Taoiseach

Taoiseach [] (Méizuel: Taoisigh) ass am Iresch-Gäleschen den Titel vum iresche Regierungschef oder Premierminister. D'Wuert gëtt deelweis och mam iresche bestëmmten Artikel an Taoiseach gebraucht.

Den Taoiseach gëtt vum ireschen Ënnerhaus (Dáil Éireann, kuerz: Dáil) proposéiert, an duerno vum iresche President genannt a brauch, fir am Amt kënnen ze bleiwen, d'Vertraue vum Dáil.

 Allgemenges 
Der irescher Verfassung no, muss de Taoiseach vum Representantenhaus (Dáil Éireann) vum Parlament genannt ginn. Fir de Fall, datt den Taoiseach d'Vertraue vum Dáil verléiert, bestinn zwou Méiglechkeeten. E kann entweeder zerécktrieden oder versichen, de President dovun z'iwwerzeegen, d'Dáil opzeléisen. De President kann déi Demande refuséieren an domat den Taoiseach iwwerrieden zeréckzetrieden. Bis elo ass sou eng Situatioun allerdéngs nach net agetrueden. D'Dáil kann dem Taoiseach d'Vertrauen entzéien, entweeder duerch en erfollegräiche Mësstrauensvott, eng mësslonge Vertrauensfro oder doduerch datt et dem Taoiseach seng Ënnerstëtzung refuséiertDëse Refus ( Loss of Supply) gouf et bis elo just eemol, am Januar 1982, wéi d'Dáil de Budget vun der deemoleger Regierung vun der Fine Gael an der Labour Party ënner dem Garret FitzGerald net approuvéiert hat. De FitzGerald huet doropshin de President Patrick Hillery gefrot fir d'Dáil opzeléisen, wat deen dunn och gemaach huet.. Fir de Fall vum Récktrëtt, bleift den Taoiseach esou laang a senger Funktioun, bis en Nofollger genannt gouf.

Den Taoiseach nominéiert d'Membere vu senger Regierung, déi da mat der Autorisatioun vum Dáil vum President ernannt ginn. Hie kann och Memberen aus der Regierung ausschléissen. Hien ass och verantwortlech fir d'Nominéierung vun eelef Membere vum iresche Senat, dem Seanad Éireann.

 Geschicht 

 Ursprong vum Numm 
D'Wierder Taoiseach an Tánaiste (Titel vum Vize-Ministerpresident) stamen allebéid aus der Irescher Sprooch an hu virmëttelalterlech Originnen.

Obschonn den Taoiseach an der Constitutioun als „Regierungschef“ oder „Premierminister“ beschriwwe gëtt, ass déi ursprénglech Bedeitung vum Wuert „Chef, Leader“ oder „Häuptling“.

Dee fréiste bekannten Nowäis vum Wuert geet op eng zweesproocheg Opschrëft aus Wales aus dem 5. oder 6. Joerhonnert zeréck, wou e souwuel am alen Ireschen an der Ogham Schrëft wéi och an Englescher Sprooch a Laténgescher Schrëft gebraucht gëtt.

 Modern Geschicht 
D'Funktioun vum Taoiseach gouf duerch déi iresch Verfassung am Joer 1937 geschaaft an huet déi vum President vum Exekutivrot vum Iresche Fräistaat ersat, obwuel béid Ämter sech awer a verschiddene fundamentale Saachen ënnerscheeden. Sou hat de President vum Exekutivrot manner Muechtkompetenzen, well hie weeder eenzel Ministeren entloossen (nëmmen d'Regierung am Ganzen) nach d'Ënnerhaus opléise konnt.

An der Vergaangenheet gouf et an Irland scho Koalitiounsregierungen – a sou engem Fall war de Taoiseach (bis op eng Ausnam) ëmmer de President vun enger vun de stäerkste Regierungsparteien. D'Ausnam war den John A. Costello, deen d'Funktioun fir de Richard Mulcahy (President vu Fine Gael) ausgeféiert huet, well de Mulcahy net vun den anere Regierungsparteien ënnerstëtzt gouf.

 Lëscht vun de Regierungscheffen 
Ier d'Constitutioun vun 1937 a Kraaft war, gouf de Regierungschef als President vum Exekutivrot ( President of the Executive Council) bezeechent. Den Éischten an där Funktioun war de William T. Cosgrave vun der Cumann na nGaedheal vun 1922 bis 1932 an duerno war et den Éamon de Valera vun der Fianna Fáil vun 1932 bis 1937. Et ass Usus de Cosgrave bei der Nummeréierung vun den Taoisigh mat anzebezéien; dowéinst gëllt zum Beispill de Micheál Martin als 15. an net als 14. Taoiseach.
#PortraitNummvunbisPartei President vum Executivrot (6. Dezember 1922 – 29. Dezember 1937) 1100x100pxWilliam T. Cosgrave06.12.192209.03.1932Sinn Féin /Cumann na nGaedheal2100x100pxÉamon de Valera09.03.193229.12.1937Fianna Fáil Taoiseach (zanter dem 29. Dezember 1937) (2)100x100pxÉamon de Valera29.12.193718.02.1948Fianna Fáil3100x100pxJohn A. Costello18.02.194813.06.1951Fine Gael(2)100x100pxÉamon de Valera13.06.195102.06.1954Fianna Fáil(3)100x100pxJohn A. Costello02.06.195420.03.1957Fine Gael(2)100x100pxÉamon de Valera20.03.195723.06.1959Fianna Fáil4100x100pxSeán Lemass23.06.195910.11.1966Fianna Fáil5100x100pxJack Lynch10.11.196614.03.1973Fianna Fáil6100x100pxLiam Cosgrave14.03.197305.07.1977Fine Gael(5)100x100pxJack Lynch05.07.197711.12.1979Fianna Fáil7100x100pxCharles J. Haughey11.12.197930.06.1981Fianna Fáil8100x100pxGarret FitzGerald30.06.198109.03.1982Fine Gael(7)100x100pxCharles J. Haughey09.03.198214.12.1982Fianna Fáil(8)100x100pxGarret FitzGerald14.12.198210.03.1987Fine Gael(7)100x100pxCharles J. Haughey10.03.198711.02.1992Fianna Fáil9100x100pxAlbert Reynolds11.02.199215.12.1994Fianna Fáil10100x100pxJohn Bruton15.12.199426.06.1997Fine Gael11100x100pxBertie Ahern26.06.199706.05.2008Fianna Fáil12100x100pxBrian Cowen07.05.200809.03.2011Fianna Fáil13100x100pxEnda Kenny09.03.201113.06.2017Fine Gael14100x100pxLeo Varadkar14.06.201727.06.2020Fine Gael15100x100pxMicheál Martin27.06.202017.12.2022Fianna Fáil(14)100x100pxLeo Varadkar17.12.202220.03.2024Fine Gael16100x100pxSimon Harris09.04.2024Fine Gael

 Kuckt och 

 Tánaiste, den iresche Vizeministerpresident a Vertrieder vum Taoiseach

 AA