Kiweewa owa Buganda

Mutebi Nnyonyintono Kiweewa yali Kabaka ow’omulundi ogwa 32 mu Bwakabaka bwa Buganda okuva nga 2 Ogwomunaana 1888 okutuuka nga 21 Ogwekkumi 1888.

 Okutuuzibwa ku Namulondo 

Yazaalibwa Nakatema nga 1856 tannatuuka, omutabani omukulu owa Kabaka Mukaabya Walugembe Mutesa I Kayiira, Kabaka wa Buganda, eyafugira wakati wa 1856 ne 1884. Nnyina yali Kiribakka ow’ekika ky'e Mamba. Yalinnya ku Nnamulondo oluvannyuma lwa muto we Kabaka Mwanga II  lw’okuwangulwa amagye g'abayeekera Abaganda ag'egatta n'Abakristaayo, Abasiraamu n’abayeekera. Okuwangulwa kwa Mwanga II kwaliwo nga 2 Ogwomunaana 1888. Kiweewa n'atikkirwa engule nga 11 Ogwomwenda 1888. Yakola Olubiri lwe ku lusozi Mengo .

 Obulamu bwe obw’obufumbo 
Kiri mu biwandiiko nti yawasa abakyala abiri (20) : 

 Omukyala Bukirwa Nassaza
 Nnyabo Butema
 Nnyabo Kajja
 Omukyala Lozaliya
 Omukyala Luleba, Omusenero
 Nnyabo Namubiru
 Nnyabo Balirwa
 Omukyala Namuli, Omufumbiro
 Naabakyaala Namusoke, Kaddulubaale
 Nnyabo Nambajjwe
 Omukyala Nambi I
 Nnyabo Nambi II
 Omukyala Nambi III
 Omukyala Tebalyayeebwa, Omulindamazzi
 Omukyala Teyansigira
 Omukyala Lwandeeta
 Naabakyaala Zandaba, Namasole, eyali Kaddulubaale
 Naabakyaala Mbagumidde, Kabejja
 Nnyabo Bwangu
 Nnyabo Sabaddu

 Ensonga endala 

Yazaala abaana 23, ng'abaana 21 balenzi n’abawala babiri:

 Omulangira Kiweewa Ssimbwa nga nnyina yali Lady Butema
 Omulangira Walulyo I, nga nnyina yali Lady Butema
 Omulangira Kibuuka, nga nnyina yali Lady Kajja
 Omulangira Nabadda, nga nnyina yali Lady Lozaliya
 Omulangira Muyinda, nga nnyina yali Lady Luleba, Omusenero
 Omulangira Agustin [Gusito] Tebandeke, nga nnyina yali Lady Namubiru. Yasomera mu ttendekero lya Namilyango College .
 Omulangira Lulaba, nga nnyina yali Lady Namuli
 Omulangira Kagunya, nga nnyina yali Lady Namuli
 Omulangira Lukongwa, Ssaabalangira (Omulangira Omukulu), nga nnyina yali Lady Namusoke
 Omulangira Kiwanuka, nga nnyina yali Lady Namusoke
 Omulangira Walulyo II, nga nnyina yali Lady Namusoke
 Omulangira Kalubagwiire, nga nnyina yali Lady Nambajjwe
 Omulangira Sekamaanya, nga nnyina yali Lady Nambi I
 Omulangira Namulinzi I, nga nnyina yali Lady Nambi II
 Omulangira Mwanga, nga nnyina yali Lady Nambi III
 Omulangira Chwa, nga nnyina yali Tebalyayeebwa
 Omulangira Ngenza, nga nnyina yali Tebalyayeebwa
 Omulangira Namulinzi II, nga nnyina yali Teyansigira
 Omulangira Namika, nga nnyina yali Lady Lwandeeta
 Omulangira Musisi, nga nnyina yali Lwandeeta
 Omulangira Nasuswa, nga nnyina yali Lady Zandaba
 Omumbejja Hana Mazzi, nga nnyina yali Balirwa
 Omumbejja Agaati Kagere, nga nnyina Tebalyayeebwa

 Obukulembeze bwe 

Kabaka Kiweewa Nnyonyintono ye yafugira akaseera akatono ennyo mu byafaayo bya Buganda. Yali Kabaka okumala wiiki mukaaga; oluvannyuma lw’okutikkirwa engule, yamala ennaku amakumi ana zokka ku Nnamulondo. Obukulembeze bwe bwalimu obutakkaanya n’obujeemu mu bammemba b’olubiri lw’obwakabaka, enkwe mu magye g’Abasiraamu Abawalabu n’Abakristaayo agaali gawagira ebiwayi ebyali birwanagana.

Abamu ku bakozi abakulu mu kiseera ky’obukulembeze bwe kuliko; R.P. Ashe, Two Kings of Uganda, 1890, pp. 262
Erinnya Ekifo Okuvvuunula Ow'ekitiibwa Nyonyintono  Katikiro Katikkiro Ali Bukulu Kimbugwe Minisita owookubiri Ow'ekitiibwa Nyonyintono Sekibobo Gavana wa Kyaggwe Apollo Kaggwa Mukwenda Gavana wa Singo Muguluma Pokino Gavana wa Buddu Kapalaga Kaggo Gavana wa Kyadondo Gaburieli Kintu Kangao Gavana wa Bulemezi Luganga Omujasi Akulira Ekitongole Ekijasi Samuel Mukasa Omuwanika Akulira Ekitongole Ggwanika
Ennongoosereza Kiweewa ze yakola mwalimu okuggyawo envumbo ku busuubuzi bw’Abawalabu ne Bunyoro, kw’ossa n’okukendeeza ku misolo egyali gigerekeddwa ku by’amaguzi ebifulumizibwa ebweru n’okuyingiza mu ggwanga. y'eyama okusasula ebbanja ly’amasanga Mwanga lye yali abanjibwa abasuubuzi Abawalabu. Sir John M. Gray, "The Year of the Three Kings of Buganda,: The Uganda Journal, Vol.14, No.1, 1950, pp.15-53 Mu lukiiko lwe yatuuza n’abaminsani b’Abazungu n’Abasiraamu, Kiweewa yasuubiza okuzimbira Abasiraamu omuzikiti. Kyokka okulangirira kwe nti tewali n’omu ku bantu be eyalina okuyingirira ensonga z’eddiini ye eyali awulirwa, era ekibiina ky’Abasiraamu bwe kyafuna obuyinza b'amulemerako okukomolebwa n’okukyuka okudda mu nzikiriza yaabwe.

 Ennaku ze ez'oluvannyuma 
Yagobwa amagye g’Abasiraamu aga muganda we Kabaka Kalema, eyafugira okuva nga 21 Ogwekkumi 1888 okutuuka nga 5 Ogwekkumi 1889. Yakwatibwa n’asuulibwa mu kkomera. Yattibwa mu kkomera abasiraamu abaali bamuwamba mu Gwomusanvu 1889. Yaziikibwa e Masanafu, Kyaddondo. https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm

 Ebiwandiiko 
"Okufaananako Vitellius, emyaka lunaana emabega, yali tayagalangako kufuga, era nga Vitellius naye bwe yalaba nga bamaliridde okumutta, yalaajana mu bulumi eri abatemu be obutatta musajja oyo nga bamaze okubafuula omufuzi."

 Sir John M. Gray, "Omwaka gwa Bassekabaka abasatu aba Buganda", 1950 Gray, J. M. (1950). The Year of the Three Kings of Buganda. Uganda Journal, 14, 15-52.

"Kiweewa y'ennyini yali musajja muwanvu, mutontono, ng'alina olususu oluddugavu ennyo nga luliko enkovu z'annamusuna. Yali akuze bulungi mu myaka, nga talina ky'ayagala nnyo mu byobufuzi era nga talina kisaanyizo kyonna eky'obukulembeze. Ekirungi kyokka ekyali alina gwe mutima mulungi naye nga musirise."

 MSM Kiwanuka, "Kabaka Mwanga n'ebibiina bye eby'obufuzi", 1969 Kiwanuka, MSM, Kabaka Mwanga and his Political Parties, Uganda Journal, 33, 1 (1969).

"Bwe yalinnya ku ntebe Kiweewa yalina endowooza nti y'agenda okubeera n'obuyinza obusukkulumye ku ttaka nga bajjajaabe bwe baali. Naye mu bbanga ttono Kiweewa yakizuula nti yali tasukka ddole y'okuzanyisa mu mikono gy'abataka ne baminisita."

 A. Mutyaba, Ensonga y’Abasiraamu mu Uganda, 1840-1900 Mutyaba, A., The Muslim Factor in Uganda, 1840-1900, page 41.

 Enger Bakabaka gye bazze b'eddiringana 

 Laba ne 

 Kabaka wa Buganda

 Ebijuliziddwa 

 Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia 

 Olukalala lwa Bassekabaka ba Buganda Luterekeddwa  

Category:Pages with unreviewed translations