Vokal

E Vokal (oder eng Voyelle) bezeechent an der Phoneetik e Laut vun der mënschlecher Sprooch, deen duerch en ongehënnerte Stroum vu Loft duerch d'Hielen, déi iwwer der Schléck leien, d. h. d'Mond- an Nuesenhiel, entsteet. Déi Hielen déngen als Resonanzkierper, an hir Form an d'Quantitéit vun der Loft, déi derduerch ginn, bestëmmen d'Qualitéit vum Vokal.

E Vokal ass am geneeë Sënn vum Wuert e vokalesche Laut, also e Phon: eng Eenheet vun der geschwater Sprooch. Buschtawen vun der geschriwwener Sprooch wéi A, E, I, O, U si Vokalbuschtawen, ginn awer am allgemenge Sproochgebrauch och als „Vokal“ bezeechent.

De Vokale géintiwwer stinn d'Konsonanten, bei deenen de Loftstroum gehënnert gëtt.

 Eegenschafte vun de Vokaler 

Fichier:Voyelles.svg

De Klang vun de Vokalen hänkt vun der Zuel, der Form an dem Volume vun de Resonanzkierperen of, duerch déi déi ausgeotemt Loft fléisst:
 Zuel vun de Resonatoren:
 Wann déi ganz Loft duerch de Mond ausgestouss gëtt, schwätzt ee vun orale Vokalen
 a, ee, i ;
 wann en Deel vun der Loft duerch d'Nues ausgestouss gëtt, schwätzt ee vun nasale Vokalen:
 franséisch: en, an, un, hein?, on
 portugisesch: Graphemer ã, õ
 wann d'Lëpsen no vir gestreckt ginn, entsteet en Huelraum tëscht hinnen an den Zänn; dës Labialhiel ass deen drëtte Resonator. D'Vokaler, déi sou entstinn, nennt een gerënnt. 
 Graphemer: u, ü, ö, o.
 Déift vum Artikulatiounspunkt:
 wann dee viischten Deel vun der Zong dem viischten Deel vum Gumm entgéintgewëlleft gëtt, nennt een dat "déi viischt Vokaler"
 ee, ü, a
 wann den hënneschten Deel vun der Zong dem hënneschten Deel vum Gumm entgéintgewëlleft gëtt, schwätzt ee vun "hënneschte Vokaler" 
 o, u
 wann de mëttelsten Deel vun der Zong sech dem mëttelsten Deel vum Gumm entgéintwëlleft, schwätzt ee vun zentralen" oder "mëttelste Vokaler":
 ë
 Gréisst vun der Mondhiel, déi virun allem dovun ofhänkt, wéi wäit de Mond op ass. Et gëtt véier Ëffnungsgraden:
 1. Grad: Vokalen, déi "zou" sinn, oder mat minimaler Oppenheet: (Beispill: i)
 2. Grad: "Hallef-zoue" Vokaler: (Beispill: ee);
 3. Grad: "Hallef-oppe" Vokaler: (Beispill: ä);
 4. Grad: "oppe" Vokaler: (Beispill: a).

Heidrënner sinn déi gängegst Vokaler gewisen (transkribéiert an d'Internationaalt Phoneetescht Alphabet no den dräi Charakteristiken, wéi se hei uewendriwwer beschriwwe sinn).

  Vokaler Kuckt och: IPA, Konsonanten  Viischt VokalerMëttels VokalerHënnescht VokalerHéich VokaleriyɨʉɯuHéich ënnescht VokalerɪʏʊIewescht mëttels VokalereøɘɵɤoMëttels VokalerǝËnnescht mëttels VokalerɛœɜɞʌɔDéif iewescht VokaleræɐDéif VokaleraɶɑɒWann zwee Symboler am selwechten Haische stinn, dann ass dee lénksen en net-gerënnten, an dee rietsen e gerënnte Vokal. Bei den zentrale Vokaler ass d'labial Resonanz net spezifiéiert.

 Vokalen am lëtzebuergeschen 
An der Lëtzebuerger Sprooch gëtt et follgend Vokalen (Vokalbuschtawen):

 Monophthongen 
+Monophthongen am lëtzebuergeschenVokalIPAVokalquantitätBeispillAussprooch wéi am Franséische fir…a[ɑ]kuerzPalaisParis[aː]laangglathomarde[eː]laangFreedaimer[e]kuerzBréckganz kuerzen é[æ]kuerzrennenRennes[ə]kuerzliesenrendre[ə]kuerzhëllefenje, me, tei[i]kuerzgitt!pli[iː]laangsiwenrireo[o]kuerzSonnmot[oː]laangdrolegdrôleu[u]kuerzHuttcoupe[uː]laangTutcour[y]kuerzChutea franséische Wierder[yː]laangContenua franséische Wierdery[i]kuerzEgyptenwéi am Franséischen[iː]laangYveswéi am FranséischenËmlautenä[æ]kuerzKättwéi ‹e› am Franséischen: dette[ɛ]laangfäegwéi ‹ai› am Franséischen: claireë[ə]kuerzfëmmenö[ø]laangFönwéi ‹eu› am Franséischen: bleuü[y]kuerzgedüngtwéi ‹u› am Franséischen: chute[yː]laangBünwéi ‹u› am Franséischen: mur

 Ö / ö an Ü / ü gëtt et just a Wierder déi aus dem Däitsche geléint sinn.
 Fir geléint Wierder aus dem Franséische sinn zousätzlech nach déi dräi Nasalvokalen [ɛ̃] (Timber), [ɑ̃] (Arrangement) an [ɔ̃] (Bonbon) unzehuelen. Donieft kënnen heiansdo och weider phoneetesch Eegenschafte vum Franséischen an d'Lëtzebuergescht iwwerholl ginn, z. B. den [wɑ] an Toilette. D'Aussprooch an d'Schreifweis riichte sech an deene Fäll nom Franséischen.

 Diphthongen 
Am lëtzebuergesche gëtt et dës aacht Duebellauter: ‹ai›, ‹äi›, ‹au›, ‹ei›, ‹éi›, ‹ie›, ‹ou›, ‹ue›.

 Digraphen 
Wierder mat follgenden Digraphen déi aus dem Franséischen oder Englesche kommen, behalen hir ursprénglech Aussprooch:

+DigraphenDigraphBeispillaiAccent aigu, Fait, BaisseauTauxeuPneu, NeveuieEpicerie, Regie oiCoiffer, BesoinouCoup, Clou, Blackout

 Nasal Vokalen 
D'Nasalvokale gi wéi am Franséischen ausgeschwat: Chamber, Member, Annonce, Invité, Verdun, Enveloppe.

 Literatur 


 Um Spaweck 



Kategorie:Grammaire vum Lëtzebuergeschen
Kategorie:Phoneetik