Laténgesch Grammaire

D'laténgesch Grammaire huet e puer Elementer aus dem Indogermaneschen iwwerholl, wéi zum Beispill d'Deklinatioun. D'Wierder ginn a sechs Fäll deklinéiert, déi d'Funktioun vum Wuert am Saz definéieren. De System vun de Verben huet sech dogéint ganz ëmgeännert. E baséiert sech net méi op Aspekter, wéi am Algriicheschen, mä op Zäitverhältnesser.

 Nomen 

De laténgeschen Nomen huet dräi Geschlechter (genera) (männlech m. fir masculinum), weiblech (f. fir femininum) a sächlech (n. fir neutrum) an zwou Zuelen (numeri) (Eenzuel a Méizuel) a sechs Fäll (casus).

D'Nome verdeele sech op fënnef Deklinatiounen, dat heescht Formen, wéi en Nomen déklinéiert gëtt an de sechs Fäll:

 Éischt Deklinatioun: Nomen op -a, Geenitiv op -ae
 Zweet Deklinatioun: Nomen op -us, -er an -um, Geenitiv op -i
 Drëtt Deklinatioun: Nomen mat Konsonant am Auslaut oder 'i' am Wuertstamm, Geenitiv op -is
 Véiert Deklinatioun: Nomen op -us, Geenitiv op -ūs
 Fënneft Deklinatioun: Nomen op -es, Geenitiv op -ei

D'Nome ginn ëmmer follgendermoossen zitéiert: Nominativ Eenzuel, Geenitiv Eenzuel, Genus

Beispill: lux, lucis f. (Liicht)

Éischt Deklinatioun (a-Deklinatioun)

rosa, ae f. (Rous)

Donieft gëtt et nach e puer al Formen, déi awer nëmme nach a festen Expressiounen existéieren.

 pater familias (Papp vun der Famill, vum Haus)
 mater familias (Mamm vun der Famill, vum Haus)
 dis et deabus (Dativ Méizuel) (de Gëtter an de Gëttinnen)
 filiis et filiabus (Dativ Méizuel) (de Jongen en den Duechteren)

De Lokativ huet déi selwecht Endung, wéi de Genetiv Eenzuel Romae (zu Roum).

Zweet Deklinatioun (o-Deklinatioun)

 Nomen op -us/-i

dominus, i m. (Här)

 Nomen op -er: Dës Nome behalen den -e- vun der Endung oder verléieren en.

puer, i m. (Jong)

ager, agri m. (Feld)

 Nomen op -um

donum, i n. (Kado)

Drëtt Deklinatioun
Typ 1: ongläichsilbeg Nomen

 männlech a weiblech Nomen:

consul, is m. (Konsul)

Follgend gläichsilbeg Nome ginn och nom Modell consul deklinéiert: 
mater, matris f. (Mamm), pater, patris m. (Papp), frater, fratris m. (Brudder), senex, senis m. (ale Mann), juvenis, juvenis m. (jonge Mann), canis, canis m. (Hond).

 sächlech Nomen

corpus, corporis n. (Kierper)

Typ 2: Fir gläichsilbeg männlech a weiblech Nomen op -is, -es an -er an deene mat duebelem Konsonant am Geenitiv Eenzuel ("Duebelkonsonantesch") urbs, urbis f. (Stad)

 männlech a weiblech nomen

navis, is f. (Boot)

 sächlech Nomen op -ar, -e an -al

animal,is n. (Déier)

Véiert Deklinatioun 
 Nomen op -us/ūs

manus, ūs f. (Hand)

 sächlech Nomen op -u/ūs (n.)

genu, ūs n. (Knéi)

Fënneft Deklinatioun 
res, ei f. (Saach)

Genus vun den Nomen
De Genus vun den Nome gëtt engersäits duerch dat natierlecht Geschlecht vun deem bezeechente Wiese bestëmmt (dës Reegel huet de Virtrëtt) an anerersäits duerch d'Deklinatioun zu där et gehéiert (et gëtt och eng Rei Ausnamen):

 Weiblech Persoune si weiblech, männlech Persoune si männlech.
 Beem si weiblech, Flëss si männlech.
 D'Nomen op -a vun der 1. Deklinatioun si weiblech z. B. ara, ae f. (Altor), ausser déi déi männlech Persoune bezeechenen, z. B. nauta, ae m. (Matrous).
 D'Nomen op -us an -er vun der 2. Deklinatioun si männlech z. B. hortus, i m. (Gaart), magister, magistri m. (Schoulmeeschter).
 D'Nomen op -um vun der 2. Deklinatioun si sächlech z. B. bellum, i n. (Krich).
 D'Nome vun der 3. Deklinatioun si, jee no der Endung vum Nominativ oder Genetiv Eenzuel:
 männlech: just Typ 1 op -os/oris an -or/oris ausser soror, oris f. (Schwëster), uxor, oris f. (bestuete Fra) an arbor, oris f. (Bam)
 weiblech:
 Typ 1: -as/atis, -es/etis, -us/utis, -us/udis, -o/onis, -o/inis, -x/c/gis, Konsonant+s, ausser ordo, inis m. (Rei, Uerdnung), sermo, onis m. (Gespréich), grex, gregis m. (Häerd)
 all vum Typ 2 ausser mons, montis m. (Bierg), pons, pontis m. (Breck), fons, ontis m. (Quell), imber, imbris m. (Reen), piscis, is m. (Fësch), finis, is m. (Enn), orbis, is M. (Äerdkrees), collis, is m. (Hiwwel), mensis, is m. (Mount), ignis, is m. (Feier), fascis, is m. (Fäsch, Bëndel)
 sächlech:
 Typ 1: -us/oris, -us/eris, -en/inis a caput, itis n. (Kapp), cor, cordis n. (Häerz), os, oris n. (Mond)
 Typ2: -ar/aris, -al/alis an -e/is

 Adjektiver 

Éischt Grupp

D'Ajektiver vun der éischter Grupp ginn nom Modell dominus, rosa an donum deklinéiert. Am Nominativ Eenzuel hu si d'Endungen -us/a/um, -er/ra/rum oder -er/era/erum.

bonus, a, um (gut)

pulcher, ra, rum (schéin)

mortifer, era, erum (wat den Doud bréngt)

Zweet Grupp

D'Adjektiver vun der zweeter Grupp ginn nom Modell vun der drëtter Deklinatioun deklinéiert.

fortis, e (kéng)

acer, acris, acre (lieweg, vif)

 Pronomen 

Demonstrativpronomen

is, ea, id (dëse, déi, dës)

iste, ista, istud (dësen...do, déi...do, dës...do)

ille, illa, illud (dësen...dohannen, déi...dohannen, dës...dohannen)

 Verben 

Bei de Verben ënnerscheet een tëscht finiten an infinite Formen:
 finit: d'Verb gëtt de Persounen an den Numeri no konjugéiert
 inifinit: d'Verb gëtt net konjugéiert

Dat finit laténgscht Verb huet dräi Persounen, zwee Numeri (Eenzuel a Méizuel), dräi Modi, sechs Tempora an zwee Genera (Aktiv a Passiv).

Modi:

 Indikativ
 Imperativ
 Konjunktiv (subjonctif)

Tempora:

 Present
 Perfekt
 Imperfekt
 Futur I (futur simple)
 Futur II (futur antérieur)
 Plusquamperfekt

Déi infinit Verbforme sinn den Infinitiv, de Partizip, de Gerundium, de Gerundivum an de Supinum.

D'Verbe verdeele sech op véier Konjugatiounen. Donieft gëtt et nach verschidden onreegelméisseg Verben. Fir Verben ze zitéirien an ze léiere geet et follgendermoossen:
1. Pers Sg Ind Präs, 2. Pers Sg Ind Präs, Inifinitiv, 1. Pers Sg Ind Perfekt, Supinum

1. Konjugatioun: Verben op -are: amo, amas, amare, amavi, amatum (gär hunn)
2. Konjugatioun: Verben op -ere: moneo, mones, monere, monui, monitum (warnen)
3. Konjugatioun: Verben op -ĕre:
 Typ 1: lego, legis, legĕre, lēgi, lectum (liesen)
 Typ 2: Verbe vun dësem Typ hunn en -i- an der Endung vun der éischter Persoun Eenzuel Indikativ Präsens Aktiv: capio, capis, capĕre, cēpi, captum (huelen)
4. Konjugatioun: Verben op -ire: audio, audis, audire, audivi, auditum (héieren)

Paradigma amo, amas, amare, amavi, amatum

 AKTIV  Indikativ  Konjunktiv ImperativParticipeInfinitivSupinumGerundium Present amoamasamatamamusamateamantamemamesametamemusameteament 2. Pers Sing ama2. Pers Plu amate  amans, antisamare Akk amatumDat amatuiAbl amatu Nom amareAkk amandumGen amandiDat amandoAbl amandoImperfekt amabamamabasamabatamabamusamabateamabantamaremamaresamaretamaremusamareteamarent Perfekt amaviamavistiamavitamavimusamavistisamaveruntamaverimamaverisamaveritamaverimusamaveritisamaverintamavisse Plusuamperfekt  amaveramamaverasamaveratamaveramusamaveratisamaverantamavissemamavissesamavissetamavissemusamavissetisamavissent Futur I amaboamabisamabitamabimusamabiteamabunt2. Pers Sing amato3. Pers Sing amato2. Pers Plu amatote3. Pers Plu amantoamaturus, a, umamaturum esse Futur II amaveroamaverisamaveritamaverimusamaveritisamaverunt

 PASSIV  Indikativ  Konjunktiv ImperativParticipeInfinitivVerbaladjektiv Present amoramarisamaturamamuramaminiamanturameramerisameturamemurameminiamentur2. Pers Sing amare2. Pers Plu amamini amari amandus, a, umImperfekt amabaramabarisamabaturamabamuramabaminiamabanturamareramarerisamareturamaremuramareminiamarentur  Perfekt amatus sumamatus esamatus estamati sumusamati estisamati suntamatus simamatus sisamatus sitamati simusamati sitisamati sint amatus, a, umamatum esse  Plusuamperfekt amatus eramamatus erasamatus eratamati eramusamati eratisamati erantamatus essemamatus essesamatus essetamati essemusamati essetisamati essent   Futur I amaboramaberisamabituramabimuramabiminiamabuntur2. Pers Sing amator3. Pers Sing amator3. Pers Plu amantoramatum iri  Futur II amatus eroamatus erisamatus eritamati erimusamati eritisamati erunt 

Paradigma moneo, mones, monēre, monui, monitum

 AKTIV  Indikativ  Konjunktiv ImperativParticipeInfinitivSupinumGerundium Present moneomonesmonetmonemusmonetemonentmoneammoneasmoneatmoneamusmoneatemoneant 2. Pers Sing mone2. Pers Plu monete  monens, entismonēre Akk monitumDat monituiAbl monitu Nom monēreAkk monendumGen monendiDat monendoAbl monendoImperfekt monebammonebasmonebatmonebamusmonebatemonebantmoneremmoneresmoneretmoneremusmoneretemonerent Perfekt monuimonuistimonuitmonuimusmonuistismonueruntmonuerimmonuerismonueritmonuerimusmonueritismonuerintmonuisse Plusuamperfekt  monuerammonuerasmonueratmonueramusmonueratismonuerantmonuissemmonuissesmonuissetmonuissemusmonuissetismonuissent Futur I monuebomonuebismonuebitmonuebimusmonuebitemonuebunt2. Pers Sing moneto3. Pers Sing moneto2. Pers Plu monetote3. Pers Plu monentomoniturus, a, ummoniturum esse Futur II monueromonuerismonueritmonuerimusmonueritismonuerunt

 PASSIV  Indikativ  Konjunktiv ImperativParticipeInfinitivVerbaladjektiv Present moneormonerismoneturmonemurmoneminimonenturmonearmonearismoneaturmoneamurmoneaminimoneantur2. Pers Sing monere2. Pers Plu moneamini moneri monendus, a, umImperfekt monebarmonebarismonebaturmonebamurmonebaminimonebanturmonerermonererismonereturmoneremurmonereminimonerentur  Perfekt monitus summonitus esmonitus estmoniti sumusmoniti estismoniti suntmonitus simmonitus sismonitus sitmoniti simusmoniti sitismoniti sint monitus, a, ummonitum esse  Plusuamperfekt monitus erammonitus erasmonitus eratmoniti eramusmoniti eratismoniti erantmonitus essemmonitus essesmonitus essetmoniti essemusmoniti essetismoniti essent   Futur I monebormoneberismonebiturmonebimurmonebiminimonebuntur2. Pers Sing monetor3. Pers Sing monetor3. Pers Plu monentormonitum iri  Futur II monitus eromonitus erismonitus eritmoniti erimusmoniti eritismoniti erunt 

Funktioune vun de Fäll

 Nominativ: Gëtt fir de Sujet oder d'Attribut gebraucht
 Vocativ: Uriedform
 Akkusativ: Form fir de Complément d'objet direct
 Geenitiv: Gëtt gebraucht fir duerzestellen, wiem eppes gehéiert resp. zu wat eppes gehéiert.
 Dativ: Form fir de Complément d'objet indirect
 Ablativ: Form fir Emstandsbeschreiwungen (Zäit, Uert, Manéier, Ursaach, Moyen, etc.)
 Locativ: d'Plaz wou ee grad ass, dëse Fall gëtt et just nach fir e puer Nomina

Niewesätz

Infinitivsätz

Am Latäi gëtt et Niewesätz deenen hiert Verb am Infinitiv steet. De Sujet vum Verb ass am Akkusativ (AcI, accusativus cum infinitivo) oder, méi rar, am Nominativ (NcI, nominativus cum infinitivo).

No Verben, déi d'Bedeitung vun hoffen, wëssen, soen, hu souwéi no de Verbe vum Wëllen (velle, nolle, malle, cupere wëllen, net wëllen, léiwer hunn, wënschen) ausdrecke steet AcI.

Beispiller:

 Spero matrem tuam valere. Ech hoffen, denger Mamm geet et gutt.
 Vides me beatum esse. Du gesäiss, datt ech frou sinn.

Fir Aussoen déi sech op eng Persoun oder Saach bezéie benotzt een en NcI:
 Caesar dicitur optimus dux esse. Vum Cesar gëtt gesot hi wier de beschte Chef.

Consecutio Temporum

Kategorie:Laténgesch Sprooch
Kategorie:Grammaire

fr:Latin#Grammaire