Агъул чӀал

Агъул чӀал (агъу. aгъул чӀал) — агъул халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин кӀеретӀдик акатзава. ЧӀал асул гьисабдалди Дагъустандин Агъул ва са кьадар Кьурагь районра гегьенш я. Агъул чӀалал рахазвайбурун кьадар — 29,3 агъзур кас я (2010 йис). 1990 йисуз Ш. А. Мазанаеван, С. Н. Гасанован ва И. А. Мазанаевадин санал куьмекдалди, урус чӀалан алфавитдин бинедал алаз агъул чӀалан алфавит туькӀуьрнай. ЧӀал вад нугъатриз пай жезва: тпиг нугъат, керен нугъат, кушан нугъат, буркихан нугъат ва фите нугъат.

Агъул чӀалал Дагъустанда «Вести Агула» (Агъулдин Хабарар) газет акъатзава.

Агъул чӀалал рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда агъул чӀалал рахазвайбурун кьадар 29 287 кас тир. Им вири агъулрин 83 % пай я.

Агъул чӀал Дагъустан Республикадин Агъул (92,53 %) ва Кьурагь районра (7%) гегьенш хьанва.

ЧӀалан гьалар
Агъул чӀалаз виридалайни мукьва чӀалар лезги ва табасаран чӀалар тирди гьисабзавайди я. Совет береда агъул хуьрера тарсар лезги чӀалал тухузвайвиляй гила кьуьзуьбурун саки виридаз лезги чӀал чизва, амма жегьилриз ваъ. Кьурагь районда лезгийрихъ галаз къуншивиле уьмуьр гьалзавай агъулриз лезги чӀал чизва.

Нугъатар
Гилан агъул чӀала вад асул нугъатар ава: тпиг, керен, кушан, буркихан ва фите нугъатар. Агъул чӀалан литературадин чӀал тпиг нугъатдин фонетикадинни - грамматикадин системадал бинеламиш хьанва.

Агъул чӀалан нугъатар:

 Тпиг — литературадин чӀал.
 Керен — РичӀа хуьруьн нугъат.
 Кушан — кушан нугъат.
 Буркихан — Буркихан хуьруьн нугъат.
 Фите — Фите хуьруьн нугъат.

 Агъул алфавит 
 А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь ГӀ гӀ Д д Дж дж Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кк кк Къ къ Кь кь КӀ кӀ Л л М м Н н О о П п Пп пп ПӀ пӀ Р р С с Т т Тт тт ТӀ тӀ У у Уь уь Ф ф Х х Хъ хъ Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч Чч чч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ ъ Ӏ ы ь Э э Ю ю Я я

 Библиография 

 Грамматикадикай кӀвалахар 
 Гасанова С. Н. Синтаксис словосочетания агульского языка. Махачкала, 2012.
 Дирр А. М. Агульский язык // Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа. Вып. XXXVII. Тифлис, 1907.
 Магометов А. А. Агульский язык: Исследования и тексты. Тбилиси, 1970.
 Мерданова С. Р. Морфология и грамматическая семантика агульского языка. (На материале хпюкского говора.) М., 2004.
 Сулейманов Н. Д. Сравнительно-историческое исследование диалектов агульского языка. Махачкала, 1993.
 Тарланов З. К. Агулы: их язык и история. Петрозаводск, 1994.
 Шаумян Р. М. Грамматический очерк агульского языка (с текстами и словарем). М.—Л., 1941.

 Лексикадикай кӀвалахар 
 Сулейманов Н. Д. Глагольная фразеология агульского языка. Махачкала, 2002.
 Гасанова С. Н. Сравнительный анализ соматических фразеологических единиц восточно-лезгинских языков. Махачкала, 2000.

 Гафарганар
 Рамазанов М. Р. Агульско-русский словарь. Махачкала, 2010.
 Сулейманов Н. Д. Агульско-русский (диалектологический) словарь. Махачкала, 2003.
 Гасанова С. Н. Краткий фразеологический словарь агульского языка. Махачкала, 2008.
 Гасанова С. Н., Самедов Д. С. Краткий словарь агульско-арчинских фразеологических соответствий. Махачкала, 2009.
  Мазанаев Ш.А. Русско-агульский словарь.-Махачкала:Издательство ДГУ,2012.

 Фольклёр 
 Мазанаев Ш. А., Базиева З. М. Песенное творчество агулов. Махачкала: Изд-во ДГУ, 2011.
 Тарланов З. К. 100 агульских пословиц с переводами на русский язык и толкованиями. Петрозаводск: Изд-во ПетрГУ, 2000.
 Тарланов З. К. Агульские песни и пословицы. Петрозаводск: Изд-во ПетрГУ, 2003.

 Агъул чӀалан литературадикай улубар 
 Мазанаев Ш. А. Агульская литература. Махачкала: Дагкнигоиздат, 2008.
 Мазанаев Ш. А.  Агульская литература. Становление и развитие. Махачкала: ИПЦ ДГУ, 2007.

 Баянар 

 ЭлячӀунар 
Библиография по агульскому языку

Категория:Алфавитдиз килигна чӀалар
Категория:Дагъустандин чӀалар
Категория:Нах-дагъустан чӀалар
Категория:Лезги чӀалар