Nova (Stär)

Eng Nova (latäin. Plural:Novae) ass en Hellegkeetsausbroch an engem enken Duebelstäresystem, dee bei enger explosiver Zündung vum Waasserstoffbrennen op der Uewerfläch vun engem Wäissen Zwerg entsteet.

 Definitioun 
De Begrëff vun der Nova leet sech vum laténgeschen Ausdrock „stella nova“ (neie Stär) of a geet zeréck op den Numm deen den Tycho Brahe engem Stär, deen hie 1572 observéiert hat, ginn hatDer Brockhaus Astronomie (Mannheim 2006): Eintrag zu Tycho Brahe S.63. Hie bezitt sech op dat séiert Opdauche vun engem stärenähnlechen Objet um Nuetshimmel dee virdru net ze gesi war. Eng Nova war bis zur Mëtt vum leschte Joerhonnert jiddwer Aart vun Hellegkeetsausbroch vun engem Stär mat engem Eropklammen zum Maximum an engem Zäitraum vun Deeg bis Joren an enger Ëmkéier zu der Normalitéit banne Woche bis Joerzéngten. Wéi d'astrophysikalesch Ursaach vun den Eruptiounen erkannt goufen, huet sech de Begrëff zu der haiteger Definitioun ëmgewandelt:

Eng Nova ass d'Folleg vun thermonukleare Runaways (enger explosiver Zündung thermonuklearer Reaktioune) op der Uewerfläch vun engem Wäissen Zwerg. Déi entflaamte Matière ass vun engem Begleeder an engem Duebelstäresystem, dee seng Roche-Grenz iwwerschratt huet oder per Akkretioun aus dem Stärewand, op de Wäissen Zwerg transferéiert ginnS. N. Shore, M. Livio, E. P. J. van den Heuvel: Interacting Binaries. Springer, Berlin 1994, ISBN 3-540-57014-4.

Net méi zu de (klassesche) Novaen zielen:
 d'Supernovae souwéi d'hypothetesch Hypernovae, bei deenen eng thermonuklear Reaktioun den explodéierende Stär ëmwandelt oder zerstéiert
 d'Zwergnovae, bei deenen eng Akkretiounsscheif ëm e wäissen Zwerg an zykleschen Ofstänn opliicht
 déi fréier als extreem lues Novae bezeechent Ausbréch vu symbiotesche Stären an FU-Orionis-Stären, déi och d'Folleg vum Opliichte vun enger Akkretiounsscheif sinn
 déi liichtkräfteg rout Novae, déi bei enger Verschmëlzung vun zwéi Stären an engem Duebelstäresystem entstinn
 déi Liichtkräfteg Blo Verännerlech, deenen hir Verännerlechkeet duerch variabele Stärewand an der Formung vu Pseudophotosphären entsteet.
 Röntgennovae oder Soft X-ray transits, déi wéi Zwergnovae eng Instabilitéit an der Akkretiounsscheif opweisen an opgrond vum kompakte Begleeder hir Energie meeschtens als Röntgenstralung ofginn.

 Ausbroch 
Bei jiddwer Hellegkeetsausbroch vun enger Nova ginn déi follgend Phasen duerchlafMichael F.Bode, A. Evans: Classical novae. Cambridge Univ. Press, Cambridge 2008, ISBN 978-0-521-84330-0

 den initialen Ustig vun der Praenova-Hellegkeet banne wéineger Deeg vu ronn 9 mag
 E Stëllstand vun engem bis e puer Deeg virum eigentleche Maximum. An dëser Phas ännert sech d'optesch Hellegkeet bal guer net. E Stëllstand gëtt net ëmmer observéiert, wat bedéngt ka sinn duerch eng ze spéit Entdeckung vun der Nova oder d'Phas vum Stëllstand trëtt net bei allen Novaen op
 De leschten Opstig zum Maximum banne vun Deeg bis Wochen. Déi typesch Amplitude ass 2 mag.
 Doru schléisst sech d'Phas vum fréien Opstigs un. D'Hellegkeet fält gläichméisseg an dësem Ofschnëtt of ëm ronn 3,5 mag an d'Vitess vum Offale gëtt als Klassifizéierungsmierkmol benotzt fir séier vu luesen Novaen z'ënnerscheeden. Allerdéngs gëtt et keng eenheetlech Definitioun fir dës Begrëffer.
 An der Iwwerganksphas fält d'Hellegkeet ëm weider 3 mag. Den Hellegkeetsoffall ka gläichméisseg, mat engem déiwe Minima wéinst Stëbsformatioun oder mat engem quasiperiodeschen Torkele vun der Hellegkeet geschéien. Déi Phas kann e puer Woche bis e puer Joer daueren.
 Duerno kënnt en definitiven Hellegkeetsoffall dee sech iwwer Jore bis Joerzéngten zitt.

D'Entwécklung vum optesche Spektrum ass komplex a verleeft parallel zu der Hellegkeetsännerung:
 Am Praemaximum-Spektrum weise sech breet Absorptiounslinne wéi bei fréie Stäre mat iwwerlagerte P-Cygni-Profiller. D'Expansiounsvitesse läit tëscht −1300 fir séier a −100 km/s fir lues Novaen
 Den Haaptspektrum trëtt am Maximum op mat méi staarken a weider an d'Blot verréckelten Absorptiounslinnen. De Spektrum erënnert un en A- oder F-Iwwerris mat ugeräicherte Linne vu Kuelestoff, Sauerstoff a Stéckstoff. D'Expansiounsvitesse läit tëscht −1000 an −150 km/s an Ofhängegkeet vun der Vitessklass vun der Nova.
 den diffusen erweiderte Spektrum ass bal sou wéi de Principal-Spektrum mat méi breeden a méi staark bloverréckelten Absorptiounslinnen an trëtt kuerz no dem Zäitpunkt vun der maximaler Hellegkeet op
 dorop kënnt den Orion-Spektrum no engem Hellegkeetsoffall vun 2 mag. De Spektrum gläicht deem vu liichtkräftegen O- oder B-Stäre mat staarkem Stärewand. D'Expansiounsvitesse läit tëscht −2700 an −1000 km/s an Ofhängegkeet vun der Vitessklass vun der Nova
 Zum Schluss gëtt den niwwelege Spektrum siichtbar, dee vill Eegenschafte vun engem Planetareschen Niwwel huet. Et triede vill verbuede Linne vum Sauerstoff, Stéckstoff a munnechmol vum Neon op. D'Ureegungstemperatur huet ongeféier 106 Kelvin.

D'Entwécklung vum Spektrum gëtt als eng expandéierend Gaswollek interpretéiert, där hir Duerchsiichtegkeet am Laf vun der Expansioun ofhëllt an domat d'Photosphär, vun där d'Liichtquanten ouni nei Absorptioun op d'Äerd kommen, no banne wandere léisst.

Am Infrarouden ka besonnesch d'Stëbsformatioun vun der ausgestoussener Matière nogewise ginn. D'Spektrallinnen am Ultraviolett schléissen ufanks, un déi uewe beschriwwen, am optesche Beräich un. An der Phas vum stabille Waasserstoffbrennen op dem Wäisse Zwerg klëmmt d'Ultraviolettstralung nees un genee wéi och d'Röntgenstralung. Béid Stralungsarten hunn hiren Urspronk haaptsächlech an der thermescher Stralung aus der dënner Atmosphär ëm de Wäissen Zwerg. Opgrond der niddregenergetescher Röntgenstralung zielt eng Nova an dësem Stadium zu de Super Soft X-ray Sources. D'Enn vum Ausbroch ass duerch d'Waasserstoffverbrennen op der Uewerfläch vum Wäissen Zwerg gekennzeechent. Dëst geschitt ongeféier 3 Joer nom Ufank vum Ausbroch, wa keng superweech Röntgenstralung méi vun der Nova noweisbar ass.

 Novaiwwerrescht 
Wéi bei der Supernova kann e puer Joer bis Joerzéngten no engem Novaausbroch en Emissiounsniwwel nogewise ginn. Aus der Radialvitess wärend dem Ausbroch an unhand vum observéierte Wénkel vum Novaiwwerrescht ass et onofhängeg méiglech d'Distanz ze berechnen. D'Form vum Niwwel ass heefeg elliptesch, woubäi den Undeel elliptescher oder munnechmol bipolarer Niwwel mat dem Verfall vun der Novavitesse zouhëllt. D'ofgeplatte Achs läit an der Bunnfläch vum Duebelstäresystem. Dofir ass d'Ofwäichung vun der Kreesform eng Folleg vun der Interaktioun vun der ausgestoussener Matière mat der Akkretiounsscheif an dem Begleeder am Laf vun der Expansioun. Den optesch décke Wand, aus deem sech den Novaiwwerrescht formt, kann och am Radioberäich als Bremsstralung e puer Wochen no dem Ausbroch nogewise ginn.

 Lëscht mat galakteschen Novaen 
Déi follgend Tabell weist e puer Novae, déi bannen eiser eegener Galaxis, der Mëllechstrooss, entdeckt goufen, a (bei gudde Bedéngungen) mat bloussem A gesinn konnte ginn. D'Buschtawen an Zuelekierzel virun den Nimm sinn no de Konventioune fir d'Benennung vu verännerleche Stären, an als wéivillte verännerleche Stär an engem Stärebild déi jeeweileg Nova entdeckt gouf. Den zweeten Nummdeel bezeechent d'Stärebild.

Joer  Nova  Maximalhellegkeet1891T Aurigae3,8 mag1898 V1059 Sagittarii4,5 mag1899 V606 Aquilae5,5 mag1901 GK Persei0,2 mag1903Nova Geminorum 19036 mag1910Nova Lacertae 19104,6 mag1912Nova Geminorum 19123,5 mag1918V603 Aquilae -1,4 mag1920Nova Cygni 19202,0 mag1925RR Pictoris1,2 mag1934DQ Herculis1,5 mag1936CP Lacertae2,1 mag1939BT Monocerotis4,5 mag1942CP Puppis0,3 mag1950DK Lacertae5,0 mag1960V446 Herculis2,8 mag1963V533 Herculis3 mag1970FH Serpentis4,4 mag1975V1500 Cygni2,0 mag1975V373 Scuti6 mag1976NQ Vulpeculae6 mag1978V1668 Cygni6 mag1984QU Vulpeculae5,2 mag1986V842 Centauri4,6 mag1991V838 Herculis5,0 mag1992V1974 Cygni4,2 mag1999V1494 Aquilae5,03 mag1999V382 Velorum2,6 mag

 Kuckt och 

 Verännerleche Stär
 Supernova

 Um Spaweck 

 Aktuell Lëscht vun Novae vum IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams