ЦӀар (гьарф)

«цӀар» (Ӏ Ӏ) (Урус. Палочка) — кирилл кхьинарал тир къавкъаз чӀаларин символ.

И симвулдиз чӀехи ва гъвечӀи джуьре авач, юникодда ава, амма абурун арада аквадай фаркь авач.

 Гьарфарганaра 
Лезги гьарфарганда ам тек гьарф хьиз жезвач (анджах нугъатра авай «айн» ван къулурдайвал гегь-гегь, меселе нян — няӀан. Амма икӀ кхьин къайда туш). Лезги гьарфарганда ам жезва абруптив ванар къалурзай диграфарин къене. Ихьтин диграф вад ава: кӀ, пӀ, тӀ, цӀ, чӀ. Мисалар: 
 .ТӀуб [t'ub], ПӀуз [p'uz], 
  цӀийи [/t͡sʼ/iji]

Нухчини гъалгъай чӀалара и гьарфуни къалурзава абруптиварикай гъери фарингал фрикатив «айн» ванни. Меселе: Ӏа̇ьхар [ʕæːχʌr] / Ӏа̇хар [ʕʌːχʌr] — кӀел (хипрен шараг)

ГьакӀани диграфаринни пудграфарин къене и гьарфуни къалурзава фарингал эмфатик ачух тушир ванар. Мисалар:
 .Бӏа̇р [bˤʌːr] — шумягъ
 .Джӏов [ʤˤow] — кутӀа

Адыгъ гьарфарганда и гьарф 58 я. Ада къалурзава «туьтуьнин галкӀ». Меселе рагъекъечӀдай патан адыгъ нугъатдин елъэӏуащ [jaɬaˈʔʷaːɕ] (ада хабар кьуна адакай) гафуна хьиз. 

Амай къавкъаздин чӀалара и символ жезва анджах диграфарин къене, ва къалурзава ада абруптив ванар (тӀ, пӀ, чӀ хьтин). 

 Тарих 
1930-й йисара и гьарф фикир авунай къавкъаз чӀаларин кьетӀен ванар патал. Адан чкадал пара чӀав кхьинардай машинкайрал римдин «I» рекьем кхьизвай. Урус гьарфарганда и симвулдал ухшарди ава «Ы» гьарфуна. 

 Праблем 
21-й виш йисуз пара инсанари телефунарални кампютерарал кхьидайла «цӀар» кхьин тавуна, адан чкадал ам хьтин муькуь символар кхьизва: 1, I(i), l(L), | (тик цӀар). Амма абур ухшар ятӀани абурун код сад туш. Идакай чӀехи акахьун жезва тарджумадин праграммайрикай, чӀалан корпусара. Меселе: Википедиядин макъалайра дуьз «Ӏ» гьарф кхьи жезва. Гьавиляй гуглда адан чкадал 1 ва я муькуь адаз ухшар лишан эцигайтӀа тӀимил шанс ава хьи гуглдиз дуьз макъала джагъида. Пара чӀав гьакӀ жезва гьавиляй хьи, инсанариз чизвач хьи и гьарф жезва акъудиз клавиатурайрал, ва я абуруз гугьул я им ийиз. 

 Юникод 

Юникодда «цӀарцӀин» код — U+04C0 я. 

 ЭлячӀунар 
https://www.lezgichal.ru/node/2333

Категория:Лезги гьарфалаг
Категория:Кирилл гьарфар