Африка

Африка — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Аравили гьуьлуь, кеферни рагъэкъечӀдай патай — Яру гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Атлантик океанди, рагъэкъечӀдай патай — Индиядин океанди кьунвайди я. Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 8 агъ. км., рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 7,5 агъ. км. я.География.ру — Африка

ГьакӀни «Африка» тӀвар Африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я.

Африкадин чилин кьадар — 29,2 млн км², островаррихъ галаз — 30,3 млн км² кьван я, яни Чилин вири винел патакай 6 % ва вири дуьньядин къураматдикай 20,4 % кьунвайди я. Африкадин континентда 55 гьукумат ава.Энциклопедия «Вокруг Света» — Африка

Африкадин агьалийрин кьадар 1 миллиард кас кьван я. Африка инсаниятдин (биологиядин жинс кьурла) сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я.Деловая газета «Взгляд» — Родина человечества Континентдин гилан чӀаван агьалияр, асул гьисабдалди, кьве расадин векилрикай ибарат я — негроиддинни европадин.iEssay.ru — Расы и народы Африки 

Африка 32 чӀалан хзандин (абурукай афразиядин, индоевропадинни австронезиядин чӀалар маса континентрай «атанвайбур» я), 7 кьилдинни 9 классификациядик квачир чӀаларин диге я. Виридалайни чкӀанвайбур араб, инглис, французни чкадин банту (суахили, конго), фула чӀалар я.

Африкадай тӀуз экваторни са шумуд климатдин чӀул физвайди я. Им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чӀулунилай кьиблепатан субтропикайрин чӀулуналди кьван яргъал чӀугвазвай континент я.

ДатӀана къвазвай къвалар, муркӀаганарни яд квай горизонтар авачир ятӀа абурун тӀимил кьадардин гъиляй, кьерелайни къерехдилай гъейри, климат тӀебии къайдада тун саки санани аваз авач.

 Кьиспес (Тарих) 

 Лап фез бере 
Мезозойдин береда Африка саца авай континент Пангеядин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик.

 Антик бере 
Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа Египет, 4 000 йиса чи эразлай вилик.

 Колонийран бере 
1500-лай йисара Португалияни Испанияди Африка къацаз эгечӀна, ахпанлай маса Европадин гӀакуьметра къацаз эгечӀна. 1885-лай йиса Берлинан конгрессда ЧӀехибритания, Германия, Франция, Италия, Бельгияди Африкадин чилер чпин арада пай уна ва эгечӀна.

 Азадвалан бере 
1960-лай йиса 16 Африкадин гӀакуьметраг азадвал гакьуна. Гьавиляй а йис Африкадин йис йа. Ахпа эгечӀна амай гӀакуьметарни вири чпин азадвал къахчуз. ЦӀийи азад гӀакуьметраз СССРди куьмек авуна.

 АкьалтӀай тӀинкӀер 
 Кеферпатан — кӀвенкӀвечил «Эль Абъяд» (алай чка: 37̊ 21' к. гь, 9̊ 45' р-э. я.);
 Кьиблепатан — кӀвенкӀвечил «Рапунин» (алай чка: 34̊ 49' кь. гь, 20̊ р-э. я.);
 РагъакӀидайпатан — кӀвенкӀвечил «Альмади» (алай чка: 14̊ 44' к. гь. 17̊ 31' р-а. я.);
 РагъэкъечӀдайпатан — кӀвенкӀвечил «Рас-Хафун», (алай чка: 10°. 25' к. гь., 51̊ 21' р-э. я).Почему? — Крайние точки материков, координаты и названия

 Континентдин тӀвар 

Чи эрадилай вилик V-лагьай вишйисуз Геродотди Африкадиз «Ливия» тахьайтӀа «Лувия» лугьузвай тир. Ада абур дегь чӀаварин, Аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай «лбу» («рбу») тайифайрин тӀварцӀикай арадал гъизва. Грекар, чи эрадилай вилик VII-лагьай вишйисуз Киренаикада (Баркада) колония диб эцигайла, лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай. Пара кьадар чӀавалай римвийри чкадин халкьариз «ливар» тахьайтӀа «либар» лугьуз гатӀумнай.

Амма кьилди са Аравилин гьуьлуьн ккӀанвай, Нил вацӀун дельтадилай рагъакӀидай патахъ алай Кеферпатан Африкадин чилериз «Ливия» лугьузвай тир. Египетдилайни Ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз Эфиопия лугьузвай тир.

ЧӀехи чӀаван къене «Ливия» ва «Эфиопия» тӀварар зурба кьадар авай Африкадин чилерин (Сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни) лагьайчӀал тир. Мисал патал, Гвинеядин заливдиз XVIII-лагьай вишйисал кьван Эфиопиядин гьуьл тахьайтӀа Эфиопиядин океан лугьузвай тир.

Географиядин тӀвар яз «Африка» чи эрадилай вилик II-лагьай вишйисуз арадиз акъатна. И карда чӀехи метлеб авай роль Пунрин дявеяр къугъвана. Чи эрадилай вилик 146-лагьай йисуз винел пад къачурла ва Карфаген шегьер чукӀурайла, римвийри кьунвай чилерал (гилан Тунис шегьердин патав) чпин цӀийи колония диб эцигна. Адаз абри «Африка» тӀвар гана.

 ТӀвар арадал гъун 
«Африка» тӀвар арадал гъунин са шумуд версия ава:

 «Африка» тӀвар адетдалди яз «афри» тӀвар алай халкьдиз талукьарзава. Африяр — дяведал рикӀ алай, пара чкӀанвай чилерал уьмуьр гьалзавай халкь тир. Абруз карфагенвийри «афар» лугьузвай. И тӀвар финикиядин чӀалан «afar» («руг» мана квай) гафуниз талукьарзава. Гаф атай чкадал лугьун, гилалди Эфиопиядани Джибутида афар халкьди уьмуьр гьалзава.

 Маса версиядив кьурвал, афри халкьдин тӀвар бербер чӀалан «ifri» («кьветӀ» мана квай), кьветӀин инсанар фикирда кьуна, гафуниз талукьарзава. Ахпа, са арадлай, и чкадал Ифрикия тӀвар алай араб провинция арадал акъатна.

 Африкави Леодин версиядив килигна, «Африка» тӀвар грек чӀалан «Αφρική» («мекьивал авачир чил, уьлкве» мана квай) гафуникай арадал атана. Ада авур фикирдив кьурвал, «Африка» тӀвар «мекьивал» мана квай «φρίκη» гафуникай ва «уьлкве, чил» мана квай «α-» префиксдикай ибарат я.

 Севильяви Исидорди вичин «Этимологияр» («Дибар», «ГатӀумунар») кӀвалахда «ракъинин» мана квай «aprica» латин гафунин тӀвар кьуна.

 Чувудрин тариххъан Флавий Иозефан версиядиз килигна, «Африка» Аврааман Ефер хтулдин тӀварцӀикай арадал атана.

 Тариххъанни археологияхъан И. Ефремован фикирдалди, «Африка» тӀвар дегь чӀаварин Та-Кем чӀалакай атана. «Афрос» — «каф алай уьлкве» лагьайчӀал я (Африкадин къерехрив мукьва хьайила са шумуд гьуьлуьн авахьун сад-садав акьуна каф ийизвайди тир).

 Египтолог Джеральд Мессидин фикирдалди, египетдин «af-rui-ka» (гафба-гаф: «Ка тӀеквендин патахъ элкъуьруьн»). Дегь чӀаварин египетвийрин динда Ка — инсандин руьгь я, «Ка тӀеквен» — инсандин руьгь хьайи чка лагьайчӀал я. Адан версиядиз килигна, египетвийри Африка хайи диге хьиз гьисабзавайди тир.
luboznatel.com — Происхождение названия континента Африка 
Africa African Africanus Africus — Word Roots Medical Etymology
Вокруг Света — Тайны знакомых названий.

 Чилинмикит 

 Рельеф 
Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава Сахара пустыня. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан Килиманджаро 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава саваннаяр.

 Ресурсар 
Африкада ава лап пара къизильни алмазар. Нафт, бокситар, фосфоритар, марганец, ракь, кьакьумушни свинец.

 Къене авай йатар 
Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ Нил, ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — Нигер, континентдин ильти пата. Конго йукьан пата ва вацӀар Замбези, Лимпопон агъа пата. Виридалай йике уьр йа Виктория. Амай йике уьрер Танганьикани Ньяса. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа Чад.

 Гьаваяр 
Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я.

 Африкадин вацӀар 
Континентдин виридалайни чӀехи вацӀарин сиягь

     №  ТӀвар  Яргъивал  Бассейн  Уьлквеяр  Авахьун
     1  Нил Кагерадихъ галаз 6671  2 867  Уганда, Судан, Египет  Атлантик океан
     2  Конго (Заир) Луалабадихъ галаз 4320  3691  Конго (Заир)  Атлантик океан
     3  Нигер 4160  2092  Гвинея, Мали, Нигер, Нигерия  Атлантик океан
     4  Замбези 2660  1330  Замбия, Ангола, Мозамбик  Индиядин океан
     5  Уаби-Шэбэлле 2490  200  Эфиопия, Сомали  Индиядин океан
     6  ТуракьвацӀ 1860  1020  Лесото, КьАР  Атлантик океан 
     7  Окаванго (Кубанго)  1600  800  Ботсвана, Ангола  Къенепатан авахьун

      №  ТӀвар  Яргъивал  Бассейн  Уьлквеяр  Авахьун
     8  Лимпопо 1600  440  КьАР, Мозамбик  Индиядин океан
     9  Вольта 1600  440  Буркина-Фасо, Гана  Атлантик океан
     10  Шари 1450  700  ЮАР, Чад  Чад вир
     11  Сенегал 1430  441  Мали, Сенегал  Атлантик океан
     12  Руфиджи  1400  178  Танзания  Индиядин океан
     13  Гамбия 1200  180  Гвинея, Сенегал, Гамбия  Атлантик океан

 Всемирная География — Крупнейшие реки Африки

 Африкадин вирер 
Континентдин виридалайни чӀехи вирерин сиягь:
     №  ТӀвар  Кьадар (км²) Деринвал (м.)  Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.)  Уьлквеяр 
     1  Виктория 68100  80  1134  Танзания, Кения, Уганда
     2  Танганьика 32900  1470  773  Танзания, Замбия, Конго (Заир), Бурунди
     3  Ньяса 30800  726  472  Танзания, Мозамбик, Малави
     4  Чад 16300  11  281  Чад, Камерун, Нигерия, Нигер 
     5  Рудольф 8600  73  375  Кения, Эфиопия
     6  Мобуту-Сесе-Секо 5400  58  -  Уганда, Конго (Заир)


      №  ТӀвар  Кьадар (км²) Деринвал (м.)  Гьуьлуьн дережадилай кьакьанвал (м.)  Уьлквеяр 
     7  Мверу 5200  15  917  Замбия, Конго (Заир)
     8  Бангвеулу 4000  5  1067  Замбия
     9  Тана 3100  70  -  Эфиопия
     10  Киву 2700  496  1460  Руанда, Конго (Заир)
     11  Эдуард  2150  111  913  Уганда, Конго (Заир)


Всемирная География — Крупнейшие озера Африки

 Ксар 

 Халкь 
Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава.

 Миллетар 
Африкадин вана пата яшамишзава арабар, берберар, коптар. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар.

 Диин 
Арабар мусурманар я. ЧӀулавбур авазва ширкачар, мусурманар, ва христианар (Эфиопия, КпАР).

 Гьукуматар 
Африкадин гьукуматар

 Гьукумат  Чилин кьадар (км²)  Агьалийрин кьадар (2012 й.)  Агьалийрин къалинвал к/км²  Кьилин шегьер border|22x20px Алжир  2 381 740  35 200 000  14.8  Алжир border|22x20px Ангола  1 246 700  18 498 000  14,8  Луанда border|22x20px Бенин  112 620  8 935 000  79  Порто-Ново,  Котону border|22x20px Ботсвана  600 370  1 639 833  3  Габороне border|22x20px Буркина-Фасо  274 200  15 746 232  57,5  Уагадугу border|22x20px Бурунди  27 830  8 988 091  323  Бужумбура border|22x20px Габон  267 667  1 497 525  5,4  Либревиль border|22x20px Гамбия  10 380  1 700 000  156  Банжул border|22x20px Гана  238 540  24 233 431  88  Аккра border|22x20px Гвинея  245 857  9 690 222  39,4  Конакри border|22x20px Гвинея-Бисау  36 120  1 442 029  41  Бисау border|22x20px Джибути  22 000  818 159  54  Джибути border|22x20px Демократиядин республика Конго  2 345 410  67 758 000  28  Киншасса border|22x20px Египет  1 001 450  80 898 000  74  Каир border|22x20px Замбия  752 614  12 935 000  17,2  Лусака border|22x20px Зимбабве  390 580  13 349 000  33  Хараре border|22x20px Кабо-Верде  4 033  542 000  102  Прая border|22x20px Камерун  475 440  17 795 000  34  Яунде border|22x20px Кения  582 650  37 953 838  65,1  Найроби border|22x20px Коморар  2 170  752 000  404  Морони border|22x20px Кот-д'Ивуар  322 460  21 075 000  65  Ямусукро border|22x20px Кьиблепатан Африкадин Республика  1 219 912  43 786 828  39  Претория,  Кейптаун,  Блумфонтейн border|22x20px Кьиблепатан Судан  619 745  11 090 104  13,3  Джуба border|22x20px Конгодин Республика  342 000  3 999 000  12  Браззавиль border|22x20px Лесото  30 355  2 125 262  62  Масеру border|22x20px Либерия  111 370  3 489 072  29  Монровия border|22x20px Ливия  1 759 540  6 365 563  3,2  Триполи border|22x20px Мавритания  1 030 700  3 086 000  2,6  Нуакшот border|22x20px Маврикий  2 040  1 240 827  Порт-Луи  Порт-Луи border|22x20px Мадагаскар  587 041  20 042 552  33  Антананариву border|22x20px Малави  118 480  15 400 000  118  Лилонгве border|22x20px Мали  1 240 000  13 218 000  11  Бамако border|22x20px Марокко  446 550  32 382 000  70  Рабат border|22x20px Мозамбик  801 590  21 397 000  25  Мапуту border|22x20px Намибия  825 418  ~1 820 916  2,5  Виндхук border|22x20px Нигер  1 267 000  13 957 000  11  Ниамей border|22x20px Нигерия  923 768  152 217 341  167  Абуджа border|22x20px Руанда  26 338  ~10,186,063  343  Кигали border|22x20px Сан-Томени Принсипи  1 001  163 000  169,1  Сан-Томе border|22x20px Сенегал  196 722  14 100 000  51  Дакар border|22x20px Сейшел островар  451  ~80,699 178  Виктория border|22x20px Сомали  637 657  9 558 666  13  Могадишо border|22x20px Судан  1 886 100  30 894 000  16,4  Хартум border|22x20px Сьерра-Леоне  71 740  5 363 669  76  Фритаун border|22x20px Танзания  945 090  37 849 133  41  Додома border|22x20px Того  56 785  6 300 000  108  Ломе border|22x20px Тунис  163 610  10 383 000  61,6  Тунис border|22x20px Уганда  236 040  30 900 000  119  Кампала border|22x20px Чад  1 284 000  11 100 000  11,5  Кампала border|22x20px Экватордин Гвинея  28 051  650 000  16,9  Малабо border|22x20px Эритрея  117 600  4 401 009  37  Асмэра border|22x20px Эсватини  17 363  1 141 000  59  Мбабане border|22x20px Эфиопия  1 104 300  75 067 000  70  Аддис-Абеба border|22x20px Юкьван Африкадин Республика  622 984  3 799 897  6,1  Банги

 Масадалай аслу тир чилер 

 Чилин тӀвар  Гьукумат  Чилин кьадар  Агьалийрин кьадар  Агьалийрин къалинвал  Кьилин шегьер РагъакӀидайпатан Сахара  Марокко  252 120  267 405  1,06  Эль-Аюн Реюньон  Франция  2 517  800 000  308  Сен-Дени Майотта (Маоре)  Франция  374  208 783  558  Мамудзу Жуан-ди-Нова (остров)  Франция  4,1  -  -  - Европа (остров)  Франция  28  -  -  - Глориоз (островар)  -  -  -  -  - Тромлен (остров)  Франция  1  -  -  - Басас-да-Индия (остров)  0,2  -  -  -  - Пак Еленадин, Чан хтунинни Тристан-да-Кунья островар  ЧӀехибритания  413  7543  18  Джеймстаун Индиядин океанда авай Британиядин чил  ЧӀехибританя  60  3500  58,3  Диего-Гарсия

 Европадин гьукуматрин паяр 
 Чилин тӀвар  Гьукумат  Чилин кьадар  Агьайлирин кьадар  Агьалийрин къалинвал  Кьилин шегьер Канари островар  Испания  7 492, 360  2 103 992  282,5  Лас-Пальмас-де-Гран-Канария,  Санта-Крус-де-Тенерифе Сеута  Испания  18,5  78320  4016  - Мелилья  Испания  12  6500  5311  - Мадейра  Португалия  828  247 161  308.5  Фуншал

 Баянар 

 ЭлячӀунар 

 Africa - Wikivoyage
 africana.ru
 Norwegian Council for Africa