Бацбияр

Бацбияр, цова-тушинар, цовар  (бац. бацби, теквилин кьадарда – бацой; гур. ბაცბები, წოვათუშები, гъал. бацой, нох. бей, бацой) — гъвечӀи нах халкь я, Гуржичилин Кахети, Тушети пата умюр тухузвай. 2017 йисуз абур авайтир тахминан 3000 кас. Православар я. Парабур гуржи православ килисадихъ талукь я. 

 ТӀвар 
Гуржи чирдайди Шахвелишвилиди «бацби» этнонимни, бацбийризни чамга-тушинриз лугьузвай нохчи «бацой» гафунинин парралел тухванайтир. Амма ада фикир гузва хьи, нохчийри фаркь ийизва и кьве кӀеретӀдин арада: бацбийриз лугьузва «цӀой-бацой», чамга-тушинризни «туш-бацой». Шахвелишвилиди гьисабзава хьи «бацой» этнонимни, нохчий чӀала Тушетидин тӀвар «Баца» алакъалу я нохчи чӀалан векьерин тӀварунихъ галаз. Яни, Тушети нохчи чӀалал гафба-гаф «Векьерин пад» я. 

 Арадал атун 
Бацбияр атанвай Тушетидиз чеб эвел авай чкадилай, Кавказдин циргъинин мюкю патахъай, амай нах халкьар авай патахъай. Этнограф Н. Г. Волковади лугьузва хьи, бацбияр Гъалгъачилелай акъатнавайбур я. И фикирда ада субут яз гьисабзава лингвистикадин малуматрани, сивин кьисайрай. Ю. Д. Дешериевади лугьузва хьи, бацби чӀал мукьва я гъалгъай  чӀалаз. Бацбийрин чпин кьисайрай бацбияр атанва Тушетидиз Ваби (Ваппи, Фаппи) чкадай. Волковади гьисабзава хьи и чка -Гъалгъайчилел алай Армхи вацӀал алай Эрзи хюрюн патарихъ ава, гьина къе гъалгъай Ваппий (Фяппий) жемятди уьмюр гьалзава. Тушинринни, Земо-Алванидин патав гвай Джокола хюряй тир нохчийрин кьисайралди, бацбияр атанва Тушетидиз Галга уьлкведай. ГьакӀани, бацби чӀала амукьна бязи нохчи-гъалгъай чӀал пай жедалди, умуми нах чӀала авай кьетӀенвилер. 
Кьисайра кьве себеб ава, вучиз бацбияр Вабидай хъфенватӀа - мусурман хьуникай кичӀела, тахьайтӀа чил бес тахьана. Волковади кхьизвайвал, датировка четин я. Амма ада гьисабзава хьи, Тушетияда бацбияр фадлай ава. 

 ЧӀал 
Рахазва абур нах-дагъустан чӀаларин хизандин, нах хелик талукь тир бацби чӀалал. Фадлай гуржи чӀал чизва. Амма, бацби чӀал квахьзава, ва бацбийриз чпиз кӀанзавач ам хюз - абура гьисабзава хьи, бацби чӀал абура хвейтӀа, абур гуржи жедач. ГьакӀ хьайила, чӀал хюникдиз акси акъвазва абур. 

 Культура 

 Уьмюр тухузвай чкаяр, кьадар