Ботлих район

Ботлих район (, авар. Болъихъ мухъ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

Администрациядин юкь — Ботлих хуьр я.

 География 
Район Дагъустан Республикадин рагъакӀидай пата ала, кьуд районрихъ галаз сергьятарзава: рагъэкъечӀдай пата Гумбет райондихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Хунзах райондихъ галаз, кьибле пата Ахвах ва ЦӀумада районрихъ галаз, амай патарайни Чечнядихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин чилерин майдан — 500  км² я.

 Тарих 
1861 йисан 20 июльдиз район вичин гилан сергьятрив Андий округдик акатнай. 1921 йисан 20 январь тарихдин ВЦИК-дин директивадив Андий округ ДАССР-дик кутунвай.

Ботлих район административвилинни - территориядин чара тек хьиз, ЦИК ДАССР - ан 6-й кӀватӀалдин 4-й сессиядин къарардалди, 1926 йисан 26 ноябрьдиз кантон хьиз арадал атанвай. Адаз Гумбет районни талукь тир. ВЦИК-ан 1929 йисан 3 июнь тарихдин къарардалди, кантондиз район статус эцигнай.

 Агьалияр 
Йисариз килигна Бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:

Йис200220112012201320142015Агьалияр50 469 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2002 г.  54 600 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2011 г. 54 786 35. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г. 55 308 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г. 55 757 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 г.  56 399 33. Численность постоянного населения Республики Дагестан по муниципальным образованиям на 1 января 2015 г. 

2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Ботлих райондин миллетрин сиягь:Дагъустандин миллетрин состав. 2010  

ХалкьКьадар, кас.Агьалидинпаюникай, %аварар 41 208 75,86 %андияр 6 930 12,76 %ботлихар 3 498 6,44 %урусар 1 695 3,12 %годоберияр 423 0,78 %эрменияр 70 0,13 %муькуьбур 921 1,71 %вири санал 51 636 100,00 %

Администрациядин паюнар
Райондик 20 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N 6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН (ПРИНЯТ НАРОДНЫМ СОБРАНИЕМ РД 28.12.2004).

Ботлих райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай 37 хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

 «Алак» хуьруьнсовет — Алак — аварар.
 «Анди» хуьруьнсовет — Анди, Гунха, Цибилта — андияр.
 «Ансалта» хуьруьнсовет — Ансалта, Чубутла — аварар.
 «Ашали» хуьруьнсовет — Ашали — андияр.
 «Ботлих» хуьруьнсовет — Ботлих, Ашино, Тасута — ботлихар ва аварар.
 «Гагатли» хуьруьнсовет — Гагатли — андияр.
 «Годобери» хуьруьнсовет — Годобери, Беледи, Зибирхали — годоберияр.
 «Зило» хуьруьнсовет — Зило — андияр.
 «Кванхидатли» хуьруьнсовет — Кванхидатли — андияр.
 «Кижани» хуьруьнсовет — Кижани — аварар.
 «Миарсо» хуьруьнсовет — Миарсо — ботлихар.
 «Муни» хуьруьнсовет — Муни, Ортаколо, Рушуха — аварар ва андияр.
 «Агъа Инхело» хуьруьнсовет — Агъа Инхело — каратинар.
 «Рахата» хуьруьнсовет — Рахата — аварар.
 «Риквани» хуьруьнсовет — Риквани, Айтхан, Джугут  — аварар ва андияр.
 «Тандо» хуьруьнсовет — Тандо — аварар.
 «Тлох» хуьруьнсовет — Тлох — аварар.
 «Хелетури» хуьруьнсовет — Хелетури, ЦӀийи Хелетури — аварар.
 «Чанко» хуьруьнсовет — Чанко, Анхо, Мехетури, Хандо, Шивор — андияр.
 «Шодрода» хуьруьнсовет — Шодрода, Анхвала — ботлихар.

Хуьрер-анклавар
Административвилелди Ботлих райондиз талукь 16 чилин белгенар (кутанар) ва хуьрер Бабаюрт райондин чилерал ала Бабаюртовский районный суд Республики Дагестан:

Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин чилин белгенарни хуьрер: 

 Алибекотар, Айтхан, Алак, Бутуш, Бюру-кутан, Джугут, Каплановка, Комар-хутор, Полтавка, Риквани, ЦӀуру Артезиан, ЦӀуру Каратюбе, ЦӀийи Хелетури, Шодрода, Чанко.

Килигдай чкаяр 
Ботлих райондин чилера пара кьадарда архитектурадинни - тарихдин имаратар ава:

 Преображенан къеле.
 Агъа Инхело хуьре ракьун муьгъ.
 Анди, Годобери, Ботлих ва Хелетури хуьрера цӀуру мискӀинар.
 Зило ва Муни хуьрера дявевилин минараяр.
 Фад заманада инсанар яшамиш хьайи «Шодрода» тӀвар алай чка. 
 Фад заманада инсанар яшамиш хьайи «Хабочуи» тӀвар алай чка.
 Гоцинскийдин кӀеретӀдихъ галаз женгера кьенвай аскеррин стхавилин сурал алай имарат.
 Ватандин ЧӀехи Дяведа кьейи кьегьалрин имарат.

ГьакӀни, районда тӀебиатдин пара метлеб авай имаратрикай сад — Кезенойам вир ава.

 Баянар 

 ЭлячӀунар 
 Ботлих райондин сайт
 Дагъустан Республикадин президентдин официал сайтуна Ботлих райондикай малуматар 

Категория:Дагъустандин районар
Категория:Ботлих район