Чечен чӀал

Чечен чӀал (нохчийн мотт, noxçiyn mott) — чеченарин хайи чӀал. Асул гьисабдалди Чечня, Дагъустан, Ингушетия Республикайра ва Гуржистандин Ахмета районда чкӀанва. 

2010 йисан малуматриз килигна, Урусатдин Федерацияда чечен чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 354 705 кас тир. Гегьенш хьуниз килигна Урусатда 5-й чкадал ала (урус, ингилис, татар, немец чӀаларилай кьулухъ). 

Чечня Республикадин гьукуматдин ва Дагъустан Республикадин эдебиятдин чӀал я. 

Чечен чӀалал газетар, журналар акъатзава, ТВ гунугар гузава. Дагъустанда «Нийсо-Дагестан» газет, Чечняда «Даймохк» (Хайи диге) газет, радиогазета «Чечня Свободная», эдебиятдинни-харусенятдин «Орга» ва «Вайнах» журналар.

Чечен чӀалаз виридалайни мукьва тир чӀал — ингуш чӀал я. Абуру са-сад гъавурда акьазва.

Нугъатар
Чечен чӀал агъадихъ галай нугъатрикай ибарат я: 

 арандин нугъат — им чечен чӀалан кьилин нугъат я, адан бинедал эдебиятдин чечен чӀал туькӀуьр хьанва. 

 акки нугъат — Дагъустандин кеферпатан районра чкӀанва. 
 чеберло нугъат
 мелхи нугъат 
 итумкали нугъат
 галанчӀож нугъат — им ингуш чӀални чечен чӀал акахьнавай нугъат я. 
 кисти нугъат

Гьар са нугъат чара-чара рахунризни пай хьанва, абурун арада чӀехи тафават авач. 

Сад-садавай виридалайни къакъатнавайбур эдеби чӀални акки нугъат, чеберло нугъат ва кисти нугъат я. Кисти нугъатдал Гуржистанда авай чеченрин гъвечӀи милли тайифа тир — кистияр рахазва. Шумудни са виш йис я и нугъат гуржи чӀалан къати таъсирдик ква, гьавиляй адак пара кьадарда гуржи гафар гьатнава.

Кхьинар

мини|Цоци хуьре латин гьарфарал куьчедин тӀвар кхьенай табличка. ЧРИ. 1992 йис.
1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькӀуьрай ажам алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни кириллицадал элячӀнай. 1990 йисуз Ичкерия малумарнай девирда чечен-ингуш чӀаларин кхьинар латин алфавидиз элкъуьрдай алахъунар авунай. Европада Ичкериядин пад кьазвай чеченар къени кардик кутазва латин гьарфарган.

ГьакӀани, юкьван виш йисара са тӀимил гуржи гьарфаралди кхьенай чеченар. Са шумуд чечен хуьрера археологриз жагъанвай гуржи гьарфарал чечен чӀалал кхьенай гафарни тӀварар. 

Чечен чӀалан кирил алфавит:

А аАь аьБ бВ вГ гГӀ гӀД дЕ еЁ ёЖ жЗ зИ иЙ йК кКх кхКъ къКӀ кӀЛ лМ мН нО оОь оьП пПӀ пӀР рС сТ тТӀ тӀУ уУь уьФ фХ хХь хьХӀ хӀЦ цЦӀ цӀЧ чЧӀ чӀШ шЩ щЪ ъЫ ыЬ ьЭ эЮ юЮь юьЯ яЯь яьӀ

 Грамматик 

 Эдебият 









Нугъатар:



Гафарганар:






 Баянар 

 ЭлячӀунар 

Категория:Алфавитдиз килигна чӀалар
Категория:Чечнядин чӀалар
Категория:Дагъустандин чӀалар
Категория:Нах чӀалар
Категория:Нах-дагъустан чӀалар