Okugenda mu nsonga

Okugenda mu nsonga, era okumanyiddwa nga period oba monthly, kwe kufulumya omusaayi buli mwezi mubitundu by’omubiri ebiyitibwa mucosal tissue (ebimanyiddwa nga menses) okuva mu lunyiriri olw’omunda olwa nnabaana okuyita mu bukyala .  Ekiseera ekisooka kitera okutandika wakati w’emyaka kkumi n’ebiri ne kkumi n’etaano mu baana abawala, ekiseera ekimanyiddwa nga menarche. Kyokka, oluusi n’okugenda mu nsonga kuyinza okutandika nga omuwala wa myaka munaana ate nga kitwalibwa ng’ekya bulijjo. Emyaka gya wakati egy'ekiseera ekisooka okutwalira awamu giba gya luvannyuma mu nsi ezikyakula, ate nga gisooka mu nsi ezaakulaakulana. Obuwanvu obumanyiddwa wakati w’olunaku olusooka olw’okugenda mu nsonga emu n’olunaku olusooka olw’oluddako buba bwa nnaku 21 ku 45 mu bakyala abato, ate ennaku 21 ku 31 mu bantu abakulu (nga buli kigero kya nnaku 28). Okuvaamu omusaayi kutera okumala ennaku nga 2 ku 7. Okugenda mu nsonga kukoma oluvannyuma lw’okuggwaamu amaanyi mu nsonga, ekitera okubaawo wakati w’emyaka 45 ne 55 egy’obukulu.  Ebiseera nabyo bikoma ng'oli lubuto era ebiseera ebisinga tebiddamu mu myezi egisooka ng'oyonsa.
Abakyala abawera 80% bagamba nti balina obubonero obumu nga tebannagenda mu nsonga. Obubonero n’obubonero obutera okulabika mulimu embalabe, amabeere agagonvu, okuzimba, okuwulira ng’okooye, okunyiiga, n’okukyuka mu mbeera.  Bino biyinza okutaataaganya obulamu obwa bulijjo, n’olwekyo bituukiriza ebisaanyizo nga premenstrual syndrome, mu bakyala 20 ku 30%. Mu bitundu 3 ku 8%, obubonero buba bwa maanyi.

Obutagenda mu nsonga, ekimanyiddwa nga amenorrhea, bwe kiba nti ensonga tezibaawo ku myaka 15 oba nga tezibaddewo mu nnaku 90.  Ebizibu ebirala ebiba mu nsonga z’ekikyala mulimu okulumwa ensonga n’okuvaamu omusaayi mu ngeri etaali ya bulijjo gamba ng’okuvaamu omusaayi wakati w’ensonga oba okuvaamu omusaayi omungi. Okugenda mu nsonga mu bisolo ebirala kubaawo mu nsolo eziyitibwa primates ( apes and monkeys ).

Enzirukanya y'ensonga ebaawo olw'obusimu okulinnya n'okugwa .  Enzirukanya eno evaamu okugonza kw’oluwuzi lwa nnabaana, n’okukula kw’eggi, (ekyetaagisa mu lubuto ). Eggi lifulumizibwa okuva mu nkwaso nga ku lunaku olw’ekkumi n’ennya mu nsengekera; ekikuta ekinene ekya nnabaana kiwa ebiriisa eri embuto oluvannyuma lw'okuteekebwamu. Singa okuteekebwamu tekubaawo, lining efuluma mu kifo ekimanyiddwa nga menstruation.

 Ebiwandiiko ebikozesebwa 

Category:Translated from MDWiki