Татарар

Татарар (татар. татарлар) — Урусатда ва Кьулан Азиядин уьлквейра уьмуьр ийизвай туьрк халкь я. 2010 йисан малуматриз килигна Урусатда татаррин кьадар 5 миллиондилай виниз тир ва вири агьалидин саки 4 % туькӀуьрзавай. Кьадардиз килигна чеб урусрилай кьулухъ уьлкведа кьведлагьай чкадал ала. Татарстан Республикадин агьалидин 53 % татарар я. Пуд асул группайриз пай жезва: волга-уралдин татарар, сибирдин татарар ва астраханьдин татарар (гагь абурун арадай польша-литвадин татарарни чара ийида). 

Татар чӀал — туьрк чӀаларин кыпчак группадик акатзава ва пуд нугъатриз пай жезва: рагъакӀидай патан (мишар) нугъат, кьулан (казан) нугъат ва рагъэкъэчӀдай патан сибир-татар нугъатар я. 

Диндал гьалтайла татаррин лап чӀехи пай суни-мусурманар я, абурук гьакӀни православар ва атеистар ква.

Кьадар ва чеб авай чилер
350px|мини|справа|2010 йисан малуматрив кьурвал, УФ-дин субъектра татаррин кьадар

Дуьньяда авай татаррин 36 % пай Татарстандал къвезва, амайбур федерациядин муькуь субъектра чкӀанва. Татарстандилай гъейри чеб пара кьадарда авай субъект Башкортостан Республика я. Башкортостанда татарар вири агьалидин саки 25 % туькӀуьрзава. Тататар виридалайни тӀимил авай регион Ингушетия я, ина вирини-вири 151 татар ава. Агъадихъ галай таблицада Урусатдин къанницӀикьуд регионра уьмуьр ийизвай татаррин кьадар къалурнава:

 Регион Общее число татар Процент татарТатарстан2 000 11652,92Башкортостан990 70224,14Челябинск вилаят205 0875,69Ульяновск вилаят168 76612,20Свердловск вилаят168 1433,75Москва166 0831,6Оренбург вилаят165 9677,61Пермдин край136 5974,84Самара вилаят127 9313,95Удмуртия109 2186,96Ханты-Манси АО107 6377,51Тюмень вилаят106 9548,07Пенза вилаят86 8055,97Астрахань вилаят70 5907,02Саратов вилаят57 5772,16Москва вилаят52 8510,8Кемерово вилаят51 0301,76Нижегород вилаят50 6091,44Омск вилаят47 7962,3Мордовия46 2615,21Красноярскдин край44 3821,5Киров вилаят43 4152,89Марий Эл43 3775,96Чувашия36 3792,77Санкт-Петербург35 5530,76Волгоград вилаят28 6411,06Новосибирск вилаят27 8741,04Ямал-Ненец АО27 7345,47Иркутск вилаят26 9661,1Краснодардин край25 5890,5Новосибирск вилаят24 1580,91Ростов вилаят13 9480,33Ставропольдин край11 7950,42Хабаровскдин край7 8360,58

Урусатдилай къецихъ виридалайни пара татарар авай уьлквеяр Узбекистан (211 119 кас) ва Къазахстан (204 229 кас) я. Идалайни гъейри татарри Украина (73 304 кас), Туркмения (62 000 кас), Киргизия (31 491 кас), Азербайжан (25 900 кас), Китай ва муькуь уьлквейра уьмуьр ийизва.

Субэтник группаяр
Татар миллет шумудни са субэтносрикай (тайифайрикай) ибарат я. Абурукай виридалайни чӀехи тайифаяр агъадихъ галайбур я:

Казаньдин татарар (тат. казанлылар) — татаррин кьилин ва виридалайни чӀехи группа я, абур виликан Казань ханвилин чилерал арадал атанвайди малум я. Татар чӀалан кьулан (казаньдин) нугъатдал рахазва.

Мишари-татарар (тат. мишешлер) — Волга вацӀун кьулан пата, Закамьеда ва Приуральеда арадал атанвай татар тайифа я. Абур татар чӀалан рагъакӀидай нугъатдал рахазва. 

Касим-татарар (тат. кечим) — Касим ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифа я. Татар чӀалан кьулан (казаньдин) нугъатдал рахазва. 

Сибирдин татарар (тат. себерлилер) — Сибирдин ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифайрикай сад я. Татар чӀалан рагъэкъэчӀдай нугъатдал рахазва.

Астраханьдин татарар (тат. эстерханлылар) — Астраханьдин ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифа. 

Тептярар (тат. типтер) — XVII виш йисалай малум тир, Башкортостанда уьмуьр ийизвай татаррин тайифа. 

Кряшенар (тат. керешен) — Волгадин ва Уралдин татаррин къене авай этноконфессионал тайифа я. Вири мусурман татаррилай тафаватлу яз, кряшен татарар христианар я. 

Польшадинни-литвадин татарар (липки, белоруссиядин татарар) — Белоруссия, Литва ва Польша уьлквейра уьмуьр ийизвай татарар я. ЧӀехи пай мусурманар, гъвечӀи пай христианар я. Чпин хайи татар чӀал тамамдаказ рикӀелай алуднавайди я. Абурун кьадар тахминан 11 агъзур кас я. 

Пермьдин татарар — Перьмдин крайда арадал атанвай ва бинедилай ана уьмуьр авур татар тайифа я. 

Нагайбакар (тат. нагайбеклер) — Челябинск вилаятдин Нагайбак ва Чебаркуль районра уьмуьр ийизвай татарар я. Татар чӀалал кьулан нугъатдал рахазва. Диндал гьалтайла – православие мезгьебдин христианар я. Урусатдин къанунрив кьурвал нагайбакар кьилдин гъвечӀи халкь тирди гьисабзавайди я.

Тарих
ТӀварцӀикай
«Татар» этноним сифте яз VI – IX виш йисара Байкал вирелай кьиблединни-рагъэкъэчӀдай пата куьчери уьмуьр гьалзавай монгол-тунгус-маньчжур тайифайрин арада арадал атанай. XIII виш йисуз монгол-татарри рагъакӀидай патаз дяведин вигьинар авур девирда «татаррин» тӀвар Европадизни акъатнай. XIII – XIV виш йисарин къене, виликди Къизил Орда уьлкведик квай евразиядин  бязи туьрк халкьариз татарар лугьудай.

Арадал атуникай
Татарар са миллет хьиз VI — XIII виш йисарин къене, туьрк кипчак тайифайрин сад хьунин нетижада арадал атанай. Волгадин Булгария уьлкведин девирда татарар мусурманвилиз элкъвенай ва араб чӀалан алфавит кьабулнай. Гилан татар чӀалан диде тир дегь-татар чӀални кипчак чӀалан бинедаллаз арадал атанвайди малум я. Къизил Орда чкӀайдалай кьулухъ шумудни са татар ханвилер тешкил хьанай, сад садавай къакъатнай гьа ханвилера татар миллетдин субэтносар арадал къвез эгечӀнай, абур къерин казаньдин татарар, сибирьдин татарар, мишари ва мсб. я.

ЧӀал
Татарар — туьрк чӀаларин группадин кыпчак чӀаларин хзандик акатзавай татар чӀалал рахазва. Сибирьдин татаррин нугъатар Поволжьеда ва Приуральеда уьмьур ийизвай татаррин рахуниз мукьва я. Эдебиятдин татар чӀал кьулан (казань) нугъатдал бинеламиш хьанва.

Кхьинар
X виш йисалай 1927 йисал кьван татарри татар чӀалал араб гьарфарин куьмекдалди кхьизвай. 1928 йисалай 1936 йисал кьван «Яниалиф» (цӀийи алфавит) лугьудай латин алфавит кардик квай. 1936 йисалай къедалди татарри кирилл графикадал туькӀуьрнай алфавитдикай менфят къачузва.

Чирвилер
Татарстанда саки вири мектебдин программа ва ктабар татар чӀалаз таржума авуна тарсар гузвайди я. Идалайни гъейри КГАСУ-дин факультетра татар чӀалал чирвилер тухузва. 

Вилик девирда дуьз 1917 йисалди татаррин чирвилер къачудай идараяр — медресеяр тир.

 Эдебият 
 илимдин


  (в пер.)
 Татарская нация: история и современное развитие  Науч. ред. и сост. доктор исторических наук Д. М. Исхаков. Казань: Магариф, 2002.
  (в пер.)
  (оглавление)







 Фәхретдинов Р. Г. Татар халкы һәм Татарстан тарихы. – Казан: Мәгариф, 2001. – 287 с. (Татарский народ и история Татарстана, на татарском языке)

 публицистика
 Баяр А. Тайная история татар
 Валеев Р. С. Татары у себя дома. Казань: Магариф, 2005. 255 с.

 Ишболдин Б. Очерки из истории татар
 Хайруллин Г. Т.  История татар. Алматы: Издательская группа "Казинтерграф", 1998. - 178 с.	
 альбомар
 Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 252

 Баянар 

 ЭлячӀунар 
 Г. Т. Хайруллин. История Татар. Алматы: Издательская группа «Казинтерграф», 1998. — 178 с.




Категория:Туьрк халкьар
Категория:Татарстандин халкьар
Категория:Урусатдин халкьар