Sapa Inca

(-ae, ; Quechua sapa inka, ‘imperator solus’) fuit maximum imperatorum Imperii Incarum nomen. Fuit atque titulus ducis Regni Cusci prioris et Status Incae Novae posterioris. Origines huius dignitatis mythicae sunt; titulus videtur circa anno 1100 creatus esse. A populo Incano Sapa Inca credebatur esse filius Inti, dei Solis, et saepe appellabatur Inti churi (‘filius solaris’) vel Intip churin (‘filius Solis’); hoc munus erat hereditarium, filio patri succedente.Byford-Jones, Wilfred. Four Faces of Peru. Roy Publishers, 1967, p. 17, p. 50.Poma, Felipe Guaman. El primer nueva corónica y buen gobierno. 1615. Maximus fuit Sapa Inca in societate Incarum, locum summum in hierarchia societatis tenens, et in rebus politicis et spiritualibus imperii partem praevalentem egit.Cartwright, Mark. "Inca Government." World History Encyclopedia, 21 Octobris 2015. Accessum 6 Maii 2025.

Quamquam primus rex Incarum fuisset Mancus Capac,McEwan, Gordon Francis. The Incas: New Perspectives. Bloomsbury, 2006, p. 57. primus qui auctoritatem Sapae Incae publice gessit fuit , sextus monarcha Incarum, qui inter annos 1350 et 1380 regebat.Hyams, Edward & Ordish, George. The Last of the Incas: the Rise and Fall of an American Empire. Dorset, 1990, p. 46. Nomina alia Sapae Incae sunt Apu (‘dominus’), Quapac Inca (‘Inca fortis’), et Sapa (‘solus’).

Erant duae domus Saparum Incarum, prima a gente Hurinis ducta, vel Parvi Cusci; secunda a gente Hananis ducta, quae imperium tempore Americae Praecolumbianae a Conquistatoribus Hispanis subiciendae rexit (saeculo 16).Sarmiento de Gamboa, Pedro & de Ocampo, Baltasar. History of the Incas. Hakluyt Society, 1907, p. 72. Ultimus Sapa Inca fuit Atahualpa, qui anno 1533 a Conquistatoribus Francisci Pizardi necatus est; postea tamen, illo mortuo, multi titulum sibi vindicaverunt.Von Hagen, Victor. "The Incas." Latin American Studies, 28 Februarii 1996. Accessum 6 Maii 2025.

 Officia 
Fuit Sapa Inca dux absolutus imperii, potestatem administrationis civitatis, socialem, oeconomicam, et militarem habens. Constructiones direxit operum magnorum imperii, ut Sacsaiuaman, quod sedes erat imperii, et Machum Pikchum, situs imperatoris.Temoche, Patricia. Breve Historia de los Incas. Nowtilus, 2010, p. 227. Curandum fuit quoque illi inopes papueresque imperii; tenuit officium cibi tempore calamitatis distribuendi atque festis populo providendi. Nomen igitur alterum tenuit Sapa Inca "amatoris et benefactoris pauperum" (Quechua huacchacoya vel waqcha khuyaq). 

Sapa Inca fuit symbolus dei Solis, qui in Imperio Incarum Inti appellabatur, et non solum mandavit cultum Solis, sed etiam calendarium adorationis fecit. Gubernatores (Quechua kuraka) et conquistores, qui inspicerent populos subactos et tributa ab eis colligeret, ad provincias imperii misit; haec provinciae imperiales (Quechua suyu) quotannis munera imperatori dederunt.Henderson, Peter. The Course of Andean History. Alba Querci: University of New Mexico Press, 2013.

Initio electus est Sapa Inca per ritualibus asperis, in quis Inti deo Soli creditus est Sapam Incam proximum eligere. Postea Sapae Incae filios dilectissimos suos gubernatores fecerunt ut eos imperatorem proximum nominarent, facientes igitur imperium monarchiam hereditariam;Rostworowski, Maria. History of the Inca Realm. Cantabrigiae: Cambridge University Press, 1998, p. 53. in his rationibus tenuit Sapae Incae uxor prima (Quechua coya) auctoritatem magnam. Ubi mortuus est Sapa Inca, vel si deposuit coronam, successor eius gentem suam (Quechua panaka) fecit, atque novas divitias et spolias cepit, quae ad gentem suam darentur.Rodríguez, Celso. Entre el aroma de las encinas. Universidad Inca de Colombia, 1985, p. 95.

Symbolos divinitatis atque maiestatis regiae multos tenuit Sapa Inca, ut sceptrum (Quechua topayauri), thronum aureum (ushno), hastam plumatam (suntur páucar), et coronam imperialem (mascapaicha).Molestina, María. Transferencias ideόlogicas en la sierra norte (Ecuador). 1998. Habuit quoque tunicam unicam, nomine t'opaqu, quae repraesentavit regiones omnes Imperii Incarum et quas Sapa Inca solus gerere potuit.Scher, Sarahh. "All-T'opaqu Tunic." Smarthistory, 9 Augusti 2015. Accessum 6 Maii 2025. Etiam post mortem veneratus est Sapa Inca: mumia facta est corpore, et ossa sua saepe visitabantur ut populus de rebus magni momenti quaereret.

 Sapae Incae Americae Praecolumbianae 

 Dynastia prima 
De ducibus dynastiae primae Saparum Incarum parum notum est: putantur a gente Hurinis originem duxisse, et regnum suum non ultra Regnum Cuscum extendit. Principia huius dynastiae obscura sunt et involvuntur mythis fundationis imperii. Dicta est haec dynastia a Manco Capac, cui creditabatur filius Inti dei Solis fuisse a populo Incano, condita esse.Sutherland, Angus. "Who Was The Sapa Inca?" Ancient Pages, 29 Iulii 2024. Accessum 6 Maii 2025.
 Nomen  Imago  Gens  Uxor prima  Regnum Mancus Capac 120px  Creditus filius Inti dei Solis fuisse  Mama Ocllo  1200–1230 Sinchius Roca  120px  Filius Manci Capacis  Mama Cora   1230–1260 Lloceus Iupancius  120px  Filius Sinchii Rocae  Mama Cahua   1260–1290 Maita Capacus  120px  Filius Llocei Iupancii  Mama Tacucarai
   1290–1320 Capacus Iupancius  120px  Filius Maitae Capaci  Mama Chimpu Curihillapi
   1320–1350

 Domus secunda 
Inca Roca, filius Capaci Iupancii de gente Hananis et imperator primus qui nomen Sapae Incae gessit, incipit dynastiam secundam circa anno 1350. Post mortem Capaci Iupancii, Quispe Iupancius, filius alter eius et frater consanguineus Incae Rocae, debuit rex fieri; gens tamen Hananis rebellavit et bellum civile gessit, et postea Incam Rocam regem fecit.
 Nomen  Imago  Gens  Uxor prima  Regnum Inca Roca 120px  Filius Capaci Iupancii  Mama Micai   1350–1380 Iavar Vacacus  120px  Filius Incae Rocae  Mama Chicia   1380–1410 Viracocha Inca  120px  Filius Iavaris Vacaci  Mama Runtu Cuia   1410–1438 Pachacutecus  120px  Filius Viracochae Incae  Mama Anavarci
  1438–1471 Tupacus Iupancuius  120px  Filius Pachacuteci  Mama Ocllo Coia
  1471–1493 Huaina Capacus  120px  Filius Tupaci Iupancuii  CusirimaiRahua Ocllo  1493–1527 HuascarAnnales Minorum seu trium ordinum a S. Francisco institutorum ab anno MDLXIV. usque ad annum MDLXXIV., continuati a P. F. Caietano Michelesio Asculano, tomus XX (Romae: in typographio Paleariniano, 1794): 58–59 .  120px  Filius Huainae Capaci  Chuqui Huipa 1527–1532 Atabalipa  120px  Filius Huainae Capaci  Asarpai
  1532–1533
Vascare victo post bellum civile Incarum, in quo filii Huainae Capaci Vascar et Atahualpa inter se pugnabant, Atahualpa factus est Sapa Inca; fuit de facto imperator ultimus Imperii Incarum. Die 26 Iulii 1533 interfectus est Atahualpa a Conquistatoribus Hispanicis iussu Francisci Pizardi; post eum fuerunt nonnulli duces qui a Hispanicis electi sunt et qui nomen Sapae Incae sibi imposuerunt.

 Sapae Incae post deductionem Hispanicam Americarum 
 Titulus Nomen  Imago  Gens  Regnum Inca Incarum Tupacus Huallpa  Filius Huainae Capaci  1533  Mancus Inca Iupancuius 120px  Filius Huainae Capaci  1533–1536  Paullu Inca 120px  Filius Huainae Capaci  1536–1549  Inca Vilcabambae Sairi Tupacus 120px  Filius Manci Incae Iupancuii  1544–1560  Titu Cusi 120px  Filius Manci Incae Iupancuii  1563–1571  Tupacus AmaruHic imperator non confudendus est cum Tupaco II Amaru, qui dux erat rebellionis contra Hispanicos saeculo 18. 120px  Filius Manci Incae Iupancuii  1571–1572 

 Nota bene 

 Nexus interni 
 America Praecolumbiana
 Cuscum
 Imperium Incarum
 Mancus Capac

 Notae 

 Nexus externi 
 El primer nueva corónica y buen gobierno, liber a Philippo Guamán nobili Quechuano de historia Imperii Incarum
 Historia Incarum, commentarius regium Cusci Saparumque Incarum a Manco Capac usque ad Atahualpam, a Petro Sarmiento de Gamboa scriptus

Categoria:America praecolumbiana
Categoria:Historia Aequatoriae
Categoria:Monarchia
Categoria:Tituli regales