Eifeler Reegel

Ob am Lëtzebuergeschen de Konsonant n (oder nn) um Enn vun engem Wuert (oder am Silbegelenk vun zesummegesate Wierder) ausgeschwat/geschriwwe gëtt, hänkt dovun of, mat wat fir engem Konsonant dat Wuert duerno ufänkt.

D'phonologesch Reegel, déi dofir responsabel ass, gëtt Eifeler Reegel, Äifler Reegel oder einfach n-Reegel genannt; aner Bezeechnunge fir dëse Phenomeen sinn n-Tilgung, mobile-n, n-mobile, oder mobile-n deletion. Et handelt sech dobäi ëm eng sougenannt Sandhi-Reegel, wouduerch de phonologesche Kontakt tëscht zwee Wierder gereegelt gëtt.

 A. Allgemeng Reegel 
Et schreift ee keen n virun all Konsonant, deen en aneren ass wéi „d“, „t“, „h“, „n“ an „z“. Dës Buschtawe loossen sech mam Saz „Deng Tirett hält net zou!“ liicht mierken.An enger staark vereinfachter Form kann ee soen: En /n/ um Enn vum Wuert gëtt net geschriwwen, wann e wéinst dem Ufankskonsonant vum nächste Wuert net ausgeschwat gëtt.

 Ausnamen 

1. nom n kënnt en y

Den n (oder nn) bleift virum y stoen, wann deen als [iː] ausgeschwat gëtt:
den Yves, den Yvon, vun Ypres, den Yttrium
Wann den y awer als [j] ausgeschwat gëtt, da fält den n (oder nn) ewech: 
de Yannick, e Yak, de Yogascours, ee Yuan

2. nom n kënnt en „engleschen“ o oder u

Virun engem „engleschen“ o oder u ka jee no Aussprooch den n (oder nn) ewechfalen:

e One-Night-Stand, de One-Way-Ticket, de User
awer: en Online-Formulaire, en Open-Air-Concert, den Undercover-Agent
3. den n viru verschiddene Wierder aus dem Franséischen oder Engleschen

Den n (oder nn) gëtt virun engleschen oder franséische Wierder geschwat a geschriwwen, déi vir mat d oder t geschwat ginn, och wann en anere Buschtaf geschriwwe steet:

 si hunn Jeansboxen ugemooss, den Churchill, et kann een chatten
 awer: si hu Jacketten ugemooss, de Chareli, et kann ee changéieren

 B. Spezialfäll 

 1. Fakultativen n 
Virun de Wierder si, se, sech, säin, seng a sou ass den n fakultativde Spellchecker proposéiert d'Variant mam n / nn:

 ech hu(nn) si héieren, mir hu(nn) se gefrot, si loosse(n) sech féieren, ech hu(nn) säin Auto gesinn, muer komme(n) seng Kanner, ech si(nn) sou midd

 2. Ofkierzungen 
Virun Ofkierzungen, Akronymmen an anere Buschtawekombinatiounen, déi vir mat engem Vokal oder als d oder t geschwat ginn, bleift den n (oder nn) stoen, och wann en anere Buschtaf geschriwwe steet:

 den LCTO-Programm (gelies: Ell-Zee-Tee-O), en SNJ-Ausfluch (gelies: Ess-Enn-Jott), den CFL-Mataarbechter (gelies: Tsee-Eff-Ell)
 den sch (gelies: Ess-Zee-Ha), awer de sch (gelies wéi am Wuert Schaf)

 3. Prefixen on- an -in 
Den n gëtt bei de Prefixen on- an in- geschwat a geschriwwen, egal wat fir e Konsonant hannendrukënnt:

 onbegrenzt, onfäeg, ongedëlleg, onkamoud, onlieserlech, onméiglech, onpénktlech, onroueg, onsécher, onverännert, onwichteg
 informell, inkompatibel

Bemierkung: Bei an-, un- zielt d'n-Reegel: andréchnen, aknuppen, amëschen, antippen, ufechten, ugesinn, untreffen

 4. Substantiven an Adjektiven 
Den n bleift bei all de Substantiven an Adjektive bestoen, egal wat fir ee Konsonant hannendrukënnt, ausser bei deenen déi mat -en, -een oder -äin ophalen

 den n (oder nn) bleift stoen: faarweblann sinn, de Bidon botzen, d'Enn vum Lidd, d'Léierin moolt, e Roman schreiwen, an eng Reunioun goen, immun sinn
awer:
 bei Substantiven an Adjektiven déi mat -en ophalen, fält den n fält ewech: eng Aachtche kafen, e Bushaische bauen, gebrache Lëtzebuergesch schwätzen
 bei Substantiven déi mat -äin ophalen, ass den n fakultativ: de Wäi(n) gëtt gutt, e Veräi(n) grënnen, de Fürerschäi(n) maachen, d'Wëll Schwäi(n) sinn aggressiv
 bei eesilbege Substantiven déi mat -een ophalen, ass den n fakultativ: d'Bee(n) briechen, de Stee(n) geheien, am Ree(n) sangen
 ausser bei verschiddenen eesilbege Wierder op -een, bei deenen den n ëmmer stoe bleift: eng Seen räissen, d'Veen geroden, him eng Zeen maachen, an Antigeen fannen, fir dee Phenomeen gëtt et eng Erklärung

Bei verschiddenen Zesummesetzunge gëtt et just d'Form ouni n: Reemantel, Steekaul, Steekoup, Steemetzer, schwäiwëll, Wäifläsch, Wäiglas, Wäibau

Bei Substantiven, déi vu Verben ofgeleet ginn, ass den n (oder nn) fakultativde Spellchecker proposéiert d'Variant ouni n / nn:

 bei Bewosstsi(nn) bleiwen, nom Ausgesi(nn) jugéieren, d'Elengsi(nn) genéissen

 5. Zesummegesat Wierder 
D'Eifeler Reegel gëllt och fir zesummegesat Wierder:

 den n bleift bestoen: Afennoss, Aenzeien, Zoppenteller
 den n fält ewech: Drëppeglas, Prommebam, Zoppeläffel

Bei zesummegesate Wierder déi mam Suffix -schaft ophalen, bleift den n bestoen:

 Eegenschaft, Errongenschaft, Gefaangenschaft, Leidenschaft, Rechenschaft, Wëssenschaft

 6. Sazzeechen, Bindestréch a Gänseféisercher 

Virun all Sazzeecheals Sazzeechen zielt: Punkt, Komma, Stréchpunkt (Semikolon), Doppelpunkt, Froenzeechen, Ausruffzeechen, Klameren, Gedankestréch, schife Stréch bleift den n stoen:
Dat ass schéin, mä et ass deier
Si koumen (wéi ëmmer) ze spéit
Et koumen – graff geschat – honnert Leit
Kolleeginnen / Kolleegen

 Bindestréch 
Virum Bindestréch bezitt sech d'n-Reegel op dat Wuert, dat hannendrusteet:

 Dat Vun-der-Hand-an-de-Mond-Liewe geet mer net, d'Käschten-Notze-Berechnung, en Dräi-Komponente-Pech, e Kapp-u-Kapp-Rennen, en Zwee-Phase-Modell, Orangen- an Äppeljus, Orangë- plus Äppelgebeess, Orangen-, ma keen Hammbiersgebeess

 Gänseféisercher a graphesch Ervirhiewungen 
Bei graphesch Ervirhiewungen (Wierder déi tëscht Gänseféisercher stinn, déi schif geschriwwen oder faarweg markéiert sinn), gëtt d'n-Reegel normal applizéiert:

 den n fält ewech: et nennt een hien de „Bommeleeër“, dunn huet hie „Good morning!“ gesot, e Baurekniecht vun Dol war de „Jasmännchen“, dat do war e grousse Feeler!, de grénge Kuerf
 den n bleift stoen: hien ass den „Asterix“, si hunn „Au revoir!“ gesot, et war den „Niklos“, dat war en immense Fortschrëtt!, den orangen Auto

 7. Eegennimm 

Um Enn vu Vir- a Familljennimm oder Markennimm bleift den n (oder nn) bestoen:
Den Här Neyen kënnt, d'Madamm Kinnen rifft un, de Professer Neumann korrigéiert
Volkswagengaragist, Märklinwaggon

 8. Geographesch Nimm 
 Bei geographeschen Nimm déi mat -en (geschwat [ən]) ophalen, spillt d'n-Reegel:
 den n fält ewech: an Indie wunnen, an Italie reesen, am Roude Mier, Spuenierees, an d'Ardenne fueren
 den n gëtt gehalen: an Indien auswanderen, an Italien akafen, am Atlanteschen Ozean, Alpenduerf, d'Pyrenäen entdecken
 Bei geographeschen Nimm wou den -en net [ən] ausgeschwat gëtt, bleift den n bestoen:
 zu Caen wunnen, op Rouen fueren, zu Wien studéieren
 Wa virum n an der Endung keen e steet, bleift den n bestoen:
 Gabun läit an Afrika, am Vatikan liewe knapp 500 Leit, zu Berlin feiert et sech gutt
 Bei Nimm vun Uertschaften a Stied kann den n och stoe bleiwen:
 zu Begge(n) brennt et, zu Munze(n) schéngt d'Sonn, op Kopenhage(n) fueren, op der Përmesknippche(n) steet eng Kapell
 Fir Griicheland oder Griichenland sinn déi zwou Schreifweise richteg.

 9. Speziell Textzorten 
Op Plakater, Affichen, Posteren, an Titelen, Gedichter, op de soziale Medien asw. kann d'n-Reegel ausgesat ginn, wann een d'Wuert speziell ervirhiewe wëll:

 Wëssen Kënnen Wëllen
 Iessen Spillen Feieren
 do ass all Kand a Këndchen beim Fuesechsliddche frouMichel Rodange, De Reenert
 eis #Eemaischen war e vollen Erfolleg

 C. Resümmee 
Beispiller mat Wierder vun a bis z hannert dem n:

 Beispiller, bei deenen den n ewechgelooss gëtt: 
 si hu béis gekuckt, si hu Clementinne giess, si hu fréi geschlof, si hu guer näischt, si hu Jacketten ugemooss, si hu keng Angscht, si hu léif gefrot, si hu Meloune kaaft, si hu One-Way-Tickete kaaft, si hu prominent Noperen, si hu quadratesch Fënsteren, si hu rose gekuckt, si hu séier gedronk, si hu User-Gruppe gebilt, si hu vill gesinn, si hu wibbeleg Kanner, si hu Xavier! geruff, si hu Yannick an Yves geheescht

 Beispiller, bei deenen den n stoe bleift: 
 virun „d“, „t“, „h“, „n“ oder „z“: si hunn dech gefaart, si hunn tockskäppeg reagéiert, si hunn haut fräi, si hunn näischt z'iessen, si hunn zerguttst giess
 virun engem Vokal: si hunn al ausgesinn, si hunn eescht dragekuckt, si hunn iwwerdriwwe gejaut, si hunn Online-Formulairen ausgefëllt, si hunn uewenop gewunnt, si hunn Yves a Yannick geheescht

 Beispiller mat der n-Reegel 

 „Eifeler Reegel“ - Ursprong vum Numm 
D'Eifeler Reegel ass a Phenomen, dee fir d'éischt an der Sproochwëssenschaft vum spéiden 19. Joerhonnert an Äifler Mondaarten, um westleche Bord vum Sproochraum vum Däitschen entdeckt a beschriwwe gouf an dovun ass och den Numm ofgeleet. Nieft dem Lëtzebuergesche besteet de Phenomeen an ënnerschiddleche Variatiounen an och méi oder manner däitlech a mëtteldäitschen Dialekter wéi zum Beispill am Kölschen oder Hesseschen.

 Publikatiounen 

 Fir ze liesen 
 Gilles, Peter (2006): "Phonologie der n-Tilgung im Moselfränkischen ('Eifler Reegel'). Ein Beitrag zur dialektologischen Prosodieforschung." In: Moulin, Claudine / Nübling, Damaris (Hgg.): Perspektiven einer linguistischen Luxemburgistik. Studien zur Diachronie und Synchronie. Heidelberg: Winter. 29-68.
 Krummes, Cédric (2006): "'Sinn si' or 'Si si'? Mobile-'n' Deletion in Luxembourgish." In: Scott, Alan (Ed.): Papers in Linguistics from the University of Manchester: Proceedings of the 15th Postgraduate Conference in Linguistics, 3rd March 2006. Manchester: University - School of Languages, Linguistics and Cultures. Cote LB 55442
 Muller, Henri (2010): De finalen N. In: Lëtzebuerger Journal 2010, Nr. 10 (15. Januar): 7. 
 Schanen, François / Zimmer, Jacqui (2006): 1,2,3 Lëtzebuergesch Grammaire, Band 3: L'orthographe. Esch-sur-Alzette: Schortgen éditions. Chapitre 8. 86-90.

 Fir ze lauschteren 
 Lulling, Jérôme (2008): Videoclip mat Beispiller op Bonjour.lu

 Kuckt och 
 Linguistesch Symboler an Ofkierzungen
 Lëtzebuergesch
 Linguistik

 Um Spaweck 


 Fotoblog Alldeeglechen Eifeler Reegel FAIL a soss Schreiffeler
 Peter Gilles, Neiformuléierung vun der n-Reegel, 21. Juli 2025, op infolux.uni.lu, gekuckt de 25. Juli 2025

Kategorie:Lëtzebuergesch Sprooch
Kategorie:Grammaire vum Lëtzebuergeschen