Eisenach

Eisenach ass eng kreesfräi Stad am Weste vun Thüringen. Si ass als Luther-, Bach- a Wartburgstad bekannt an hat d'Deelfunktioun vun engem Uewerzentrum.

Den Numm kënnt vun Issenach / Isenacha, séiert Waasser oder vum keltesche Waasserlaf am Sumpfdall.

Eisenach läit um nërdleche Bord vum Thüringer Wald an duerch d'Stad fléissen d'Werra, d'Hörsel an d'Nesse.

 Geographie 

 Ausdeenung vum Stadgebitt 
 Stadgebitt: 103,85 Quadratkilometer
 Bëschflächen: 37,52 Quadratkilometer
 Landwirtschaftlech Notzflächen: 45,39 Quadratkilometer
 Bebaute Flächen: 7,44 Quadratkilometer
 Verkéiersflächen: 6,10 Quadratkilometer
 Industrieflächen: 1,12 Quadratkilometer

 Nopeschgemengen 
 Herleshausen (Werra-Meisner-Kreis)
 Krauthausen
 Mihla
 Hörselberg
 Wutha-Farnroda
 Marksuhl
 Gerstungen

 Stadglidderung 
Zu Eisenach gehéieren d'Uertsdeeler
 Berteroda
 Hötzelsroda
 Madelungen
 Neuenhof
 Hörschel
 Neukirchen
 Stedtfeld
 Stockhausen
 Stregda
 Wartha
 Göringen

Dës Uertsdeeler hunn Uertschaftsverfaassungen, woubäi Neuenhof an Hörschel gradewéi Wartha a Göringen all Kéier zu enger Uertschaft zesummegefaasst sinn.

 Geschicht 

Um Stadgebitt vun Eisenach steet d'Wartburg, déi zum Schutz vun der Via Regia 1067 gebaut gouf. Géint Enn vum 12. Joerhonnert gouf si d'Residenz vun de Landgrofe vun Thüringen. Zu Eisenach huet d'helleg Elisabeth gelieft, 1521/22 an de Martin Luther huet sech do verstoppt an d'Neit Testament vun der Bibel op Däitsch iwwersat.

D'Stad gouf 1180 fir d'éischt Kéier ernimmt. Nom Enn vun de Ludowinger an den domat verbonnenen hessesch-thüringeschen Ierffollegkricher 1247-1264 gouf Eisenach Wettiner Gebitt. 1283 krut Eisenach d'Stadrecht a gouf zum juristeschen Uewerhaff vum Landgrof. 1405 huet Eisenach de Status als Sëtz vum Landgrof nees verluer, a 1450 gouf d'Mënzplaz zougemaach.

1498 koum de Martin Luther als Latäinschüler eng éischt Kéier op Eisenach. Den 2. Mee 1521 huet hien, nodeem hie vum Wormser Räichsdag zeréckkomm war, an der Georgienkierch gepriedegt. Den Dag drop gouf hien op der Wartburg als Junker Jörg a Schutzhaft geholl, an ass bis den 1. Mäerz 1522 dobliwwen an huet d'Bibel aus dem griicheschen Urtext an d'Däitscht iwwersat. 1525 goufen am Kader vun de Bauerekricher verschidde Gebaier zu Eisenach zerstéiert - eng gutt Partie Rebelle goufe virun der Georgienkierch gekäppt an nach haut erënnert e Kräiz um Pawee virun der Kierch dodrun. 1528 gouf Eisenach am Zuch vun der Reformatioun evangeelesch, éischte Superintendent gouf de Justus Menius.
1596 gouf Eisenach fürstlech Residenz ënner dem Herzog Johann Ernst.

Den 21. Mäerz 1685 ass de Johann Sebastian Bach zu Eisenach op d'Welt komm, a gouf do an der Georgenkierch gedeeft. Säi Papp, den Ambrosius Bach, war de Leeder vun der Rotstrompetterei. Zu Eisenach hunn d'Barockkomponiste Johann Pachelbel a Johann Christoph Bach als Organiste souwéi de Georg Philipp Telemann als Haffkapellmeeschter gewierkt.

1741 ass d'Herzogtum Sachsen-Eisenach mam Doud vum Herzog Wilhelm Heinrich un den Herzog Ernst August vu Sachsen-Weimar gaangen. 1777 war de Johann Wolfgang von Goethe op Aluedung vum Herzog eng éischt Kéier op der Wartburg. 1807 war den Napoleon an der Stad, am Laf vun den Transporter wärend de Koalitiounskricher koum et den 1. September 1810 zu enger Polverexplosioun - nach haut erënnert de schwaarze Buer dodrun. 1814 war den Zar Alexander I. vu Russland zu Eisenach.

D'Wartburgfest vun der "Allgemeinen Deutschen Burschenschaft" 1817 huet vill zum Enn vun der Klengstaaterei an Däitschland bäigedroen. E weidert Wartburgfest gouf et och am Joer 1848. Zanter 1850 huet de Wingolfsbund all zwee Joer säi Wartburgfest zu Eisenach gefeiert.

1840 koum de Physiker Ernst Abbe zu Eisenach op d'Welt. 1847 gouf mat der Faart vu Gotha op Eisenach d'Eisebunn a Betrib geholl. 1859 gouf den Deutsche Nationalverein an der Wiertschaft Phantasie gegrënnt. Den August Bebel an de Wilhelm Liebknecht hunn an der Wiertschaft Goldener Löwe 1869 d'Sozialdemokratische Arbeiterpartei gegrënnt, wouraus méi spéit d'SPD ervirgaangen ass. 1896 gouf d'Eisenacher Fahrzeugfabrik gegrënnt. 1899 gouf d'Monument vum Wingolfsbund fäerdeggestallt an 1902 d'Burschenschaftsdenkmal ageweit. 1904 ass déi haiteg Eisenacher Gar opgaangen an 1907 d'Bachhaus.

Eisenach ass Sëtz vum Landesbëschof vun der Evangeelesch-Lutherescher Kierch an Thüringen.

 Zäittafel an Herrschertabell 
1067: der So no Grënnung vun der Wartburg.
1131: Grënnung vun der Landgrofschaft Thüringen ënner de Ludowinger.
Mëtt 12. Joerhonnert: D'Stad Eisenach entsteet.
1264: D'Wettiner kafen d'Landgrofschaft Thüringen, Eisenach fält u Wettin.
1485: Leipziger Deelung, d'Ernestinesch an d'Albertinesch Linn vun de Wettiner entstinn an Eisenach fält un d'Ernestiner.
1547: D'Ernestiner verléieren d'sächsesch Kurwürde.
bis 1572: Eisenach ass Deel vum Ernestinesche Gesamtbesëtz.
1572: Erfurter Deelung. Eisenach ass en Deel vum Fürstentum Sachsen-Coburg-Eisenach.
1596: Eisenach gëtt vu Sachsen-Coburg getrennt.
1596-1638: Herzog Johann Ernst (*1566, †1638).
1633: De Johann Ernst keeft Sachsen-Coburg, Eisenach ass nees en Deel vu Sachsen-Coburg-Eisenach.
1638: Eisenach gëtt ënner Sachsen-Weimar a Sachsen-Altenburg opgedeelt, d'Stad Eisenach fält u Sachsen-Weimar.
1638-1641: Eisenach ass en Deel vu Sachsen-Weimar.
1641: Eisenach gëtt vu Sachsen-Weimar getrennt.
1641-1644: Herzog Albrecht (*1599, †1644).
1644: Deelung vun Eisenach tëscht Sachsen-Weimar a Sachsen-Gotha.
1644-1672: Eisenach ass en Deel vu Sachsen-Weimar.
1672: Eisenach gëtt nees vu Sachsen-Weimar getrennt.
1672-1686: Herzog Johann Georg I. (*1634, †1686).
1686-1698: Herzog Johann Georg II. (*1665, †1698).
1698-1729: Herzog Johann Wilhelm (*1666, †1729).
1729-1741: Herzog Wilhelm Heinrich (*1691, †1741).
1741: Eisenach fält op en Neits, déi Kéier definitiv, u Sachsen-Weimar
1809: Staatsrechtlech Vereenegung vu Sachsen-Weimar a Sachsen-Eisenach.

 Agemengungen / Kreesfräiheet 
Den 1. Juli 1994 koumen Hötzelsroda, Lerchenberg, Neuenhof, Stedtfeld, Stockhausen (bei Eisenach) a Wartha-Göringen an d'Gemeng Eisenach.

Zanter 1998 ass Eisenach nees kreesfräiei, virun 1950 war Eisenach schonn eemol eng kreesfräi Stad.

 Awunnerentwécklung 

Entwécklung vun der Awunnerzuel (ab 1960 31. Dezember):
1830 bis 1933
 1830 - 8.698
 1880 - 18.624
 1885 - 19.743
 1890 - 21.399
 1905 - 35.153
 1910 - 38.362
 1925 - 43.385
 1933 - 44.6951939 bis 1995
 1939 - 52.826
 1946 - 51.834 1
 1950 - 51.777 2
 1960 - 48.109
 1981 - 50.674
 1984 - 51.044
 1994 - 46.008
 1995 - 45.3371996 bis 2003
 1996 - 45.007
 1997 - 44.733
 1998 - 44.368
 1999 - 44.499
 2000 - 44.442
 2001 - 44.242
 2002 - 44.306
 2003 - 44.0812004 bis 
 2004 - 43.915
 2005 - 43.806 3
1 29. Oktober
2 31. August
3 30. September

 Politik 
 Stadsrot 
De Stadsrot besteet aus dem Uewerbuergermeeschter a 36 Memberen aus follgende Parteien:
 CDU: 13 Memberen
 PDS: 9 Memberen
 SPD: 6 Memberen
 Grüne: 3 Memberen
 Bürger für Eisenach: 3 Memberen
 Eisenacher Aufbruch: 2 Memberen

 Jumelage 

Marburg, Däitschland zanter 1988Sedan, Frankräich zanter 1991Waverly, USA zanter 1992Skanderborg, Dänemark zanter 1993Mahiljou, Wäissrussland zanter 1996

 Kultur a Kuckeswäertes 
 Theater an Televisioun
 Thüringer Landestheater Eisenach
 Theater am Thüringer Haff ("Freies Eisenacher Burgtheater")
 Familie Dr. Kleist: Televisiounsserie vun der ARD déi 2006 nees an de Programm opgeholl gouf. Si weist d'Liewe vun den Awunner an d'Bauwierker vun Eisenach.

 Eisenacher Buergen & Schlässer 
 Wartburg (Weltkulturierwen)
 Metilstein (Ruin)
 Eisenacher Buerg (Ruin)
 "Steinhof", mëttelalterlech landgroflech Stadresidenz (verschwonnen, op der Plaz vun der Esplanad)
 Residenz & Stadschlass zu Sachsen-Weimar-Eisenach
 Residenzhaus Esplanade
 Juegdschlass zur hohen Sonne
 Eichel-Streiber Villa um Pflugensberg (Sëtz vun der Evangeelescher Landeskierch)
 Schlass Boyneburgk zu Eisenach-Stedtfeld
 Schlass Fischbach
 "Eichelsche Rittergut" zu Eisenach-Madelungen
 Schlass zu Eisenach-Neuenhof (Privatwunnsëtz)

 Monumenter a Muséeen 
 Monument fir de Johann Sebastian Bach (28.9.1884), Entwuerf Adolf von Donndorf, ausgefouert vum Hermann Howaldt, Frauenplan 21.
 Monument vum Wingolfsbund (1899)
 Monument fir de Martin Luther (4. Mee 1895), Entwuerf Adolf von Donndorf, Karlsplatz.
 Burschenschaftsdenkmal vun der däitscher Burschenschaft, An der Göpelskuppe 1.
 Monument fir d'Dokteren, déi an de Weltkricher gefall sinn, Nikolaistr.
 Carl-Alexander-Monument, Wartburgallee
 Monument "St. Georg mit Drachen", gëllen, Markt.
 "Automobile Welt Eisenach" (Automobilmusée) BMW, EMW, Dixi, Wartburg (PKW), Friedr. Naumann Str. 10.
 Jazzarchiv an der alten Mälzerei, Palmental 1.
 Bachhaus, Frauenplan 21.
 Lutherhaus, Lutherplatz 8.
 Thüringer Musée am Stadschlass, Markt 24.
 Reuter-Wagner-Musée, Reuterweg 2.
 Nikolaikierch, Karlspl.
 Eisenacher Alstad, Flächemonument Eisenacher Südviertel
 Wanderweeër: Rennsteig, Bergwanderweg Eisenach-Budapest a. a.
 "Drachenschlucht", "Landgrafenschlucht"
 fréier WiertschaftGoldener Löwe, Marienstr. 57.
 Gemeng vu 1596, Markt 2.
 Georgenkierch (1181), Markt
 dat schmuelst bewunnt Fachwierkhaus aus ganz Däitschland (2,05m breet) Johannisplatz 9.
 Theater Eisenach, (1879), Theaterplatz 4.

 Sommergewinn 
De Sommergewinn zu Eisenach ass e Summerfest, dat meeschtens schonn am Mäerz gefeiert gëtt. D'Fest huet eng joerhonnertelaang Traditioun. Freides a samschdes véier Woche virun Ouschteren gëtt de Sommergewinn mat sougenannten Kommerschabenden ageleet. Den drëtte Samschdeg virun Ouschtere gëtt et als Héichpunkt e festlechen Ëmzuch, deen zanter 1897 zelebréiert gëtt, an all Joer ënner engem aneren Theema steet.

 Ekonomie 
Zu Zäite vun der DDR war d'Stad de Sëtz vum Automobilwerke Eisenach (AWE), déi den Auto "Wartburg" produzéiert huet. Mä schonn zanter 1898 goufen hei um Fouss vun der Wartburg am Hörseldall Automobiler gebaut. Zanter 1904 gouf den Dixi produzéiert, éier d'Wierk 1928 vu BMW iwwerholl gouf. Wärend dem Zweete Weltkrich, an doriwwer eraus, goufe Motorrieder gebaut. BMW huet ausserdeem tëscht 1937 an 1945 Fluchmotoren hiergestallt. D'Stad ass bis haut vum Maschinnebau gepräägt.

2003 gouf et hei 102 Industriebetriber mat ronn 8000 Mataarbechter. De Schwéierpunkt läit op Betriber aus der Automobil- a Metallindustrie. Mat 133 Industrieaarbechtsplaze pro 1000 Awunner läit Eisenach an enger Spëtzereiderpositioun wäit iwwer dem Bundesduerchschnëtt.
75 Prozent vun den Autoen an Autosdeeler vun Thüringe ginn hei produzéiert..

 Perséinlechkeeten 
 Ludwig de Sprénger
 Heinrich Raspe
 Walter von der Vogelweide
 Georg Philipp Telemann
 Helleg Elisabeth
 Martin Luther
 Johann Pachelbel
 Johann Christoph Bach
 Johann Sebastian Bach
 Johann Ernst Bach
 August Bebel
 Johann Wolfgang von Goethe
 Richard Wagner
 Hermann vu Pückler-Muskau
 Eduard Petzold
 Fritz Reuter
 Jürgen Liebknecht
 Walter Flex
 Carl Alexander vu Sachsen-Weimar-Eisenach
 Julius vun Eichel-Streiber
 Ernst Abbe
 Maria Paulowna
 Ursula Cotta

 Kanner vun der Stad 
Ernst Abbe, Astronom, Mathematiker, Physiker, Optiker, Entreprener a Sozialreformer
Alfred Appelius, leschte President vum Landtag vu Sachsen-Weimar-Eisenach
Alexander Kaiser, Museker
Wolfgang Arnold, däitsche Moler a Restaurateur
Johann Ernst Bach, däitsche Komponist
Johann Georg Bach, Jong vum Johann Ernst Bach
Johann Nikolaus Bach, däitsche Komponist aus der Bach-Famill
Johann Sebastian Bach, däitsche Komponist vum Barock, Organist an Cembalist
Sabine Bergmann-Pohl, däitsch Politikerin
Ingo Braecklein, Bëschof vun der evangeelescher Landeskierch vun Thüringen
Hermann Buddensieg, däitsche Schrëftsteller, Editeur an Iwwersetzer
Walter Flex, däitschen Dichter
Baron Julius vun Eichel-Streiber, Eisenacher Mäzenat
Raimund Gensel, däitsche Schauspiller
Johann Wilhelm Hertel, däitsche Komponist
Thomas Karsten, Fotograf
Gerry Kley, däitsche Politiker
Wilhelm Rein, Pedagog
Botho Prënz zu Sayn-Wittgenstein-Hohenstein, däitsche Politiker
Michael Schindhelm, däitschen Auteur an Theaterintendant
Christian Schreiber-Eisenach, Philosoph, Pedagog, Lyriker
Felix Schuchard, Eisenacher Moler an Zeechner
Heinrich Schwerdt, däitsche Pedagog
Helga Solinger, däitsch Politikerin (SPD) (ehem. Ministerin zu Baden-Württemberg)
Stephan Just, däitschen Handballnationalspiller
Jethro D. Gründer, däitsche Schauspiller, Auteur & Regisseur
Hermann Wislicenus, Möler
Charlotte von Stein, Haffdame vun der Herzogin Anna Amalie

 Um Spaweck 

  Offiziell Websäit vun Eisenach

Kategorie:Stied an Thüringen
Kategorie:Kreesfräi Stied an Däitschland