Америкадин Садхьанвай Штатар

Америкадин Садхьанвай Штатар, гьакӀни АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка () — Кеферпатан Америкада авай гьукумат я. Чилин кьадар — 9,5 млн км² яРазные картографы по-разному подсчитывают общую площадь страны, как с учётом, так и без учёта вторичных территорийАтлас мира, ПКО «Картография» федеральной службы геодезии и картографии России, Москва, 2005Энциклопедия Британника, статья «». (дуьньяда 4-лагьай чкадал ала). Агьалийрин кьадар — 320 млн кас я (2013 йисан къимет, дуьньяда 3-лагьай чкадал ала). Кьилин шегьер — Вашингтон я.

Садхьанвай Штатар кефер патай Канададихъ галаз ва кьибле патай — Мексикадихъ галаз са сергьятра ава, гьакӀни Урусатдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава. Адан къерехар рагъэкъечӀдай патай Атлантик океанди, рагъакӀидай патай — Лас океанди, кефер патай — Кеферпатан МуркӀарин океанди кьунвайди я.

Америка — федератив садвал я ва 50 штатрикай ва Колумбия федерал округдикай ибарат я. Идалайни гъейри, Вест-Индияда авай Виргин островар,  Пуэрто-Рико, РагъэкъечӀдайпатан Самоа, Гуам ва Океаниядин пара кьадарда островар Америкадиз талукь я.

Конституциядин жигьетдай Америкадиз официал чӀал авач. Агьалидин чӀехи пай инглис чӀалал рахазва лугьуз и чӀал гьукуматда де-факто официал чӀал хьиз физва. Этнографиядин жигьетдай Садхьанвай Штатар виридалайни цӀару ва жуьреба-жуьре культура авай гьукуматрикай сад я. Авай гьалар чара-чара уьлквейрай ва континентрай Америкадиз чӀехи масштабра физвай миграциядин нетижада арадал атанваAdams, J. Q., and Pearlie Strother-Adams (2001). Dealing with Diversity. Chicago: Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.. Пулунин тек — АСШдин доллар я. АСШдин агьалийриз американвияр лугьузвайди я, адет тирвал Садхьанвай Штатрин тӀварцӀин альтернатива хьиз Америка тӀваруникай менфят къачузвайди я.

Америка — федератив конституциядин республика я. Ихтиярар федератив регьбервилин ва штатрин регьбервилин арада чара жезва. 50 штатдикай гьардав чпин конституция, гьукуматдин органрин ва идара авунин система гва. Кьилиз акъуддай, законар акъуддай ва дувандин гьакимвилерин патай Президентди, АСШдин Конгрессди ва Лап Кьилин Дуванди векилвал ийизвайди я.

Америкадин Садхьанвай Штатар 1776 йисуз тешкил хьана, чпин аслу туширвиликай малумат ганвай цӀипуд британиядин колония сад хьайила. Аслу туширвал патал дяве 1783 йисал кьван давамарзавай тир, женг колонистрин гъалибвилелди акьалтӀ хьана. 1787 йисуз АСШдин Конституция кьабул хьана, 1791 йисуз — Ихтийрикай Билль, ада гьукуматдин регьбервилин гражданрин патахъай ихтиярар метлеблудаказ сергьятра эцигнава. 1860 йисарра лукӀар авай кьибледин ва промышленность авай кефердин штатрин арада авай аксивили кьуд йисан гражданвилин дяведик кьил кутунай. Кефер патан штатрин гъалибвили АСШдин виринра лукӀвал тухун къадагъа гъана. ГьакӀни кефер патан штатрин гъалибвили уьлкведиз садвал хкана (кьибледин штатар Конференциядиз сад хьайила, АСШдилай аслу туширвиликай малумат гана).

Гила дуьньяда АСШдин экономикадив виридалайни кьакьан КъВПдин дережа гва (16,7 трлн доллар 2013-лагьай йисуз, вири дуьньядин КъВпдикай 23 % ава, маса къачунин алакьун глобал паритетдикай 19%-дилай пара ава). Гьар инсандал акъатзавай къазанжидин кьадардал гьалтайла Америка Дуьньяда 7-лагьайди я.

АСШ — Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин ва Кеферпатан Атлантикадин Альансдин диб эцигай гьукумат я, СМТдин Хата авачирвилин Советда абурув гьамишан чка гва.

АСШдив къудратар авай яракьламишнавай къуватар гва, гьабурун арада дуьньяда виридалайни чӀехи гьуьлуьн дяведин къуватарни. Чилел абуруз виридалайни чӀехи, вири сад-садал гьалчна, «хвехуьнин» потенциал аваСША опубликовали данные о численности своих и российских ядерных вооружений.

Планетадал виридалайни чӀехи экономикадин, политикадин, культурадин ва дяведин таъсир гваз, АСШ кьилди сад тир акьалтӀай гьукумат хьиз гьисабзаваUnited States of America country profile // BBC News, 10 January 2012Крис Паттен (Chris Patten) Не переоценивает ли Китай свои возможности? // «Project Syndicate»/Голос России, 21.02.2010 г..

 Уьлкведин тӀвар 

1507 йисуз германиядин картаяр кхьидайди Мартин Вальдземюллерди дуьньядин карта туькӀуьрна. РагъакӀидайпатан зурэлкъверда авай чилериз ада садлагьай сеферда «Америка» (America) гана, флоренциядин сифте жугъурайди ва картаяр кхьидайди Америго Веспуччидин гьуьрметдай. 1776-лагьай йисуз виликан британиядин колоностри АСШдин аслу туширвилин декларацияда садлагьай сеферда уьлкведин гилан тӀвар кардик кутуна — «unanimous Declaration of the thirteen united States of America»Do not uppercase «united» here: it is unambiguously lowercased in the Declaration. Са арадлай United States of America тӀвар — Америкадин Садхьанвай Штатар — 1776-лагьай йисуз официал рекьелди кьабулна II Америкадин Континентал Конгрессда кьабул хьанва (1775-лагьай йисан 7-лагьай кьамугдиз кьабулнавай «Садхьанвай колонияр» тӀварцӀин чкадал)Клара Гудзик. «Усі люди створені рівними…» 232 роки незалежності Сполучених Штатів Америки. // «День». — № 115, п’ятниця, 4 липня 2008. 1778-лагьай йисан франциядинни америкадин икьрарра Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар (United States of North America) кӀвалахарзава.

Са арадлай тӀварцӀин куьруьн къайдани, гила мукьвал-мукьвал кардик кутадай, арадал акъатна: United States (Садхьанвай Штатар). И тӀварни адалай куьруь къайда — Штатар (States) — Континентал конгрессдин протоколра кардик кутазвай тир. «U.S.» аббревиатура Джордж Вашингтондин 1791-лагьай йисан чарарра гьалтзава, «U.S.A.» аббревиатура 1795-лагьай йисуз сифтени-сифте арадал акъатна.

Лезги чӀала са шумуд уьлкведин тӀвар ава: АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка ва мсб.

СССГ-дин статистикадин документра ва журналра Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар тӀвар гегьеншдаказ кардик кутазвай тирСтаття «Будущее автомобильной промышлености в СССР» Проф. Е. А. Чудаков, с.-3. Журнал «За рулем» № 1, 1928 рік. Тираж 15 000.

 Миллетдин символар 


250px|right|thumb|АСШдин пайдах мукьвалайthumb|upright|Кьил лацу лекь — АСШдин символ
АСШдин гьукуматдин пайдах — 13 яруни цӀиргъидалди (нубатдалди) дегиш жезвай лацу зулуникай (7 яру ва 6 лацу зул) ибарат тир парча я. Пайдахдин вини чапла пипӀе лацу вад пипӀен гъетер квай дуьз пипӀерин кьудпипӀенди ала. Гъетерин кьадарни штатрин кьадар сад хьиз я — 50Standard Proportions For The United States Flag на usflag.org.

13 зулуни 13 виликан колония къалурзава. И колонийри, 1776-лагьай йисан 4-лагьай чиледиз тухванвай Кеферпатан Америкада авай англиядин колониярин векилрин континентдин конгрессда кьабулнавай АСШдин аслу туширвилин декларациядив кьурвал, сад хьайила Америкадин Садхьанвай Штатар тещкил авуна (Вирджиния, Делавэр, Джорджия, Массачусетс, Мериленд, Нью-Гемпшир, Нью-Йорк, Нью-Джерси, Пенсильвания, Род-Айленд, Коннектикут, Кьиблепатан ва Кеферпатан Каролина).

АСШдин миллетдин гимн — «Гъетерни зулар авай пайдах» официал рекьелди 1931 лагьай йисуз кьабулнава36 USC § 301 — National anthem. Гафар гимндин патал 1814-лагьай йисуз кхьенва.

Гьукуматдин герб — ахъа лувар квай лекьрен суьрет я, лекьре вичин пацара зейтунд таран бицӀи хел ва 13 хьел кьазва. Лекьрен хурал гьукуматдин пайдахдин рангар тикрарзавай щит ала. КӀуфа багъ кьазва, а багъунин винел «E pluribus unum» кхьенвайди я. Лекьрен кьилин винелай — 13 (садлагьай штатрин кьадардиз килигайвал) вад пипӀен гъед цавун ранг авай цифеда

 География 

 Алай чка 

АСШ Кеферпатан Америкадин юкьван пата ала. Чилин виридан кьадар — 9 826 675 км² я. Уьлкведин чил пуд паюникай ибарат я:

 континентал АСШ (ингл. Continental USA) — Канададинни Мексикадин ва Атлантикни Лас океанрин арада алай штатар, абуру 7,7 млн км² кьунвайди я;
 Аляска (ингл. Alaska) — Кеферпатан Америкадин кефердинни рагъакӀидай пата авай зуростров я, федерациядин виридалайни чӀехи штат я (1,48 млн км²);
 Гавайи — Лас океанда авай архипелаг я, АСШдай Австралиядиз зур рекьел ала, чилин кьадар вирини-вири 16 000 км² я.

 Чилин кьадар 

АСШ — чилин кьадардин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда пудлагьайди тахьайтӀа кьудлагьайди я (къурамат ва гьуьлуьн мулкар кваз). Америка Урусатдинни Канададин гуьгъуьнлай ава, гьакӀни са кӀус Китайдилай алудиз тахьайтӀа адаз пудлагьай чка гуз ава. Садхьанвай Штатрин виридан чилерин майдан алцумунин тегьердилай аслу я (гьисабунин нетижаяр — 9 522 055 км², 9 629 091 км² тахьайтӀа 9 826 676 км²). ГьакӀни Китайдинни Индиядин арада авай гьуьжет алай чилер гьисабдиз къачузва. Кьилди са къураматдин чилер гьисабдиз къачуртӀа, Америкади Канададилай алудзава, АСШдин вилик кьилди са Урусатдини Китайди чка кьунва.

 Тарих 

 Тарихдин датаяр 
 1565 — испаниявийри гилан АСШ-рин чилерал европадин садлагьай яшамишдай мукьдин (чкадин) диб эцигна — Сент-Огастин шегьер;
 1585 — Роанок колониядин диб эцигун — садлагьай агалкьун авачир Америкада британиядин колонистар ацукьриз алахъун я;
 1607 — Кеферпатан Америкада, Джеймстаун (Вирджиния) инглисрин садлагьай гьамишан колониядин диб эцигна;
 1609 — испаниявийри Санта-Федин диб эцигна — гилан Садхьанвай Штатрин кьиблединни рагъакӀидай пата бегьем чӀехи испаниядин колонизация гатӀум хьанва;
 1620 — ЦӀийи Англияда — АСШ-рин тарихдин юкь — садлагьай колониядин диб эцигна, Плимут;
 1623 — Нью-Гьемпшир колониядин диб эцигна;
 1626 — голландиявийри ЦӀийи Амстердамдин диб эцигна — Кеферпатан Америкада авай голландиядин чилерин кьилин шегьер, гуьгъуьнлай Нью-Йорк хьайиди;
 1630 — британиядин пуританри Массачусетсдин заливдин колониядин диб эцигна, адан кьилин шегьер — Бостон — Кеферпатан Америкада авай британиядин колонийрин виридалайни чӀехи шегьер хьанва
 1634 — куьч хьанвай инглис католикри Мэриленд колониядин диб эцигна;
 1636 — Массачусетсдин заливдин колониядай чукурнавай баптистри Род-Айленд колониядин диб эцигна;
 1638 — гилан Делавэр штатдин чилерар швециявийри чпин колониядин диб эцигна. Къад йисалай кьулухъ колония Нидерландрин гъилик акатна.
 1638 — Массачусетсдин заливдин колониядай куьч хьана атайбуру Коннектикут колониядин диб эцигна;
 1670 — Каролина тӀвар алай британиядин колониядин диб эцигна. 1729-лагьай йисуз ам кьве колониядиз пай хьана: Кьиблепатан Каролина ва Кеферпатан Каролина;
 1682 — Миссисипидин бассейн франк корол иеси тир чилер хьиз малум авуна;
 1682 — Уильям Пенн квакер Пенсильвания колониядин диб эцигна. Адан садлагьай кьилин шегьер — Филадельфия — АСШ-рин аслу туширвилин патал дяве хьайила садхьанвай колонийрин кьилин шегьер ва АСШ-рин садлагьай кьилин шегьер хьана;
 1701 — Детройт фортдин диб эцигна — ЧӀехи вирерин арада франкри тухузвай колониал экспанциядин виридалайни чӀехи акьахал (пункт);
 1718 — франкри ЦӀийи Орлеандин диб эцигна. Ам гилан АСШ-рин чилерал франциядин экспансия вилик юзунин юкь хьана;
 1724 — Кеферпатан Америкада авай виридалайни кьибледин британиядин колониядин диб эцигна, Джорджия;
 1763 — франкри Сен-Луисдин диб эцигна — Миссисипидин юкьван авахьунин арада чӀехи метлеб авай акьахал (пункт);
 1769 — испаниявийри Сан-Диегодин диб эцигна, адалай кьулухъ Вини Калифорнияда испаниядин колонизация гатӀум хьана;
 1773-лагьай йисан 16-лагьай фундукӀ — Бостондин чай хъун — АСШ-рин аслу туширвилин патал дяведин гатӀумун;
 1774 — Садлагьай Континентал конгресс — кефер патан америкадин колонийринни метрополиядин арада авай ахъа аксивал авун гатӀумна;
 1775—1783 — Аслу туширвилин патал дяве, гьакӀни адаз Америкадин революция лугьузва;
 1784 — Кадьяк островда Three Saints бухтада садлагьай урус яшамишдай чкадин диб эцигна;
 1787-лагьай йис, 17-лагьай мара — Филадельфияда алтӀушнавай Конституциядин Конвентди АСШ-рин Конституция кьабулнава;
 1789-лагьай йис, 25-лагьай мара — Ихтийрикай Билль кьабулнава — АСШ-рин Конституциядик кутунвай садлагьай цӀуд дуьзар хъувунар. Абуру гражданрин кьилин ихтиярни азадвилер замин кьазва.
 1789 — АСШ-рин садлагьай президентвилин хкудунар. Джордж Вашингтон АСШ-рин садлагьай президент хьана, ада хкязавайбурун ванерикай 100 % къачуна.
 1799 — Урусни американ компаниядин диб эцигна — Урусатди комплексдаказ Аляска кӀвалахариз гатӀумна.
 1800 — АСШ-рин кьилин шегьер Филадельфиядай Вашингтондиз тухвана.
 1803 — Луизианадин маса къачун — Наполеондин Франциядивай Кеферпатан Америкада авай франк чилер маса къачун, адан нетижада уьлкведин чилер кьведра чӀехи хъхьанва.
 1804 — Новоархангельскдин диб эцигна — Урус Америкадин къвезмай кьилин шегьер.
 1812 — Форт-Россадин диб эцигна — Америкада тухванвай урусатдин экспансиядин виридалайни кьиблепатан тӀинкӀ
 1812—1815 — инглисни американ дяве.
 1816—1817 — Гьавайийрал Урусатдин къаладин диб эцигна.
 1818 — ЧӀехи Британиядихъ галаз икьрар кутӀунна. Ада АСШ-рин ва британиядик квай Миссисипи бассейнда авай чилерин арада авай сергьятар тайинарзавай тир. Икьрардин нетижада Садхьанвай Штатрик Миннесотадинни Кеферпатан Дакотадин чилерин пай акатна.
 1819, 21 эхен — АСШ-рин 5 млн доллардай Флорида маса къачунихъай Адамс-Онис икьрар тестикьарна.
 1820 — Миссуридин компромисс, адан куьмекдалди къанницӀуд йисан къене Кеферпатанни Кьиблепатан арада авай баланс хуьзмай тир.
 1823 — Первое изложение Доктрины Монро как основополагающей внешнеполитической концепции США.
 1828 — АСШ-рин Демократиядин партиядин диб эцигна.
 1830, 28 тӀул — АСШ-рин рагъэкъечӀдайпатан къерехда яшамишзавай индианар рагъакӀидай патаз къезмай Оклахомадиз депортация авунихъай АСШ-рин конгрессди къанун кьабулнава.
 1841 — Форт-Росса маса гун, Джон Саттердиз — АСШ-рин агьалидиз.
 1845, 29 фундукӀ — Республика Техас штат хьиз АСШ-рихъ гилигнава.
 1846 — ЧӀехибританиядихъ галаз кутӀуннавай икьрардив килигайвал, Орегон Территория гилигнава — гилан Садхьанвай Штатрин кефердинни рагъакӀидай пад.
 1846—1848 — Американни мексикан дяве.
 1846—1848 — мормонар Иллинойсдай Ютадиз куьч хьанва — АСШ-рин рагъакӀидай пата хьанвай парабурун иштираквилелди ийизвай ва виридалайни тешкил тир куьчхьунин гьерекатрий сад тирди.
 1848—1855 — Къизилдин цӀай Калифорнияда, ада американ РагъакӀидай пата инглис чӀалал рахазавайбуруз масанай куьч хьана ацукьариз куьмек гана.

 1853 — Гадсденан маса къачун — Садхьанвай Штатри гилан Аризонани Нью-Мексико штатрин чилерин паяр маса къачуна. Кьиблединни рагъакӀидайпатан гьукуматдин сергьят акьалтӀдай эцигун. Окончательное установление юго-западной государственной границы.
 1854 — АСШ-рин Республикадин партиядин диб эцигна.
 1854, 30 тӀул — америкадин Конгрессди Канзас-Небраска Акт кьабулнава. Ам кьабулунин нетижада кеферпатан фермайрин штатрин ва кьиблепатан лукӀар авай штатрин арада авай барабарвал чӀур хьанва.
 1854—1856 — Гражданвилин дяве Канзасда, ам Гражданвилин дяведин репетиция тир.
 1857—1858 — Мормонринни федерал гьакиматдин арада Ютада хьанвай дяве.
 1859 — Виргинияда хьанвай лукӀвилин аксина тир Джон Браунан къарагъун.
 1860—1861 — ЛукӀвилин штатри ГалкӀдин ибаратдикай сецессия авуна.
 1861—1865 — Гражданвилин война.
 1867 — Урусат Империядивай Аляска маса къачун.
 1898 — Испаниядинни америкадин дяве, адан нетижада АСШ-ри Филиппинар, Гьавайияр, Пуэрто-Рико ва маса чилер къачуна. Куба 1959-лагьай йисуз хьанвай Кубадин инкъилабдал кьван АСШ-рин гъилик акатна.
 1913, 23 фундукӀ — Федерал резерв системадин (ФРС) диб эцигна.

 АСШдин административ паюн 

АСШ — федератив республика; 50 штатарни (инг. state) 1 федерал округ (District Federal) акатзава.

 Айдахо border|33x22px Айова border|33x22px Алабама border|33x22px Аляска border|33x22px Аризона border|33x22px Арканзас border|33x22px Вайоминг border|33x22px Вашингтон border|33x22px Вермонт border|33x22px Виргиния border|33x22px Висконсин border|33x22px Гавайи border|33x22px Делавэр border|33x22px Джорджия border|33x22pxРагъакӀидайпатан Виргиния border|33x22px Иллинойс border|33x22px Индиана border|33x22px Калифорния border|33x22px Канзас border|33x22px Кентукки border|33x22px Колорадо border|33x22px Коннектикут border|33x22px Луизиана border|33x22px Массачусетс border|33x22px Миннесота border|33x22px Миссисипи border|33x22px Миссури border|33x22px Мичиган border|33x22px Монтана border|33x22px Мэн border|33x22px Мэриленд border|33x22px Небраска border|33x22px Невада border|33x22px Нью-Гэмпшир border|33x22pxНью-Джерси border|33x22px Нью-Йорк border|33x22px Нью-Мексико border|33x22px  Огайо 33x22px Оклахома border|33x22px Орегон border|33x22px Пенсильвания border|33x22pxРод-Айленд border|33x22pxКеферпатан Дакота border|33x22pxКеферпатан Каролина border|33x22px  Теннесси border|33x22px Техас border|33x22px Флорида border|33x22pxКьиблепатан Дакота border|33x22pxКьиблепатан Каролина border|33x22px Юта border|33x22px

 Кьадар 
 1790 йис. — 3,9 млн кас
 1800 йис. — 5 236 631 кас
 1810 йис. — 7 239 881 кас
 1820 йис. — 9 638 453 кас
 1830 йис. — 12 866 020 кас
 1840 йис. — 17 069 453 кас
 1850 йис. — 23 191 876 кас
 1860 йис. — 31 443 321 кас
 1870 йис. — 38 558 371 кас
 1880 йис. — 49 371 340 кас
 1890 йис. — 62 979 766 кас
 1900 йис. — 76 212 168 кас
 1910 йис. — 92 228 531 кас
 1920 йис. — 106 021 568 кас
 1930 йис. — 123 202 660 кас
 1940 йис. — 132 165 129 кас
 1950 йис. — 151 325 798 кас
 1960 йис. — 179 323 175 кас
 1970 йис. — 203 211 926 кас
 1980 йис. — 226 545 805 кас
 1990 йис. — 248 709 873 кас
 2000 йис. — 281 421 906 кас
 2005 йис. — 295,7 млн кас
 2010 йис. — 309,2 млн кас
 2015 йис. — 321,2 млн касHistorical Census Statistics on Population Totals By Race, 1790 to 1990.... U.S. Census Bureau. Retrieved 2013-05-28.

 Баянар 

 ЭлячӀунар 
 U.S. government’s official web portal