Испания

Испания (, , , ), официал тӀвар — Испаниядин Королвал (, , , ) — Европадин кьиблединни рагъакӀидай пата ва са пай Африкада авай аслу тушир гьукумат я.

Испанияди Пиреней зуростровдин чилерикай чӀехи пай (80 %), Канар ва Балеар островар кьунва. Вири санал гьисабайтӀа (Африкадин къерехдал алай чӀехи тушир Испаниядин суверенитет авай чилер — Сеутани Мелилья шегьерар кваз) уьлкведин майдан 504 782 км² я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Европада Испания кьудлагьайди я (Урусатдин, Украинадинни Франциядин гуьгъуьна).

Испанияди агъадихъ галай гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава:
 Португалиядихъ галаз Пиреней зуруостровдин рагъакӀидай пата;
 Британиядин гъилик квай Гибралтардихъ галаз Пиреней зуруостровдин кьибле пата;
 Кеферпатан Африкада Мароккодихъ галаз (зуранклавар Сеута, Мелилья ва Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомера);
 Франциядихъни и Андоррадихъ галаз кефер пата.

Кефердинни-рагъакӀидай патарихъай ам Атлантик океанди кьунва, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патарихъай — Аравилин гьуьлуь.

Испаниядин чилин винел патан юкьван гьалдин кьакьанвал 650 метр гьуьлуьн дережадилай виниз я, Европада авай гьукуматрикай виридалайни сувганди (дагълух) я.

Уьлкве 17 автономиядин жемятдизни 2 автономиядин шегьердиз чара ийизва. Кьилин шегьер — Мадрид.

 ТӀвар 
España (ва адалай аладайбурун) лугьудай тӀварцӀин этимология гьуьжет алай месэла я. Ибериядин дегь чӀаван римдин тӀвар, Hispania, мумкин Hesperia терминдикай арадал акъатна, римвийри акӀ Испаниядиз къешенгдаказ лугьузвай тир. Вич Hesperia грек Εσπερία гафуникай аладайди я, яни «рагъакӀидай патан уьлкве» (акӀ грекри Италиядиз лугьузвай тир). Римвийри и тӀвар Испаниядиз ганва, вучиз лагьайтӀа ам Италиядилайни пара рагъакӀидай патахъ ала.

Маса версиядив кьурвал, «Испания» тӀвар финикиядин I-Shapan-im («даманрин къерех») гафунилай аладайди я. Римвийри ам вири Пиреней зуростров къейд авун патал паравилин кьадарда (Hispaniae) кӀвалахарзавай тир.

Баскрин этимологиядив килигайвал, тӀвар Ezpanna гафунилай аладайди я (яни «къерех, сергьят», вучиз лагьайтӀа Іспания Европадин кьибледин къерех я).

Гуманист Антонио де Небрихади вичин версия теклифарнава. Адан фикирдив кьурвал, тӀвар ибериядин Hispalis гафунилай аладайди (яни «рагъакӀидай патан дуьньядин шегьер»). Хесус Луис Кунчиллосдин фикирдалди, span дувул финикиядин «spy» гафунилай аладайди я («металлар гатун» лагьай чӀал я). АкӀ хьайила i-spn-ya «металлар гатазвай чил» лагьай чӀал я# ↑ Linch, John (director), Fernández Castro, María Cruz (del segundo tomo), Historia de España, El País, volumen II, La península Ibérica en época prerromana, pg. 40. Dossier. La etimología de España; ¿tierra de conejos?, ISBN 978-84-9815-764-2.

 География 
Испания чӀехи пай сувавилин гьукумат я. Адан гьеч пай кьазва Месета сувандуьзенди, гьуьлелай 660 метр винихъ алай. Испаниядин кефер пата ава Кантабрия суваяр.

Ада хуьзва гьукуматдин къене патар гьуьлуьн гьавайрикай. Испаниядин чӀехи пай 700 метрдилай винихъ гала, и кардай ада Европада кьведлагьай чка кьазва Швейцариядилай кьулухъ.

Испаниядин кьибле пата ава Андалусия дуьзен. Гьукуматдин кьулай физва адан виридалайни чӀехини яргъи вацӀ Тахо. Мадрид Европадин виридалайни кьакьан кьилин шегьер я.

 Накьвар 
Испаниядин кефердинни рагъакӀидай пата гьуьлуьн мукьув гвай кьулувилерал ва суваррин гар къвезавай патахъай рагъул-хъипи накьвар чкӀанва. Уьлкведин къенен чилер — ЦӀуру ва ЦӀийи Кастилия, Ибериядин сувар ва Арагон плато — шуьтруь накьваралди тафаватлу жезва; киреждин къванер бул авай мукьарра (чкайра) терра роса гьалтзава — элювиал тир накьв. Виридалайни кьурай тамар авачир мукьарра тӀимил гуж авай карбонатдин рагъулни шуьтруь накьвар чкӀанва, гьакӀни инлай-анлай рельефдин депрессийра шуьрекатар гьалтзава. Мурсиядин ариддин ландшафтра рагъул накьвар чкӀанва. Абурук гипсарни уьцӀуьвал квач, чилиз яд гайитӀа абуру емишрин ва маса магьсуларин чӀехи гъалаяр (бегьерар) гузва. Кьул хьтин дегь чӀаван аллювиал тир кьулувилеррал барросрин залан чеб квай накьвар чара жезва, дуьгуь расун патал абур лап виже къведайбур я.

 Кьиспес 
Чи эра эгечӀ тавунмаз къенин Испаниядин чилер Дегь Римдик квай. А гьукумат цкӀир хьайила Испанияда акъвазна вестготорин къуват. 8-лагьай вишйиса Испания кьуна арабри. А чӀавуз абуру Кордовадин эмиратдик кьил кутуна. СакӀус чӀавунилай чилин ватанэгьлийри эгечӀна Реконкиста. Италрини французри абуруз куьмекзавай. Къвез-къведайдивай Кордовадин эмиратдин чилер гъвечӀи жез хьана, ватанэгьлийри чпин чил абурувай гахкъуд ийиз.

Вад паччахвал авай — Кастилия, Арагон, Леон, Португалияни Наварра. Абуру сад хьана арабриз женг гузвай чилер кьулухъ къачудайвал. ГьакӀ хьана 1492-лагьай йиса Кастилияни Арагон кӀватӀ хьана къачуна арабрин эхиримжи къеле Гранада. Арабрин къуват Пиренейра куьтягь хьана. Гьа чӀавуна испанри эгечӀна чпиз колонийрин империя эцигиз.
180px|thumb|1650-й йисан Кьиблепатан Америкада авай Испаниядин колонияр: 1 — Панама. 2 — Санта-Фе-де-Богота, 3 — Кито, 4 — Лима, 5 — Ла-Плата де Лос-Шаркас, 6 — Чили.

 Экономика 
Испания дуьньяда авай 9-лагьай гьукумат я экономикадай. Гьамиша ина ксари хуьруьн кӀвалахар ийизвай. Индустрия ина хказ жез хьана Дуьньядин Кьведлагьай дяве куьтягь хьайила. Франкодин режим, Гитлераз куьмек гайи, ина амукьнавайвили, гьукумат кӀеви хьана амай дуьньядикай. 1950-лагьай йисарин юкьва Испаниядин индустрияди пара пул гуз хьана хуьруьн кӀвалахрилай. 1964-лагьай йиса эгечӀна экрномикадин дегишвилер, абур кьабул авурла халкьдин уьмуьрдин гьал авайлилай пара хъсан хьана. 1960-лагьай йисара Испаниядин экономика Япониядиндилай кьулухъ виридалайни фад къуватлу жедайди хьана.

Машиностроениени металлургия 50 %дал маса гьукуматрин идарайрик гав Испанияда. Импорт 190 млрд евро я, экспорт 135 млрд евро. Пара пул къвезва гьукуматдиз туризмдивай. Месала, 2004-лагьай йиса Испаниядиз 53 млн кас атана, абуру гъана пул 35 млрд евро. Туризмдин чарадик ква 1,5 миллион кас Испанияда. Вири дуьньядиз чида ихьтин ял ядай чкаяр: Барселона, Мадрид, Валенсия, Канарар, Ибица, Балеарар.

 Административ паюн 
Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания — кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я. Дуьньяда авай уьлквейриз авай къанунрин системаяр: Энциклопедиядин справочник. Испания. Баскрин ЧилизниКОММЕРСАНТ.ру — Баски сложили оружие: ETA призвала власти Испании и Франции к переговорам Каталуниядиз ЛЕНТА.ру — Развод по расчету: Новые европейские сепаратисты хотят денег, а не национального самоопределения «гьяркьуь» автономияр ава.

Испаниядин асул административни чилин тек автономиядин жемят (исп. comunidad autónoma, бязи чӀавара абуруз автономиядин вилаят (урус. автономная область) лугьузава).

Алай чӀавуз административни чилин патахъай Испания 50 провинциядиз чара жезва, абур 17 автономиядин жемятдик акатзава.

ГьакӀни Испаниядик Африкада авай 2 автономиядин шегьер (исп.ciudades autónomas) — Сеута, Мелилья ва Испаниядин суверенитет авай чилер акатзава.

 Автономиядин вилаятарни провинцияр 

250px|right|thumb|Испаниядин автономиядин вилаятар250px|thumb|right|Испаниядин провинциярthumb|250px|Испаниядин агьалийрин къалинвал (2008).thumb|250px|Испаниядин мегаполисар.thumb|250px|Испаниядин чӀалар
 №  Пайдах  Регион  Административ юкь  Агьалияр, кас(2011 йис)  Майдан,км²  Провинцияр 1  border|40px  Андалусия()  Севилья  8 424 102  87 268  Альмерия, КадисКордова, ГранадаУэльва, ХаэнМалага, Севилья 2  border|40px  Арагон()  Сарагоса  1 346 293  47 719  СарагосаУэскаТеруэль 3  border|40px  Астурия()  Овьедо  1 081 487  10 604  4  border|40px  Баскдин Уьлкве(баск. Euskadi)  Витория  2 184 606  7 234  АлаваБискайяГипускоа 5  border|40px  Балеар островар(, кат. Illes Balears)  Пальма-де-Мальорка  1 113 114  4 992  6  border|40px  Валенсия()  Валенсия  5 117 190  23 255   Аликанте (Алакан)ВаленсияКастельон 7  border|40px  Галисия(, галис. Galiza)  Сантьяго-де-Компостела  2 795 422  29 574  Ла-КоруньяОренсеПонтеведраЛуго 8  border|40px  Канар островар ()  Лас-Пальмас-де-Гран-Канария,  Санта-Крус-де-Тенерифе  7 447  2 126 769  9  border|40px  Кантабрия()  Сантандер  5 321  593 121  10  border|40px  Кастилия — Ла-Манча()  Толедо  79 463  2 115 334   Альбасете, Сьюдад-РеальКуэнка, ТоледоГвадалахара 11  border|40px  Кастилия-Леон()  Вальядолид  94 223  2 558 463  Авила, БургосЛеон, ПаленсияСаламанка, СеговияСория, ВальядолидСамора 12  border|40px  Каталония(кат. Catalunya)  Барселона  32 114  7 539 618  БарселонаТаррагонаЛьейда, Жирона 13  border|40px  Мадрид()  Мадрид  8 028  6 489 680  Мадрид 14  border|40px  Мурсия()  Мурсия  11 313  1 470 069   Мурсия 15  border|40px  Наварра(баск. Nafarroa)  Памплона  10 391  642 051  Наварра 16  border|40px  Риоха()  Логроньо  5 045  322 955  Риоха 17  border|40px  Эстремадура()  Мерида  41 634  1 109 367  БадахосКасерес

 Шегьерар 
 Чка Шегьер Агьалияр (2005) Агьалияр (2011) Автономдин шериквал1МадридMadrid3 155 359↑ 3 265 038Мадрид2БарселонаBarcelona1 593 075↑ 1 615 448Каталония3ВаленсияValencia796 549↑ 798 033Валенсия4СевильяSevilla704 154↓ 703 021Андалусия5СарагосаZaragoza647 373↑ 674 725Арагон6МалагаMálaga558 287↑ 568 030Андалусия7МурсияMurcia409 810↑ 442 203Мурсия8Пальма-де-МайоркаPalma375 773↑ 405 318Балеар островар9Лас-Пальмас-де-Гран-КанарияLas Palmas de Gran Canaria378 628↑ 383 343Канар островар10БильбаоBilbao353 173↓ 352 700Баскдин Уьлкве

 Агьалияр 
Шегьердин агьалияр — 76 % я. Агьалийрин къалинвал — 79,7 кас/км² я.

Кастилиядин (испан) чӀал вири Испания тирвал официал чӀал я.

Амма са бязи автономиядин вилаятра чпин официал чӀаларни ава, абурун статус кастилиядин чӀалаз барабар я:

 Баскрин Чилени Наваррада — баск чӀал;
 Валенсиядани Балеар островра — каталан чӀал(Валенсияда адаз валенсиядин чӀал лугьузава);
 Галисияда — галисиядин чӀал;
 Каталунияда — каталанни окситан (аран рахунин жуьреда) чӀалар.

71%-дилай пара — католикар, 25 % — атеистар, 2 % — мусурманар, 1 % — иудеяр. АкӀ ятӀани, Испаниядин вири агьалийрикай 67%-ди са жинс авай никягьар официал регистрациядикай фикирдин пад хвена. 2005-лагьай йисан чиле вацралай инихъ уьлкведа са жинс авай никягьар ашкара гьалдиз акъуддай ва са жинс авай жуьтриз аялар хвавиле кьабулдай ихтияр гудай къанун акъатна.

Уьлкведин сергьятрин къеце пата 2,7 млн-дилай пара испанар яшамишзава, гьабурукай 1,7 млн кас Кеферпатан Американи Кьиблепатан Америкадин уьлквейра, РагъакӀидайпатан Европада 1 млн пара кас (асул гьисабдалди Франциядани Германияда).

 ЙисAnuario Estadístico de España  1  500  1000  1300  1500  1800  1900  1932  1959  1977  2009 Агьалийринсан-гьисабмлн кас  6,5  4,5  6  11,3  6,2  11,55  18,6  24,1  29,9  36,2  45,97
 Instituto Nacional de Estadística. .

 Испаниядин агьалийрин сан-гьисабдин динамика Вертикал тир гиг — агьалийрин сан-гьисаб (агъзур кас) къалурзава, горизонтал тир гиг — йисар (Иса пайгъамбар хайидалай кьулухъ). ЦӀарцӀин винелай агьалийрин сан-гьисаб (миллион кас) къалурзавай цифра ала. ЦӀийи чӀавал кьван вири Иберия зуростровдин агьалияр гьисабдик кутазава, 1500 йисалай инихъ — Португалиядин агьалияр квачиз. Виликан цифраяр (цӀийи чӀавал кьван) тахминан тирбур, абуру анжах агьалийрин сан-гьисаб чӀехи хьун ва гъвечӀи хьун къалурзава. XVI ва XVII виш йисарин къалурзавай лишанар — тарихдин документра къалурзавай малуматрин (кутугай макъаладиз килиг ая) юкьван гьалдинбур я. XVIII виш йисан къалурзавай лишанар — vecindario de Campoflorido (садлагьай Испаниядин агьалияр сиягьдиз къачун) малуматрал диб кьазава. 1857 йисалай инихъ ганвай къалурзавай лишанар — Миллетдин статистикадин университетди ганвай малуматар.

 Фауна 
150px|right|thumb|Магърибдин макак150px|thumb|right|Египетдин мангустthumb|150px|Ибериядин кьун
Испаниядин гьайванрин дуьньяди гьяркьуь жуьреба-жуьревал къалурзава. Уьлкве алай мукьан (чкадин) гъиляй (Пиреней зуростровди Атлантик океандинни Аравилин гьуьлуьн ва Африкадинни Европадин арада мукь кьунва) ина яшамишдай мукьарин, биотоприн, климатдин чӀехи жуьреба-жуьревал ава. Испаниядин фауна юкьван-европадинни африкадин жуьрейрикай ибарат я.

Гибралтардин рагал тек сад тир Европада гьакӀ тӀебиидаказ яшамишзавай маймун ава — магот тахьайтӀа магърибдин макак.

Саламанкани Севилья шегьеррин патав авай фермайра корридадин патал яцар хуьзава.

Ина агъадихъ ганвай гьайванрин жуьреяр гьалтзава: цуцӀулар, север, бацӀар, генеттаяр, египетдин мангустар, къуьрер, кротар, тамун кацер, сикӀер, миргер, машахар.

ГьакӀни Испанияда ихьтин некхъвадайбур яшамизава: пиренейрин кьунарни миргер анжах суварра гьалтзава; яру миргел спортунин патахъай гъуьрч ийизава; тамун вакӀар (пара чкайра гьалтзава); косуля; маралар (Эстремадурада (чуьллер) ва Толерода (сувар) яшамишзава); сернаяр (Кантабриядин суварра гьалтзава, Испаниядин рагъэкъечӀдай пата).

Йиртижияр: сев; бацӀ; машах; сикӀ; египетдин мангуст; вивверадин кац; куница; генетта; муьньгъ; ласка, выдра ва мсб.

Саралай ийизвайбур: къуьр; вагьши кроликар; цуцӀул; соня; кьифер; полевкаяр; кӀужур (дикообраз) ва мсб.

Гьашаратар недайбур: кротар; гьакӀан кьуьгъуьр, алжирдин кьуьгъуьр; выхухольдин чкадин жуьре; землеройкадин са шумуд жуьре ва мсб.

Кьаркьулуврин 20-далай пара жуьре яшамищзава.

Рептилийрикай ина агъадихъ галай жуьрер ава: гъуьлягъар (аравилин гьуьлуьн ва испаниядин гадюкаяр); хъалхъас хъиперхамелеонар; пара чурчулар ва мсб..

Гьашаратар: Африкадиз адет тир пепеяр, чӀижер ва мсб.

Испаниядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай зуркъумганра атӀраганарни тарантулар гьалтзава.

Испанияда агъадихъ галай нуькӀерин жуьреяр яшамишзаза: лекь, талгу (чалагъан); къузгъун; лацу гьажилеглег; цавун ранг авай керекул; къаз; кьукь (Европада авай виридайлайни чӀехи нуькӀерикай сад я, Эстремадурадинни Месетедин чуьллера гьалтзава); расу-яру кеклик; чуьлдин верчер, султӀандин верч; патӀ; фламинго; цапля ва мсб..

ГьакӀни Испанияда Торрехон тӀвар алай ядхуьнуьхгандин къерехрал дуьньядин виридалайни чӀехи чӀулав чинеругрин колония ава.

Аравилин гьуьлуьн къерехдив гвай ятара анчоусар, лангустар, лососяр, пахлаханар, тунецар яшамишзава.

ВацӀарни вирер линь, усач, форель ва маса гъетерив бул я.
www.donquijote.org — Native Spanish Animalslistofcountriesoftheworld.com — Animals in Spainspaghettitraveller.com — Animals in Spainallnations.ru — ФАУНА ИСПАНИИ (ЖИВОТНЫЕ) vseprostrany.ru — Животный мир Испании 

Испанияда мажбури тир гьавайдан юкьван маарифдин (6-16 йиса авай агьалияр патал) системади кӀвалахзава. Вири кӀелизавайбурукай гьукуматдин мектебра 70 %, гьукуматдин университетра — 96,5 % чирвилер къачузава.

Уьлкведин виридалайни чӀехи университетар: Мадриддин автономиядин университет, Комплутенсе (Мадридда), Барселонадин юкьванни автономиядин, Сантьяго-де-компостелла, Валенсияда авай Политехникадин университет.

 Шикилар 

 Баянар 

 ЭлячӀунар 

 Jefatura del Estado
 Congreso de los Diputatos
 Web oficial del turismo en España
 Статистика 

*
Категория:Аравилин гьуьлуьн патав авай гьукуматар