Лезги гьарфарган

Лезги гьарфарганда, ва я лезги алфавитда 45 гьарф ава. Ам лезги чӀал кхьин патал кирил кхьинрин са жюре я. Кардик ква 1938-й йисалай, са тӀимил дегишвилер аваз. ТюкӀюр хьанвайтир адигъ гьарфаргандин принципдал, тюкӀюрнайбур - урусни лезги лингвистар. Ам ибарат я 33 урус гьарфаргандин символ + абруптиввилин лишандикай ( Ӏ ), ва 12 абурун комбинациярикай (къ, кь, кӀ, гьакӀни мад..)

+ Гьарф  ТӀвар  Ван А а  а  /а/ Б б  бе  /b/ В в  ве  /v/, /w/ Г г  ге  /g/ Гъ гъ  гъе  /ʁ/ Гь гь  гье  /h/ Д д  де  /d/ Е е  е  /je/ Ё ё  ё  /jo/ Ж ж  же  /ʒ/, /dʒ/ З з  зе  /z/, /dz/ И и  и  /i/ Й й  й  /j/ К к  ке  /kʰ/ Къ къ  къе  /q/ Кь кь  кье  /qʼ/ КӀ кӀ  кӀе  /kʼ/ Л л  ле  /l/ М м  ме  /m/ Н н  не  /n/ О о  о  /о/ П п  пе  /pʰ/ ПӀ пӀ  пӀе  /pʼ/ Р р  ре  /r/ С с  се  /s/ Т т  те  /tʰ/ ТӀ тӀ  тӀе  /tʼ/ У у  у  /u/ Уь уь  уь  /y/ Ф ф  фе  /f/ Х х  хе  /χ/ Хъ хъ  хъе  /qʰ/ Хь хь  хье  /x/ Ц ц  це  /tsʰ/ ЦӀ цӀ  цӀе  /tsʼ/ Ч ч  че  /tʃʰ/ ЧӀ чӀ  чӀе  /t̠ʃʼ/ Ш ш  ше  /ʃ/ Щ щ  ше  /ʃ/ Ъ ъ  ъ  /ʔ/ Ы ы  ы  /ə/ Ь ь  хъуьтӀуьл лишан  --- Э э  э  /e/ Ю ю  ю  /ju/ Я я  я  /ja/, /æ/

· Ё гьарф анжах са адабиятдин гафуна ава – "ёъ"

. О гьарф муькуь чӀаларай атай гафара жезва, лезги гафара и ван авач

. Щ гьарф лезги гафара жезвач

. Ы ван нугъатара жезва, адабиятдин нугъатда авач (нугъатара ам "у" ван авай чкадал жезва фад-фад. Месела: хьурай - хьырай, цӀуд - цӀыд...)

. ХъуьтӀуьл лишан диграфарилай гъери жезва бези араб ва муькуь чӀаларай атай гафара, ачух туширни ачух гьарф сад садакай пай авун патал (месела: "дуьнья"). ХъуьтӀуьл авун патал ам кхьи жезвач (месела – Автомобил, профил, ва гь. м.)

. Я гьарфунин вилик ачух тушир гьарф аватӀа, ада /æ/ ван къалурзава (месела: нян [næn]). Вилик ачух тушир гьарф авачтӀа ада [ja] ванар къалурзава.

 Нефес галачир ванар 
Идалай гъери ава мад 5 гьарф, гьибур гьарфаргандиз гьахьзач, ва пара вахт кхьи жезвач, амма гегь-гегь ван тайинарун патал герек жезва кхьиз. И гьарфар: кк, пп, тт, цц, чч я. Абура къалурзава нефес галачир, (са тӀимил яргъи, кьвед санал хьиз) ачух тушир ванар.

+ кк  /k:/ пп  /p:/ тт  /t:/ цц  /ts:/ чч  /tʃ:/

Пара вахт и гьарфар икӀ кьведра кхьи жезвач – садра кхьизва, контекстай гъавурда акьаз жезва гьи гаф ятӀа, кьве ухшар гафуникай (месела "ччил" – яни чи планета, ва "чил" – еперикай цвадай шеъ, месела гъед кьадайвал). Амма дуьз фонема тайинариз герек хьайила абур кхьи жезва. Месела – "епер", "япар", "пара", "чан" гафар фонемаяр тайин авуна кхьейтӀа кхьена кӀанзава "еппер", "яппар", "ппара", "ччан".

Амма, и фонемаяр са гьарф хьиз кхьи жезва гьавиляй хьи, са гьарфуни адетдал къалурзай нефес галай ванар (pʰ, tʰ, tsʰ..) лезги чӀала тӀимил жезва. Адаз килигнани, геминатар пара вахт тек гьарфаралди кхьи жезва. 

Гьарфарганда са гемината (нефес галачир) гьарф ава – къ [q:], лезги чӀала ам пара авазва виляй.

 Факултатив гьарфар 
Лезги бези нугъатара жезвай /ʕ/, /ħ/ фонемаяр патал бези илимдин кӀвалахара кардик кутвазва "гӀ"-ни "хӀ" гьарфар. Амма адабиятдин нугъатда и фонемаяр авачир виляй и гьарфар гьарфарганда авач.

 Тарих  
5 январ 1930 йисуз Дагъустандин опком ВКП(б) эмир ганвай Дагъустан халкьарин гьарфарганар дегишариз кириллицадал. 8 февралдиз им галаз рази хьанва Дагъустан АССР-дин Юкьван Комитет. 11 февралдиз цӀийи лезги гьарфарган публикация авунвай «Дагестанская Правда» газетда. Ахпа гьарфарган са тӀимил масакӀа хьанва: ё гьарф ттуна ва уӀ гьарфунин чкадал уь хтуна.

 проблемар 
Абруптиввилин лишан пара клавиатураярал ва шрифтара авачир виляй фад-фад интернетда эвез жезва муькуь, адаз "ухшар" символарал – I (i), !, l (L), | (тик цӀар), 1, ва маса. Месела, "чӀал" гаф кхьизва "ч1ал", ва я "чiал" хьиз. Амма, идакай зиян жезва, гьавиляй хьи гьар и символдиз вичин код ава, абур визуал «Ӏ» галаз сад аквазватӀани. Дуьз "цӀарцӀин" ( Ӏ ) unicode – U+04C0 (чӀехи), ва U+04CF (цӀарцӀин. Амма визуал фаркь авач) я. ИкӀ хьайила, компьютерарин системара акахьун жезва, ва чӀалан корпусар и текстарал кӀватӀиз, ва гьакӀ герекзай текст жагъуриз жезвач. 

Ахиримжи вахтунда пара программара и гьарф галай лезги, ва муькуь кефер патан къавкъаздин чӀаларин клавиатурар ава. Герекзава мадни программар, системар туькӀуьрзайбуруз теклиф ийиз ва и меселадикай абуруз рахаз. 


 Виликан гьарфарганар 
1928-й йисалай 1938-й йисалди лезги чӀал кхьин патал кардик квайтир латин графикадин гьарфарган. Ам ССРГ-дин халкьарин латинизациядин политикадикай тир. Адалай виликди лезги чӀал кхьин жезвайтир "ажам"-дал.

ГьакӀани, са куьуруь чӀавуз кардик хьанайтир мад са кириллицадин, са шумуд латинни гуржи гьарфар квай, П. К. Услара кӀватӀнай гьарфарган. Амма ам гегьенш хьаначир.

Категория:Лезги чӀал
Категория:Кириллицадин гьарфарганар