kaawa yatandika okulimibwa mu bitundu bya Java mu kyasa eky’ekkumi n’omusanvu, ne mu Amerika okuva mu kyasa eky’ekkumi n’omunaana n'okweyongerayo. 

Ebika by’emmwanyi ebibiri ebikyasinze okulimibwa bye bino C. arabica ne C. robusta .  Ebimera bya kaawa birimibwa mu nsi ezisukka mu 70, okusingairaddala mu bitundu bya Amerika, Southeast Asia, ssemazinga wa Buyindi, ne Afirika. Emmwanyi embusi , ezitanakazibwa zisuubulibwa ng’ekintu eky’ebyobulimi. wetwatuukidde mu 2023 ngaMu mwaka gwa 2023, Brazil ye yali esinga okulima emmwanyi ezikolebwamu kaawa, ng’efulumya ebitundu asatu mu kimu (31) ku buli kikumi mu nsi yonna, nga eddirirwa Vietnam. Newankubadde ng’obutunzi bwa kaawa butuuka ku buwumbi bwa ddoola buli mwaka mu nsi yonna, abalimi b'emmwanyi (kaawa) babeera mu bwavu mu ngeri etategeerekeka. Abavumirira omulimu gwa kaawa balaze nga kaawa wakosa obutonde bw’ensi nga muno mulimu okwerula ettaka eryokulimirako saako  n'amazzi ayeyambisibwa.