Вашингтон (кьилин шегьер)

Вашингтон () — Америкадин Садхьанвай Штатрин кьилин шегьер. Официал тӀвар — Колумбия округ я, са штатдизни акат тийизвай кьилдин административ тек я. Шегьердин бине 1791 йисуз кутунвай ва адан тӀвар, АСШдин садлагьай президент Джордж Вашингтонан гьуьрметдай эцигнавай. 1871 йисалай Вашингтон Джорджтаун шегьердихъ галаз Колумбия федерал округдик кутунай , гьавиляй америкавийри, уьлкведин кеферни-рагъакӀидай пата авай сатӀварцӀин штатдихъ галаз акахь тийин патал, адетдалди Вашингтон шегьердиз «Ди-Си» () ва я «Вашингтон Ди-Си» () лугьузвайди я.

Шегьерди Потомак вацӀун кефердин къерехда чка кьунва, ам кьиблединни рагъакӀидай патахъ Виргиния ва вири маса патарихъай Мэриленд штатрихъ галаз сергьятдал ала. Гьамишан агьалийрин кьадар 600 агъзур касдилай виниз я, кӀвалахдин гьафтеда агъашегьеррин зонадай инсанар атунин гъиляй кьадар са миллиондал кьван агакьзава. Вашингтондин агломерациядин агьалийрин кьадар 5,4 млн кас кьван я, и къалурзавай лишандиз килигна ам уьлкведа муьжуьдлагьай чкадал ала.

Вашингтондиз 13 инсандикай ибарат тир, мэр кьиле авай муниципал шуради регьбервал ийизва. Амма АСШ-ри Конгрессдиз лап кьилин гьукум ава, адаз шура кьабулнавай къанунар гьич ийидай ихтияр ава. Гьавиляй штатрин агьалийрив гекъигайла шегьердин агьалийриз вич-вичи идара ийидай ихтияр тӀимил ава. Американ Конгрессдин Векилрин палатада округдиз вичин сес гудай ихтияр авачир делегат ава, округдиз Сенатда вичин векилар авач. 1961-лагьай йисуз АСШ-рин Конституциядиз 23-лагьай поправка ратификация ийидалди округдин агьалийриз президентрин хкягъунра сес гудай ихтиря авачир.

Шегьердин девиз: лат. Justitia Omnibus (, Виридаз адалат авай дуван).

 География 
Вашингтон АСШдин кеферни-рагъэкъечӀдай пата, Атлантика океандилай тахминан 53 км яргъал чка кьунвайди я. Шегьердин вири санлай майдан 177 км² туькӀуьрзава, абурукай 159 км² кьураматдиз, 18 км²-ни ци кьунвай чилериз къвезва. Шегьер, кьиблединни-рагъакӀидай патай гъейри, Мэриленд штатдин сергьятрин цӀарцӀин къене ава, амма административвилелди и штатдиз талукь туш. Шегьер пуд, Потомака ва адан хилер тир Анакостия ва Рок-Крик вацӀарал алайди я. Адан кьудлагьай хел Тайбер-Крик вацӀ, са вахтунда шегьердин Милли аллеядайтӀуз физвай, амма 1870-й йисара ам чилин кӀаняйтӀуз чӀугунвай.

Шегьердин сергьятрин цӀарцӀин къене са шумуд островар ава. Потомака вацӀал — Теодор Рузвельтан остров, Колумбиядин остров, Пуд Вахарин островар ва муькуь гъвечӀи островар ала. Анакостия вацӀал алай виридалай чӀехи остров — Кингменан остров я.

Шегьердин майдандин тахминан 20 % кутунвай паркари кьунва. Шегьердин тӀебиятдиз, адак Милли парк, «Рок-Крик» парк, Теодор Рузвельт островдал алай парк, «Конституциядин багъар» хьтин паркар кваз, Милли паркарин америкадин идаради регьбервал ийизва. Милли паркарин америкадин идарадин регьбервилик квачир тек сад тир чка, хуьруьн майишатдин министерстводи регьбервилик квай Милли дендрарий я.

 Климат 
Вашингтон ламу тир субтропикдин климатдин зонада ала. Адан климат, чӀехи гьавизрилай яргъал алай Юкьван Атлантика областьдин жуьредиз хас я. Гатфарни зул чими я, кьуьд — мекьи. ХъуьтӀуьз къвазвай живерин гьар йисан кьадар 37 см туькӀуьрзава. Декабрьдин юкьвалай февральдин юкьвал кьван хъуьтӀуьн юкьван температура 3,3 °C я. Юкьван гьисабдалди живед тӀурфанар Вашингтондал гьар 4-6 йиса садра галукьзава. Виридалай къати тӀурфанриз «нордистер» лугьузвайди я, абуру кӀеви гарар, сел хьтин марфар ва вахт — вахтунда жедай живер гъизва. Ихьтин штормар Америкадин рагъэкъечӀдай цин къерехдин районрал фад-фад галукьзавайди я.

Гатуз гзаф чими ва ламу я, июль вацра юкьван температура 26,2 °C я ва гьавадин юкьван ламувал тахминан 66 % я. Гатуз вини дережадин температурадин ва ламувилин вири кӀватӀал, гзаф мукьвал-мукьвал жедай цӀайлапанрин ва бязи вахтара торнадойрин арадал атунин себеб я.

Виридалай вини дережадин чимивал ина 1918 йисан 6 августдиз ва 1930 йисан 20 июньдиз къейд авунай +41 °C, гьакӀ ятӀани виридалай агъа дережадин температура 1899 йисан 11 февраль тарихда, Живедин чӀехи тӀурфан хьайи чӀавуз малум хьанвай − 26 °C.

 Гьавадин юкьван гьисабдалди йисан температура — 14,5 °C
 Гарун юкьван йигинвал — 3,9 м/с
 Гьавадин масабрув гекъигайла ламувал — 66 %

 Тарих 

 Сифте девир 

Гилан Колумбия округдин чилера колонияр авай садлагьай мулкунин иесияр Джордж Томпсон ва Томас Джерард тир. 1662 йисуз абурун гъилик Капитолий кӀунтӀунин къваларив гвай чилер ва Потомак вацӀун агъана авай мулкарни акатнай. 1697 йисуз Мэриленд штатдин гьукумри, и чилера яшамиш жезвай америкадин бинедин халкьар къуватдалди рагъакӀидай патаз чуькьвена къакъудна, ина форт эцигнай.

1751 йисуз, Мэриленд штатдин къанунар акъудзавай органди Джордж Гордон ва Джордж Биелл тӀварар алай ксаривай 280 фунтдай пудкъад акр (чилин алцум) чил къачурла, Джоржтаун арадал атанвай. А чӀавуз Джоржтаун Потомак вацӀун виридалай вини кьиле авай пункт тир. Адав океандай савдавилин гимийрал вацӀалайтӀуз хкаж жез мумкин тир. Мэриленддай къвезвай туьтуьн ва маса малар маса гунив ва гъунив Джорджтаун абад портдиз элкъвенай.

 XVIII виш йисан эхир 
Континенталвилин Садлагьай конгрессдин кӀватӀалдилай эгечӀна Кьведлагьай конгрессди малумарнавай аслу туширвилелай кьулухъ, цӀийиз арадал гъанвай Америка гьукуматдин кьилин шегьер Филадельфия тир. Жуьреба жуьре себебралди, АСШдин сифте йисара, гьукуматдин кьилин шегьердин статус вахт-вахтунлай чара — чара шегьеррал элячӀзавай, амма гьар са сеферда элкъвена Филадельфиядал къвезвай.

 Агьалияр 
  Вашингтондин агьалийрин динамика Йис  Агьалияр  %, ± 1800  8144  - 1810  15 471  90,0 % 1820  23 336  50,8 % 1830  30 261  29,7 % 1840  33 745  11,5 % 1850  51 687  53,2 % 1860  75 080  45,3 % 1870  131 700  75,4 % 1880  177 624  34,9 % 1890  230 392  29,7 % 1900  278 718  21,0 % 1910  331 069  18,8 % 1920  437 571  32,2 % 1930  486 869  11,3 % 1940  663 091  36,2 % 1950  802 178  21,0 % 1960  763 956  −4,8 % 1970  756 510  −1,0 % 1980  638 333  −15,6 % 1990  606 900  −4,9 % 2000  572 059  −5,7 % 2010  601 723  5,2 %


Вашингтонда, адан бине кутур вахтарилай инихъ, бегьем гзаф афроамерикавияр яшамиш жезвай. Аслу туширвал патахъай хьайи дяведилай кьулухъ АСШдин кьибле патай негр-лукӀар шегьердиз куьч хьана ацукьиз гатӀумнавай. Садакайни аслу тушир чӀулав агьалийрин кьадар, дяведилай вилик 1 % — дилай 1810 йисуз 10 % — дал кьван хкаж хьанвай. 1800 ва 1940-й йисарин девирда агьалийрин 30 % афроамерикавийри туькӀуьрзавай.

1970 йисуз Вашингтонда афроамериканвийрин кьадар пикдал агакьнай, амма гьа чӀаварилай инихъ, шегьердин чӀулав агьалияр, шегьердин къваларив галай посёлокриз куьч хьунин нетижада тӀимил жезва.


2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, Вашингтондин агьалийрин кьадар 601 657 кас тир. Гьафтедин кӀвалахдай йикъара, шегьердин къерехрив гвай посёлокрай ксар къвезвайвиляй, шегьердин агьалияр са миллиондилай пара жезва.

2007 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри къалурзавайвал, шегьердин вири агьалийрин пудай са пай савад авачирбур я. Им са кьадар, инглис чӀал хъсан чизвачир иммигрантрихъ галаз алакъа аваз я. Вашингтондин агьалийрин 85,16 % инглис чӀалал рахазва, 8,78 % — испан чӀалал ва 1,35 % — француз чӀалал.

АСШдин агьалияр сиягьдиз къачунин бюроди 2010 йисуз кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, шегьерда яшамиш жезвайбурун 50,7 % афроамерикавияр, 3,5 % — азиатар ва 0,3 % америкадин бинедин халкьар тир. Муькуь расайрин векилри 4,1 %, ва акахьай расайринбуру — 2,9 % туькӀуьрзавай. Латин Америкадай куьч хьана атайбуру вири агьалийрин 9,1 % туькӀуьрзавай.

 Дин 
Вашингтондин агьалийрин чӀехи пай христианар я: агьалийин 28 % — католикар, 9,1 % — америкадин баптистар, 6,8 % — кьибле баптистар, 1,3 % — православиедин христианар ва 13 % христианвилин муькуь хилерин векилар я. Шегьердин 10,6 % ислам диндин ва 4,5 % — иудаизм диндин векилар я. Шегьердин эгьлийрин 26,8 % маса динрин пад кьазвайбур ва я са диндални ибадат тийизвай атеистар я.

Вашингтонда, чӀехивилел гьалтайла дуьньяда ругудлагьай чкада авай, АСШдин англикан Епископвилин клисадин кьилин собор авайди я. ГьакӀни шегьерда АСШ-дин виридалай чӀехи католиквилин клиса — Рехне квачир аял кьунин Милли Пак тир чкадин Базилика ава.

 Экономика 

2010 йисан январьдиз Вашингтонда ва адаз талукь тир адан къваларив гвай гъвечӀи шегьерра кӀвалах авачирвилин дережа 6,9 % тир. А чӀавуз Вашингтон шегьерда виче кӀвалах авачирвилин дережа 12 % — дал агакьнавай.

2006 йисуз Вашингтонда са касдиз къвезвай пулунин доход 55 755$ тир, им муькуь штатрилай пара я. Амма шегьердин эгьлийрин 19 % яшамишвал патал герек тир минимумдилай агъуз дережада уьмуьр гьалзавайди я.

 Стхавилин шегьерар 
  Бангкок, Таиланд (1962)
  Дакар, Сенегал (1980)
  Пекин, Китай (1984)
  Брюссель, Бельгия (1985)
  Афинаяр, Греция (2000)
  Претория, Кьибле-Африкадин Республика (2002)
  Сандерленд, Англия, ЧӀехибритания (2006)
  Аккра, Гана (2006)
  Сеул, Республика Корея (2006)
  Анкара, Туьркия (2011)

Формалиствилин «юлдаш-шегьерар»:
  Париж, Франция (2000)
  Рим, Италия (2011)

 Баянар 

 ЭлячӀунар 

 Официал шегьердин сайт  
 Официал туристдин сайт 
 Сайт шегьерда (тарих, меденият)  

Категория:Кеферпатан Америкадин уьлквейрин кьилин шегьерар
Категория:АСШ-дин шегьерар