Kurtréier

Kurtréier (och: Äerzbistum Tréier, Kurfürstentum Tréier oder Kurstaat Tréier) war ee vun den urspréngleche siwe Kurfürstentümer am Hellege Réimesche Räich. Dës weltlech Autoritéit vum Äerzbëschof vun Tréier huet vun der spéider Karolengerzäit bis zum Reichsdeputationshauptschluss vun 1803 bestanen. Vum 16. Joerhonnert un huet et zum Kurrhäin gehéiert.

Zu der Zäit vu senger gréisster Ausdeenung huet d'Kurfürstentum am Weesentlechen aus Territoirë lénks a riets vum Ënnerlaf vun de Flëss Musel a Lahn an um Mëttelrhäin tëscht Hammerstein an Oberwesel bestanen. Seng Haaptstad war Tréier, a Koblenz gouf zënter dem 17. Joerhonnert d'Residenz.

D'Äerzbëscheef vun Tréier, zesumme mat deene vu Mainz a Köln, hunn zu deenen dräi kierchleche Kurfürste gezielt. Zesumme mat hire véier weltleche Kolleegen, de Pfalzgrofe vum Rhäin, de Markgrofe vu Brandenburg, den Herzoge vu Sachsen an de Kinneke vu Béimen, hate si vum Ufank vum 12. Joerhonnert un dat eenzegt Recht, de Keeser vum Hellege Réimesche Räich ze wielen. Dëst Recht ass duerch d'Gëlle Bulle vun 1356 bestätegt ginn.

 Geschicht 
miniatur|Déi siwe Kurfürsten wielen den Heinrich VII. vu Lëtzebuerg zum Kinnek. D'Kurfürsten, déi un hire Wopen erkennbar sinn, sinn (v. l. n. r.) d'Äerzbëscheef vu Köln (Henri II. vu Virneburg), Mainz (Péiter vun Uespelt  an Tréier (Balduin vu Lëtzebuerg), de Pfalzgrof vum Rhäin (Rudolf I.), den Herzog vu Sachsen (Rudolf I.), de Markgrof vu Brandenburg (Waldemar) an de Kinnek vu Béimen  Henri vu Kärnten).
D'Diözees Tréier huet hiren Urspronk an der spéider réimescher Zäit, am 3. Joerhonnert. Vum 6. Joerhonnert u waren d'Suffragane vu Metz, Toul a Verdun hir als Äerzbistum ënnergeuerdent. An der spéider Karolengerzäit hunn d'Äerzbëscheef vun Tréier ugefaangen, eng weltlech territorial Autoritéit z'etabléieren. Dëse weltleche Besëtz vum Bëschof vun Tréier, dem Äerzbëschof, ass vu senger geeschtlecher Aflosssphär, dem Äerzbistum, z'ënnerscheeden. D'Grenze vun där leschter ware weesentlech méi breet an hunn Territoiren zu Lëtzebuerg an a Frankräich mat abezunn. Op der anerer Säit hunn dem Äerzbëschof och Gebidder wéi Daun an der Äifel ënnerstanen, déi geeschtlech zum Äerzbistum Köln gehéiert hunn.
miniatur|Kaart vum Frederik de Wit aus dem 18. Joerhonnert
miniatur|Äerzbistum a Kurfürstentum Tréier an hir Ämter 1710
miniatur|D'Kurfürstefestung an der Konstantin-Basilika zu Tréier (ëm 1000), faarweg markéiert.
miniatur|Kurfürstleche Palais Tréier (1615–1676, Erweiderung 1756) virun der Konstantinbasilika (deelweis nei gebaut 1846–1856)
miniatur|D'Schlass Philippsburg zu Koblenz (zerstéiert 1801; Residenz vu 1632 bis 1786), ënne lénks; dat (erhalen) Dikasteriumsgebai ënnen riets, driwwer d' Festung Ehrenbreitstein vum Tréierer Kurfürstentum, 1789
miniatur|Dicasterium vum Schlass Philippsburg zu Koblenz, gebaut 1738-1749 vum Balthasar Neumann a Johannes Seiz fir de Kurfürst Franz Georg von Schönborn
miniatur|Kurfürstleche Palais zu Koblenz, 1777–1793
Vum Enn vum 9. Joerhonnert un huet sech d'Kurfürstentum Tréier lues a lues als onofhängegt Herrschaftsgebitt aus dem Herzogtum Uewerloutrenge geléist. 897 krut den Äerzbëschof de Bannbësch am Honsréck vum Kinnek Arnulf vu Kärnten, a vun 902 u war hie weltlechen Här vu senger Residenzstad Tréier. Bis d'11. Joerhonnert war d'Gebitt op d'Géigend ronderëm d'Stad limitéiert (Obererzbistum). 1018 huet de Keeser Heinrich II. dem Äerzbëschof Poppo vu Babenberg de fränkesche Kinnekshaff vu Koblenz mat de keeserleche Besëtzer iwwerdroen. Doduerch ass um Zesummefloss vu Musel a Rhäin an am ënneschte Westerwald d'Untererzbistum entstanen. Am 12. Joerhonnert gouf den Territoire an zwéin Deeler opgedeelt. Vum 16. Joerhonnert u kruten d'Bëscheef och d'Besëtzer vun der keeserlecher Abtei St. Maximin an d'Geriichtsrechter vum rhäinesche Pfalzgrof an hirer Diözees.

 D'Roll vu Kurtréier beim Entstoe vu Lëtzebuerg 
D'Geschicht vu Lëtzebuerg ass enk mat Kurtréier verbonnen. De Grof Siegfried I., Grënner vum Haus Lëtzebuerg, war ufanks selwer Vasall vum Kurfürst vun Tréier. De 17. Abrëll 963 huet de hien als „Comes“ d'Buerg Lucilinburhuc, d'Keimzell vun der haiteger Stad Lëtzebuerg, géint en Tosch vu Lännereien zu Feelen vum Klouschter St. Maximin krittBrandenburg, Anmerkungen, S. 123; zum Datum: Werner, S. 471; zu Feulen: Thiele.. 964 huet de Siegfried vum Tréierer Äerzbëschof Heinrich och Lännereien zu Saarburg kritt, dorënner de sougenannten Inselbierg, op deem d'Saarburg steet.Brandenburg, Anmerkungen, S. 123.

 Entwécklung vum 12. bis zum 16. Joerhonnert 
Am 12. an 13. Joerhonnert hunn eng Rei Konflikter mat de rhäinesche Palzgrofe fir Tréier zu territoriale Gewënner gefouert. Gestridde gouf ë. a. ëm d'Buergen Arras, Treis an Thurant. Als Resultat goufen d'Palzgrofen aus der Regioun Äifel-Musel no Süde verdrängt.

Vun 1198 un hunn d'Äerzbëscheef vun Tréier zum Kurfürstenkollegium gehéiert. Wéi déi aner zwee kierchlech Kurfürsten, ware si Kanzler vun engem vun den dräi Deeler vum Räich. Wéinst dem wäit verbreete Verloscht vun de franséischsproochege Gebidder vum Hellege Réimesche Räich an der fréier Neizäit ass d'Amt vum Äerzkanzler vu Burgund awer zu engem Titel ouni Bedeitung ginn.

Ënnert dem Äerzbëschof Balduin vu Lëtzebuerg, dem wichtegste Kurfürst vun Tréier, konnten tëscht 1307 an 1354 déi Iewescht an Ënnescht Äerzstëfter vereenegt ginn, deelweis mat militäreschen Eruewerungen. Am Joer 1309 huet den zukünftege Keeser Heinrich VII. d'Stied Boppard an Oberwesel um Rhäin u säi Brudder, den Äerzbëschof Balduin, als Pand ginn.

Duerno krut Kurtréier weider Territoiren an der Äifel, am Honsréck, am Westerwald an am Taunus, dorënner dÄmter Manderscheid, Cochem, Hammerstein a Limburg. Besonnesch de Kuno a Werner vu Falkenstein hunn eng erfollegräich Territorialpolitik gefouert.

D'''Manderscheider Fehde vun 1430–1437 huet am Kurfürstentum Tréier grouss Schied a finanziell Belaaschtunge verursaacht. Si ass duerch de Sträit tëscht dem Ulrich vu Manderscheid an dem Raban vun Helmstatt ëm de Bistum Tréier ausgeléist ginn a war mam Doud vum Ulrich 1436 gréisstendeels eriwwer.

Wéi bis d'Grofschaft Virneburg (1545) an d'Fürstenabtei Prüm (1576) zum Besëtz vum Äerzbistum gehéiert hunn, war seng territorial Entwécklung praktesch ofgeschloss. Am Géigesaz zu de Kurstaate Köln a Mainz war den Territoire vun Tréier gréisstendeels an engem Stéck, dat vun der Saar bei Merzig béidsäiteg laanscht d'Musel bis op Koblenz a laanscht d'Lahn bis op Montabaur a Limburg gaangen ass. Eng Ausnam war dAmt Güsten-Welldorf, eng Exklav am Herzogtum Jülich.

 Hexeverfollgungen an den Drëssegjärege Krich 
Am 16. Joerhonnert koum et am Kurfürstentum verstäerkt zu Hexeverfollgungen. Besonnesch bekannt gouf de Fall vum Tréierer Schultheiss Dietrich Flade, dee vill Prozesser geleet hat, dunn awer 1588 selwer wéinst Hexerei ugeklot, a 1589 zum Doud duerch Verbrenne verurteelt an higeriicht gouf. De Jesuitt Friedrich Spee, ee vun de schäerfste Kritiker vum Hexewan, huet tëscht 1633 an 1635 als Beichtpapp an de Prisongen a Spideeler vun Tréier gewierkt.Paul Wagner: Philipp Christoph v. Sötern. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 26, Duncker & Humblot, Leipzig 1888, S. 50–69.

Ënner dem Kurfürst Philipp Christoph von Sötern (1623–1652) gouf Tréier spéitstens 1632 an den Drëssegjärege Krich eragezunn. Déi spuenesch, franséisch a keeserlech Truppen hu sech ëm d'Stad geklappt. D'Festung Ehrenbreitstein gouf 1637 vun de keeserlechen Truppen no engem Joer Belagerung ageholl. 1635 hunn d'Spuenier Tréier a Koblenz eruewert an de von Sötern gefaange geholl, wat zum Ausbroch vum Franséisch-Spuenesche Krich gefouert huet. 1645 gouf hie fräigelooss, huet sech awer weider mat de Fransousen zesummegeschloss a mat dem Doumkapitel gestridden, dat sech gréisstendeels an den Exil op Köln zeréckgezunn hat.

1669 ass ee fir de ganzen Territoire gëltegt Landrecht a Kraaft getrueden. De Kurstaat hat verschidde Residenzen, mä Koblenz krut duerch seng gënschteger Lag ëmmer méi Bedeitung: d'Residenz gouf 1632 op d'Schlass Philippsburg bei Ehrenbreitstein verluecht a 1786 an dat nei gebaut kurfürstlecht Schlass vu Koblenz. Als Juegdschlässer goufen d'Buerg Daun a vu 1764 un d'Schlass Engers um Rhäin benotzt.

 Pfälzer Ierffollegkrich 
Am Juni a Juli 1684 gouf d'Stad Tréier no der Eruewerung vu Lëtzebuerg vu franséischen Truppe besat. Nom Ausbroch vum Pfälzer Ierffollegkrich ass d'Kurfürstentum Tréier bal komplett vu franséischem Truppe besat a staark zerstéiert ginn. D'Stied Cochem, Mayen, Wittlich an aner Plaze goufen dobäi zerstéiert. Koblenz huet 1688 enger Belagerung konnten duerhalen, gouf dobäi awer vu Kanouneschëss staark beschiedegt. D'Schlass Stolzenfels um Rhäin ass 1689 komplett zerstéiert ginn. Trotz de defensiven Aktioune vun de keeserlechen Truppe blouwen Deeler vum Äerzbëschofssëtz um lénkse Rhäinufer a franséischer Hand. Mam Fridde vu Rijswijk 1697 ass de Pfälzer Ierffollegkrich ofgeschloss ginn, an d'franséisch Truppen hu sech aus dem Kurfürstentum zeréckgezunn.

 Enn vum Kurfürstentum 
Ënner dem leschten Tréierer Kurfürst, dem Clemens Wenzeslaus vu Sachsen, ass Koblenz zum Sammelpunkt vun de konterrevolutionäre franséischen Adelege ginn. Am Éischte Koalitiounskrich hu 1794 déi franséisch Revolutiounstruppe grouss Deeler vum Kurfürstentum besat. Nëmmen d'Festung Ehrenbreitstein konnt nach bis 1799 duerhalen, huet sech duerno awer missen erginn.

Mam Fridde vu Lunéville (1801) goufen déi lénksrhäinesch Gebidder bei Frankräich geprafft an haaptsächlech op d'Departementer Sarre (Sëtz zu Tréier) a Rhin-et-Moselle (Sëtz zu Koblenz) verdeelt. Déi rietsrhäinesch Territoirë sinn 1803 un Nassau-Weilburg gefall.

Um Wiener Kongress (1815) goufen d'Territoirë vum Kurfürstentum Tréier gréisstendeels un d'Kinnekräich Preisen ugeschloss an 1822 an d'preisesch Rhäinprovënz integréiert. Mat Ausnam vun der Regioun ëm d'hessescht Limburg an e puer Stied am Saarland an Nordrhein-Westfale bilden si zënter 1946 den nërdlechen Deel vum nei gegrënnte Bundesland Rheinland-Pfalz. Op sengem Wopen ass de kurpfälzesche Léiw, d'Mainzer Rad an dat rout Kräiz vu Kurtréier.

D'Benotze vum Titel Fürstbëschof (Äerzbëschof) an den associéierte weltlechen Insignen (wéi den fürstlechen Hutt a Mantel) goufen 1951 vum Poopst Pius XII. formell ofgeschaaft.Franz Gall: Österreichische Wappenkunde. Handbuch der Wappenwissenschaft. 2. Aufl. Böhlau Verlag, Wien 1992, S. 219, ISBN 3-205-05352-4. 

 Stännuerdnung 
D'Stännuerdnung vum Kurfürstentum Tréier huet dräi Gremie virgesinn: de Kurfürst, d'Doumkapitel an d'Stännversammlung.

 Kurfürst 
De Kurfürst war den ieweschte Souverän vum Kurfürstentum Tréier a gläichzäiteg a Personalunioun den Äerzbëschof vum vill méi groussen Äerzbistum Tréier. Nodeems hie vum Doumkapitel gewielt gouf, ass hie vum Poopst zum Äerzbëschof a vum Keeser zum Kurfürst ernannt ginn.

An der weltlecher Funktioun gouf de Kurfürst vun engem Haffrot beroden. Vum 16. Joerhonnert un huet hien zwar gréisstendeels absolutistesch regéiert, mee seng Entscheedunge goufen dacks duerch dat sougenannt Konsensrecht vum Doumkapitel an duerch d'Stänn limitéiert.

 Doumkapitel 
Eng vun de wichtegsten Aufgabe vum Doumkapitel war d'Wiel vum Äerzbëschof. Ugefouert gouf et vum Prévôt vun der Kathedral (de. Domprobst). De Kurfürst konnt d'Stänn nëmme mat der Zoustëmmung vum Kapitel zesummeruffen, a seng Verträg waren ouni d'Konterënnerschrëft vum Kapitel ongëlteg.

An Zäite vun enger Sedisvakanz huet d'Kapitel d'Regierung iwwerholl, konnt Mënze klappen a souguer Krich féieren. Et hat eng autonom Positioun, war vu Steiere befreit an huet säi Besëtz selwer verwalt.

 Stänn 
Zënter 1501 hat d'Kurfürsttum Tréier Provënzstänn (de. Landstände) gegrënnt, déi fir dat ganzt Kurfürstentum verantwortlech waren. Hir wichtegst Aufgab war d'Geneemegung vun neie Steieren. D'Grënnung vun dësem Gremium war no der keeserlecher Reform néideg ginn, déi fir d'éischt Kéier d'Erhiewe vun enger Steier fir dat ganzt Räich, dem Gemeiner Pfennig, virgesinn huet. De Kurfürst huet de Landeskongress (dt. Landtag) aberuff, dee gewéinlech eemol d'Joer zesummekomm ass, mat der Zoustëmmung vum Doumkapitel. Op de Landeskongresser goufen och Reklamatiounen a Fuerderunge vun de Stänn diskutéiert, déi dann un de Kurfürst weidergeleet goufen.

 Kurfürste vun Tréier zënter dem 13. Joerhonnert 
miniatur|330x330px|Lëscht vun de Bëscheef vun Tréier am Tréierer Doum
Numm vu(n) bis Johannes I. 1190 1212 Theodoric vu Wied 1212 1242 Arnold II. vun Isenburg 1242 1259 Henri II. vu Finstingen 1260 1286 Bohemond I. vu Warnesberg 1289 1299 Diether vun Nassau 1300 1307 Balduin vu Lëtzebuerg 1307 1354 Boemund II. vu Saarbrécken 1354 1361 Kuno II vu Falkenstein 1362 1388 Werner von Falkenstein 1388 1418 Otto von Ziegenhain 1418 1430 Rhaban vun Helmstätt 1430 1438 Jakob I. vu Sierck 1439 1456 Johann II. vu Baden 1456 1503 Jakob II. vu Baden 1503 1511 Richard von Greiffenklau 1511 1531 Jean III. vu Metzenhausen 1531 1540 Jean IV. Louis vun Hagen 1540 1547 Johann V. vun Isenburg 1547 1556 Johann VI. vun de Leyen 1556 1567 Jakob III. vun Eltz 1567 1581 Jean VII. vu Schönenberg 1581 1599 Lothar von Metternich 1599 1623 Philipp Christoph vun Sötern 1623 1652 Karl Kaspar von der Leyen 1652 1676 Johannes VIII. Hugo vun Orsbeck 1676 1711 Charles Joseph vu Lothringen 1711 1715 Franz Ludwig de Neuburg bei Rhein 1716 1729 Franz Georg von Schönborn 1729 1756 Johann IX Philipp von Walderdorff 1756 1768 Clemens Wenzel vu Sachsen 1768 1803

 Literatur 

 Ingrid Bodsch : Burg und Herrschaft. Zur Territorial- und Burgenpolitik der Erzbischöfe von Trier im Hochmittelalter bis zum Tod Dieters von Nassau (†1307). Boppard 1989
 Andreas Thiele: Erzählende genealogische Stammtafeln zur europäischen Geschichte. Band I, Teilband 1, R. G. Fischer Verlag Frankfurt a. M. 1993, Tafel 66
 Erich Brandenburg: Die Nachkommen Karls des Großen. Neudruck 1998.
 Peter Brommer : Kurtrier am Ende des Alten Reichs. Edition und Kommentierung der kurtrierischen Amtsbeschreibungen vun (1772) 1783 bis ongeféier 1790. 2 Bänn, Mainz 2008, ISBN 978-3-929135-59-6 .
 Richard Laufner: Das Erzstift Trier. In: Franz-Josef Heyen (Hrsg.): Geschicht vum Staat Rheinland-Pfalz, Freiburg im Breisgau, Würzburg 1981, S. 42–49.
 Franz Roman Janssen: Franz Roman Janssen: Kurtrier in seinen Ämtern, vornehmlich im 16. Jahrhundert. Studien zur Entwicklung frühmoderner Staatlichkeit. Bonn 1985, ISBN 3-7928-0478-6 .
 Jakob Marx : Geschicht vum Äerzbëschof vun Tréier. Deel I
 Band 1, Tréier 1858 (Volltext).
 Deel II
 Band 1: Die Abteien des Benediktiner- und Zisterzienserklosters (Volltext)
 Band 2: Die Stifte und Klöster. .
 Fritz Rörig: Die Entstehung der Landeshoheit des Trierer Erzbischofes zwischen Saar, Mosel und Ruwer und ihr Kampf mit den patrimonialen Gewalten. F. Lintz, Tréier 1906.
 Friedrich Rudolph: Die Entwickelung der Landeshoheit in Kurtrier bis zur Mitte des 14. Jahrhunderts. In: Tréierer Archiv. Ergänzungsband 5, S. 1–65, F. Lintz, Tréier 1905.
 Dorothe Trouet, Adelsschlösser in Kurtrier. Bauten und Baupolitik der Familie von Kesselstatt im 17. und 18. Jahrhundert. Kliomedia, Tréier 2007 (Geschicht a Kultur vun der Regioun Tréier, Bd. 6), ISBN 978-3-89890-105-5 .
 Hermann Weber : Frankreich, Kurtrier, der Rhein und das Reich. 1623–1635''. (Paräisser Historesch Studien; 9). Röhrscheid, Bonn 1969 (digital Kopie)

 Um Spaweck 

 Referenzen 

Kategorie:Fréier Länner an Europa
Kategorie:Prënzbistum