Эсперанто

Эспера́нто (Esperanto) — виридалайни гзаф рахазвайбурун кьадар авайБСЭ  тӀебии тушир чӀал. И чӀал варшавави окулист Лазарь (Людвиг) Маркович Заменгоф патай 1887 ийсуз 10-йсан кӀвалахдин нетижа яз арадиз гъанай. Эсперанто чӀалал садлагьай басма авур ктабдин тӀвар «Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro» («Халкьаринарадин чӀал. Сифте гафни тамам тарсарган») тир. Заменгофдин псевдоним — Эсперанто («Умудзавайди») — са куьруь вахтунда гьа чӀалан тӀвар хьанай.

Эсперанто чӀалал рахазвай инсанриз эсперантистар, гьакӀни эсперантофонар лугьуда. Алай чӀава жуьреба-жуьре гьсабралди эсперанто чӀалал рахадайбурун инсанрин кбадар виш агъзурдалай са шумуд миллион кьван я.

 Алфавит 
Алфавит эсперантодин арадиз гъана латин алфавитдал. Алфавитда 28 гьарф ава: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z, гьабур мана ава 28 ванциз — вад ачух, кьве пай ачух ни 21 ачух тушир.

 Эсперантодин везифаярни кетӀенвилер 
Эсперанто гьар са савад авай инсандин вичин хайи чӀалакай кьвед лагьай чӀал хьиз, яни халкьаринарадин чӀал яз арадиз гъанвайди я. Нейтрал ва чирун жигьетдай четинтушир тир чӀал кардик кутун дуьньядин чӀаларинарадин контактар мадни цӀийи дережадиз гъин мумкин я. Амма лагьана кӀанда хьи, эсперанто чӀал тамам нейтрал чӀал туш, вучиз лагьайтӀа, адан дибда гзаф роман дувулар авайди я. Гьинд-евпропадин тушир гафарни адахъ практикадин жигьетдай авайди туш.

 Тарих 
Людвиг Заменгоф Белостокда, къенин Польшадин территорияда, гьа чӀавуз и чка Урусатдин империядин са пай тир. И шегьерда урусар, белорусар, полякар, чувудар, немцер яшамиш жедай. Ччар-ччара миллетринвекилрин арада фад-фад душманвал авай тир. ГъвечӀи чӀавалай Заменгофди вири инсанриз абурун арада душманвални къайивал арадал хкудун патал сад тир, умуми чӀал гуз кӀандай. И идеядиз ада вичин вири уьмуьр серфна. Вичин проектдал ада цӀуд ийсалайни гзаф кӀвалахна.

Ва 1887-й йисан 26 июлдиз Варшавада урус чӀалал «Международный язык. Предисловие и полный учебник.» тӀвар алай чӀехитушир брошюра арадиз атанай. Автордини «д-р Эсперанто» псевдонимдин къулухъ чуьнуьхнй.
Гуьгъуьнлай чӀалан садвал хуьн, цӀийи гафар тестикь авун ва гьужетавай суалар гьялун патал Эсперантодин Академия туькӀуьрнай, 1905-й йисуз 1-й Дуьньядин эсперантодин конгресс кьиле фенай.

 Фонология 

 Ахъатуширбур 
23 ахъатушир сес авайди я:
 Пузаринни-пузарин Губно-зубные Альвеоляр Пост-альвеоляр Палатал Веляр Глоттал Неринбурm  n         Хъиткьинрунин p  b   t  d     k  ɡ   Аффрикатар     t͡s  d͡z t͡ʃ  d͡ʒ       Фрикатив   f  v s  z ʃ  ʒ   x    h    Зурзудайбур     r         Аппроксимантар    l  j    

 Ахъаяйбур 
 Кьулухъ патан жергедин Кьулухъ патан жергедин Вини патан хкаж хьунинбур i u Юкьван хкаж хьунинбур e o Агъа патан кхаж хьунинбур a

 Гафарган 

+Эсперанто патал Сводешдин сиягь № Эсперанто Лезги 1 mi зун 2 ci (vi) вун 3 li ам 4 ni чун 5 vi куьн 6 ili абур 7 tiu ĉi  и 8 tiu а 9 tie ĉi инал 10 tie анал 11 kiu вуж 12 kio вуч 13 kie гьина 14 kiam мус 15 kiel гькӀ 16 ne туш 17 ĉio, ĉiuj вири 18 multaj, pluraj гзафбур 19 kelkaj, kelke са шумуд 20 nemultaj, nepluraj са тӀимил 21 alia маса, муькуь 22 unu сад 23 du кьвед 24 tri пуд 25 kvar кьуд 26 kvin вад 27 granda чӀехи, еке 28 longa яргъи 29 larĝa гьяркьуь 30 dika яцӀу 31 peza залан 32 malgranda гъвечӀи 33 mallonga (kurta) куьруь 34 mallarĝa гуьтӀуь 35 maldika шуькуь 36 virino паб, дишегьли 37 viro кас, итим 38 homo кас 39 infano аял 40 edzino паб 41 edzo гъуьл 42 patrino диде, бах 43 patro буба, дах 44 besto гьайван, ничхир 45 fiŝo гъед 46 birdo къуш, луван ничхир 47 hundo кицӀ 48 pediko нетӀ 49 serpento гъулягъ 50 vermo квак 51 arbo ттар 52 arbaro рук, там 53 bastono кьал, кӀарас 54 frukto емиш 55 semo тум 56 folio пеш 57 radiko пун 58 ŝelo чкал 59 floro цуьк 60 herbo хъач, векь 61 ŝnuro еб 62 haŭto хам, кьеркь 63 viando як 64 sango иви 65 osto кӀараб 66 graso пий 67 ovo кака 68 korno карч 69 vosto ттум 70 plumo цакӀул 71 haroj чӀарар 72 kapo кьил 73 orelo яб 74 okulo вил 75 nazo нер 76 buŝo сив 77 dento свах, сар 78 lango мез 79 ungo кек 80 piedo кур 81 gambo кӀвач 82 genuo мет 83 mano кап 84 flugilo лув 85 ventro руфун 86 tripo ратар 87 gorĝo тӀуьд, гардан 88 dorso кьаскьан 89 brusto хур 90 koro рикӀ 91 hepato лекь 92 trinki хъун 93 manĝi тӀуьн 94 mordi саралай авун, кӀус гун 95 suĉi фитӀинун 96 kraĉi цуькӀуьн 97 vomi экъуьчун 98 blovi уф гун 99 spiri нефес чӀугун 100 ridi хъуьруьн

 Баянар 

 ЭлячӀунар 

 Чирун 
 lernu! — пулгалачиз эсперантодилай онлайн-курс  (къад чӀалал)
 пучтаталди эсперантодал дистанцион курсар
 Kurso de Esperanto  — эспераето чӀал жува чирун патал пулгалачиз мультимедиядин компьютердин программа ва адан бинедаллаз эсперантодин онлайн-курс
 Эсперантодикай малумат: тарсарганар, гафарганар, манияр, фильмар, караоке, программаяр и маса гзаф шейэр
 Борис Колкер. Эсперанто чӀалал тарсарган. Асул курс
 Борис Колкер. Эсперанто 16 йикъан къене. Экспресс-курс
 Эсперантодин мисалда мнемотехникадалди эсперанто чӀал чирун  — чӀехибурни мектебда кӀелзавайбур патал
 Эсперантодин гьакӀ грамматика, гзаф мисалрихъ галаз 


Категория:ТӀебии тушир чӀалар