Дагъустандин вилаят

Дагъустандин вилаят — вилик Урусатдин империяда ва Советрин Урусатда авай, Кеферпатан Къавкъазда чка кьунвай администрациядин тек.

Кьилин шегьер — Темир-Хан-Шура я (гилан Буйнакск шегьер).

География
Вилаят Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан хушарал, гилан Сувун Дагъустанда, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала.

Чилерин чӀехи пай сувари кьунва, анжах гьуьлуьн кьерелайтӀуз уьленар, къумар ва шуьрекатар авай арандин зул экӀя хьанва. Сувун Дагъустанда кьве чӀехи вацӀун системаяр ава, ибур: Самур ва Сулак вацӀар я.

Климат
Сувун Дагъустандиз континентал жуьредин гьава хас я. Дугунра гад гзаф чими ва зегьем кваз, сувара серин алатзава. Каспий гьуьлуьз мукьвал алай арандин гьава гзаф чими ва ламу я, инагар къацу гегьенш тамарив ва ацӀана набататривни векьин чкайрив девлетлу я.

Тарих
1846 йисуз арадал гъанвай Дербентдин губерния 1860 йисан 30 майдиз Дагъустан вилаятдиз элкъуьрнай. 1866 йисал кьван вилаятдин сифтегьан кьилин шегьер Дербент тир, гуьгъуьнлай Темир-Хан-Шура хьанай.

Вилаятдин кьилин везифадал дяведин губернатор акъваззавай.

Къенепатан паюнар ва идара
1860 йисуз вилаят гуьгъуьнин администрациядин текрикай ибарат тир:

 Авар ханвал
 Гуниб округ
 Дарги округ
 Дербентдин градоначальство
 Къазикъумух округ
 Къайтагъ-Табасарандин округ
 Куьредин ханвал
 Мехтули ханвал
 Присулак наибвал
 Самур округ
 Тарки шамхалвал

1861 йисуз Анди округ арадал гъанай. 1863 йисуз  Дербентдин градоначальство терг авунай. 1864 йисуз Авар ханвиликай Авар округ авунай. Кьве салайни Куьредин ханвал Куьредин округдиз дегишарнай. 1867 йисуз Мехтули ханвал, Присулак наибвал ва Тарки шамхалвал терг авуна абурун чилерал Темир-Хан-Шурадин округ тешкилнай.

ГьакӀ, XX виш йисуз Дагъустандин вилаят 9 округрикай (округар наибвилериз пай жезвай), 532 волостьрикай, 3 шегьердикай ва тахминан 1 214 хуьрерикай ибарат тир. 

Вилаятдик агъадихъ галай округар квай: 

 № Округ Округдин юкь Майдан,  верс² Агьалияр  (1897), кас 1 Авар Хунзах х. (1 587 кас)1 323,937 639 2 Анди  Ботлих х. (1 225 кас)3 152,649 628 3 Гуниб  Гуниб х. (685 кас)3 873,155 899 4 Дарги  Леваши х. (1 343 кас)1 451,780 943 5 Къазикъумух  Къумух х. (621 кас)1 977,645 363 6 Къайтагъ-Табасарандин  Маджалис х. (1 327 кас)2 924,891 021 7 Куьредин  Кьасумхуьр х. (1 013 кас)2 603,977 680 8 Самур Ахцегь х. (3 190 кас)3 274,135 633 9 Темир-Хан-Шурадин Темир-Хан-Шура ш. (9 214 кас)5 550,797 348

Къенепатан паюнин и жуьре тегьер вилаят терг жедалди дуьз 1921 йисал кьван давам хьанай.

Вилаятдин регьберар
Вилаятдин начальник
 ТӀвар Титул, чин, тӀвар Къуллугъдин йисар Меликов Леван Иванович князь, генерал-лейтенант 1860—1880

Дяведин губернаторар
 ТӀвар Титул, чин, тӀвар Къуллугъдин йисар Чавчавадзе Николай Зурабович князь, генерал-лейтенант (1880 йисал кьван вилаятдин начальник тир) 1880 — 1896 Барятинский Александр Анатольевич князь, генерал-лейтенант 1896 — 1901 Тиханов Евграф Филиппович генерал-лейтенант 1901 — 1907 Альфтан Владимир Алексеевич генерал-майор  1907 — 1908 Вольский Сигизмунд Викторович генерал-майор (генерал-лейтенант) 1908 — 1915 Дадешкелиани Георгий Тенгизович  генерал-майор 1915 — 1916 Ермолов Владимир Викторович генерал-лейтенант 1916 — 1917

Агьалияр
1886 йисан Урусатдин империядин агьалияр сиягьриз къачунин малуматрив кьурвал, вилаятда 588 738 касди уьмуьр ийизвай Дагъустан вилаятдин агьалияр 1886 йисуз.

1886 йисан малуматрив кьурвал, округриз килигна вилаятда авай миллетар : 

 Миллетар аварар ¹ даргияр ² лезгияр  къумук.  яхулар  табасар.  цӀапар  татар ³ рутулар  фарсар  агъулар  урусар  цӀахурар  нугъаяр  чеченар  Вири вилаятда 159 160   (27 %) 123 756  (21 %) 99 246  (17 %) 60 836  (10,3 %) 48 316  (8,2 %) 27 667  (4,7 %) 13 697  (2,3 %) 12 819  (2,2 %) 11 985  (2 %) 9 024  (1,5 %) 6 830  (1,2 %) 5.421  (0,9 %) 5 165  (1 %) 2 556  (0,4 %) 910  (0,2 %) Темир-Хан-Шура ш. ... ... ... ... ... ... 68  (2,6 %) 911  (35,3 %) ... ... ... 1 426  (55,3 %)  ... ... ... Дербент ш. ... ... ... ... ... ... 1 169  (7,7 %) 2 568  (16,8 %) ... 8 994  (58,9 %) ... 1 561  (10,2 %) ... ... ... Петровск ш. ... ... ... ... ... ... 40  (1,8 %) 172  (7,5 %) ... 30  (1,3 %) ... 1 932  (84,6 %) ... ... ... Чир-Юрт слобода ... ... ... ... ... ... 20  (5,1 %) 29  (7,4 %) ... ... ... 295  (75,6 %) ... ... ... Ишкарты слобода 58  (72,5 %) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13  (16,3 %) ... ... ... Авар округ 34 151  (100 %) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Анди округ 46 472  (98,5 %) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 726  (1,5 %)Гуниб округ 58 171  (98,8 %) 727  (1,2 %) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Дарги округ 3 063 (3,8 %) 74 153 (92,4 %) ... ... 3 063 (3,8 %) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Къазикъумух округ 3 342 (6,5 %) 3 643 (7,1 %)  ... ... 43 773 (85,1 %)  ... ... ... ... ... 695 (1,4 %) ... ... ... ... Къ.Табасарандин округ ... 34 872 (45,5 %)  ... 11 767 (15,4 %) ... 13 270 (17,3 %) 10 990 (14,3 %) 5 534 (7,2 %) ... ... ... 194 (0,3 %) ... ... ... Куьредин округ ... ... 55 233 (69,2 %) ... ... 14 397 (18 %) 1 402 (1,8 %) 2 629 (3,3 %) ... ... 6 135 (7,7 %) ... ... ... ... Самур округ 592 (1 %) ... 44 013 (70 %)  ... 1 480 (2,3 %) ... ... ... 11 985 (19 %) ... ... ... 5 165 (8,2 %) ... ... Т.Хан-Шурадин округ 13 311 (17,4 %)  10 361 (13,5 %)  ... 49 069 (64,2 %)  ... ... 8 (0,1 %) 976 (1,3 %) ... ... ... ... ... 2 556 (3,3 %) 184  (0,2 %)

Къейдер:  1. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири анди-цез халкьар (мес. андияр, каратаяр, гунзибар ва мсб.) аварар хьиз къалурнай ва аваррин кьадардик кутунай. 2. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири дарги халкьар (мес. кубачияр, къайтагъар ва мсб.) умуми дарги тӀварцӀелди къалурнай ва даргийрин кьадардик кутунай. 3. Ина татарни сувун чувудар санал къалурнава.

 Баянар 

 ЭлячӀунар 

 Библиотека Царское Село, книги по истории Дагестанской области, PDF 

Категория:Дагъустандин вилаят
Категория:Дагъустандин тарих