Holland

25px Dësen Artikel beschäftegt sech mam Land Holland (dt.: Niederlande). Fir aner Bedeitunge, kuckt wgl. Holland (Homonymie)


Holland ass den europäeschen Deel vum Kinnekräich vun den Nidderlanden, dat nieft Holland nach aus den dräi Iwwerséigebidder Curaçao, Sint Maarten an Aruba besteet. D'Iwwerséigebidder Bonaire, Saba a Sint Eustatius gehéieren zu Holland. An der Ëmgangssprooch ass mat Holland dacks - och hei - dat ganzt Kinnekräich gemengt.

Holland ass eng parlamentaresch Demokratie ënner engem konstitutionelle Monarch, am Nordweste vun Europa. Et ass am Norden a Weste vum Nordmier begrenzt, am Süde vun der Belsch an am Oste vun Däitschland. Et ass ee vun den am dichtste besidelte Staate vun der Welt.

 Geographie 
Holland huet eng Fläch vun 41.543 km², dovunner 33.647 km² Land a 7.896 km² Waasser.Statistieken Nederland, AlleCijfers

Ongeféier d'Hallschent vum Land läit op enger Héicht vu manner wéi engem Meter iwwer dem Mieresspigel a ronn ee Véirel drënner. Déi flaach Gebidder ginn an der Reegel duerch Däicher virun de Stierm mat héije Wellen (Stuermfluten) geschützt. Zesummen hu si eng Längt vu ronn 3.000 km. Den héchste Punkt vum Festland, de Vaalserberg, ganz am Süden am Dräilännereck mat Däitschland an der Belsch, läit 322,50 m iwwer dem Amsterdamer Peegel.

Grouss Deeler vun Holland, wéi z. B. bal déi ganz Provënz Flevoland, goufen dem Mier ofgeknäppt an urbar gemaach. Dës nennt ee Polder oder Koog. Ongeféier ee Fënneftel vun der Landesfläch besteet aus Waasser. D'IJsselmeer mécht dovun de gréissten Deel aus; et ass eng fréier Bucht am Nordmier mam Numm Zuiderzee, déi 1932 mat engem 29 km laangen Däich agepoldert gouf.

Déi wichtegst Flëss an Holland sinn de Rhäin, de Waal (eigentlech een Aarm vum Rhäin), d'Meuse an d'Schelde. Si bilden zesummen ee risegen Delta a fléissen haaptsächlech an Ost-West-Richtung an d'Nordmier. De Rhäin an d'Meuse schneiden d'Land praktesch horizontal an zwéin ongläich Deeler.

Holland ass an zwielef Provënzen agedeelt:
 Norden
 Drenthe
 Frisland
 Groningen Osten
 Flevoland
 Gelderland
 Overijssel Süden
 Limburg
 Nordbrabant
 Zeeland Westen
 Nordholland
 Südholland
 Utrecht

Kuckt och: Hollännesch Provënzen

 Gréisst GemengenRanglijst van het aantal inwoners per gemeente in Nederland, AlleCijfers Nr.  Gemeng  Awunner  (2023)  Provënz  Agglomeratioun 1  Amsterdam  918.000  Nordholland  Randstad 2  Rotterdam  664.000  Südholland  Randstad 3  Den Haag  563.000  Südholland  Randstad 4  Utrecht  368.000  Utrecht  Randstad 5  Eindhoven  244.000  Nordbrabant   6  Groningen  238.000  Groningen   7  Tilburg  228.000  Nordbrabant  8  Almere  223.000  Flevoland  Randstad 9  Breda  186.000  Nordbrabant   10  Nijmegen  182.000  Gelderland   11  Apeldoorn  167.000  Gelderland  12  Arnhem  166.000  Gelderland  13  Haarlem  165.000  Nordholland  Randstad  14  Haarlemmermeer  162.000  Nordholland  Randstad 15  Enschede  161.000  Overijssel  16  Amersfoort  161.000  Utrecht  Randstad  17  Zaanstad  160.000  Nordholland  Randstad  18  's-Hertogenbosch  159.000  Nordbrabant  19  Zwolle  132.000  Overijssel  20  Leiden  127.000  Südholland  Randstad 21  Leeuwarden  127.000  Frisland  22  Zoetermeer  127.000  Südholland  Randstad 23  Maastricht  123.000  Limburg   24  Ede  122.000  Gelderland  25  Dordrecht  121.000  Südholland  Randstad  26  Westland  115.000  Südholland  Randstad  27  Alphen aan den Rijn  114.000  Südholland  Randstad  28  Alkmaar  112.000  Nordholland   29  Emmen  109.000  Drenthe  30  Delft  106.000  Südholland  Randstad  31  Venlo  103.000  Limburg   32  Deventer  103.000  Overijssel 

 Bevëlkerung 
Holland zielt mat ongeféier 434 Awunner pro Quadratkilometer zu den am dichtste besidelte Staate vun der Welt (als Vergläich: Nordrhein-Westfalen 530, Däitschland 231, Monaco 16.923, Namibia 2,4)Fischer Weltalmanach 2006. Zahlen, Daten, Fakten. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-596-72006-0; S. 334,117,126,321,325. Am Januar 2025 hat Holland 18.046.000 Awunner, dovun huet ongeféier d'Hallschent an der Randstad, dem dicht bevëlkerte Weste vum Land, gewunnt.

Hollännesch ass déi offiziell Sprooch am ganze Staat, och wann et an dëser Bezéiung keng gesetzlech Bestëmmunge gëtt. An der Provënz Frisland ass zousätzlech dat staark änlecht Westfrisescht d'Verwaltungssprooch.

Donieft gëtt et Dialekter. An den Iwwerséigebidder vun Holland (an der Karibik) ass Hollännesch déi offiziell Sprooch, nieft Papiamento oder Englesch. Eng vum Hollänneschen ofgeleet Sprooch ass d'Afrikaans a Südafrika.

D'Hollänner si statistesch gesinn déi gréisst Leit vun der Welt, mat engem Duerchschnëtt vun 1.83 m (Männer) a 1.72 m (Fraen).

 Relioun 
Déi wichtegst Relioune sinn, opgrond vu statistesche Fuerschunge vun der Zentral fir Statistik (2021):
 18 % Katholicken
 14 % Protestanten (reforméiert, alreforméiert a lutherianesch)
 11 % aner Reliounen (5 % Moslemen, Hinduen, Buddhisten, Judden, Aner Kierchen,)
 58 % ouni Konfessioun
Der Zuel vu Memberen no (Stand: 31.12.2005) sinn déi zwou gréisst Kierchen déi Réimesch-kathoulesch Kierch an Holland (4,4 Millioune Memberen, 27 % vun der Bevëlkerung) an d'Protestantesch Kierch an Holland (Protestantse Kerk in Nederland, PKN) (1,9 Millioune Memberen, 12 % vun der Bevëlkerung). Déi aner Kierche sinn däitlech méi kleng a stellen all manner wéi ee Prozent vun der ganzer Populatioun duer.

Bis an d'1960er Jore war d'Majoritéit vun der Bevëlkerung (55-60 %) protestantesch, wat hei virun allem calvinistesch bedeit. Eng grouss Minoritéit (bis 40 %) war kathoulesch. De Norden a Weste vum Land ass traditiounsgeméiss protestantesch, wärend am Süden an Osten d'Katholicken op der éischter Plaz sinn. An der Mëtt vum Land gëtt et de sougenannte Bijbelbelt (Bibelceinture) mat engem méi héijen Undeel vu strenggleewege Calvinisten.

 Wirtschaft 
 Allgemenges 
Holland huet e liberale Wirtschaftssystem, dee gutt funktionéiert. Zanter den 1980er Joren, sou gëtt allgemeng behaapt, huet d'Regierung manner an d'Wirtschaft agegraff. Et stëmmt awer datt d'Salariat sech op d'Awierkung vun der Regierung, a senge Lounfuerderungen zeréckgehalen huet. D'Aarbechtslosequot ass relativ kleng, allerdéngs gëtt et wéinst hirem System vun Aarbechtsonfäegkeetsversécherung eng net onbedeitend verstoppt Aarbechtslosegkeet.

Bei der industrieller Produktioun dominéieren d'Liewensmëttel- an d'cheemesch Industrie, d'Pëtrolsraffinerien an d'Produktioun vun elektreschen Apparater.
Laang viru sengen europäeschen Nopere war d'Land ëm en equilibréierte Budget beméit an huet mat Succès d'Stagnatioun um Aarbechtsmaart verhënnert.

Déi modern a staark technesch entwéckelt Landwirtschaft ass aussergewéinlech produktiv: nieft Weess-, Geméis-, Uebst- aSchnëttblummenubau - d'Tulpenziichterei huet souguer d'Geschicht vum Land beaflosst - gëtt d'Mëllech- an d'Véiwirtschaft staark bedriwwen. Si liwwert de Kéis, e wichtegt Exportprodukt vun Holland. Holland ass, no den USA a Frankräich, weltwäit den drëttgréissten Exportateur vu landwirtschaftleche Produkter.

Als Matgrënner vun der Euro-Zon huet Holland seng Wärung, de Gulden, den 1. Januar 1999 an de Bankgeschäfter duerch den Euro ergänzt. Dräi Joer méi spéit, den 1. Januar 2002, koumen d'Euromënzen a -Schäiner an Ëmlaf.

Am Verglach mam Bruttoinlandsprodukt vun der Europäescher Unioun ass de Kafkraaftindex an Holland 26 % méi héich.

 Staatsausgaben 
Tëscht 1992 an 2005 war den Undeel vun de Staatsausgabe fir
 de Gesondheetssystem bei 31 %
 d'Educatiounswiesen bei 17 %
 d'Arméi bei 2,7 %

 Kultur 
 Feierdeeg 
 Datum Numm Lëtzebuerger Numm Bemierkungen 1. Januar  Nieuwjaar Neijor  Mäerz/ Abrëll  Pasen  Ouschteren  Karfreideg (Goede vrijdag  ; hei an do fräien Dag), Ouschtersonndeg an Ouschterméindeg 27. Abrëll  Koningsdag   Kinneksdag Gebuertsdag vum Kinnek Willem-Alexander): Nationalfeierdag (zënter 2014) 4. Mee  Dodenherdenking   Dag vun den Doudegen Gedenkdag un déi déi am Krich gefall si (kee fräien Dag) 5. Mee  Bevrijdingsdag LiberatiounsdagErënnerung un d'Befreiung vun der däitscher Besatzung, dag van de vrijheid (fir munnech e fräien Dag) 40 Deeg no Ouschteren  Hemelvaartsdag Christi Himmelfaart 7 Wochen no Ouschteren  Pinksteren  Päischten  Päischtsonndeg a Päischtméindeg5. Dezember  Sinterklaasavond oder Pakjesavond  Niklosowend (kee fräien Dag), den Dag, wou d'Kanner Geschenker kréien 25. und 26. Dezember Kerstmis Chrëschtdag 1. an 2. Chrëschtfeierdag31. Dezember Oudejaar(sdag)  Silvester  (kee fräien Dag)

 Molerei 
Vill weltberüümt Moler waren Hollänner. Ee vun de bekanntste Kënschtler ass den Hieronymus Bosch. An der Glanzzäit vun der Republik am 17. Joerhonnert, am sougenannte Gëllenen Zäitalter hu grouss Kënschtler do gelieft an hir bedeitend Wierker geschaf, wéi de Rembrandt van Rijn, Jan Vermeer, Frans Hals, Carel Fabritius, Gerard Dou, Paulus Potter, Jacob Izaaksoon van Ruisdael oder Jan Steen. Berüümt Moler a spéideren Epoche waren ë. a. de Vincent van Gogh an de Piet Mondrian. Den M. C. Escher ass e bekannte Graphiker.

 Architektur 
Hollännesch Architekten hunn d'Architektur vum 20. Joerhonnert staark beaflosst. Et verdéngen an deem Zesummenhang ernimmt ze ginn: Hendrik Petrus Berlage d'Architekte vum De-Stijl-Grupp (Robert van't Hoff, Jacobus Johannes Pieter Oud, Gerrit Rietveld). De Johannes Duiker war e Vertrieder vum Neie Bauen. Déi sougenannt Amsterdamer Schoul ëm de Michel de Klerk huet eng wichteg Kontributioun am Hibléck op eng expressionistesch Architektur geleescht.

 Wëssenschaft an Technologie 
Aus Holland stamen: Erasmus vu Rotterdam, Baruch Spinoza, Christiaan Huygens an Antoni van Leeuwenhoek. De René Descartes huet laang an Holland gelieft an do e groussen Deel vu senge Schrëfte geschaf. Eng ganz Rei vu verfollegte Wëssenschaftler hu rezent an Holland Asyl fonnt an och nei Wierkungsméiglechkeeten.

Zu Noordwijk huet d'European Space Agency hire Sëtz.

 Literatur 
Am „Gëllenen Zeitalter“ (Gouden Eeuw) ass, nieft der Molerei och d'Literatur opgeblitt: als bekannt Vertrieder sollten de Joost van den Vondel a Pieter Corneliszoon Hooft ernimmt ginn.

Wärend der däitscher Besatzung (1940–1945) huet d'Anne Frank zu Amsterdam hiert weltbekannt Tagebuch geschriwwen.

Als déi dräi wichtegst Auteuren aus der 2. Hallschent vum 20. Joerhonnert ginn den Harry Mulisch ("Die Entdeckung des Himmels", och verfilmt), de W. F. Hermans an de Gerard Reve ugekuckt.

 Musek 
Wann d'hollännesch klassesch Musek laang net de selwechten Niveau wéi an anere westlechen europäesche Länner erreecht huet, dann huet sech dach géint d'Enn vum 19. Joerhonnert an Holland e méi staarke Professionalismus duerchgesat a vill Orchesteren a Museksensemble sinn entstanen.

Grouss hollännesch Komponisten aus der Zäit ëm 1800 ware beispillsweis deen an Däitschland gebuerene Johann Wilhelm Wilms an och de Carolus Antonius Fodor, déi sech allen zwéin no der Wiener klassescher Musek orientéiert hunn. Am 19. Joerhonnert hat déi däitsch Romantik e groussen Afloss op déi hollännesch Musek. De Bernard Zweers huet als éischte versicht, enger spezifesch hollännescher Musek zum Duerchbroch ze verhëllefen. Anerer si sengem Beispill gefollegt, wéi de Julius Röntgen an den Alphons Diepenbrock. Wichteg Komponisten am 20. Joerhonnert sinn: Willem Pijper, Mathijs Vermeulen, Louis Andriessen, Otto Ketting, Ton de Leeuw, Theo Loevendie, Misha Mengelberg, Tristan Keuris a Klaas de Vries.

Den all Joer organiséierten North Sea Jazz Festival zu Den Haag gehéiert weltwäit zu de wichtegsten Jazz-Events.

 Geschicht 
No der Opdeelung vum Frankeräich hunn déi "nidderech Länner" (niederen Lande) zum ostfränkesche Kinnekräich (Regnum Teutonicae) an duerno zum Hellege Réimesche Räich gehéiert. Ënner dem Keeser Karl V., dee gläichzäiteg spuenesche Kinnek war, gouf d'Land a siwwenzéng Provënzen opgespléckt an huet och déi haiteg Belsch a Lëtzebuerg, mat Ausnam vum Fürstenbistum Léck, an Deeler vun Nordfrankräich a Westdäitschland abegraff. De 15./16. Juli 1572 koumen d'Vertrieder vun de meeschte Stied vum haitegen Holland zu Dordrecht (am Gebai „Het Hof“) zesummen an hunn hir Onofhängegkeet vu Spuenien decidéiert. Si hunn de Wëllem vun Oranien zu hirem Spriecher gemaach. No der definitiver Onofhängegkeetserklärung vun de siwen nërdleche Provënzen (Allianz vun Utrecht) vum 23. Januar 1579 am Achtzegjärege Krich géint de spueneschen Habsburger, deen duerno koum, gouf déi formell Onofhängegkeet vu Spuenien am Fridde vu Münster de 15. Mee 1648 bekräftegt. Deen Datum gëtt als Gebuertsstonn vun Holland vun haut betruecht.

Duerno huet Holland oder („de nederen duitsche landen”) sech als Republik vun de Siwe Vereenegte Provënzen zu enger vun de gréisste Séi- a Wirtschaftsmuechte vum 17. Joerhonnert entwéckelt. An där Zäit goufe Kolonien an Handelspaarten op der ganzer Welt opgeriicht. Bekannt ass d'Grënnung vun Nei Amsterdam (Nieuw Amsterdam), dat spéider an "New York" ëmgedeeft ginn ass. An Asien hunn d'Hollänner hiert Kolonialräich Nidderlännesch-Indien (Nederlands-Indië) dat haitegt Indonesien, opgebaut, dat am Dezember 1949 onofhängeg ginn ass. Och am nordëstleche Südamerika (Surinam) an an der Karibik sinn Hollännesch Kolonien: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius a Sint Maarten entstanen; déi Inselen, Aruba a d'Nidderlännesch Antillen (déi fënnef aner Inselen), bilden haut een autonomen Deel vun der hollännescher Monarchie. Dat ass de Grond, firwat dat hollännescht Kinnekräich („Koninkrijk der Nederlanden“) offiziell aus dräi Deeler besteet: Holland, Aruba an d'Hollännesch Antillen.

1796 gouf mat franséischer Hëllef d'Batavesch Republik (benannt nom germanesche Stamm vun de Bataver, deen dat Gebitt tëscht dem Rhäin an der Meuse fir d'éischt besidelt hat) gegrënnt. 1806 huet den Napoleon I. doraus d'Kinnekräich Holland gemaach, dat e sengem Brudder Louis, uvertraut huet. Ënner dem Kinnek Louis sinn eng Partie wichteg Reformen oder Innovatiounen an Holland agefouert ginn. Wéinst ë. a. der Kontinentalblockad, déi vun den Hollänner nëmme schwéier bis widderwëlleg agehale gouf, gouf Holland 1810 an dat franséischt Keeserräich integréiert an deemno direkt vum Napoleon regéiert.

Nom Napoleon I. senger éischter Ofdankung 1814 koum et zu engem Iwwergangsregimm, an deem de Prënz Wëllem vun Oranien-Nassau kloer seng Pretentiounen als zukünftegen Herrscher ausgedréckt huet. No der definitiver Nidderlag vum Napoléon I. an der Schluecht vu Waterloo, huet de Wiener Kongress 1815 aus den hollänneschen a südnidderlänneschen oder "belsche" Provënzen 1815 d'Kinnekräich vun de Vereenegten Nidderlanden gemaach. Domat sinn déi verschidden Deeler vun den ursprénglechen Nidderlanden am politesche Sënn (an der Haaptsaach déi fréier Siwwenzéng Provënzen) nees zesummekomm. Éischte Kinnek gouf de Wëllem I. aus dem Haus Oranien-Nassau. De Süde gouf no der Belscher Revolutioun vun 1830 als belscht Kinnekräich onofhängeg, eng Onofhängegkeet, déi allerdéngs eréischt 1838 vum Wëllem I. unerkannt an 1839 am Traité vu London definitiv verankert gouf.

Den hollännesche Kinnek war gläichzäiteg, als Prënz vun Oranien-Nassau, Groussherzog vu Lëtzebuerg, wou d'Lex Salica (no där keng weiblech Persoun op den Troun duerft kommen) gegollt huet. Wéi de Wëllem III. bei sengem Doud 1890 nëmmen eng Duechter (d'Kinnigin Wilhelmina) hannerlooss huet, ass de Lëtzebuerger Troun, nom Nassauer Familljepakt, un déi aner Linn am Haus Nassau, um Wëllem säi Koseng Adolf vun Nassau iwwergaangen.

Am Éischte Weltkrich war Holland offiziell neutral. Seng Truppe blouwen awer bis zum Enn vum Krich mobiliséiert. Wéi dunn den Däitsche Keeser Wilhelm II. huet missen ofdanken, ass en an Holland an den Exil gaangen. D'Hollänner hunn en och net ausgeliwwert, wéi verschidde Staaten (z. B. Frankräich) hie wéinst Krichsverbrieche vun der däitscher Soldateska wollte viru Geriicht stellen.

Och am Zweete Weltkrich huet d'hollännesch Regierung am Ufank probéiert, sech neutral ze verhalen. Den Hitler ass awer an Holland agefall, fir Frankräich vum Norden aus z'iwwerfalen a sou d'Maginot-Linn z'ëmgoen. Nodeem d'hollännesch Arméi sech dräi Deeg laang gewiert hat, hunn déi däitsch Truppen de 14. Mee 1940 Holland gezwongen, opzeginn. Dat schrecklecht Bombardement vu Rotterdam an d'Drohung och grad sou mat dem zéi verdeedegten Utrecht ze verfueren, hat dofir den Ausschlag ginn. D'kinneklech Famill war an deem Moment schonn an England an den Exil gaangen. Vun do u blouf Holland vun der Wehrmacht besat. D'Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) ënner dem Anton Adriaan Mussert huet mat den däitsche Besatzungstruppe kollaboréiert, huet awer kee signifikanten Aflooss erreecht, net bei der Bevëlkerung an och net bei de Besatzungsautoritéiten. Allerdéngs hate sech 60.000 Hollänner fräiwëlleg bei d'Waffen-SS gemellt, de stäerksten auslännesche Kontigent vun der Waffen-SS. No der däitscher Invasioun ass et mat der Juddeverfollgung lassgaangen. De Februarstreik 1941 géint d'Deportatioune gouf am Blutt ersoff. Vun den 160.000 Judden an Holland hunn der nëmmen 30.000 d'Enn vum Krich iwwerlieft. Symbol fir d'Juddeverfollgung ass de Fall vun der Anne Frank.

Den 11. Januar 1942 huet Japan d'hollännescht Ostindien (haut Indonesien) iwwerfall. D'Hollänner hunn den 1. Mäerz 1942 kapituléiert.

De südlechen Deel vun Holland gouf an der zweeter Hallschent vun 1944 vun den Alliéierten Truppen op hirem Virmarsch befreit; den Norde vum Land awer eréischt géint d'Krichsenn. Direkt no senger Befreiung vun der japanescher Besatzung (17. August 1945) huet dat hollännescht Ostindie sech onofhängeg erkläert a sech den Numm Indonesien ginn. D'hollännesch Truppen hunn zwar probéiert, dat ze verhënneren, hunn awer schliisslech de 27. Dezember 1949, no haarde Kämpf, Indonesien och formal an d'Onofhängegkeet entlooss.

1952 huet Holland zesumme mat Frankräich, Däitschland, Italien, der Belsch a Lëtzebuerg d'Europäesch Communautéit fir Kuel a Stol (an domat déi spéider Europäesch Unioun) gegrënnt. Et zielt och zu de Grënnungsmembere vun der NATO.

Am Februar 1953 huet eng Stuermflut de Südweste vun Holland iwwerschwemmt, 1800 Leit sinn dobäi ëm d'Liewe komm. Holland ass och e Grënnungsmember vun der Benelux-Wirtschaftsunioun (zanter 1944 geplangt, den 3. Februar 1958 festgeluecht an den 1. November 1960 a Kraaft getrueden). 1980 ass d'Beatrix Kinnigin ginn, nodeem hir Mamm Juliana mat 71 Joer ofgedankt huet. Den 30. Abrëll 2013 huet d'Beatrix ofgedankt. Hiere Bouf Willem-Alexander gouf neie Kinnek.

D'Hollänner hu sech den 1. Juni 2005 mat enger grousser Majoritéit vun 61,6 % géint de Vertrag iwwer eng europäesch Verfassung fir Europa ausgesprach.

 Kuckt och 
 Regioun Holland
 Benelux

 Um Spaweck 

  www.overheid.nl Portal vum hollännesche Staat