Плазма

Плазма ( чӀалай «раснавай», «кӀалубдиз тунвай») — са кьадар ва я тамамдаказ ионизация хьанвай, нейтрал атомрикайни (ва я молекулрикай) заряд квай кӀусарикай (ионрикайни электронрикай) туькӀуьр хьанвай газ. Плазмадин лап чӀехи метлеб авай кьетӀенвилерикай адан квазинейтралвал я, имни акӀ лагьай чӀал я хьи, ам туькӀуьрзавай заряд квай нулдикай виниз ва агъуз тир кӀусарин къенен кьадардин къалинвилер саки чеб-чпиз барабар жезва. Плазмадиз гагь-гагь веществодин кьудлагьай (газдикай, жимивидикай кӀевидикай къулухъ) агрегат гьални лугьуда.

 Плазмадин формаяр 
Алай чӀаван чирвилериз килигна, каинатдин веществодин виридалайни гзаф паюнин фазадин гьал (массадиз килигна саки 99,9 %) плазма я/

 Плазмадин виридалайни жуьрединбур формаяр ТӀебии тушир рекьелди туькӀуьрнавай плазма
 люминесцент лампарин (ва гьакӀни Компакт люминесцент лампарин) ва неон ламприн къене авай вещество
 Плазмадин ракетдин юзурдайди
 Озондин генератордин газоразряддин таж
 Идара жедай термохвехуьнин синтез къекъуьна чирунар
 Дугадин лампадин ва дугадин сваркадин къене авай Электрик дуга
 Плазмадин лампа (шикилдиз килига)
 Тесладин трансформатордикай дугадин разряд
 Лазердин чкӀурунин куьмекдалди веществодаз таъсир авун
 Хвехуьнин хъитхъиндин экв гудай сфера Ччилин тӀебиатдин плазма
 ЦӀайлапан
 Пак тир Эльмдин цӀаяр
 Ионосфера
 Кеферпатан нур гун
 Са бязицӀаюн мецер«Plasma and Flames — The Burning Question», from the Coalition for Plasma Science, retrieved 8 November 2012A. von Engel and J.R. Cozens, «Flame Plasma» in Advances in electronics and electron physics, by L. L. Marton, Academic Press, 1976, ISBN 0120145200, 9780120145201, pp. 99 (агъа ифин авай плазма) Космосдин ва астрофизикадин плазма
 Рагъ ва муькуь гъетер (термохвехуьнин реакцийрин гьисабдалди авайбур)
 Ракъинин гар
 Космосдин генгвал (планетайрин, гетеринни галактикайрин арада авай генгвал)
 Гъетеринарадин цифеди кьунвайвилер

 Плазмадин базадин характеристикаяр 

Вири чӀехивилер Гауссдин СГС текра ганвайди я, амма ифин (температура) — eV ва ионрин масса — протондин массадин текда ганвайди я ; Z — заряддин число; k — Больцмандин константа; К — лепедин яргъивал; γ — адиабатик индекс; ln Λ — Кулондин логарифм.

 Геренвилер (частоты) 
 Электрондин Лармордин геренвал, магнитдин чуьлдиз перпендикуляр тир кьулувиле электрондин элкъвей цӀарцӀин юзундин пӀипӀдин геренвал:

 Иондин Лармордин геренвал, магнитдин чуьлдиз перпендикуляр тир кьулувиле иондин элкъвей цӀарцӀин юзундин пӀипӀдин геренвал:

 плазмадин геренвал (плазмадин галтад хьунарин (колебания) геренвал):

 иондин плазмадин геренвал:

 электронрин галукьунрин геренвал:

 ионрин галукьунрин геренвал


 Яргъивилер 
Ччилин ччина авай плазмадин мисал. 
ЦӀайлапанди 30 000 ампер ва 100 миллион кьван вольт чкӀурзава, ва эквt, радиолепеяр, X-хилер а гьакӀни гамма-хилер гадарзаваSee Flashes in the Sky: Earth’s Gamma-Ray Bursts Triggered by Lightning. Цайлапанда авай ифин ~28 000 Кельвин кьван агакьзава ва электрондин къалинвилер 1024 m−3-далай гзаф хьун мумкин я.
 Электрондин лепедин Де-Бройлдин яргъивал волны, квантдин механикада электрондин лепедин яргъивал:

 классик дуьшуьшда мукьва хьунин минимал яргъавал, квантдинни-механик эффектар гьисабдиз къачун тавуна, кӀусарин ифиндив кьадай сифте кьилин зарбвилел, сад-садахъ галукьунин нетижада кьве заряд квай кӀус мукьва хьун мумкинвал гудай минимал яргъавал:

  электрондин гиромагнитдин радиус, магнитдин чуьлдиз перпендикуляр тир кьулавиле электрондин элкъвей цӀарцӀин юзунин радиус:

  иондин гиромагнитдин радиус , магнитдин чуьлдиз перпендикуляр тир кьулавиле иондин элкъвей цӀарцӀин юзунин радиус:

 плазмадин скин-къатунин кьадар , электромагнитдин чуьллерин плазмадин къенез гьатунин мумкинвал гудай яргъавал:

 Дебайдин радиус (Дебайдин яргъивал), электронрин цӀийи кьилелай пай хъувунин кьумекдалди электрик чуьллер экранироват жедай яргъавал :


 Зарбвилер (скорости) 
 электрондин чимивилин зарбвал , Максвеллдин пай хъувунин электронрин зарбвилиз къимет гудай формула. Юкьван зарбвал, виридалайни мумкинвал авай тир зарбвал ва юкьванквадратик зарбвал а формуладикай анжах текдин дережадин множителдихъ тавафат жезва:

 иондин чимивилин зарбвал, Максвеллдин пай хъувунин ионрин зарбвилиз къимет гудай формула:

 иондин ванцин зарбвал, яргъивилихъди авай иондинни-ванерин лепейрин зарбвал:

 Альфвендин зарбвал, Альфвендин лепейрин зарбвал:


 Кьадаравачир чӀехивилер 
 электрондинни протондин массайрин гекъигундикай квадратдин пун:

 Дебайдин сферада кӀусарин число:

 Альфвендин зарбвилин эквуьн зарбвилиз гекъигун

 Электрондин плазмадинни лармордин геренвилерин гекъигун

 Иондин плазмадинни лармордин геренвилерин гекъигун

 Чимивилиндинни магнитдин энергийрин гекъигун

 магнитдин энергиядин иондин секинвилин энергиядиз гекъигун


 Масабдур 
 Диффузиядин Бомдин коэффициент

 Спитцердин гьяркьуьвилихъди авай аксивал


+ Плазмадин параметрайрин диапазон: чӀехивилин дережа (ЧӀД))КьетӀенвалЧчилин плазмаярКосмосдин плазмаярSizeметраяр10−6 m (лаборатояридин плазма) — 102 m (цӀайлапан) (~8 ЧӀД)10−6 m (космик гимидин хъуьруьш) — 1025 m (галактикайринарадин цифеди кьунвайвал) (~31 ЧӀД)Уьмуьрсекундар10−12 с (лазерди арадиз гъанвай плазма) — 107 с (флюорецентдин эквер) (~19 ЧӀД)101 с (ракъинин ялавар) — 1017 с (галактикайринарадин плазма) (~16 ЧӀД)Къалинвал кубдин метрдинкӀусар107 м−3 — 1032 м−3 (инерцион кьунвай плазма)1 м−3 (галактикайринарадин арачи) — 1030 м−3 (гъетрен хвех)ИфинКелвиндин дережаяр~0 K (кристаллдин нейтралтушир плазмакилиг The Nonneutral Plasma Group  at the University of California, San Diego) — 108 K (магнитдин синтездин плазма)102 K (поляр нур гун) — 107 K (ракъинин хвех)Матнитдин чуьллерТеслаяр10−4 T (лабораториядин плазма) — 103 T (импулсдин къуватдин плазаa)10−12 T (галактикайринарадин арачи) — 1011 T (нейтрон хьтин гъетер)

 Алай чӀаван къекъуьна чирунар 
 Плазмадин теория
 Плазмадин мягькемвилин проблема
 Плазмадин лепейрихъни кӀунчӀрихъ сада-садахъ галаз алакъалу яз кар авун
 диффузия, тухун ва плазмада жезвай маса кинетик вакъиаяр
 Адиабатик инвариантар
 Дебайдин къатар
 Кулондин галукьунар
 разрядрн жуьреяр
 кутӀунзавай разряд
 цӀелхемдин разряд
 таждин разряд
 дугадин разряд
 магнитогидродинамика
 ТӀебиатда плазма
 Ччилин ионосфера
 Комосда плазма, мисал яз Ччилин плазмосфера (магнитосферадн къенен пад)
 Плазмадин чешмеяр
 Плазмадин диагностика
 Томсондин чукӀурун
 Ленгмюрдин зондар
 Спектроскопия
 Интерферометрия
 Ионосфер ифирун
 Плазма кардик кутун
 МГД генератор
 магнетрон
 плазмадин антенна
 Спектроскопик методра пробайрин атомизация ва ионизация патал плазма
 Термохвехуьнин синтез
 Магнитдин желейра кьуна акъвазрун — токамак, стелларатор, элкъвена хкведай пинч, пробкотрон
 Инерцион термохвухуьнин синтез
 Заряд квай кӀусарин ийгинвал кутадайбур
 Кильватер ийгинвал
 Индустриядин плазмаяр
 плазмохимия
 плазадин расун
 плазмадин дисплеяр

 Эдебият 



 Баянар 

 ЭлячӀунар 





Категория:Физика