Ekitooke

Ekitooke kimera kikulu nnyo mu Buganda. Bwe bisimbibwa nga bingi, bikola ekiyitibwa olusuku. Mu Buganda tulina ebika by'ebitooke eby'enjawulo nga Nakitembe, Nakyetengu, kayinja, Mpologoma, kisansa, musakala,katwalo, kivuuvu, gonja, ndiizi n'ebirala. 

 Ensimba y'ekitooke 

Omulimi yenna bw'abeera asimba ekitooke ateekwa okufuna ekifo nga kigimu bulungi. Ekitooke kiteekwa okuweebwa ebbanga lya fuuti nga kkumi okuva ku kitooke ekimu okudda ku kirala. 

Ekinnya omusimbibwa ekitooke kirina okubeera fuuti nnya ku nnya mu bugazi ate mu kukka fuuti bbiri. kino kiyamba omulimi okufuna ekifo okumpi w'ateeka ebigimusa kubanga ebiriisa bino tebiteekeddwa kuteekebwa ku kitooke kwennyin, wabula ku mabbali g'ekinnya ng’olwo enkuba bw'etonnya amazzi ggo ne galyooka gakulukusa ebiriisa bino okubuuza ku bitooke mu bigere ebisaanidde.
Bw'obeera osima ekinnya, ofuba okulaba nga ettaka eriddugavu n'erimyufu liteekebwa mu bifo eby'enjawulo kuba si buli ttaka nti libeera ddungi okuteeka ku kitooke era wano tusaako ettaka eriddugavu lyokka.

Bw'omala okusima ekinnya, wansi osookayo evvu olwo n'ozzaako obusa naye nga bulina kuba nga buwolu kuba bwe buba obulungi okuteeka ku kitooke.

Olwo bw'omala okuteekamu obusa bikkako ettaka eriddugavu nga wano oyinza okusooko n'okirekamu sabbiit oyinza okuteekamu endu ku ssaawa eyo naye kino kibeera eri ggwe nga omulimi.

Bwoba ogenda okusimba ebitooke goberela bino: 1 Ekinnya kirina kuba nga kigazi ate nga kiwanvu. 2 Ng'omaze okusima ekinnya, teekamu obusa okumala ssabiiti emu ng'obutabudde n'ettaka mu kinnya. 3 Nga ssabiiti ssatu ziyiseewo,takula mu kinnya muli mwe watabulira obusa akatuli nga kawanvu oteekemu endu.
Endabirira y'ekitooke 
Omulimi alina okusalira olusuku lwe waakiri emirundi ebiri mu mwezi. Wano omulimi alina okuggya essanja, ebireka n'ebyaayi ku kitooke. Omulimi alina okweegendereza ebintu by'akozesa mu kusalira ng’obwambe, ebiwabyo, ejjambiya n'ebirala kuba bigambibwa okusaasaanya obulwadde mu bitooke. Kirungi obutagabana bintu ebyo na muntu mulala alina olusuku.

Olusuku singa luweza eky’e ezo mwenda ng’ebitooke bitandise okuleeta engo oba okussa, omulimi talina kuddamu kulimisaamu nkumbi kuba emirandira giba giranze nga singa gitemebwa kikosa enkula y'ekitooke.

Omulimi alina okuggya empumumpu ku kitooke nga ssinga ebiwagu byonna bibeera biweddeyo nga kino akikola akozesa omuti gw'amakabyo so ssi kambe okutangira okusaasaanya obulwadde.

Ekitooke nga kiwezezza endagala taano tandikirawo kubika ntenbu. Ekitooke tekirina kubeerako ssanja era tokikkiriza kubeerako mpumumpu. Ekitooke kirekeeko ensukusa ssatu kikisobozese okussaako ettooke eddene. Ekitooke bwe kiba nga kirumbiddwa obulwadde, kisigulemu mangu nga tekinayongera kubusaasaanya. Weewale okufuuyira  mu lusuku n'eddagala okugeza nga 2FOD kuba lya bulabe nnyo era lisobolera ddala okulusaanyaawo amangu ddala, okusinziira ku SSEMBALIRWA NICHOLAS omulimi omukugu ku kyalo MBAZZI nga bw'annyonnyola.

 Okubikka olusuku 

Omulimi alina okubikka olusuku ng’akozesa ebintu nga ebisoolisooli, ebisagazi ebikaze n'ebintu ebirala ebitamera singa babeera bikozeseddwa.

Omulimi asobola Okukozesa nnakavundira, obusa obuwolu ng’ebiriisa eri ebitooke. Wano ebiriisa bino biteekebwa mu mabanga so si ku bitooke ku bikolo kwennyini nga wano singa enkuba etonnya amazzi gakulukusa obugimu buno mu muwendo ogw'ekigero eri ekitooke.
Enkuba singa etonnya osobola okukuluggusa ettaka ko n'ebigimusa wabula wano omulimi asobola okutema ensalosalo mu lusuku okutangira embeera eno.

 Emigaso gy'ekitooke 

 Ekitooke kuvaako emmere eribwa abantu ate n'ebiwata ebiva ku matooke mmera ya bisolo.
 Ebitooko kuvaako ebyayi ebikozesebwa okuluka ebirago, okusiba emmere, enku n'ebirala.
 Ebitooke kuvaako endagala ezikozesebwa mu kusaaniika n'emirimu emirala.
 Ebitooke bikozesebwa mu kutimba nga ku mikolo, ku makubo okulaga ewantu, okugeza ewali emikolo.
 Ebitooke ebintu ebivaako bitundibwa, okugeza endagala ne muvaamu ssente.
 Ebitooke bikozesebwa mu buwangwa Okugeza singa entaana esimibwa n'etaziikwamu muntu esimbwamu ekitooke.
 Ebitooke bivaako enjogera okugeza ekisoko "yasimbyeyo ekitooke".
 Ekitooke kuvaako essanja erikozesebwa mu kuzimba ensiisira, okunyookeza kaabuyonjo n'ebirala.
 Ebitooke bivaako emizing’oonyo egyeyambisibwa mu kufumba.
 Bivaako emizannyo egyazanyibwanga abaganda, Okugeza okulwana entooketooke.
 Ebitooke bivaako empumumpu nga byakuzannyisa by'abaana wamu n'okubisaanikiza ku bidomola.
 Ebitooke by akayinja bivaako amabidde agakozesebwa mu kufumba omwenge oba walagi.
 Kuvaako ebireka ebikozesebwa mu kusogola omubisi naddala mu byalo.
 N'ekisembayo ebitooke ebikozesebwa nga ekintu ekyokusomako mu masomero.
 Tufunako endagala
 Tufuna ne mere

 References  

Ssozi Kirwana Ebyobuwangwa y’Emmunyeenye y’Eggwanga