Ставрополдин край

Ставрополдин край, гьакӀни Ставрополие () — Урусатдин Федерациядин субъект, Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдик акатзава.

Кьилин шегьер — Ставрополь я.

 География 
Ставрополдин край ЧӀехи Къавкъаздин кеферпатан хушал ва Виликпатан Къавкъаздин юкьван пата ала.

Краснодардин край, Ростов вилаят, Калмыкия, Дагъустан, Чечня, Кеферпатан Осетия, Къарачай-Черкесия ва Къабарда-Балкъар Республика хьтин субъектрихъ галаз са сергьятра ава.

 Ятар 
Крайда авай чӀехи вацӀар: Кубань, Кума, Малка, Подкумок, Золка, Калаус, Егорлык, Большой Зеленчук, Кура, Маныч ва мсб. Вирер: Тамбукан вир (дарман-кьарадин вир я), Маныч-Гудило вир, Цаган-Хак вир, Сенгилеев цин гьамбархана, Кравцово вир ва мсб.

 Тарих 
1936 йисан 15 декабрьдиз Кеферпатан-Къавкъаздин крайдин къеняй Дагъустандин АССР, Къабарда-Балкъар АССР, Кеферпатан Осетиядин АССР, Чечен-Ингуш АССР акъудайдалай кьулухъ адан сергьятар къенин Ставрополь крайдин сергьятриз мукьва хьанай ва кьилин шегьер Ворошиловскдиз тухванай. 1937 йисуз Серго Орджоникидзедин гьуьрметдай крайдин тӀвар Орджоникидзедиз дегишарнай.

1938 йисуз крайдиз Дагъустандин АССР-дин вад кеферпатан районар вуганай (Ачикулак, Къаранугъай, Къаясу, Кизляр ва Шелковской районар). И районрикай Кеферпатан-Къавкъаздин крайда Кизлярдин автономиядин округ арадал гъанай, адан кьилин шегьер Кизляр тир.

1943 йисан 12 январьдиз СССР-дин Вини Кьилин Советдин Президиумдин къарардалди крайдин кьилин шегьер тир Ворошиловскдин тӀвар Ставрополдиз дегишарнай, крайдин Орджоникидзе тӀварни Ставрополдин крайдиз дегишарнай.

1943 йисан 27 декабрьдиз терг авунвай Калмыкиядин АССР-дин Приютненский район Ставрополдин крайдиз вуганай.

1944 йисан мартдиз Чечен-Ингуш АССР терг авурдалай кьулухъ Грозныйдин вилаят арадал гъанай ва адан составдик терг авур Кизляр округдин вири районар кутунай.

1952 йисан январь вацра Ставрополь крайдиз Астрахань вилаятдин Степновский район вуганай ва адан тӀвар Степной райондиз дегишарнай.

1955 йисан мартдиз СССР-дин Вини Кьилин Советдин Президиумдин къарардалди Ставрополь крайдик Гуржистандин ССР-дин Клухор район кутунай.

1957 йисуз Ставрополь крайдин къене Калмыкиядин Автономиядин вилаят ва Къарачай-Черкесиядин АВ арадал гъанай. Калмыкиядин АВ-дин составдик Степной ва Черноземельский районар кутунай, Къарачай-Черкесиядин АВ-дикни Зеленчук, Къарачай ва Усть-Джегутай районар кутунай.

1958 йисан июль вацра Калмыкиядин АВ Калмыкиядин АССР-диз дегишарнай ва Ставрополдин крайдин къеняй акъуднай.

1991 йисан 3 июльдиз Ставрополдин крайдин составдикай Къарачай-Черкесиядин АВ акъатнай ва Къарачай-Черкесиядин ССР-диз элкъвенай.

 Агьалияр 
Росстатди гайи малуматриз килигна 2016 йисуз Ставрополдин крайдин агьалидин кьадар — 2 801 597 кас тир. Са квадратдин километрдиз къвезвай агьалидин кьадар (агьалидин чуькьуьнвал) — 42,35 кас/км² я (2016 йис). Агьалидин 58,25 % шегьервияр я (2016 йис).

1995 йисалай 2012 йисалди субъектдин агьалидин кьадар йисандавай тӀимил жезвай, амма 2012 йисуз садлагьай сеферда агьалияр гзаф хьунин коэффициент 0,5-дав агакьнай.

 Миллетар 
Ставрополдин крайдин агьалидин чӀехи пай урусри тешкилзава. ГьакӀни ина эрменийрин, даргийрин, украинрин ва грекрин чӀехи жемиятар ава. Сувун районра къарачайри ва абазинри уьмуьр ийизва.

Миллет 2002 йисуз кьадар 2010 йисуз кьадарИнформационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 годаВсероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.:
см.Урусар 2 231 759 2 232 153Эрменияр 149 249  161 324Даргияр 40 218  49 302Грекар 34 078  33 573Цыганар 19 094  30 879Украинар 45 892  30 373Нугъаяр 20 680  22 006Кьажарар 15 069  17 800Къарачаяр 15 146  15 598Туркменар 13 937  15 048Чеченар 13 208  11 980Татарар 12 988  11 795Туьрквер 7 484  10 419Аварар 7 167  9 009Къабардаяр 6 619  7 993Осетинар 7 772  7 988Лезгияр 6 558  7 900Гуржияр 8 764  7 526Белорусар 11 343  7 104Табасаранар 5 477  6 951Кореяр 7 095  6 759Къумукьар 5 744  5 639Немецар 8 047  5 288Абазинар 3 300  3 646Езидар 2 417  3 348Яхулар 2 561  2 644Узбекар 1 210  2 615Черкесар 2 097 2 326Чувудар 2 925  2 320Ингушар 1 751 2 227Къазахар 1 779 1 861Курдар 1 259 1 790Молдаванар 2 112 1 758Агъулар 1 476 1 715Рутулар 937 1 339Мордва 1 946  1 250Чувашар 1 404  1 081 Миллет къалур тавунайбур 11  26 855

 Администрациядин паюнар 
Крайдик 26 районар, 19 шегьерар ва 7 курортдин посёлокар акатзава.

Районар:

 Александровский район
 Андроповский район
 Апанасенковский район
 Арзгирский район
 Благодарненский район
 Будённовский район
 Георгиевский район
 Грачёвский район
 Изобильненский район
 Ипатовский район
 Кировский район
 Кочубеевский район
 Красногвардейский район
 Курский район
 Левокумский район
 Минераловодский район
 Нефтекумский район
 Новоалександровский район
 Новоселицкий район
 Петровский район
 Предгорный район
 Советский район
 Степновский район
 Труновский район
 Туркменский район
 Шпаковский район

Шегьерар:

 № Шегьерар Агьалияр 1 Ставрополь  429 571 2 Пятигорск  145 448 3 Кисловодск  129 993 4 Невинномысск  117 891 5 Ессентуки  105 881 6 Михайловск  85 387 7 Мин Воды  75 620 8 Георгиевск  69 944 9 Будённовск  62 964 10 Изобильный  38 409

 Вини дережадин чирвилерин идараяр 
 Кеферпатан-Къавкъаздин федерал университет
 Пятигорскдин гьукуматдин университет
 Невинномысскдин экономикадин, идара авунин ва ихтияррин институт
 Ставрополдин гьукуматдин аграрвилин университет
 Ставрополдин гьукуматдин медицинадин университет
 Ставрополдин идара авунин университет
 Къавкъаздин халкьарин дуствилин институт
 Ставрополдин коммерциядин социал институт
 Пятигорскдин медицинадинни-фармацевтикадин институт

 Курортар 
Къавкъаздин Минерал Ятар — Урусатдин Федерацияда виридалайни чӀехи курортдин регионрикай сад я. Ина авай дарман-ятарин ва кьарадин кьадардиз ва жуьреба-жуьревилиз килигна и региондиз вири Евразияда тай авач.

Нарзан цин сагъардай къуват чкадин миллетриз дегь чӀаварилай чир я. Черкес чӀалан Нарт-санэ гафуникай арадал атанвай Нарзан гафуни кьегьалрин яд мана гузва.

Курорт-шегьеррин ва сагъардай санаторийрин кьадардиз килигна Ставрополдин край Урусадин кӀвенкӀведавай субъектрикай сад я.

 Баянар 

 ЭлячӀунар 


Категория:Урусатдин Федерациядин субъектар