Кизляр

Кизляр () — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Кизляр райондин администрациядин юкь я.

1735 йисуз Терек вацӀал урусрин къеле хьиз бине кьунва.

Административвилелди шегьердин составдик шегьервилин посёлок Комсомольский акатзава.

Агьалияр — 48,984 кас (2011 йис) яКизляр шегьердикай Банк городов сайтуна официал малуматар .

 ТӀварцӀикай 
Чирна — жугъурзавай алимрин гзафбурун фикирдалди шегьердин тӀвар Терек вацӀун гилан Таловка хилен виликан тӀварцӀикай арадал атанвайди я. Хилен цӀуру тӀвар, туьрк чӀалал яру тик кьвал мана гузвай «Кызыл яр» тир. И гафунин туьрк чӀалай кьведлагьай таржума «кызляр» — рушар я.

 География 
Шегьер Дагъустандин кефердинни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Терек вацӀал чка кьунвайди я.

 Тарих 
Дегь заманайрилай гатӀумна Терек вацӀун агъа пад, РагъэкъечӀдай пад Европадин уьлквейрихъ галаз гилигзавай, Каспийдин савдагарвилин рекье чӀехи метлеб авай чка тир. И себебдилай ина инсанар яшамиш жезвай чкадин арадал атун мумкин я, и кар тестикьарзавайди, гилан Кизлярдин къвалав гвай дегь чӀавуз шегьер хьайи чка «Некрасовдин шегьер» — дин чи эрадин II—III виш йисариз талукь тир амукьаяр я.

И чкайра авай дегь чӀаван хуьрерикай тарихдин «Дербенд-намэ» монографияда кхьенвайди я. И монографиядин кирамди VII виш йисуз арабринни хазаррин арада хьайи дяве къалурзава, ада лугьузва хьи, тахминан 17 — 18 виш йисара вичи уьмуьр гьалнавай «Сургьаб» тӀвар алай къеледиз халкьдин арада «Кызылйар» лугьузвай.

Официалвилелди шегьерди бине кьунвай тарих 1735 йис гьисабдик квайтӀани, Кизлярдин къеле эцигунин кӀвалахар кьиле тухудайла ина инсанри уьмуьр гьалзавай чкаяр 150—200 йис адалай вилик авайди тир.

Кизлярдин бине кьуниз кьил, иниз XVI виш йисуз Юкьван Азиядай атана хуьр арадал гъайи тажик савдагарри кутунвай. Абуру чпин хуьруьз «Абсияхкент» тӀвар эцигнавай, фарс чӀалал аб — яд, сиях — чӀулав, кент — хуьр, шегьер мана гузва. Амма мукьув уьмуьр гьалзавай къумукьри хуьруьз «Къарасукент» (кара — чӀулав, су — яд, кент — хуьр, шегьер) ва «Кызларкала» (рушарин къела) лугуьзвай. Пара кьадарда тӀварарин арадай, 1722 йисуз Персиядин финин чӀавуз Пётр I-ан къарардив шегьердин кьулухъ «Кизляр» тӀвар кӀеви авунай.

«Тарихи Кизляркала» монографиядив кьурвал, Юкьван Азиядай атанайбурун хуьруьн къвалариз сифте Къарабагъдай эрменияр ахпани урусар куьч жез ацукьзавай. Шегьердин мукьвара авай хуьрерин гзафни — гзаф пай урус казакрин хуьрер тир.

1725 йисуз ци акьалтунин нетижада шьегьер терг хьанвай. ЦӀийи шегьердин бине адан мукьвал кутунвай.

1735 йисуз генерал-аншеф В. Я. Левашова, патав галай хуьруьхъ галаз шегьердиз статус къачунвай, Кизляр къеле эцигнавай. Надир шагьан тӀалабунив, Сулак вацӀал алай Пак Хачдин къеледай иниз казакар, Урусатдиз къуллугъдал алай кефер къавкъаздин халкьар, чеченар, аккинар, кабардинар, ва гьакӀни эрмениярни гуржияр куьчарнай. Абуруз виридаз Тер — Кизлярдин казакрин кьушунар лугьузвай. Урус чӀалан казакар кьетӀен — Кизлярдин станица мягьледа амукьзавай, урус тушир халкьар чара — чара мягьлейра уьмуьр гьалзавай. Вири санлай шегьерда, сад садакай чилин хандакӀрив чара авунвай 8 мягьлеяр авай. Урусрин Кизлярдин станица мягьледилай гъейри ина: эрменийрин — Арментир мягьле, гуржийрин — Курце-аул мягьле, христианвал кьабулнавай къавкъаздин жуьреба — жуьре халкьарин — Кристи-аул, царьдиз къуллугъзавай чеченрин (чӀехи пай аккинар тир) — Окочир-аул мягьле, кабардинри кьунвай — Черкес-аул мягьле, Казандин татаррин — Казанте-аул мягьле, ва шегьердин Мусурман слободадин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвай тажикрин — Тезик-аул хьтин мягьлеяр авайди тир.

XVIII виш йисан къене Кизлярда жуьреба — жуьре халкьар уьмуьр гьализ ацукьзавай. Регионда Урусатдин позиция кӀеви авун патал, гьукуматди иниз активдаказ инсанар желб ийизвай. Иниз христианар: эрменияр, гуржияр, кабардинар, осетинар, ва гьакӀни мусурман халкьар: къумукьар, ногъаяр, чеченар куч жез ацукьзавай.

1800 йисуз Кизлярда 1622 эрмени ва 673 гуржи авайди тир, им вири агьалидин 73 % туькӀуьрзавай.М. Самсонадзе //Торговля в Грузии: первая треть XIX в // Мецниереба, 1990 — стр. 102(132)К 1800 году, например, в Кизляре жили 1622 армянина и 673 грузина, что составляло 73 % от населения города. В 1804 г. в Моздоке проживало 1411 армян и 811 грузин (63 % населения). Значительная часть армян в эти города, несомненно, переселилась и из Грузии 

XIX виш йисан эхирда шегьер Урусатдин кьибледа чӀехи метлеб авай шегьеррикай сад хьанвай ва метлеб авай роль къугъвазвай, Кефер Къавкъаздин экономикатин юкь хьанвай. XIX виш йисан садлагьай кьудай са паюна шегьердин агьалияр 15 агъзур кьван кас тир. Киев ва Астрахандилай кьулухъ ам Кьибле Урусатдин виридалайни чӀехи шегьер яз гьисабзавай. Къавкъазда Кизлярдилай чӀехи шегьер, 1825 йисуз 30 агъзур кас агьалияр гваз Тифлиз (Тбилиси) тир.

И чкайрин адетдин кеспи гьетерхъанвал хьайитӀани, гьукуматди ина ципицӀхъанвал ва чахур гьасилун вилик тухуниз кьетӀен фикир ганвай ва са тӀимил вахтунилай чахур гьасилунин кеспи тахьай дережайриз агакьна и чкадин экономикадин асул хилерикай хьанвай. 1885 йисуз Кизлярда Урусатда садлагьай сефер коньяк гьасилунин кеспият тешкил авунай.

 Агьалияр 
Йисариз килигна шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин агьалийрин кьадар:

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Кизляр шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин 51 024 кас агьалийрикай:

 урусар — 49,21 % (25 111 кас)
 аварар — 15,59 % (7 956 кас)
 даргияр — 11,56 % (5 899 кас)
 къумукьар — 4,76 % (2 429 кас)
 лезгияр — 3,89 % (1 986 кас)
 яхулар — 3,20 % (1 632 кас)
 эрменияр — 2,50 % (1 276 кас)
 азербайжанар — 1,75 % (892 кас)
 ногъаяр — 1,38 % (702 кас)
 табасаранар — 1,27 % (649 кас)
 рутулар — 1,21 % (615 кас)
 чеченар — 1,10 % (562 кас)
 цӀахурар — 0,15 % (79 кас)
 агъулар — 0,10 % (53 кас)
 муькуьбур — 2,32 % (1 183 кас)
 вири санлай — 100,00 % (51 024 кас)

1959 йисуз шегьердин агьалийрин 37 786 касдикай 31 350 кас (им вири шегьердин 83,0 % тир) урусарни казакар тир.

Шегьерда урусринни тердин казакрин кьадар 1959 йисан 31 350 (83,0 %) касдилай 2002 йисуз 25 111 (49,21 %) касдал кьван агъуз хьана.

 Къенепатан паюнар 

 Куьчеяр 
Кизляр шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексарБанк Городов сайтун Кизляр шегьердикай официал малуматар . 185 куьче ава.

 12 Декабря ул. 368870
 25 лет Октября ул. 368870
 40 лет ВЛКСМ ул. 368870
 40 лет ДАССР ул. 368870
 8 Марта ул. 368870
 83 км. 368870
 84 км. 368870
 Аверьяновская ул. 368870
 Амирагова ул. 368870
 Армянская ул. 368870
 Аэродромная ул. 368870
 Багратиона ул. 368870
 Базарная ул. 368870
 Базарный пер. 368870
 Баумана ул. 368870
 Безымянный пер. 368870
 Буденного пер. 368870
 Буденного ул. 368870
 Буйнакского ул. 368870
 Ветеринарная ул. 368870
 Виноградная ул. 368870
 Вокзальная ул. 368870
 Восточная ул. 368870
 Восточный пер. 368870
 Герцена ул. 368870
 Глинки ул. 368870
 Горская ул. 368870
 Горский пер. 368870
 Грибоедова ул. 368870
 Гришко ул. 368870
 Грозненская ул. 368870
 Грузинская ул. 368870
 Д.Бедного ул. 368870
 Д.Масесова ул. 368870
 Дагестанская ул. 368870
 Дагестанский пер. 368870
 Дахадаева ул. 368870
 Декабристов ул. 368870
 Дербентская ул. 368870
 Дзержинского ул. 368870
 Добролюбова ул. 368870
 Достоевского ул. 368870
 Доценко ул. 368870
 Дружбы ул. 368870
 Жданова ул. 368870
 Железнодорожная ул. 368870
 Жуковского ул. 368870
 Заводская ул. 368870
 Заводской пер. 368870
 Западная ул. 368870
 Зуев пер. 368870
 Интернациональная ул. 368870
 К.Маркса ул. 368870
 К.Солоненко ул. 368870
 Казачья ул. 368870
 Калинина ул. 368870
 Каспийская ул. 368870
 Катенина проезд. 368870
 Катенина ул. 368870
 Кирова ул. 368870
 Колхозная ул. 368870
 Коммунистическая ул. 368870
 Комсомольская ул. 368870
 Кончицкого ул.368870
 Кооперативная ул. 368870
 Коркмасова ул. 368870
 Короткая ул. 368870
 Короткий пер. 368870
 Космонавтов ул. 368870
 Котовского ул. 368870
 Кочубея ул. 368870
 Красина ул. 368870
 Красноармейская ул. 368870
 Красноармейский пер. 368870
 Крутова проезд. 368870
 Крылова ул. 368870
 Кубанская ул. 368870
 Кубанский пер. 368870
 Куйбышева ул. 368870
 Кумыкская ул. 368870
 Кутузова ул. 368870
 Лазо ул. 368870
 Лалаянца ул. 368870
 Латышских Стрелков ул. 368870
 Леваневского ул. 368870
 Левашова проезд. 368870
 Ленина ул. 368870
 Лермонтова пер. 368870
 Лермонтова ул. 368870
 Лесная ул. 368870
 Луговая ул. 368870
 Луговой пер. 368870
 М.Гаджиева ул. 368870
 М.Горького ул. 368870
 Малыгина ул. 368870
 Малый пер. 368870
 Марзеева пер. 368870
 Марзеева ул. 368870
 Махачкалинская ул. 368870
 Махачкалинский пер. 368870
 Маяковского ул. 368870
 Мельничная 2-я ул. 368870
 Мельничная ул. 368870
 Мельничный пер. 368870
 Менделеева ул. 368870
 Мичурина ул. 368870
 Моздокская ул. 368870
 Моисеенко ул. 368870
 Молодежная ул. 368870
 Московская ул. 368870
 Московский пер. 368870
 Набережная ул. 368870
 Набережный пер. 368870
 Нахимова пер. 368870
 Нахимова ул. 368870
 Некрасова ул. 368870
 Нижегородская ул. 368870
 Новоселовская ул. 368870
 Новый пер. 368870
 Огородная ул. 368870
 Огородный пер. 368870
 Октябрьская ул. 368870
 Орджоникидзе ул. 368870
 Осипенко ул. 368870
 Осипова ул. 368870
 Островского ул.368870
 Отечественной Войны ул. 368870
 Партизанская ул. 368870
 Пархоменко ул. 368870
 Первомайская ул. 368870
 Пирогова ул. 368870
 Победовский туп. 368870
 Победы ул. 368870
 Полевая ул. 368870
 Пригородная ул. 368870
 Проезд Котенина пер. 368870
 Пролетарская ул. 368870
 Пушкина ул. 368870
 Рабочий пер. 368870
 Радищева ул. 368870
 Раздольная ул. 368870
 Ремесленная ул. 368870
 Российская ул. 368870
 Рыбный пер. 368870
 С.Стальского ул. 368870
 Садовый пер. 368870
 Свердлова ул. 368870
 Северная ул. 368870
 Советская ул. 368870
 Советской Милиции ул. 368870
 Совхозный пер. 368870
 Спортивная ул. 368870
 Средний пер. 368870
 Суворова ул. 368870
 Суслова ул. 368870
 Таловская ул. 368870
 Темирязева ул. 368870
 Тихий пер. 368870
 Толстого ул. 368870
 Тополка ул. 368870
 Топольская ул. 368870
 Топольской пер. 368870
 Топольской проезд. 368870
 Транспортная ул. 368870
 Туманяна ул. 368870
 Тургенева ул. 368870
 Урицкого ул. 368870
 Ф.Энгельса ул. 368870
 Фронтовиков ул. 368870
 Фрунзе ул. 368870
 Фурманова ул. 368870
 Хорошева ул. 368870
 Циолковского ул. 368870
 Чайковского ул. 368870
 Чапаева ул. 368870
 Чернышевского ул.368870
 Чехова пер. 368870
 Чехова ул. 368870
 Чкалова ул. 368870
 Шаумяна ул. 368870
 Шевченко ул. 368870
 Широкая ул. 368870
 Школьная ул. 368870
 Щедрина ул. 368870
 Щорса ул. 368870

 Экономика 
 Коньяк гьасилзавай заводар:
 ГУП «Кизлярский коньячный завод» (1885 йисалай малум я);
 ООО Чахурдинни-коньякдин завод «Кизляр»
 ООО «Кизлярский коньячный комбинат»
 ООО ЛВЗ — «Кизляр»
 Электромеханикадин, электроаппаратдин заводар.
 Хуьруьн майишатдин продукциядин расун.
 ОАО КОНЦЕРН «КЭМЗ»

 Килигуниз лайихвилер авай чкаяр 
 И шегьерда хайи П. И. Багратионан краевединедин музей.
 Архитектурадин имаратар: виликан Шегьердин идарадин дарамат (гила музей я), дворянрин кӀватӀалдин дарамат (XIX виш йис).
 Шегьердин къваларив гвай дегь чӀавуз шегьер хьайи чка — «Некрасовдин шегьер» II—III виш йисар
 Дегь чӀавуз шегьер хьайи чка «Пуд цлан шегьер» XVI виш йис (Александрийская ва Крайновка станицайрин юкьва).

 Чирвилерин идараяр 
 Москвадин Радиотехникадин Электроникадинни Автоматикадин Институт, (филиал)
 Дагъустандин Гьукуматдин университет (филиал)
 Санкт-Петербургдин Инженервилинни — экономикадин университет (филиал)
 Дагъустандин Государственный Технический Университет (филиал)
 Кьибле Федерал Университет (филиал)
 Санкт-Петербургдин Кеспиятдинни — экономикадин Колледж (филиал)
 Кизлярдин Медицинадин Училище
 Кизлярдин Электро-механикадин колледж
 Дагъустандин профессионал-педагогикадин колледж

 Кизляйрдиз атанвай тӀвар — ван авай ксар 
 Пётр I, царь, 1722 йис.
 И. А. Гильденштедт, Урусатдин илимрин академиядин член, 1770—1773 йисар.
 С. Г. Гмелин, алим, XVIII виш йисан 70-й йисар.
 П. С. Паллас, алим, XVIII виш йисан 70-й йисар.
 П. П. Фальк, алим, XVIII виш йисан 70-й йисар.
 Е. И. Пугачёв, халкьдин къарагъунин кьил, 1771—1772 йисар.
 А. В. Суворов, кьушундин кьил, 1779 йис.
 М. М. Иванов, чӀугвар-пейзажист, XVIII виш йисан 80 — й йисара.
 Ф. С. Ефремов, машгьур сиягьатхъан, 1798—1799 йисар
 А. С. Грибоедов, дипломат, кхьираг, XIX виш йисан садлагьай пай.
 А. А. Бестужев-Марлинский, кхьираг-декабрист, 1829 йисар.
 П. А. Катенин, зари, 1836—1837 йисар.
 М. Ю. Лермонтов, зари, 1837 йис.
 Н. И. Пирогов, хирург, 1837 йис.
 А. С. Фиркович, алим, 1840 йис.
 Л. Н. Толстой, кхьираг, 1851—1853 йисар.
 А. Дюма, кхьираг, 1858 йис.

 ТӀвар — ван авай ксар 
 Пётр Багратион (1765—1812) — цардин армиядин генерал — лейтенант, 1812 йисан Ватандин дяведин кьегьал.
 Михаил Далин (1797—1865) — генерал — лейтенант, Къавкъаздин дяведин иштиракхъан.
 Георгий Агабальянц (1904—1967) — алим, СССР-дин Ленинан премиядин лауреат.
 Павел Смирнов (1908—1943) — Совет Союздин Кьегьал, кавха.
 Иван Пискун (1914—1982) — Совет Союздин Кьегьал, лейтенант.
 Николай Баташев (1915—1997) — Совет Союздин Кьегьал, чӀехи сержант.
 Василий Бовт (1916—1949) — Совет Союздин Кьегьал, гвардиядин сержант.
 Иван Сидоренко (1919—1994) — Совет Союздин Кьегьал, капитан.
 Сергей Болгарин (1925—2002) — Совет Союздин Кьегьал, ефрейтор.
 Илларион Есипенко (1894—1988) — Социал Зегьметдин Кьегьал, генерал-майор.
 Анатолий Афанасьев (1926 йисуз хана) — генерал-лейтенант.
 Юрий Буровцев (1937 йисуз хана) — генерал-майор.
 Фролкова, Алла Константиновна (1953 йисуз хана) — ректор МИТХТ (2005).

 Стхавилин шегьерар 
  Азов
  Анапа
  Будённовск
  Железноводск
  Киров район (Ставропольдин край)
  Колпино (Санкт-Петербург)
  Одинцово

 Баянар 

 ЭлячӀунар 

Категория:Дагъустандин шегьерар