Хъачмаз район

Хъачмаз район — Азербайжанда авай муниципалитетдин район.

Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Хъачмаз шегьер я. Хъачмаз шегьердилай кьулухъ кьведлагьай чӀехи шегьер — Худат я.

 География 
Район Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 140 км яргъал чка кьунвайди я. Хъачмаз район кефер патай Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъакӀидай патай КцӀар ва Къуба районрихъ галаз кьибле патайни Шабран (виликан Девечи) райондихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патай район Каспи гьуьлуьхъ галаз сергьятарзава, цин кьерин зулун яргъивал — 70 км я.

Райондин чилерин гзафни-гзаф пай тамари кьунвайвиляй ва гьуьлуьн кьерел алайвиляй, Хъачмаз Азербайжандин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай туризмдин зонайрикай сад я. Яргъариз тӀвар чкӀанвай туризмдин лезги хуьр Набран гьа и райондин кефер пата ала.

 Тарих 
Район 1930 йисуз арадал гъанвай. 1959 йисуз райондик терг авунвай Худат район кутунвай. 1963 йисуз Хъачмаз район терг авунвай, ва адан чилер КцӀар ва Къуба районрин чилерик кутунвай. 1965 йисуз район мад гуьнгуьна хутунай. 2010 йисуз, халкьдин наразивилер ва и кардин аксина кьиле тухвай митингар гьисаба къачун тавуна, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондиз талукь тир кьве лезги Храхуба ва Урьянуба хуьрер 600 кас агьалияр галаз, ягь авачирвилелди Хъачмаз райондиз вуганвайМИД РФ: Граница между Россией и Азербайджаном определена как по дну Каспийского моря, так и по суше . Идалайни гъейри, Кьулан вацӀун ятарин 50 % Азербайжандин ихтиярдик ква.

 Агьалияр 
Хъачмаз, Азербайжандин виридалайни гзафмиллетрин район я. Ина 25-лай пара миллетар ава, абурун чӀехи пай лезги халкьарин миллетрин группадик акатзавай: лезгияр, будугъар, къирицӀар, ергуьжар, жекар, хинелугъар я. Лезгияр, асул гьисабдалди, райондин кеферпатан хуьрера ва Худат шегьердин кьибледихъ галай хуьрера уьмуьр гьалзавайди я. Лезгийрин виридалайни чӀехи хуьрер Ялама ва Мукьтадир посёлокар я. Районда авай лезгийрин саки зур пай азербайжанарихъ галаз ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвайди я, лезги чӀал анжах лап кьуьзуь несилриз чизва. Гьатта, са бязи лезгийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. КӀвалера цӀапдал рахазвайди я. Ихьтин хуьрерик Нежефхуьр, Ругудлагьай отделение, Сейидли, Мукьтадир посёлокдин Велемирни Совхоз куьчеяр, Хурай ва маса хуьрер я. Акахьай агьалияр авай хуьрера вири цӀапдал рахазва. азербайжанарихъ галаз ассимиляциядилай гъейри, лезгияр урусрихъ галазни акахьна терг хьанвайди я. Урус лезгияр авай хуьрер ибур — Набранни Мукьтадир посёлокар я. Ина лезги агьалийрин гзафни гзаф пай кӀвалерани куьчеда урус чӀалакай менфят къачузва. Аялривай лезги чӀалал рахаз жезвач, и хуьрера гьатта кьуьзуьбурни итимар сад садахъ галаз урусдал рахазва. Идан себеб, вилик хуьруьн агьалийрин чӀехи пай урусар тирди я. Эхиримжи ийсара, азербайжанари тухузвай туркизациядин политикадин куьмекдалди, и кьве хуьре урус чӀалал рахазвай лезгийрин контингент цӀап чӀалаз элячӀзавайди акваз жеда. Набрандинни Мукьтадир хуьрерин мектебра цӀап ва урус секторар кардик ква, адет тирвал лезгияр урус, муькуь халкьарни цӀап секторра тарсар къачузва. Лезги хуьрерин мектебра лезги чӀалан тарсариз са кьве сят чара авунвайтӀани, лезги чӀалан муаллимарни ктабар авачирвиляй тарсар саки тухузвайди туш.

Районда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀехи пай, са чӀавуз Дагъустандин Докъузпарани Ахцегь райондин хуьрерай чпин хуьрер туна иниз куьч хьанвайбур я. Дяве чӀавуз кӀевера гьатай сувавияр фан кӀусан гуьгъуьна суварилай арандиз массайралди куьч жезвай.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

Йис 1939 1959 1970 1979 1999 2009 2011 2020Агьалияр,  агъзур. кас 53 549 ↘42 678 ↗94 829 ↗105 286 ↗144 332 ↗159 245 ↗162 100 ↗179 800

Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрал гьалтайла Хъачмаз райондин миллетрин состав.
Халкь<center>1939 йисХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1939 г.)<center>1959 йисХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1959 г.)<center>1970 йисХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1970 г.)<center>1979 йисХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1979 г.)<center>1999 йисХАЧМАССКИЙ РАЙОН (1999 г.)<center>2009 йис Векилрин кьадар Пай% Векилрин кьадар Пай% Векилрин кьадар Пай% Векилрин кьадар Пай% Векилрин кьадар Пай% Векилрин кьадар Пай%Азербайжанар19 76936,9 %↗25 95260,8 %↗61 59765,0 %↗75 35171,6 %↗99 67169,1 %↗115 811—Лезгияр8 48715,8 %↘2 8776,7 %↗18 23519,2 %↗19 55618,6 %↗26 24818,2 %↘24 688—Татар——410,1 %↘160,1 %↗320,1 %↗8 8530,6 %↗9 108—Туьрквер —  — —  — —  — —  —4 9763,4 %↘4 165—КъирицӀар —  — —  — —  — —  — —  —3 540—Урусар19 05035,6 %↘11 08726,0 %↘10 61811,2 %↗6 1235,8 %↘1 4261,0 %↘643—Куьрдер2120,4 %↘50,1 %↗7080,7 %↘4850,5 %↗6070,4 %↗6030,4 %Татарар —  — —  —3570,4 %↗4220,4 %↘2210,2 %↘1310,1 %Чувудар4390,8 %↘4010,9 %↘9361,0 %↗7240,7 %↗2950,2 %↗900,1 %Хинелугъар —  — —  — —  — —  — —  —36 —Талышар250,1 % —  — —  — —  —↗310,1 %↗360,1 %Украинар1 0510,2 % —  — —  — —  — —  —↘280,1 %Эрменияр4700,9 %↗7621,8 %↗8680,9 %↗9070,9 %↗100,1 % —  —Гуржияр990,2 %290,1 %↗760,1 %↘310,1 % —  — —  —Немецар1550,3 % —  — —  — —  — —  — —  —Аварар30,1 % —  —↗140,1 %↗160,1 % —  — —  —Муькуьбур2 5154,7 % —  — —  — —  — —  —↘366—

 Баянар 

 ЭлячӀунар 

Категория:Хъачмаз район
Категория:Лезги районар