Epistula Presbyteri Ioannis

est textus epistularis apocryphus saeculo XII medio in Europa exortus, qui Presbyter Iohannes, fabuloso orientis christiani regi, adscribitur. Hoc documentum mirum in modum per orbem christianum diffuso, ad mythum illius regis in mente Europaeorum fovendum ac confirmandum summopere valuit.

In hac epistula, Ioannes se "regem regum" atque "dominum trium Indiarum" profitetur, necnon ab uno ex Magis oriundum. Regnum suum describit imperium amplissimum, auro, gemmis ac miraculis naturae abundans, ubi creaturae prodigiosae habitant et ubi potestas spiritalis cum saeculari concordia perfecta cohaeret. Insuper fides christiana regni extollitur, quae saepe cum doctrina Nestoriana coniungitur, tamquam communitas orientalis illibata et pura servata.

 Origo et propagatio 
Epistula circa annum 1165 manu scripta latine apparuit, missa (ut fertur) ad Manuelem I Comnenum, imperatorem Byzantinum. Postea in curia Romana atque in aulis principum Europaeorum pernotuit, ubi propter res politicas et religiosas summam admirationem movit. Per multa saecula pro vera habita, in complures linguas Europaeas necnon in Hebraicam conversa est. Testimonio sunt numerosi codices ac versiones, quae inter se saepe discrepant.

 Argumentum 
Presbyter Ioannes imperatorem Byzantinum verbis sollemnibus salutat, ei salutem et favorem divinum imprecans Uebel, nota  1. Cum famam suae magnitudinis ad Manuelem I pervenisse sciat, se munera per nuntium misisse memorat Uebel, nota  2. Imperatorem invitat ut vota sua promat, pollicens se omnia postulata expleturum Uebel, nota  5. Quamvis imperatorem mortalem esse confiteatur, rex orientalis se ipsum virtute et opibus praestantiorem esse confirmat Uebel, nota  4.

Rex se pium christianum exhibet, ad pauperes fidelesque ubique defendendos paratum Uebel, nota  10. Proponit se ad Sanctum Sepulcrum cum exercitu maximo profecturum, ut fidei hostes debellet et crucem Christi honoret Uebel, nota  11. Se "dominum dominantium" vocat, cui septuaginta duo reges tributarii subsunt, opibus et potestate omnibus aliis antecellens Uebel, nota  9, 13.

Regnum Ioannis per Tres Indias patet, a loco sepulturae sancti Thomae Apostoli usque ad desertum Babylonicum prope Turrim Babel Uebel, nota  12. Provinciae septuaginta duae reguntur a totidem regibus, quarum aliae christianae, aliae gentiles sunt Uebel, nota  13, 22. Fines imperii propter vastitatem ac naturam mirabilem vix metiri possunt.Uebel, nota  99, 100

In textu variae creaturae tam verae quam fictae recensentur: elephanti, dromedarii, hippopotami, leones candidi et rubri, pantherae, gryphes, pygmaei, cyclopes necnon cynocephali Uebel, nota  14, 40, 41. Accedunt res naturales inauditae, ut mare arenosum instar undarum sine aqua movens Uebel, nota  31, flumen lapidum quod tribus tantum diebus in hebdomada fluit Uebel, nota  32, 33, et rivus subterraneus gemmas ferens Uebel, nota  38, 39. Fons quoque mirabilis ad pedes montis Olympi sita esse dicitur, cuius aqua senes regenerat Uebel, nota  27, 28.

Regio auro, argento ac lapidibus pretiosis scatet, inter quos smaragdi, sapphiri, topazii, carbunculi et amethysti numerantur Uebel, nota  22, 39. Plantae singulares ibi crescunt, ut assidios, quae a daemonibus protegit Uebel, nota  23, et piper in silvis a serpentibus custoditis, quas homines incendunt ut fructus colligant Uebel, nota  24, 25.

Societas regni exemplaris describitur: desunt mendici, fures, adulteri et avari Uebel, nota  45, 46, 52. Omnes in concordia et veritate vivunt Uebel, nota  51, 52. Peregrini hospitaliter excipiuntur Uebel, nota  45, et cunctis incolis victus cottidie abunde praebetur Uebel, nota  65. Iustitia et ordo in hoc imperio summa sunt.

Exercitus regis insignis est: tredecim cruces aureae exercitum praecedunt, quarum unaquaeque a decem milibus equitum et centum milibus peditum sequitur Uebel, nota  47. Rex autem ipse, cum inermis equitat, crucem ligneam et duo vasa (pulvere et terra plena) praefert, ut mortalitatem et potentiam significet Uebel, nota  48, 49.

Palatium regium ex ebeno, acacia et lapidibus structum est, ubi mensae ex auro et amethysto factae sunt Uebel, nota  56, 59. Speculum magicum, a duodecim milibus militum custoditum, sinit ut rex omnia quae in provinciis geruntur videat Uebel, nota  71, 72. Alterum palatium a patre Quasideus ex visione divina aedificatum est, ubi nemo fame, siti aut morbo afficitur Uebel, nota  76–78, 85–90.

Quamvis tantam habeat potentiam, princeps se "Presbyterum" tantum nominat Uebel, nota  97, 98. Cum multi administri reges vel episcopi sint, ipse titulum humiliorem eligit ut reverentiam erga gradus ecclesiasticos monstret, licet summum imperium teneat.Uebel, nota  98, 74, 75

In fine epistulae affirmatur magnitudinem regni non nisi visu percipi posse Uebel, nota  99. Numerus stellarum caeli et arenae maris adhibetur ut vastitas imperii et varietas rerum mirabilium indicetur Uebel, nota  100.

 Significatio politica et religiosa 
Praeter res fabulosas, epistula consilium politicum praebet: Presbyter Ioannes se paratum dicit ad christianos occidentales iuvandos contra Saracenos et ad Hierosolyma recuperanda. Haec spes tempore expeditionum sacrarum valde vigebat. Tanta fuit fides huic scripto habita, ut anno 1177 Papa Alexander III epistulam rescripserit, quam per medicum suum ad regem mitti curavit.

 Interpretatio critica 
Investigatores hodierni hanc epistulam pseudo-epigrapham occidentalem esse censent, a viro docto compositam qui ex Bibliis, textibus apocryphis (ut Actis Thomae) et litteris de Alexandro Magno res hausit. Creditur textum in aulis imperialibus vel in monasteriis Europaeis natum esse, ut diversis necessitatibus politicis serviret.

 Fortuna 
Hae litterae non modo cartographiam et itinera medii aevi moverunt, sed etiam mentes hominum usque ad aetatem explorationum. Mythos Presbyteri Ioannis postea ex Asia in Aethiopiam translatus est. Aetate nostra, Umberto Eco in mythistoria cuius titulus Baudolino hanc epistulam adhibuit ut symbolum fabricationis historicae et potentiae fictionis in rebus humanis.

 Notae 

 Bibliographia 


Categoria:Litterae Latinae