Кьвевар

Кьвевар ва я Дербент ( Дарбанд — «гуьтӀуь варар», , , агъул. Цал, Дербенд , , , ,) — Дагъустан Республикадин Дербент районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь ва чӀехивилел гьалтайла Республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Урусат Федерациядин виридалайни кьибле пата авай шегьер язва.

Дербент — къенин йикъалди «уьмуьр гьалзавай» дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава, Урусат Федерациядин виридалай дегь шегьер я.КСН ИЗДАТЕЛЬСКИЙ ДОМ — проект «Гордость Отчизны» — Дербент — дуьньядин виридалайни дегь шегьеррикай сад я  Сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э.в. 4 агъзур йисан эхирда — сифте кишпирдин девирда арадал атанвайди я. Шегьердин виликан «Каспийдин варар» тӀвар чи э.в. VI виш йисуз талукь я, ам грециядин тӀвар — ван авай географ Милетви Гекатея вичин тарихдин ктабра гъизва.

Гилан Дербент шегьер чи эрадин 438 йисуз, кӀунтӀал эцигнавай фарсарин къеле ва адакай Каспий гьуьлуьз физвай кьве къванцин цлар хьиз бине кьунвай. И къенин йикъалди амукьнавай цлари Къавкъаздин суваринни Каспий гьуьлуьн арада физвай 3 километрдин ара агалзавай ва шегьер кеферни кьибле патарай хуьзвай сергьятар тир.Мегаэнциклопедия Кирилла и МефодияЗначение слова «Дербент» в Большой Советской Энциклопедии

 Этимология 
Дербент гаф «гуьтӀуь вар» мана гузвай фарс чӀалан «дар банд» гафарикай туькӀуьр хьайиди я.

Баб-аль-Абваб — фад — фад куьруь аль-Баб формадани къалурзавайди я, им Кьвевар шегьердин араб чӀалал тарихдин тӀвар я. Араб чӀалай гафба — гаф таржума авуназ хьуй «Кьилин варар», «ЧӀехи варар», «Варарин варар» манаяр гузва. И тӀвар, Европадизни Азиядиз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чӀехи метлеб авай пункт яз, шегьерди Юкьван виш йисарин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я.

 География 
Шегьер Каспий гьуьлуьн рагъакӀдай кьере, Рубас вацӀун сивин кефер пата, ЧӀехи Къавкъаздин сувар Каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна, арада 3 километрин кьулувалдин зул тунвай чкадал алайди я. Гьа зул кӀевирна, шегьерди Дербентдин ва я илимда лугьузвайвал Каспийдин рехъ арадал гъанвай. Дегь заманада Дербент шегьерди ва Каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай, ам РагъэкъечӀдай Европа ва Вилик патан Азия сад садахъ гилигзавай, стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир.

 Климат 
Дербент шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я. Климатдиз чӀехи таъсир Каспий гьуьлуь гузва, гьавиляй ина зул яргъи ва чими, ва гатфар энгел кваз алукьзава. Кьуьд хъуьтуьл, йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава, адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва. Гадни яргъи ва зегьем квайди я.

Дербентдин юкьван гьисабдалди йисан температура +13,3 °C, юкьван гьисабдалди вацранди +3,1 °C, июль вацран юкьван гьисабдалди температура +24,7 °C (максимум +41 °C тир). Йисан къене чими бередин яргъивал — 270 югъ я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса 260 мм я. Виридалайни чӀимел варз — октябрь я. Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 69,5 %, гарарин юкьван йигинвал — 6,0 м/с.

 Тарих 

 Дегь девир 
Къавкъаздин ЧӀехи рекьин чӀехи метлеб, ам скифри, сарматри, аланри, гуннри, хазарри дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир. Ада тарихдин къати вакъиаяр, вигьинарни чукӀурунар, агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна. ИнлайтӀуз ЧӀехи Пекдин рекьин чӀехи метлеб авай чка физвай ва Дербент, РагъакӀидай патаннини РагъэкъечӀдай патан, Кьибле патаннини Кефер патан цивилизацияяр сад — садахъ гилигзавай рекьерин хев тир.

«Дербентдин рекькай» (яни Къавкъаздин ЧӀехи рекьикай) чи. э. в V виш йисуз сифте малуматар гъанвайбурукай садлагьайди Дегь Грециядин тариххъан Геродот тир. Селевкидрин Империядин шегьердиз зурба марагъ къалурнавай, абурун шегьердиз садлагьай экспедиция чи. э. в. 290—281 йисара кьиле тухванвай. Чи. э. в. 66-65 йисара, кьилин къаст Дербент шегьер кьун яз, Лукулла ва Помпея шегьердиз дявевилин атунар кьилиз акъуднай.

Са бязи кирамрин (авторрин) малумариз килигна, «Диауана» тӀвар алаз Къавкъаз Албаниядик акатнавай береда Дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт, христианвал кьабулун тир. Шегьер Алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай. Среди городов Кавказской Албании заметно выделяется Дербент, северный форпост страны (табл. 168: 7). V виш йисан кьведлагьай зур паюна алпандин Ваче II пачагьди вахтуналди яз Дербент шегьердикай Алпандин зороастризм диндин аксиниз женгинин даях авунвай. V виш йисалай шегьердин вилик финин ва Виликпатан Азия санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрикай, хазар ва гунн халкьарикай хуьн патал къелеяр, кьантӀар ва масабур расна кӀеви авунин процессар активдаказ гатӀумзава. Шегьер кӀеви авунин крарилай гъейри, къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датӀана кьиле физвай.

Дербентдин зарб камаралди чӀехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чӀугвазвай. ГьакӀ, 552 йисуз хазаррин шегьердиз вигьин жезва. Баладикай хуьн патал патриархдин тахт Чола (Дербент) шегьердай Партав (гилан Барда) шегьердиз акъудзава. Тарихъан Д. Ю. Бруцкуса гузвай малуматрив кьурвал, а береда чувудрин са пай Персиядай Дербент шегьердиз куьч жезва.

626 йисуз рагъакӀидай патан туьрквер Дербент шегьердайтӀуз Кьибле Къавкъаздиз къуватдалди гьахьзава. Дербент шегьердин туьркверин паталай штурм, эрмени тариххъан Мовсес Каганкатвациди вири бегьемдиз къалурзава:

 30px|"|link= Алпандин князьрикай тир фарс сердер Гайшагьаз, зурба Дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва, фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кӀватӀна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай… Абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чӀулав чӀарар алай папар хьтин, мурдар, кфир, чин гьяркьуь ксарин кӀеретӀар акурла, шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай; кьетӀендаказ, чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр, кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди тукӀвазвай, кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла. Абурун вилери, итимрикайни папарикай иербурузни, играмибурузни садазни инсаф ийзвачир; кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир; абуруз, тукӀванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир, аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай. Кьурагь нацӀарик акатзавай цӀай хьиз, абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькӀверин зулумар туна, кӀвалерин са ракӀариз гьахьна муькуь ракӀарай экъечӀзавай.. 30px|"|link=

 Арабрин гьукумдик квай девир 
Шегьердин вилик финин цӀийи этап, иниз арабрин атунихъ галаз алакъа аваз я. 642 ва я 643 йисуз арабрин садлагьай кьушунар Дербентдин ваварив агакьайла, шегьердин сасанидрин сердер Шахрбараз (Шахрияр) тир. 651 йисуз арабри Дербент къачунвай, амма абурун позиция акьванни кӀеви тушир. Чпи кьунвай чка абуру 733 — 734 йисара Маслама ибн Абд аль-Малика гьукум гьалзавай чӀавуз кӀеви авунвай. Халиф Умара шегьердин регьбервал, 652 ва я 653 йисалди къеледин комендантвилин везифадал алай Абд ар-Рахман ибн Раби’адиз вуганвай. Гьа а чӀавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатӀумнавай. А чӀавуз дербентда садлагьай Жуьмя мискӀин эцигнавай.

Дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ, шегьер Арабрин Халифатдин Къавкъазда даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чӀехи метлеб авай дявевилин, политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва. Ина дараматар эцигунин жуьреба — жуьре метлеб авай кӀвалахар кьиле тухузвай. Дербентдикай, гъилин устӀарвилин кеспият (хъенчӀин къапарин устӀарвал, шуьшедин затӀар расун, металл расун, заргарвал, къванер расун, дараматар эцигунин кар, хрунин устӀарвал, гамар хрунин устӀарвал, чар, запун ва пек гьасилун) ва хуьруьн майишат (лежбервал, бахчахъанвал, заферан, ругъунар, памбаг, куш расун ва мсб.) вилик фенвай, Къавкъаздин юкьван виш йисарин виридалайни чӀехи шегьер жезва. Юкьван виш йисарин Дербент — им Каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чӀехи порт, РагъэкъечӀдай патанни РагъакӀидай патан ва Кьибле патанни Кефер патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир. Шегьерди Муьква РагъэкъечӀдай, Юкьван РагъэкъечӀдай патарин ва РагъэкъечӀдай Европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кӀеви алакъаяр хуьзвай. Им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва. Иниз Хазариядай, Русьдай, Волгадин Булгариядай, Джурджандай, Табаристандай, Дейлемдай, Хорасандай, Хорезмдай, Индиядай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай.

 Дербентдин эмиратдин кьилин шегьер 
Халифат терг хьайи чӀавуз, 869 йисуз Дербентдин эгьлийри чпин эмирдин везивадал, гуьгъуьнлай Хашемидар династиядин бине кутур кас хьайи, Хашим ибн Сурак тайин авунвай.

 Селжукрилай сефевидрал кьван 

 Урусатдинни Персиядин арада 

 Хронология 
 Чи э. в. тахминан V — IV виш йисара Дербент шегьер алай чкадал массагетрин куьчери тайифайрин пуна алай.
 Чи э. в. тахминан 2 виш йисара гьа пуна алай чкадал, антик ва юкьван виш йисарин чешмейра Чола тӀвар алаз малум тир шегьер эцигнавай.
 Чи э. в. I виш йисан эхирдай эгечӀна Чола — маскутрин (массагетрин) тайифайрин садвалдин, тарихдин чешмейра фад-фад Маскутрин Пачагьвал лугьузвай (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр), кьилин шегьер тир.
 Чи э. 1 виш йисалай эгечӀна Чола шегьер Мускутрин вири пачагьвал хьиз Алпандин пачагьрин вассалвилин аслувилик акатзава.
 Чи э. VI виш йисуз сасанидрин шагь Кавада, массагетар Сасанидрин гьукумдик муьтӀуьгъанра Чола шегьер цӀийи кьилелай туьхкӀуьрунин ва кӀеви авунин кӀвалахрал эгечӀнавай.
 Чи э. VI виш йисуз сасанидрин шагь Хосров Ануширвана Чола къеледин цӀийи кьелелай туьхкӀуьрунин кӀвалахар вири куьтягьйдалай кьулухъ адаз цӀийи Дербент тӀвар ганвай. Къеледи Дагъустандин суваринни Каспий гьуьлуьн юкьва авай гуьтӀуь рехъ хуьзвай, шегьердин тӀварцӀи гьа им къалурни ийизва: фарс чӀалал «дер бенд» — «гуьтӀуь хев» мана гузва.
 Чи э. VI виш йисан девирда Персияда авай чувудрин са пай Дербентдиз куьч хьана ацукьзава. И регионда садлагьай монотеистар тир чувудрин жемият арадал атанвай.
 630-й йисара Дербент хазарри къачунвай.
 Алпандин зурба князь тир Жаваншир гьукумдик квай чӀавуз, Дербент шегьер вири (Муьшкуьр (пачагьвал)|Муьшкуьр) вилаятдихъ галаз Алпандихъ гилиг хьанвай.
 652 йисалай Дербент Арабрин Халифатдик акатзава. Шегьерда мискӀинар эцигзавай, иниз 24 агъзур сирийвияр куьчарна ацукьарнавай, шегьер мягьлейриз (кварталриз/магалриз) пай хьанвай, ва эгьлийрин чӀехи пай Исламдиз элкъуьрнавай.
 730 йисуз хазарри иудаизм кьабулнавай (мумкин я Дербентдин чувудрин таъсирдик).
 VIII виш йисуз Дербент — халифан сердердин резиденция авай, Къавкъаздин чӀехи дявевилинни — политикадин юкь тир. X виш йисуз Халифат чкӀайдилай кьулухъ, Дербент асул тушир эмиратдин юкь жезва.
 IX виш йисалай эгечӀна Дербент Ширваншагьрин гьукуматдин эсердик акатзава.
 1071 йисуз шегьер туьрк-селжукри дяведалди къачунвай.
 XII виш йисалай эгечӀна Дербент, Азербайжандин Атабекрин гъилибан тир Ширваншагьрин гьукуматдик акатзава.
 XIII виш йисуз Дербент, вири Ширваншагьрин гьукуматдихъ галаз монголар паталай къачунвайди тир.
 XVI виш йисуз — XVIII виш йисан сифте кьилера Дербент Сефевидрин Ирандик акатзава.
 1722 йисан 23 августдиз — 6 сентябрьдиз — Петр I Дербента авай.
 1743 йисалай эгечӀна Дербент — Сефевидринни Афшаррин гьукуматдин Дербент ханвалдин юкь ва Надир-Шагьан резиденция я.
 XVIII виш йисуз Надир-шагь кьейидилай кьулухъ, Дербентдин хана вичин аслутуширвал малумарнавай.
 XVIII виш йисуз Фатали хана Дербент шегьер ханвалдихъ галаз санал Къубадин ханвалдихъ гилигнавай.
 1796 йисуз шегьер урусрин кьушунрин паталай дяведалди къачунвайди тир. (Кил. Дербентдин штурм).
 1806 йисуз Таркидин шамхал Мехти-II Дербентдин ханни хьанвайДоного Х.-М. Сверкающий газават. Имам Гази Мухаммад. Махачкала. 2007. С 168.
 1813 йисуз Дербент Урусатдин империядихъ гилиг хьанвай.
 1840 йисалай Дербент — уезддин, 1846 йисалайни — посаддин шегьер хьанвай.

 Агьалияр 

 Кьадар 
Кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар, адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва.

 Миллетар 
XV—XVI виш йисарин Дербент гьакъиндай В. В. Бартольда чирзава:
 И вахтунда Дербент араб шегьер хьиз ваъ, туьрк шегьер хьиз къалурзавайди я. Венециядин тийижир савдагарди малумарзава хьи, XVI виш йисан сифте кьилера шегьердинэгьлияр «я черкесс ва я туьрк чӀалал рахазвай». Масанай атанвай туьрквери Дербентдин араб агьалияр шегьердай гьикӀ ва гьи чӀавуз чуькьвена акъудуникай чаз са малуматарни авач. Аквадай гьалара, и процессдин, Персиядин кефердинни — рагъакӀидай патан вилаятра ва Азербайжанда Селжукрин династия заманадилай физвай къвез — къвез жезвай туьркизациядихъ галаз алакъа ава. Амма Сейф ад-дина ас-Суламиди малумарзава хьи, VI — XII виш йисара Дербентда туьркверин ваъ, арабрин кьадар виниз тир.

1638 йисуз Кьвевардиз атай немец сиягьатхъан Адам Олеариян малуматриз килигна, шегьердин миллетрин состав гуьгъуьнин тир: вини пата аюрумлу (яни айрумар) ва койдурша тайифайри уьмуьр гьалзавай, юкьван пата фарсар ацукьнавай, ва «Юнан Шахер» (Грекрин шегьер) тӀвар алай агъа пад — грекри кьунвай.

Урус тарихъан С. М. Броневскийди гузвай малуматрив кьурвал, Дербентда:

 1796 йисуз 2 189 кӀвалер, са пул расдай кӀвал, 450 туьквенар, 15 мискӀинар, 6 караван — сараяр, 30 пекдин фабрикаяр, 113 памбаг парчадин фабрикаяр, 50 жуьреба жуьре устӀарвилин туьквенар, агьалийрин кьадар тӀимил гзаф алаз 10 агъзур тир, авай са тӀимил эрменийрилай гъейри, вирида фарс чӀалал рахазва ва кхьизва, амам гьакӀан халкьдин арада чӀуру татар нугъатдикай менфят къачузва.С. М. Броневский. Историческия выписки о сношениях России с Персиею, Грузиею и вообще с горскими народами, в Кавказе обитающими, со времен Ивана Васильевича доныне.

1860 — 1870 йисара Кьвевардин агьалийрик суван чувударни урусар алава хьанвай, амма цӀапарин кьадар виридалай гзаф яз амукьнавай. XIX виш йисан эхирда — XX виш йисан сифте кьилера акъуднавай Брокгауздинни Эфронан Энциклопедиядин гафарганда ганвай малуматриз килигна:

1888 йисуз Дербент шегьердин агьалийрин кьадар 14 185 кас тир, 1891 йисуз — 15 265 кас; абурукай мусурманар (чара — чара хилер) — 10 243 кас, чувудар — 2490, православиядин христианар — 1 319, эрмени — григорианар — 875, католикар — 201 ва люцеранар — 16 кас. 1886 йисан малуматрай аквазвайвал, миллетрин векилрин кьадардал гьалтайла виридалай виниз тирбур цӀапар — 8 697 тир, ахпа чувудар — 1 830, урусар — 620 ва эрменияр — 371. 

1897 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, шегьерда 14 649 кас уьмуьр гьалзавай, абурукай цӀапар — 9 767 кас, чувудар — 2 181 кас, урусар — 1092 кас.Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. город Дербент

Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Кьвевар шегьердин миллетрин состав.

{| border="1" cellpadding="7" cellspacing="0" style="margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; float: center;"
|- style="background: #E9E9E9"
|-
|style="background: bgcolor="#F5DEB3" | Йис| style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>1897
| style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>1959| style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>1970
| style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>1979| style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>1989
| style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>2002| style="background: bgcolor=" #C2B280" | <center>2010
|-
|лезгияр
|133 (0,9 %)
|4589 (9,7 %)
|6477 (11,4 %)
|11 013 (16,3 %)
|16 993 (21,8 %)
|34 955 (34,6 %)
|41 588 (34,5 %)
|-
|цӀапар
|9767 (66,7 %)
|11 190 (23,6 %)
|14 381 (25,3 %)
|17 875 (26,5 %)
|21 600 (27,7 %)
|27 264 (26,5 %)
|32 123 (26,0 %)
|-
|табасаранар
| малумат авач
|1522 (3,2 %)
|3296 (5,8 %)
|6183 (9,2 %)
|8776 (11,3 %)
|16 706 (16,6 %)
|20 539 (17,2 %)
|-
|агъулар
| малумат авач
|30 (0,1 %)
|62 (0,1 %)
|492 (0,7 %)
|1147 (1,5 %)
|4 956 (4,9 %)
|7 275 (7,9 %)
|-
|даргияр
|95 (0,6 %)
|1591 (3,4 %)
|2340 (4,1 %)
|2835 (4,2 %)
|3242 (4,2 %)
|5 082 (5,4 %)
|5 139 (5,2 %)
|-
|урусар
|1004 (6,9 %)
|12 310 (26,0 %)
|11 284 (19,8 %)
|10 404 (15,4 %)
|7 644 (9,8 %)
|5 073 (5,0 %)
|4 450 (3,5 %)
|-
|эрменияр
| 621 (4,2 %)
| малумат авач
| малумат авач
| малумат авач
| малумат авач
| малумат авач
| 1367 (1,2 %)
|-
|чувудар / суван чувудар
|2181 (14,9 %)
|11 705 (24,7 %)
|10 139 (17,8 %)
|12 918 (19,2 %)
|13 119 (16,9 %)
|2038 (2,0 %)
|1345 (1,1 %)
|-
|рутулар
| малумат авач
|8 (0,1 %)
|8 (0,1 %)
|236 (0,4 %)
|392 (0,5 %)
|916 (0,8 %)
|2 921 (2,8 %)
|-
|масабур
|848 (5,8 %)
|4373 (9,2 %)
|8882 (15,6 %)
|5466 (81 %)
|4938 (6,3 %)
|4041 (4,0 %)
|1100 (0,6 %)
|-
|style="background: bgcolor="#F5DEB3" |вири|14 649 (100 %)
|47 318 (100 %)
|56 869 (100 %)
|67 422 (100 %)
|77 851 (100 %)
|101 031 (100 %)
|119 200 (100 %)
|}

 Къенепатан паюнар 

 Куьчеяр 
Кьвевар шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексарБанк Городов сайтун Кьвевар шегьердикай официал малуматар .

 1 Линия ул. 368608
 1 Магал ул. 368608
 2 Линия ул. 368608
 2 Магал ул. 368608
 25 лет Октября пер. 368608
 3 Интернационала ул. 368608
 3 Линия ул. 368608
 3 Магал ул. 368608
 345 Даг. Стрелковой Дивизии ул. 368608
 4 Линия ул. 368608
 4 Магал ул. 368608
 5 Линия ул. 368608
 5 Магал ул. 368608
 6 Линия ул. 368608
 6 Магал ул. 368608
 7 Линия ул. 368608
 7 Магал ул. 368608
 8 Магал ул. 368608
 9 Магал ул. 368608
 А.Богатырева ул. 368608
 А.Дюма ул. 368608
 А.Зейналова ул. 368608
 А.Исмаилова ул. 368608
 А.Никитина ул. 368608
 А.Рыбникова ул. 368608
 А.Эрлиха ул. 368608
 Абрикосовая ул. 368608
 Аваин-Булаг ул. 368608
 Автовокзальная ул. 368608
 Агасиева пр-кт. 368608
 Аграрная ул. 368608
 Азиз-Аскерова ул. 368608
 Азиза Гильядова ул. 368608
 Айдынбекова ул. 368608
 Арендаторов ул. 368608
 Асфальтобетонный з-д ул. 368608
 Аэропортная ул. 368608
 Б.Кулиева пер. 368608
 Базовая ул. 368608
 Береговая ул. 368608
 Березовая ул. 368608
 Бестужева-Марлинского ул. 368608
 В.Бешенцева ул. 368608
 В.Громаковского ул. 368608
 В.Ленина ул. 368608
 В.Сенченко ул. 368608
 В.Чапаева пер. 368608
 Вавилова ул. 368608
 Ветеранов ул. 368608
 Винзаводская ул. 368608
 Виноградная ул. 368608
 Военный городок ул. 368607
 Вокзальная ул. 368608
 Восточная ул. 368608
 Г.Давыдовой ул. 368608
 Г.Далгата ул. 368608
 Г.Казимова ул. 368608
 Г.Саидова ул. 368608
 Г.Ханмамедова ул. 368608
 Г.Цадасы ул. 368608
 Гаджиева пер. 368608
 Газовый пер. 368608
 Гарибальди ул. 368608
 Генерала Араблинского ул. 368608
 Генерала Гайдарова ул. 368608
 Генерала Насирова ул. 368608
 Генерала Садыкова ул. 368608
 Генерала Саидова проезд. 368608
 Генерала Сеидова ул. 368608
 Генриха Гасанова ул. 368608
 Гончарова ул. 368608
 Горка ул. 368608
 Горсовхозная ул. 368608
 Готфрида Гасанова ул. 368608
 Градостроительная ул. 368608
 Гранатовая ул. 368608
 Графа Воронцова ул. 368608
 Грибоедова ул. 368608
 Гумри ул. 368608
 Гуручай ул. 368608
 Гырхлар-Капы ул. 368608
 Д.Атаева ул. 368608
 Д.Ашурова ул. 368608
 Дахадаева ул. 368608
 Дачников ул. 368608
 Даш-Гапы ул. 368608
 Деде-Коркут ул. 368608
 Дьякова ул. 368608
 Ермолова ул. 368608
 Ж.Верна ул. 368608
 Железнодорожная ул. 368608
 З.Космодемьянской ул. 368608
 З.Тагиева ул. 368608
 Заводская ул. 368608
 Загородная ул. 368608
 Зеленая ул. 368608
 Зональная ул. 368608
 И.Гайдарова ул. 368608
 И.Казака ул. 368608
 И.Маскина ул. 368608
 Имама Кули-Бека ул. 368608
 Имама Шамиля ул. 368608
 К.Мамедбекова ул. 368608
 К.Маркса пер. 368608
 Казбекова ул. 368608
 Кази-Бека ул. 368608
 Кази-Магомедова ул. 368608
 Канделаки ул. 368608
 Караева ул. 368608
 Карьерная ул. 368608
 Кобякова ул. 368608
 Ковровая ул. 368608
 Коллективная ул. 368608
 Колхозная ул. 368608
 Комарова ул. 368608
 Коммунаров ул. 368608
 Комсомольский пер. 368608
 Коркмасова ул. 368608
 Короткий пер. 368608
 Котрова ул. 368608
 Крайний пер. 368608
 Красная Заря ул. 368608
 Красноармейский 1-й пер. 368608
 Красноармейский 2-й пер. 368608
 Красноармейский 3-й пер. 368608
 Красноармейский 4-й пер. 368608
 Красноармейский пер. 368608
 Крепостная ул. 368608
 Л.Толстого пер. 368608
 Локомотивная ул. 368608
 Луговая ул. 368608
 М.Аликперли ул. 368608
 М.Ахундова ул. 368608
 М.Горького ул. 368608
 М.Далгата ул. 368608
 М.Казим-Бека ул. 368608
 М.Лермонтова ул. 368608
 М.Ломоносова ул. 368608
 М.Манарова ул. 368608
 М.Рзаева ул. 368608
 М.Сурмача ул. 368608
 М.Физули ул. 368608
 М.Ярагского ул. 368608
 Мамедбекова ул. 368608
 Марко Поло ул. 368608
 Мататова ул. 368608
 Махачкалинская ул. 368608
 Маяка ул. 368608
 Мира ул. 368608
 Молодежная ул. 368608
 Морская ул. 368608
 Н.Гоголя ул. 368608
 Н.Калуцкого ул. 368608
 Н.Крупской ул. 368608
 Н.Нариманова ул. 368608
 Н.Некрасова ул. 368608
 Н.Самурского ул. 368608
 Набережная 2-я ул. 368608
 Набережная 3-я ул. 368608
 Нагорная 2-я ул. 368608
 Нагорная 4-я ул. 368608
 Нагорная 5-я ул. 368608
 Наклонная ул. 368608
 Нанейшвили ул. 368608
 Насосная ул. 368608
 Низами-Гянджеви ул. 368608
 Огородная ул. 368608
 Озерная ул. 368608
 Окружная ул. 368608
 Октябрьский проезд. 368608
 Орджоникидзе ул. 368608
 Оросительная ул. 368608
 Оскара ул. 368608
 Парниковая ул. 368608
 Патриса Лумумбы ул. 368608
 Персиковая ул. 368608
 Петра Первого ул. 368608
 Пилотная ул. 368608
 Пинхаскала ул. 368608
 Пирогова ул. 368608
 Подгорная ул. 368608
 Полевой пер. 368608
 Прикаспийская ул. 368608
 Приморская ул. 368608
 Продольная 1-я ул. 368608
 Продольная 2-я ул. 368608
 Проектная ул. 368608
 Проселочная ул. 368608
 Пугина ул. 368608
 Путейская ул. 368608
 Пушкина ул. 368608
 Рамазанова ул. 368608
 Расулбекова ул. 368608
 Речная ул. 368608
 Рзаева пер. 368608
 Родниковая ул. 368608
 Рыбацкая ул. 368608
 Рыбзавод-54 ул. 368608
 Рыбникова ул. 368608
 С.Вургуна ул. 368608
 С.Габиева ул. 368608
 С.Дрожжина ул. 368608
 С.Есенина ул. 368608
 С.Кирова ул. 368608
 С.Стальского ул. 368608
 Сабновинская ул. 368608
 Садовая ул. 368608
 Салаватова ул. 368608
 Сальмана ул. 368608
 Самурского ул. 368608
 Свободы пл. 368608
 Свободы ул. 368608
 Связистов ул. 368608
 Северная ул. 368608
 Сквозной пер. 368608
 Советская ул. 368608
 Спортивная ул. 368608
 Средний пер. 368608
 Степной пер. 368608
 Строительная ул. 368608
 Стуруа ул. 368608
 Сухая Речка ул. 368608
 Таги-Заде ул. 368608
 Талыбова ул. 368608
 Тахо-Годи ул. 368608
 Тоннельная ул. 368607
 Транспортная ул. 368608
 Трасса Ростов-Баку ул. 368608
 У.Буйнакского ул. 368608
 У.Умурдинова ул. 368608
 Урожайная ул. 368608
 Урта-Капы ул. 368608
 Ф.Алиевой ул. 368608
 Ф.Достоевского ул. 368608
 Фабричная ул. 368608
 Фаталихана ул. 368608
 Фермерская ул. 368608
 Х.Авшалумова ул. 368608
 Х.Ануширвана ул. 368608
 Х.Тагиева ул. 368608
 Хазарская ул. 368608
 Хизроева ул. 368608
 Хуторской туп. 368608
 Цветочная ул. 368608
 Ш.Абрамова ул. 368608
 Ш.Алиева ул. 368608
 Шахбазова ул. 368608
 Шеболдаева ул. 368608
 Шекспира ул. 368608
 Шелапугина ул. 368608
 Штормовая ул. 368608
 Шуан ул. 368608
 Эмирова ул. 368608
 Энергетиков ул. 368608
 Ю.Гагарина ул. 368608
 Южная ул. 368608
 Юзбекова ул. 368608
 Я.Маркуса ул. 368608
 Я.Свердлова ул. 368608х
 Яблочная ул. 368608

 ИнфратуькӀуьрунар 

 Мугьманханаяр Мугьманхана «Волна» 
Мугьманхана Волна Дербент шегьерда авайди я. 
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Ленина, 89 Мугьманхана «Европа» 
Мугьманхана Европа Дербент шегьерда авайди я.
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., 3-го Интернационала, 23 АМугьманхана «Гостиный Двор»Мугьманхана Каспий гьуьлуьн кьера алайди я. Адак вичин жуьреба — жуьре цин аттракционар авай пляж, хуьнуьхуьник квай парковка, кафе, парикмахерская, иервилин салон, парталар чуьхуьдай чка ква.
Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Рыбзавод, 54

 Заводарни фабрикаяр 

 Массайрин алакъадин такьатар 
Къенин юкъуз Дербентда шегьердиз ва райондиз трансляция ийизвай 5 телекомпания кӀвалахзава:

 шегьердин телерадиокомпания «РЕН-Дербент» (шегьер кьунва),
 телеканал «Каспий» (шегьер ва район кьунва),
 телерадиокомпания «Рубас» (шегьер ва район кьунва),
 телерадиокомпания «АРС» (шегьер кьунва),
 телекомпания «Самур» (шегьер кьунва).

Дербентда гьафтеда кьведра шегьердин жемиятдинни — политикадин са газета акъатзава «Дербентские новости» (Дербентдин хабарар). Кьве гьар гьафтедин газетар акъатзава, амма абурун кьведни республикадин изданиеяр я ва миллетрин чӀаларал акъатзавайди я.

 «Ватан» — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, 1991 йисалай тат ва урус чӀаларал басмадай акъатзава. Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я.

 «Дербенд»' — республикадин жемиятдинни — политикадин газета. Гьафтеда садра А3 форматдин 8 зуларал, 1920 йисалай азербайжан чӀалал акъатзава.
Газетадин бине кутурбур Депутатрин КӀватӀал ва Дагъустан Республикадин Гьукумат я.

 Килигуниз лайихвал авай чкаяр 

 ТӀвар — ван авай дербентэгьлияр 
 Абрамов, Шетиель Семёнович — Совет Союздин кьегьал.
 Йекутиэль Адам — Израильдин Хуьнуьхин Армиядин генерал-майор, Тель-Авив шегьерда суван чувудрин хзанда дидедиз хайиди я.Йекутиэль Адам — убитый генерал с Кавказа Адан буба Якутиэл Рабаев Дербент шегьердин эгьли тир.
 Алиев, Шамсулла Фейзулла оглы — Совет Союздин кьегьал.
 Бахшиев, Миши Юсупович — совет бередин суван чувуд зари.
 Гайдаров, Наум Касьянович — генерал-майор, Къавкъаздин дяведа ва Юкьван Азиядиз финра иштирак авур кас.
 Гасанов, Генрих Алиевич — гимияр туькӀуьрзавайди, гимийрин бугъадин котёлар, бугъадин генераторар ва гьуьлуьн гимийрин атомдин мотор — реакторар туькӀуьрнавай кьилин конструктор, контр-адмирал, Социалиствилин Зегьметдин Кьегьал (1970 йис).
 Гасанов, Готфрид Алиевич — лезги композитор, Дагъустандин АССР — дин лайихвилер авай кархъан (1943 йис), РСФСР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан (1960 йис); дагъустандин садлагьай операдин кирам.
 Гут, Фортунат Фердинандович — сибирдин тӀвар — ван авай дараматар эцигзавайди ва архитектор.
 Дадашев, Манувах Мардахаевич (1912—1943) — суван чувуд зари.
 Давыдова, Гюльбоор Шауловна (1892—1983) — Кагановичан тӀварунихъ галай колхоздин ципицӀхъан. ЦипицӀрин чӀехи бегьерар цунин паталай 1966 йисуз Социалиствилин Зегьметдин Кьегьалвилин тӀварунихъ лайих хьанвай. Гюльбоор Давыдовадин тӀварунихъ галай Агроферма ава.Гюльбоор Шауловна Давыдова http://даг05.рф/stati/stati-o-dagestane/derbent-g/derbent.html 
 Жасмин — манидар, Дагъустан республикадин лайихвилер авай артистка.
 Зейналлы, Асеф Зейналабдин оглы — азербайжанви композитор ва муаллим, азербайжандин музыкада романсрин бине эцигай кас..
 Изгияев, Сергей Давидович (1922—1972) — совет бередин суван чувуд зари, драматург ва таржума ийидай кас.
 Керимов, Сулейман Абусаидович — лезги бизнесмен, миллиардер, «Нафта-Москва» компаниядин, «Анжи» футболдин командадин иеси.
 Мамедова, Шафига Гашим кызы — азербайджанви театрдин ва кинодин актриса, Азербайжандин ССР — дин лайихвилер авай артистка (1974 йис), Азербайжандин ССР Халкьдин артистка (1982 йис).
 Маммус ал-Лакзи — лезги тариххъан, пара кьадарда хадисар чидай кас, Баб ал-Абваб (Дербент) шегьердин виридалайни нуфуз авай шейхрикай сад, Хашимидар кландин кӀвале къуллугъзавай тариххъан, «Дербентдинни Ширвандин тарих» хроникадин кирам.
 Мататов, Ехиил Рувинович — Дагъустандин АССР — дин юстициядин халкьдин комиссар.
 Мишиев, Ягутил Израилович — Дагъустан Республикадин ва Урусат Федерациядин лайихвилер авай муаллим, публицист, Дербент шегьердин тарихдикай улубрин кирам.
 Мушаилов, Мушаил Ханухович (1941—2007) — суван чувуд чӀугвар, СССР — динни Израильдин чӀугваррин Союздин член.
 Расулбеков, Гусейн Джумшудович — артиллериядин генерал-лейтенант, Бакудин ПВО округдин зенитдинни — ракетайрин кьушунрин командир; Азербайжандин ССР — дин алакъайрин министр (1975—1984).
 Садыхов, Неджмеддин Гусейн оглы — генерал-лейтенант, Азербайжандин генштабдин начальник.
 Сараджев, Константин Соломонович — совет бередин дирижёр, муаллим, музыкадин кархъан, Армениядин ССР — дин халкьдин артист (1945), Зегьметдин Кьегьал (1921).
 Соломонов, Альберт Романович — израильдин футболдин тренер.
 Ханмагомедов, Айдын Асадуллаевич — урус чӀалан зари — новатор.
 Ханмагомедов, Риад Айдынович — «777» газетадин кьилин — редактор, пазлспорт спортдин жуьредай, кроссвордар туькӀуьрунинни гьялунин ва судоку гьялунин жуьрерай Урусатдин, Украинадин ва Белорусиядин гзафбаран чемпион.
 Цвайгенбаум, Исраил Иосифович — советдин, урусатдин ва америкадин чӀугвар.
 Эльдаров, Омар Гасан оглы — скульптор-монументалист, Азербайжандин ССР — дин харусенятдин лайихвилер авай кархъан (1962 йис), Азербайжандин ССР — дин халкьдин чӀугвар (1982 йис).
 Юсуфов, Игорь Ханукович — Урусатдин энергетикадин министр(2001—2004).

 Дербентдин спортсменар 
 Агамирза Алимирзоев (тӀамаяр) — урус тӀамаяр къугъунин жуьредай вилерив акунин алакьунда проблемаяр авай инвалидрин арада хьайи Урусасдин чемпионатда кишпирдин призёр, 2009 йисуз урус тӀамаяр къугъунда Дагъустан Республикадин чемпионатда гимишдин призёр, 2010 йисуз Дагъустандин Кубокдин гъалибАгамирза Алимирзоев стал обладателем Кубка Дагестана по русским шашкам, 2010 йисуз Кьибле Осетия Республикадин блиц къугъунин чемпионатдин кишпирдин призёр. Урусатдин спортдин устӀарриз кандидат.
 Эрзи Бабаева (армрестлинг) — 2009 йисуз Урусатда студентар арадин чемпионка. Дербентдин медицинадин училище командадин капитан. Адан тренер Джавид Мирзакулиев яДагестанская студентка привезла «золото» с молодежного первенства России по армрестлингу.
 Камал Хан-Магомедов (дзюдо) — Каирда, Алматыда ва Апиада 2010 йисан Дуьньядин кубокдин пуд этаприн гъалиб.Третья победа на Кубке мира Халкьарарадин классдин спортдин устӀар, Урусатда дзюдо спортдин жуьредин кӀватӀалдин член.

 Стха шегьерар ва партнёрар 
Стха шегьерар
  Генже
  Кронштадт
  Псков
  Хадера
  Якима

Шегьерар-партнёрар
  Владимир
  Карачаевск (Къабарда-Балкъар)
  Кисловодск
  Краснодар
  Можайск
  Муром
  Нариман район (Баку)
  Нарткала (Къабарда-Балкъар)
  Урван район (Къабарда-Балкъар)
  Чебоксарар
  Черкесск

 Литература 
 А. А. Кудрявцев. История города Дербента. М., 1906.
 А. А. Кудрявцев. Древний Дербент. Монография. М.: Наука, 1982.
 А. А. Кудрявцев. Великий город на Каспии. Дербент в эпоху феодализма. Монография. Махачкала: Дагкнигоиздат, 1982.
 А. А. Кудрявцев. Дербенту — 5000 лет. Монография. М., 1989.
 А. А. Кудрявцев. Феодальный Дербент. Монография. М., 1993.
 З. У. Махмудова. Дербент в XIX — начале XX века. Этническая мозаичность города на «вечном перекрестке». М., Три квадрата, 2006, 157 с.
 Е. А. Пахомов. Краткий курс истории Азербайджана с экскурсом о ширваншахах XI—XIV вв. Баку, 1923
 Е. А. Пахомов. О Дербентском княжестве XII—XIII вв. Баку, 1930
 В. В. Бартольд. Дербент // Бартольд. Сочинения, 2, 419—430
 V. Minorsky. History of Sharvan and Darband in the 10th—11th centuries. Cambridge, 1958

 Шикилар 

 Баянар 

 ЭлячӀунар 

 Дербент шегьердин официал сайт
 Дербентдин Бизнес-портал
 1796 йисуз Дербент элкъуьрна кьуникай ва къачуникай Бакунина Варвара Ивановнди рикӀел хкизва
 А. К. Аликберов''. Баб ал-абваб // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Выпуск 2. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999.

Категория:Дагъустандин шегьерар