Veduta vun der Festung Lëtzebuerg am Joer 1753

D'Veduta vun der Festung Lëtzebuerg am Joer 1753 ass eng Panoramazeechnung déi den éisträichesch-ungareschen Offizéier Wenzel Callot am Joer 1753 am Optrag vum Josef Wenzel, Fürst vu Liechtenstein, vun der Festung Lëtzebuerg gezeechent huetLange, R., Genot, G., „Joseph Wenzel von Liechtenstein und die Grenzfestung Luxemburg“ In: Fecit. W: Callot. La vue de la ville de Luxembourg par Wenzel Callot de 1753, (kuckt: Literatur), S. 133.

D'Fiederzeechnung am Format vu 35,3 × 213 cm war an den Archive vun der Wiener Albertina „verluer“ gaangen a gouf eréischt 2018 erëmfonnt. Se ass mam Titel „PROSPECT der Niederländischen Haupt= und Gränzt Vestung LUXEMBOURG“ iwwerschriwwen a weist d'Uewer- an d'Ënnerstad vum Fort Obergrünewald aus. 

Op der Récksäit ass eng Legend mat Verweiser op Gebaier, Gäert an aneren Objeten (referenzéiert vun A bis Z, vun 1 bis 30 a mam Saturn-Symbol20px|Saturnsymbol) gradewéi eng Informatioun iwwer den Optraggeber, de Fürst vu Liechtenstein„… aufgezeichnet und verfertiget worden im Jahr 1753. auf Hohen Befehl Ihro Durchlaucht General Feld Maréchal Fürsten von und zu Liechtensteinn.“.

 D'Entsteeung vun der Veduta 
Am Januar 1752 war de Generaldirekter vun der keeserlech a kinneklecher Artillerie, de Feldmarschall Josef Wenzel vu Liechtenstein, op Besuch zu Lëtzebuerg. De Wenzel Callot koum am spéide Wanter vum selwechte Joer och dohin an hien huet d'Veduta am Joer drop, am Optrag vum Josef Wenzel gezeechent.

 De Grond vum Joseph Wenzel sengem Openthalt zu Lëtzebuerg 
De Joseph Wenzel huet sech aus gesondheetleche Grënn 1752 vu Wien aus op de Wee an d'Thermalbad vu Spa gemaach a vun do aus, op Invitatioun vum Herzog vun Nassau, virun op Den Haag. Op senger Rees koum hien deemno duerch Lëtzebuerg. Wéi hie vun Den Haag aus nees Richtung heem gereest ass, huet hien och nach zu Antwerpen eng Halt gemaach. Et gëtt ugeholl, datt hien do, a senger Funktioun als Generaldirekter vun der Artillerie, d'Zitadell besicht huet. Well hien och schonn d'Festung Lëtzebuerg besicht hat, an domat an den zwou bedeitendste Festungen um westleche Bord vun den Éisträicheschen Nidderlanden war, ass unzehuelen, datt hien net just wéinst senger Gesondheet ënnerwee war. De Joseph Wenzel war bei Minnenexperimenter zu Lëtzebuerg derbäi, déi geheim gehale goufen, wat e Grond kéint sinn, datt bis haut ëmmer nëmme vun sengem Gesondheetszoustand als Grond vu senger Rees rieds geet. Déi genannt Experimenter sollten uganks den 10. Januar 1752 duerchgefouert ginn, si awer wéinst Krankheet op Ufank Mäerz verluecht ginn. Absënns well se op der Veduta ernimmt sinnZiffer 9, Plangquadrat [B2], geet een dervun aus, datt de Wenzel Callot och bei den Experimenter an der Géigend vun Hamm derbäi warLange, R., Genot, G., „Joseph Wenzel von Liechtenstein und die Grenzfestung Luxemburg“ In: Fecit. W: Callot. La vue de la ville de Luxembourg par Wenzel Callot de 1753, S. 134-137.

 Opbau vun der Veduta 
Wéi och aner Veduten, ass dem Callot säi Panorama vun der Festung Lëtzebuerg perspektivesch manipuléiert an och vu verschiddene Standpunkten aus gezeechent ginn, eng Zeecheweis, déi fir Stadvuen tëscht dem 15. a 17. Joerhonnert geleefeg warFuge, B., „Stadtansichten Luxemburgs vor und nach Callot (16. bis 19. Jahrhundert) – Überblick und Einordnung“ In: Fecit. W: Callot. La vue de la ville de Luxembourg par Wenzel Callot de 1753, S. 59. Seng Zeechnung stécht awer net just wéinst dem aussergewéinleche Format, mä och wéinst senge kënschtleresche Fäegkeeten an den Detailer eraus.

Et ass eng hyperrealistesch Duerstellung vun der Festung mat enger Abberzuel Informatiounen iwwert d'Geologie, d'Vegetatioun, d'Landbenotzung, d'Architektur an d'Infrastruktur, awer ouni eng Spuer vu Mënschen oder Déieren. Anescht wéi et op den éischte Bléck ausgesäit, ass et keng Momentopnam. De Callot huet laang, däischter Schieter op d'Diech vun der Pafendaller Kasär an dem Mielmagaséng an der Hiel gezeechent a gëtt esou e Bild, wéi wann d'Zeechnung bei déiwem Sonnestand am spéide Summer entstane wier.Op den éischte Bléck mengt een, déi ganz Zeechnung wier vun enger eenzeger Plaz aus gezeechent ginn, iergendwou tëscht dem Pafendall a Clausen, ënnerzeg vum Fort Obergrünewald. Vun do aus wier et awer kaum méiglech gewiescht, all Deeler vum Panorama gläichzäiteg ze gesinn. De Callot war gezwonge säi Standpunkt fortlafend ze veränneren, jee nodeem wéi e mam Zeechne virukoum: vun der lénkser Säit, op enger Mauer vum Hallefbastioun vum Fort, wou en e gudde Bléck op de Mansfeld-Gaart hat, laanscht d'Kielmauer bis an de lénkse Kielwénkel vum Fort bis riets iwwer den Dall vun der Hiel, vu wou aus e bis op Eech kucke konnt.

Déi ganz Zeechnung kann och net "op ee Bléck" gekuckt ginn, et muss een se wéinst dem breede Format stéckerchesweis z. B. vu lénks no riets kucken. Bei enger detailléierter Analys fënnt een och eraus, datt de Callot sech e puer kënschtleresch Fräiheeten erlaabt huet, andeems en eenzel Deeler verzunn oder gekrëmmt huet fir e bessert Gesamtbild ze schafen.

Wat den Zäitopwand ugeet, deen de Callot gebraucht huet fir d'Veduta ze zeechnen, sou kann een dovun ausgoen, datt en e puer Deeg, wann net esouguer e puer Wochen dru geschafft huet.Schoellen, M., Bruns A., „Eine Ansicht außergwöhnlichen Formats“ In: Fecit. W: Callot. La vue de la ville de Luxembourg par Wenzel Callot de 1753, S. 119 – 123

 Dem Zeechner seng Ënnerschrëft 
miniatur

De Wenzel Callot huet sech op der Kaart veréiwegt, andeems e säin Numm op eng spilleresch-illusionistesch Manéier op d'Mauer bei der Mansfeldschleis gemoolt huet: „. W: CALLOT“, woubäi den Zousaz Fecit esouvill heescht wéi: „vun him / hir gemaach“.

 Legend 
Op der Récksäit vun der Kaart ass eng Legend mat Verweiser op Gebaier, Gäert an aner Objeten. An den Tabellen hei drënner stinn:

 1. Kolonn: Referenzbuschtawen an -Zuelen
 2. Kolonn: Originalschreifweis vum Objet, wéi en um Plang drop steet
 3. Kolonn: Plangquadrat wou d'Referenz ze fannen assd'Gitternetz ass net um Originalplang drop; fir d'Kaartenausschnëtter, kuckt op Commons
 4. Kolonn: Iwwersetzung an haiteg Bezeechnung

 Buschtawen (A – Z, 20px|Saturnsymbol) 
+Anweisungs Buchstaben der Vestung, Geist= und Weldtlichen Gebäuden sowohl in[n]er alß außer der Stadt so genannten Pfaffenthaler SeitenRef.Original-LegendPlang-
quadratHaiteg Bezeechnung an ErklärungADominicaner KirchF1Dominikanerkierch, déi haiteg MéchelskierchBSt. Nicolai KirchF1fréier Nikloskierch (~1140 – 1779) um KrautmaartCJesuitter CollegiumF1Jesuittekolléisch (Ale Kolléisch), an de Gebaier wou vun 1973 bis 2019 d'Nationalbibliothéik dra warDFranciscaner ClosterF1fréiert Franziskanerklouschter um haitege KnuedlerECongregations·Closter FrauenF1Kongregatiounsklouschter; den Tuerm op der Zeechnung gehéiert zur haiteger protestantescher Kierch an der JofferegässelFGouvernement.G1Regierung; dat haitegt Mansfeld-GebaiGAlt Heÿl[ig] Geist dermahlen CassermenE1Aalt Helleg-Geescht-Klouschter (Helleg-Geescht-Plateau) dat als Kasär gebraucht goufHH. CassermeE1fréier Kasären; haut besteet just nach de südwestleche Flillek laanscht de Boulevard Roosevelt, als Deel vun der Cité judiciaire JCavalier Heÿl[ig] GeistE1Helleg-Geescht-Cavalier, d'Iwwerreschter sinn den haitege KanounenhiwwelKHalbe Bastion Heÿl[ig] Geist sambt sein Zwinger. E1Hallef Hellege-Geescht-Bastioun, mat hirer Fausse braie; et handelt sech ëm d'Bastioun vun der Gronn-Schleis mat de Rondellen déi drënner leienLMunster Benedictine, Closter im Grund E1Benediktinerklouschter am Gronn, haut bekannt als Abtei NeimënsterMTrier StraßB2-D2Tréierer Strooss; d'Strooss entsprécht deem wat haut de Clausener Bierg, den Tréierer Bierg an de Kéibierg assNSchloß Bastion sambt der Porten und Fausse BraÿeE2Bastioun vum Schlass um haitege Boulevard Victor ThornOCapuciner ClosterG1Kapuzinerklouschter, tëscht der haiteger Theaterplaz an der Kapuzinergaass; hautdesdaags de KapuzinertheaterPBock sambt Porten und Casemetten schartenP2Bockfiels mat de Paarten a KasemattenQWachtstubenF1Wuechtstuff; op der Plaz vum haitege Gebai vum StaatsrotRBastion Berlemont.H1Bastioun BerlaimontSPrison und 3. Pfaffenthaler dan Eich PortenG1, G2, H2Prisong an 3. Pafendaller Paart (haut bekannt als Dräi Tierm), dann d'Eecher Paart TDientenbergG1TintenbergVscarpement von Berlemont und DientenbergH1-I1, I2Rampli vun der Bastioun Berlaimont an TintenbergWCommunications=Stigen mit Eich Port und Port= 
Malade Pfaffenthaller umbfang biß hinauf an=
unter Grünewaldt.I2Verbindungswee tëscht der Eecher Paart an der Gréngewald-Paart (Hielepaart), bis op NiedergrünewaldXMutter Gottes CapelnI1Muttergotteskapell, déi fréier Neipuertskapell beim NikloskierfechtYPort= MaladeI1Siichepaart (a Wierklechkeet: de Fort Charles)ZDaunischer Gartten.J1Daun-Gaart; Gaart am Beräich vum haitege jiddesche Kierfecht, wou den Numm Daun hierkënnt, ass net kloer20px|SaturnsymbolBastion ober Grund Port.(D'Saturn-Symbol ass net um Plang agezeechent)
Eventuell d'Bastioun bei der Gronn-Schleis

 Zuelen (1 – 30) 
+Anweisungs Ziefferen vom Pfaffenthall und außen Werckerren.Ref.Original-LegendPlang-
quadratHaiteg Bezeechnung an Erklärung1Neuer Heyl[ig] Geist Clarisserinen ClosterF2Neit Helleg-Geeescht-Klouschter, den haitegen Hospice civil am Pafendall.2Holtz MagazinC2Holzmagaséng3Prison ThurnB2Prisong am Tuerm vun der Abtei Almënster4Clausen und BreÿhausB2Clausen a Brauerei5Mansfelder Gartten sambt den alten Schloß= unter dem Berg.A2Park a fréiert Schlass La Fontaine6Fueß Stig auf Trier Straß.B2Wee an d'Tréierer Strooss (hautdesdaags: Kosakestee)7Crucifix CapelnB2fréiert Kruzifix vum Hellege Kräiz, an der Géigend vun der haiteger Strock-Kapell8HambA2Hamm9Eÿsen Ertzberg wo die Minen sind experimen=tirt worden.B2Minnen, Testplaze fir Minnen, wou ënnert dem Joseph Wenzel Experimenter mat Minne gemaach goufen10Bastion Ram sambt Cassernen:D2Bastioun a Rummkasären; mat „Bastioun“ ass de Rumm-Ravelin gemengt11Bastion Rubambre. C2Fort Rubamprez12Bastion Rumini C2Fort Rumigny13Bastion Neipperg, Wallis Elisabette.D2Forten Neipperg, Wallis an Elisabeth (de Begrëff „Fort“ ass séngerzäit nach net gebraucht ginn)14Dominicaner GarttenC2Gaart vun den Dominikaner; Iwwerreschter vun de Gäert vum fréieren Dominikanerklouschter, tëscht dem Clausener Bierg an der Uelzecht15Eÿß grubenD2Äiskeller, op der Nordsäit vum Clausener Bierg16Fluß AlsitzUelzecht17Brücklein über dem FluB Alsitz.B3Kleng Bréck iwwert d'Uelzecht; et handelt sech engersäits ëm d'Bréck beim Mansfeldpark a Clausen an anersäits ëm déi am Pafendall an der Bréckergaass 18Weeg zur Porte Mansfeldt.C2Wee fir bei d'Mansfeldspaart; en entsprécht dem haitege Laf vun der Allée Mansfeld - Rue Vauban - Rue Saint-Mathieu19Soldaten Spitall.H2Militärspidol; als Hôpital royal tëscht 1686 a 1689 op der haiteger Place Vauban (Spidolsgaart) gebaut an 1954 ofgerappt20Schupfen oder DepositoriumSchäpp an Depoten21Pfaffenthaller Casserne.G2Pafendaller Kasär; Kasär fir d'Kavallerie an der haiteger Rue Vauban. Den nërdlechen Drëttel vum urspréngleche Gebai besteet haut net méi22Hauptschlüßen nebst so benantten Huntshauß sambt Mansfelder Thor.D3Haaptschleisen nieft dem Hondhaus an d'Pafendaller Paart23Graben oder Umbfang des Pfaffenthalls biß an= ober Grünewaldt.D3Gruef vum Pafendall bis op Obergrünewald24Gröndlen oder Wasser fespörungE3vum ahd. oder mhd. Grindel, wat souvill bedeit wéi „Gatter“ an eng „Spär“ fir den Duerchfloss vun der Uelzecht ze reguléieren25Redoute von unter GrünewaldtJ1Reduit oder Redoute vum Fort Niedergrünewald26Ein theil des Bergs von ober Grünewaldt, wo rauf der kleine Plan liget.G3En Deel vun den Héichte vun Obergrünewald op deem de Plang läit27Gröndlen oder Waßer fespörung Porte MaladeI2Duerchfloss vun der Uelzecht bei der Sichepaart (kuckt och Nr 24 uewendriwwer)28Soldaten FreÿthoffA3(d'Nummer ass net um Plang drop)
Zaldotekierfecht; et handelt sech entweder ëm den ancien cimetière, deen haut als Däitschen Zaldotekierfecht bekannt ass oder de Kierfecht um Sichenhaff 29Weg zum Closter Heÿl[ig] GeistI2Wee fir bei Helleg-Geeescht-Klouschter; den Text stëmmt net, an der Zeechnung ass mat der Nr 29 de Wee bei d'Hielepaart (Rue des Trois.Glands) uginn30./.H2ouni Legend; mä d'Nummer 30 entsprécht dem Wee fir bei Helleg-Geeescht-Klouschter (Text vun der Nr 29), hautdesdaags Lougaas an Op der Muerbels

 Literatur 

 Bruns, A. “Die Darstellung der Festung Luxemburg und ihrer Garnisonsbauten in der Zeichnung von Wenzel Callot, 1753.” In: Hémecht : Zeitschrift für Luxemburger Geschichte = revue d'histoire luxembourgeoise Jg. 72 (2020), H. 1, p. 29-50 2020/1/29, N.p., 2020. Print.
 Kabierske, G. “La vue Callot de Luxembourg de 1753  : découverte et présentation du dessin.” In: Hémecht : Zeitschrift für Luxemburger Geschichte = revue d'histoire luxembourgeoise Jg. 72 (2020), H. 1, p. 17-22 2020/1/17, N.p., 2020. Print.
 Genot G., Bruns A. (ed.): Fecit. W: Callot. La vue de la ville de Luxembourg par Wenzel Callot de 1753. Lëtzebuerg City Museum, 2022. ISBN 978-2-919878-19-2 (Katalog, Publications du Lëtzebuerg City Museum, 1)

 Um Spaweck