Будугъ чӀал

Будугъ чӀал — будугъ халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чӀал хьиз Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я, асул гьисабдалди Будугъ, Далыкъая, ПӀирусти, Ялаванж ва маса хуьрера. Будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 агъзур кас тир (1990 йис).

ЧӀалаз нугъатар авач, адаз виридалайни мукьва чӀал къирицӀ чӀал я.

Дуьньядин терг жезвай чӀаларин сиягьдик ква Published in: Encyclopedia of the world’s endangered languages. Edited by Christopher Moseley. London & New York: Routledge, 2007. 211–280.The sociolinguistic situation of the Budukh in Azerbaijan.

Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
«Этнолог» журналдин 1990 йисан малуматрив кьурвал, будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар 1000 кас тир  Ethnologue entry for Budukh.

Будугъ чӀал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин тахминан 12 хуьре гегьенш я, ибур: Будугъ, Къарадагъ Будугъ, Будугълу, Агъязи Будугъ (Азизуба), Будугълу, Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, Къаракъыз хъишлах, Гуьне Будугъ (Къарабулах), Далыкъая, ПӀирусти, Ялаванж хуьрер я.

ЧӀалан гьалар
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада будугъ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква. Мектебра будугъ чӀалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чӀал» тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава.

Винихъай тӀварар кьунвай хуьрерин гзафбуруна будугъ эгьлияр хайи чӀал квадарна азербайжан чӀалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, къирицӀрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чӀал — азербайжан чӀал я.

Лингвистикадин характеристика
Будугъ чӀала 9 (10) ахъа тир ва 34 (37) ахъа тушир ванерин фонемаяр ава. ЧӀалаз кьуд жинсинин грамматикадин система хас я, ибур: итим, паб, гьайван ва чан авачир затӀ я. Гзафвилин кьадар -ри паюни къалурзава. Ругуд кьилин падежар ава, абурук комитатив ва посессив кваз. Маса чешмейрив кьурвал и ругуд падежрилай гъейри, будугъ чӀала чка къалурзавай мад 4 - 6 падежар ава.

 Алфавит 
Кхьинра будугъри азербайжан чӀалакай менфят къачузвайди я.

 А а Аь аь Б б В в Г г Гх гх ГӀ гӀ Д д Е е Ә ә Ж ж З з И и Й й К к Кх кх Къ къ КӀ кӀ Л л М м Н н О о Оь оь П п ПӀ пӀ Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Уь уь Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Ъ ъ Ы ы Э э Ӏь Ӏь

 Литература 
 Грамматикадин очеркар 
 Дешериев Ю. Д.  Будухский язык // Языки народов СССР. Т. 4. М., 1967.
 Alekseev M. Budukh // Indigenous languages of the Caucasus. V. 4, P. 2. Delmar; N.Y., 1994.
 Шейхов Э. М. Будухский язык // Языки мира: Кавказские языки. М., 1999.
 Талибов Б. Б. Будухский язык. М.: Academia, 2007. — 324 с. ISBN 978-5-87444-266-8

 ЧӀалан гьалар 
 Clifton J. et al. The sociolinguistic situation of the Budukh in Azerbaijan // Studies in languages of Azerbaijan. SIL International, 2002. Vol. 1.

 Гафарганар 
 Мейланова У. А. Будухско-русский словарь. М., 1984.

 Баянар 

 ЭлячӀунар 
 Будухский язык на Ethnologue
 John M. Clifton, Gabriela Deckinga, Laura Lucht, Janfer Mak, and Calvin Tiessen. The Sociolinguistic Situation of the Budukh in Azerbaijan. SIL International, 2005

Категория:Алфавитдиз килигна чӀалар
Категория:Азербайжандин чӀалар
Категория:Нах-дагъустан чӀалар
Категория:Лезги чӀалар
Категория:Будугъ чӀал