КцӀар район

КцӀар район () — Азербайжан республикада авай муниципалитетдин район. Агьалидин кьадардиз килигна, дуьньяда виридалайни чӀехи лезги район я.

Администрасиядин меркез— КцӀар шегьер я.

 ТӀвар 
Маса чӀаларал чешме авачиз версияр хьайитӀани, «КцӀар» гаф «Ксар» гафуникай, яни «Кас» гафун са гьал я. Кас тӀварни Алпандин сихиларикай (тайфарикай) сад я.

 География 
Район Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай патан хушал, Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 179 км яргъал ала.

КцӀар район кефер патай Дагъустандин Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъэкъечӀдай патай Хъачмаз, кьиблединни — рагъакӀидай патай Кьвепеле, кьибле патайни Къуба райондихъ галаз са сергьятра ава.

Райондин сергьятрин умуми яргъивал 255 км я. Муькуь районрихъ галаз сергьятрин яргъивал:
 Дагъустан: Докъузпара район, Мегьарамдхуьруьн район — 95 км.
 Кьвепеле район — 25 км.
 Къуба район — 70 км.
 Хъачмаз район — 65 км.

Райондин чилерин чӀехи пай сувари кьунва, абурун Кас сув (4243 м), Яру сув (3925 м) ва КичӀен сув (4466 м) кукӀвар Азербайжандинни Дагъустандин виридалайни кьакьан чкаяр я. Райондин чилерайтӀуз, асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай, пара кьван сувун вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Кьулан вацӀни КцӀар вацӀ я. 20 % тамари кьунвай райондин чилер Азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава.

Райондин вири санлай майдан — 1542 км² я, им вири Азербайжандин майдандин 1,7 % туькӀуьрзава. ЧӀехивилел гьалтайла, уьлкведин маса районрив гекъигайла КцӀар район 14-й чкадал ала. Райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал 84 км, кьибле патай кефер патахъ — 35 км я.

Райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач. Виридалайни мукьвал алай Каспий гьуьл райондилай 15 км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала.

 Тарих 
Гилан КцӀар райондин чилер Къуба уезддин къене аваз 1840 йисуз Каспи вилаятдик акатнай. 1846 йисуз и чилер Дербентдин губерниядик, 1860 йисузни Бакудин губерниядик кутунай.

Республикадин составдин къене муниципалитетдин район хьиз сифте яз 1930 йисуз, администрациядин юкь Гьил хуьре аваз Гьилерин район тешкилнай. Гуьгъуьнлай, 1934 йисуз администрациядин юкь КцӀар шегьердиз тухвана райондин тӀвар КцӀар райондиз дегишарнай.

 Агьалияр 
Райондин агьалийрин лап чӀехи пай лезгияр я. Бала КцӀар, Вини Лакар, Суважал, Хурай, БидиркъелеIV. Статистичесский отдел. Список населённых мест Кавказа. стр. 133 , Гьесенкъелени V. Статистичесский отдел. Список населённых мест Кавказа. пункт. 1293 Чилегир V. Статистичесский отдел. Список населённых мест Кавказа. пункт. 1288 хуьрера тӀимил пай лезгийрихъ галаз акахьна азербайжанари уьмуьр ийизва. Абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва.

Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:

Йис 1939 1959 1970 1979 1999 2009 2011 2013 2020Агьалияр 53 968  43 377  62 894  67 463  80 816  87 857  90 438Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi:Qusar rayonu  92 600  99 000

Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар райондин миллетрин состав.

{| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; width:900px; height:20px; background: #fafafa; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;"
|- style="background: #fafafa"
|-
|style="background: bgcolor="#CBD5C4" | <center> Йис|style="background: bgcolor="#CBD5C4" | <center>1939Кусарский район (1939 г.)
|style="background: bgcolor="#CBD5C4" | <center>1959Кусарский район (1959 г.)|style="background: bgcolor="#CBD5C4" | <center>1970Кусарский район (1970 г.)
|style="background: bgcolor="#CBD5C4" | <center>1979Кусарский район (1979 г.)|style="background: bgcolor="#CBD5C4" | <center>1999Кусарский район (1999 г.)
|style="background: bgcolor="#CBD5C4" | <center>2009|-
|лезгияр|47 415 (87,9 %)
| 37 585 (86,6 %)
|55 164 (87,7 %)
|59 325 (87,9 %)
|73 278 (90,7 %)
|79 629 (90,63 %)
|-
|азербайжанар|3 892 (7,2 %)
|3 627 (8,4 %)
|5 776 (9,2 %)
|6 654 (9,9 %)
|7 162 (8,9 %)
|7 956 (9,06 %)
|-
|урусар/ украинар|2 117 (3,9 %)
|1 449 (3,3 %)
|1 205 (1,9 %)
|730 (1,1 %)
|189 (0,2 %)
|87 (0,10 %)
|-
|туьрквер|—
|—
|—
|—
|82 (0,1 %)
| 102 (0,12 %)
|-
|чувудар|279 (0,5 %)
|241 (0,6 %)
|314 (0,5 %)
|173 (0,3 %)
|32 (0,1 %)
|—
|-
|татар/ чувудар|—
|5 (0,1 %)
|—
|8 (0,1 %)
|—
|—
|-
|эрменияр|54
| 37 (0,1 %)
| 85 (0,1 %)
| 115 (0,2 %)
| 3 (0,1 %)
|—
|-
|аварар| 2
|5 (0,1 %)
|18 (0,1 %)
| 16 (0,1 %)
|—
|—
|-
|гуржияр| 12
| 11(0,1 %)
| 7 (0,1 %)
| 13 (0,1 %)
|—
|—
|-
|удияр| —
|—
|—
|4 (0,1 %)
|—
|—
|-
|цӀахурар| —
| 1 (0,1 %)
| 2 (0,1 %)
| 2 (0,1 %)
| 18 (0,1 %)
| —
|-
|татарар| —
| —
| 36 (0,1 %)
| 19 (0,1 %)
| 10 (0,1 %)
| 8 (0,1 %)
|-
|курдар| 2 (0,1 %)
| 2 (0,1 %)
| 26 (0,1 %)
| —
| —
| —
|-
|масабур
| 7 (0,1 %)
| —
| —
| —
| —
| 37 (0,1 %)
|-
|style="background: bgcolor="#CBD5C4" |вири
|53 968 (100 %)
|43 377 (100 %)
|62 894 (100 %)
|67 463 (100 %)
|80 816 (100 %)
|87 857 (100 %)
|}

 Къенепатан паюнар 
Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 92 хуьр акатзаваBələdiyyələrin əraziləri və torpaqları haqqında.

КцӀар райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);

<center> Муниципалитетstyle="background: bgcolor="#CBD5C4" | <center> Хуьрер|-
|«КцӀарин» муниципалитет
| КцӀар шегьер, Къаяхуьр
|-
| «Агъа Лакарин» хуьруьнсовет
| Агъа Лакар|-
| «Аваран» хуьруьнсовет
|Аваран, Хуьрел
|-
| «Бала КцӀарин» хуьруьнсовет
|Бала КцӀар, Бидиркъеле, Гьесенкъеле  ЦӀуру Худатдин Къазмаяр
|-
| «Вини Калунхуьруьнсовет»
|Вини Калунхуьр, Вини Тигьиржал, ЦӀехуьл
|-
| «Вини ЦӀийихуьруьнсовет»
| Вини ЦӀийихуьр|-
| «Вурварин» хуьруьнсовет
| Вурвар, Вурваруба, Чилегир
|-
| «ГадацӀийихуьруьнсовет»
|ГадацӀийихуьр|-
| «ГуьндуьзкӀелейрин» хуьруьнсовет
| ГуьндуьзкӀеле, ПитӀишхуьр
|-
| «Гьилерин» хуьруьнсовет
| Гьил|-
| «Кузун» хуьруьнсовет
| Кузун, Зинданмуругъ, Лацар  ЧӀакӀар, Четкуьн
|-
| «Кузун хъишлахрин» хуьруьнсовет
| Кузун хъишлах, Атлухан, Аваран хъишлах  Зинданмуругъ хъишлах, ЧӀакӀар хъишлах
|-
| «Къалажух» хуьруьнсовет
| Къалажух, Лангу, Минехуьр  Миграгъар
|-
| «Кьилегьуба» хуьруьнсовет
| Кьилегьуба, Гьачатала, Нежефхуьруба
|-
| «Кьуьхуьруба» хуьруьнсовет
|Кьуьхуьруба, Гьилуба, Кчануба, Лакар хъишлах  Уьнуьгъуба, Чубукълу, Хуьлуьхъуба, Ясабуба
|-
| «Манкъулидхуьруьнсовет»
| Манкъулидхуьр, Агъа Манкъулидхуьр, Мучугъуба, СтӀуруба
|-
|«Мучугъ» хуьруьнсовет
| Мучугъ, КӀурхуьр
|-
|«Пирал» хуьруьнсовет
| Пирал, Чпир
|-
|«Самур» хуьруьнсовет
| Самур, ЦӀийи Тигьиржал
|-
|«СтӀурин» хуьруьнсовет
| СтӀур, Арчан, Гуьне  ГъенервацӀ, Илихъ, Къутургъан  Кьуьхуьр, ТӀакӀар, Синай, Селибур, Яргъи КӀек
|-
| «ТӀигьиррин» хуьруьнсовет
| ТӀигьирар, Кчан
|-
|«Уьнуьгърин» хуьруьнсовет
| Уьнуьгъ|-
|«Хуьлуьхърин» хуьруьнсовет
| Хуьлуьхъ, Агъа Калунхуьр, Кьилегь  Нежефхуьр
|-
|«Хурай» хуьруьнсовет
|Хурай, Вини Лакар, Суважал
|-
|«ЦӀуру Худатин» хуьруьнсовет
|ЦӀуру Худат, Эвежугъ
|-
|«Ширвановка» хуьруьнсовет
| Ширвановка, Къаратуба, КӀуфуба  ЛукӀар, Салагьуба, Турпагъкерпи  Уьзденуба, ЦӀехуьлуба
|-
|«ЭчӀехуьруьнсовет»
| ЭчӀехуьр, ЭчӀехуьруба, ЧӀехи Муругъ
|-
|«Яргунрин» хуьруьнсовет
| Яргун, Лечет, Киригар  Яргунуба
|-
|«Ясаб» хуьруьнсовет
| Ясаб'''

 ТӀвар-ван авай ксар 

 Баянар 

 ЭлячӀунар 
 КцӀар райондин сайт

Категория:КцӀар район
Категория:Лезги районар