Weess

Weess ginn eng Rëtsch Aarte vun de Séissgrieser (Poaceae) an der Gattung Triticum L. genannt. Etymologesch kënnt den Numm Weess vu "Wäiss"; d'Faarf vun deem, wat aus dëser Fruuchtzort gemaach gëtt, nämlech wäisst Miel.

 Ubau 
Weess ass, wat d'Klima, de Buedem an d'Waasserversuergung ubelaangt, méi kriddeleg wéi aner Fruuchtzorten.

Wanterweess, déi geleefegst Zort zu Lëtzebuerg, gëtt am Hierscht ausgeséit. D'Fruucht ass dat Joer drop zeideg. All Planz huet 2 bis 3 Ieren, an an all Ier si 25 bis 40 Kären. Op engem Quadratmeter kënnen 350 bis 700 Hällem wuessen, soudatt 70 Balle Weesskäre pro Hektar (heiansdo alt bis zu 110 Ballen um ha) eragefuer kënne ginn. Keng aner Fruuchtzort huet sou ee Rendement.

Déi zeideg Käre bestinn zu 60 % aus Steif, zirka 12 % Eewäiss, zirka 2 % Fett an zirka 14 % Waasser.

Summerweess gëtt sou fréi wéi méiglech am Fréijoer geséint. E gëtt manner Käre wéi de Wanterweess, déi hunn awer méi Proteinnen.

 Bedeitung 
Déi verschidde Weessaarte sinn nom Mais déi Zort Fruucht, déi am meeschten op der Welt ugebaut gëtt. A ville Länner ass de Weess fir d'Mënschen eent vun de Grondliewensmëttel (aus sengem Miel gëtt Brout gebak) a spillt och eng wichteg Roll als Déierefudder. Haarde Weess gëtt geholl, fir Deegwueren ze maachen.

Am Joer 2005 goufe weltwäit 629.566.041 Tonne Weess rekoltéiert. 15 Länner produzéiere ronn 80 % dovun.

+ Déi gréisst Weessproduzenten op der Welt (2005)  Plaz  Land  Quantitéit (an 1000 t)  Plaz  Land  Quantitéit (an 1000 t)    1     96.340     9      21.591    2      72.000     10      21.000    3      57.106     11      18.700    4      47.608     12      16.000    5      36.922     13      14.950    6      25.547     14      14.500    7      24.067     15      11.070    8      23.578       Welt    629.566     am Verglach 70      

Quell: FAO, Faostat, 2006.

Zu Lëtzebuerg louch d'Produktioun vu Wanterweess 1990 bei 39.657 Tonnen, 2011 bei bal duebel sou vill: 73.048 Tonnen. Beim Summerweess waren et just 3.854 Tonnen (1990), respektiv 2.274 Tonnen (2011).Ministère de l'agriculture, de la viticulture et du développement durable, Service d'économie rurale: L'agriculture luxembourgeoise en chiffres 2012., op statistiques.public.lu.

 Aarten 
T. aestivum L. 
T. aestivum subsp. spelta (L.) Thell. (Spelz)
T. antiquorum Heer
T. baeoticum Boiss.
T. compactum Host (Zwergweess)
T. compositum L.
T. dicoccum Schübler 
T. turgidum ssp. durum Desf. (Haartweess)
T. ispahanicum Heslot
T. jakubzineri (Udacz. & Schachm.)
T. karamyschevii Nevski
T. militinae Zhuk. & Migush.
T. monococcum L. 
T. parvicoccum
T. petropavlovskyi Udacz. & Migush.
T. polonicum L.
T. sinskajae Filat. & Kurk.
T. tetraurartu Gandil.
T. timonovum Heslot & Ferrary
T. timopheevii (Zhuk.) Zhuk.
T. turanicum Jakubz.
T. turgidum L. (Rauweess)
T. urartu Thumanyan ex Gandilyan
T. vavilovii (Tum.) Jakubc. in Zhuk.
T. zhukovskyi Menabe & Ericzjan

 Geschicht vun der Domestizéierung/Ubau
De Weess, dee mer haut kennen, kënnt hir vun enger Kräizung vu verschiddene Fruucht- a Wëllgraszorten.

Déi éischt Zorten waren den Triticum monococcum (de: Einkorn) an den Emmer (Triticum dicoccum). Weess kënnt aus dem Noen Osten. E gëtt op d'mannst zanter 7.800 v. Chr. ugebaut an ass, nom Geescht, déi zweeteelst Aart vu Fruucht. An Europa gouf en awer eréischt zanter dem 11. Joerhonnert populär, wou d'Wäissbrout Moud ginn ass

 Zesummesetzung (Mëlle Weess) 

 BestanddeelerMineralstoffer pro 100 gVitaminnne pro 100 gWaasser10,42 %Calcium34 mgThiamin (Vitaminn B1)0,41 mgEewäiss10,7 %Eisen5,4 mgRiboflavin (Vitaminn B2)0,11 mgFett2,0 %Magnesium90 mgNiacin4,77 mgKuelenhydraten75,36 %Phosphor402 mgPantothensaier0,85 mgBallaststoffer(Deel vun de Kuelenhydraten)12,7 %Kalium435 mgVitaminn B60,38 mgMineralstoffer1,5 %Natrium2 mgFolsaier0,04 mg  Zénk3,5 mgVitaminn E1,44 mg  Koffer0,43 mg  Mangan3,40 mg

De Brennwert ass 1425 kJ op 100 g.

 Literatur 
 Friedrich J. Zeller, Sai L.K. Hsam: Weizen: Grundstoff für die menschliche Ernährung und für industrielle Erzeugnisse. Naturwissenschaftliche Rundschau 57(8), S. 413–421 (2004), ISSN 0028-1050
 Elisabeth Schiemann: Weizen, Roggen, Gerste. Systematik, Geschichte und Verwendung. 1948

 Kuckt och 
 Mëschler

 Um Spaweck 

 D'Systematik vum Weess
 Statistik vun der FAO 2006

Kategorie:Séissgrieser
Kategorie:Kären