Historia Interlingue

Historia Interlingue Interlingue, linguam artifiosam, tractat, quae ab Edgaro de Wahl anno 1922 divulgata est.

 Antecedentia 
De Wahl primum in linguas artificiosas introductus est per Volapük, linguam auxiliarem internationalem anno 1879 editam. Postea unus ex primis utentibus Esperanti factus est, quam anno 1888, dum Volapükista erat, primum cognovit, atque lexicon terminorum nauticorum componere coepit. Brevi tempore factus est studiosus ardens Esperanti per aliquot annos, quibus una cum Zamenhof in quibusdam partibus structurae linguae cooperatus est, et unum e primis operibus in Esperantum convertit: Princidino Mary, anno 1889 editum, initio sub nomine Princino Mary.

Esperantista mansit usque ad annum 1894, cum suffragium de reformatione Esperanti frustra habitum est; unus erat ex duobus qui nec pro forma invariata nec pro reformatione a Zamenhof proposita suffragati sunt, sed pro reformatione omnino nova. Occidental, quae postea Interlingue appellata est, nondum annuntiata erat, nec nisi post annos XXVIII, postquam Esperantum reliquerat, patefacta est. Hoc tempus de Wahl cum aliis creatores linguarum collocavit, systema quaerens quod naturalismum et regularitatem coniungeret, coniunctio quae saepe laudabatur in Occidental promovenda.

Postquam Esperantum reliquit, de Wahl annos consumsit cooperando cum linguistis ut Waldemar Rosenberger (Idiom Neutral), Julius Lott (Mundolingue), et Antoni Grabowski (Modernam Latinam aliquandiu secutus antequam ad Esperantum rediret). Ratio a "partisanis naturalismi" quaesita erat resolutio verborum existentium in partes suas, ut radices internationales extraherentur (exempli gratia: naturalisation → nat-ur-al-is-ation), quae radices in aliis vocabulis adhiberentur ad minimum numerum formarum servandum, sed aspectum naturalem retinendum. De Wahl existimabat suffixum productivum semper esse praeferendum quam novas radices fingere.

Praeterea, Regula de Wahl postea evoluta permittit derivationem regulariter ex verbis Latinis cum duplici radice.

Delegatio pro Adoptione Linguae Auxiliaris Internationalis, coetus academicorum ad quaestionem linguae internationalis investigandam formatus, anno 1907 congregata est, antequam Occidental annuntiata esset. Quam ob rem de Wahl memoriam de principiis linguae internationalis conscribendam curavit, sed haec memoria postquam consessus iam dissolutus erat, advenit. Ludovicus Couturat memoriam tantum leviter commemoravit, cum de Wahl et eius sodales iam pridem cognosceret.

 Initia 
Edgarus de Wahl creationem linguae Occidental anno 1922 annuntiavit cum primo fasciculo ephemeridis Cosmoglotta, quae sub nomine Kosmoglott in Tallinna, Estonia edita est. Occidental fructus erat annorum experimentorum personalium sub nomine Auli (lingua auxiliaria), quam inter annos 1906 et 1921 usurpavit, quae deinde cognomen proto-Occidental accepit. De Wahl, olim fautor Volapük et postea Esperanti, linguisticam Occidental post suffragium infaustum reformationis Esperanti anno 1894 creare coepit.

Dum linguam evolvit, de Wahl rationem suam in epistula ad amicum Baronem d'Orczy exposuit, epistula ipsa in Auli conscripta:
"Tuae sententiae mea via ad linguam universalem creandam valde retrograda videtur [...] hoc bene intellego, quia ex opposito initium capio. Non ab alphabeto neque a grammatica incipio, ut deinde vocabula ad illas aptem, sed e contrario: omne materiam internationalem — vocabula, suffixa, terminationes, formas grammaticales, etc. — colligo, deinde conor illam ordinare, componere, interpolare, extrapolare atque percolere."

De Wahl quoque cum mathematico Italico Iosepho Peano, auctore linguae Latino sine flexione, epistularum commercium habuit, aestimationem eius selectionis vocabularii internationalis assequens. Scripsit:
"Opus 'Vocabulario commune' a Professore Peano editum iam mihi videtur esse pretiosius et scientificius quam tota litteratura scholastica Idonis de rebus fictis quas 'fundamentum' Zamenhof excitat."

Cum Occidental anno 1922 publice declarata est, lingua paene perfecta erat. De Wahl initio non statim eam publice prodere destinaverat; sed cum audisset Societatem Nationum (League of Nations) quaestionem linguae internationalis inquirere incepisse, processum acceleravit. Anno priore responsum favorabile acceperat ab Nitobe Inazō, vice-secretario generali Societatis Nationum, quae resolutionem de argumento anno 1921 susceperat. Prima editio nota in lingua Occidental, libellus Algebra Transcendentala a Jacobo Linzbach, paullo antequam Kosmoglott apparuit edita est.

Occidental sectatores colligere coepit ob facilitatem legendi, etiamsi grammaticis ac dictionariis prorsus careret. Biennio post, anno 1924, de Wahl scripsit se epistulas cum circiter XXX hominibus "in bono Occidental" mutuo mittere, quamquam nulla subsidia didactica tunc exstabant. Eodem anno, duae societates Idonis ad Occidental accesserunt: una Vindobonae (Austria), nomine IdoSocieto Progreso (mox Societé Cosmoglott Progress appellata), altera Societo Progreso Brunnae (Cechoslovacia), quae nomen in Federali (Federatio amicorum linguae internationalis) mutavit. Primum dictionarium, Radicarium Directiv, collectio radicum Occidental cum translationibus in octo linguas, anno sequente editum est.

Kosmoglott etiam suggestum erat variis aliis linguis artificiosis, quamquam plerumque in Occidental scribebatur. Usque ad annum 1924 ephemeris cum Academia pro Interlingua consociata erat, quae Latino sine flexione Peanonis promovebat. Anno 1927 titulus mutatus est in Cosmoglotta, cum ephemeris linguam Occidental tamquam praecipuam fovere coepit. Eodem mense Ianuario, officium editoriale et administrativum Vindobonam, in vicum Mauer (nunc pars districtus Liesing), translatum est.

Multum e prosperitate initiali Occidental in hoc tempore ortum est ex nova sede centrali et ex industria Engelberti Pigal, Austriaci, cuius articulus Li Ovre de Edgar de Wahl (Opera Edgar de Wahl) studium excitavit apud usores Idonis. Usus linguae in Gallia coepit anno 1928, et initio decennii sequentis communitas Occidental stabilita erat in Germania, Austria, Suecia, Cechoslovachia et Helvetia.

 Tempus Vindobonense et Bellum Orbis Terrarum Secundum 
Tempus Vindobonense etiam stabilitate oeconomica notatum est. Auxilio duorum fautorum praecipuorum, Hanns Hörbiger ex Vindobona et G.A. Moore ex Londinio, Cosmoglotta floruit, non obstante crisi oeconomica. Postquam hi duo anno 1931 mortui sunt, Cosmoglotta iterum ad reditus ex subscriptionibus et recusionibus inniti coacta est.

Motus crescens annis 1930 primis acrius pro Occidental promovere coepit, facultatem intellegibilitatis immediate adhibens, dum societates, legationes, typographias et ipsam Societatem Nationum per litteras omnino in lingua Occidental scriptas adibat — litteras quae saepe intellegentur et responderentur. Litterae illae saepe clausulam "Scrit in lingue international 'Occidental'" (Scriptum in lingua internationali "Occidental") in calce habebant. Numerus magnus documentorum numeratorum hoc tempore productus est ad notionem linguae internationalis introducendam et Occidental ut responsum ad “turrim Babelis” Europae commendandum. Etiam primi phonodisci cum oratione linguae Occidental ad diffusionem per hoc tempus confecti sunt.

Anni inter 1935 et 1939 praesertim Cosmoglottae operosi fuerunt et editio secunda ephemeridis instituta est. Initio Cosmoglotta-Informationes appellata, mox Cosmoglotta B nuncupata est, quae rebus internis potius destinabatur, ut quaestionibus linguisticis, relationibus de Occidental in actis diurnis, atque nuntiis de rebus pecuniariis. In primis mensibus anni 1936, exclusis centum et decem fasciculis Cosmoglottae et aliarum ephemeridum, numerus publicationum in et de Occidental ad octoginta pervenerat.

Sed anni qui bello orbis terrarum secundo praecesserunt difficultates afferebant tam Occidental quam aliis linguis artificiosis. Hae linguae interdictae sunt in Germania, Austria et Cechoslovacia, coitiones dissolutae sunt, usus earum sub specula Gestapo fuit, quae etiam subsidia doctrinalia delevit. Prohibitio in Germania damnum singulare attulit, cum ibi plerique Occidentalistae illo tempore viverent. Incapacitas solutiones pro subscriptionibus accipiendi damnum oeconomicum attulit, quod post bellum perduravit, simul cum divisione Germaniae in zonas potestatis, quarum non omnes solutiones permittebant.

Edgarus de Wahl, Tallinnae habitans, a communicatione cum Unione Occidental in Helvetia inter annos 1939 et Octobrem 1947 impeditus est, primum propter bellum, deinde ob interceptionem epistularum inter Helvetiam et Unionem Sovieticam. Ignarus horum, de Wahl exspectatione frustratus erat propter silentium ad epistulas suas — ne collectio poematum in Occidental versa quidem tradita est. Una tantum epistula eius, anno 1947 missa, in Helvetiam pervenit, in qua ab Unionis Occidental causam taciturnitatis inquirebat. Interim, domus de Wahl et tota eius bibliotheca in bombardamento Tallinnae deleta erat. Ipse de Wahl, quod Germaniam relinquere recusaverat, captus est, ac deinde in valetudinarium psychiatricum se recepit, ubi reliquum vitae suae degit.

Bellum quod anno 1939 ortum est publicationem utriusque Cosmoglottae usque ad annum 1940 sustulit. Tamen anno 1941, Cosmoglotta B iterum edenda coepit, et usque ad annum 1950 permansit. Editio vel Cosmoglotta A vel B singulis mensibus inter Ianuarium 1937 et Septembrem 1939, et deinde (post initialem belli turbatum) inter Septembrem 1941 et Iunium 1951 publicabatur. Tempore belli, tantum qui in Helvetia et Suecia, neutris nationibus, habitabant, se pleno studio linguae Occidental dedicare poterant, res semiofficialiter continuantes.

Occidentalistae per bellum animadverterunt telegrammata in lingua Occidental saepissime mitti licere intra et extra Helvetiam (praesertim ad et ex Suecia), etiamsi lingua non rite agnoscebatur; censebant enim censores eam intellegere potuisse et fortasse eam pro Hispanica aut Romancia habuisse — lingua in Helvetia officiali, sed illo tempore sine orthographia normata. Quod facultatem communicationis inter Helveticos et Suecos Occidentalistas permisit. Ceterae autem sedes Occidentalistae in Europa magis passi sunt: subsidia studii Vindobonae et Tallinnae in bombardamentis deleta sunt, et plures Occidentalistae in castra concentrationis in Germania et Cechoslovachia missi sunt.

Paulo post finem belli, qui superfuerant communicationes instauraverunt: epistulae ex Francia, Cechoslovachia, Finnia et Britannia ad Cosmoglottam pervenerunt, quarum auctores se ad linguam restaurandam paratos esse professi sunt. Cosmoglotta tunc subscriptores in quinquaginta octo urbibus Helvetiae habebat, paucis mensibus ante finem belli in Europa, et Cosmoglotta A anno 1946 denuo edita est.

 De Normatione Linguae 
Tempore belli, multi Occidentalistae se ad linguam normandam contulerunt. Edgarus de Wahl Occidentalem cum nonnullis proprietatibus immutabilibus creaverat, sed credebat eam, ob observantiam “legum vitae”, basi satis firma niti ut evolutionem “naturalem” sequi posset. Eius flexibilitas tempori et usu permitteret ut mutationes necessariae sponte emergere possent. Quapropter nonnulla vocabula plus quam unam formam admissibilem habebant, quae decreto simplici definiri non poterant, ita ultimum iudicium communitati relinquebatur, ambo modi in primis dictionariis Occidental inserentur.

Exemplum huius erat verbum scrir (scribere) et alia forma possibilis scripter, cum utraque formas derivativas internationaliter cognoscibiles produceret: scritura et scritor a scrir, aut scriptura et scriptor a scripter. De Wahl praetulit formam scrir, censens scripter esse paulo gravem, sed affirmavit hanc quoque esse permissibilem, atque Occidentalem similem evolutionem naturalium linguarum fortasse habituram, in qua ambae formae in usu ordinario manerent — forma longior gravior ac sollemnior, brevis levior ac cotidiana (ut Anglica story et history).

Orthographia quoque erat ambigua, inter orthographiam etymologicam (adtractiv, obpression), historicam (attractiv, oppression), aut simplificatam (atractiv, opression). Prima optio raro adhibita est, et orthographia simplicata paulatim norma facta est circa annum 1939. Magna pars normationis linguae hoc modo orta est, per praeferentiam communitatis (exempli gratia, tam ac quam anc pro verbo "etiam" proposita sunt, sed communitas cito in anc consensit); non tamen omnia ita definita sunt. Cum quaestiones de forma officiali nonnullorum verborum remanerent, et cum deessent materiae generali publico destinatae, multum temporis in bello altero impensum est ad normationem linguae perficiendam et cursuum creationem.

Ob bellum permanente, mense Augusto anni 1943 decretum est academiam interimariam condere, ad hunc processum rite officializandum.

Hoc consilium paulo ante bellum inceperat, et Occidentalistae Helvetici, a reliqua Europa seiuncti, se ad paranda instrumenta docendi usque ad finem belli dedere. Dum hoc faciebant, saepe se inter duas formas "theoretice aequales" eligere debere invenerunt — formas quae usitate adhibebantur, sed novum discipulum confundere poterant.

Academia affirmavit laborem normationis super usum realem inniti, asserens:
 "...normatio linguae fines naturales habet. 'Normare' linguam non significat arbitrarium officializare unius ex solutionibus possibilem et alias tamquam indesiderabiles ac irritantes repellere. Solummodo soluciones usu comprobatas normari possunt."

 De IALA, Interlingua, et Mutatione Nominis in Interlingue 
Associatio Internationalis Linguae Auxiliariae (IALA), anno 1924 condita ad studium ac determinationem optimae linguae constructae pro communicatione internationali, initio suspicionem excitavit inter Occidentalistas. Alice Vanderbilt Morris, eius conditrix, Esperantista erat, sicut etiam multi ex eius operariis. Multi Occidentalistae, inter quos Edgarus de Wahl, credebant hanc associationem, sub ductu Esperantistae Gulielmi Edwardi Collinson (inter lectores Cosmoglotta noti ob articulum "Quaedam infirmitates Occidental"), ab initio constitutam esse pro favore Esperanto sub praetextu scientifico.

Sed mox relationes melioratae sunt, cum appareret IALA sincera esse in proposito suo, nempe ut omnes linguas artificiosas cognosceret. Ric Berger, clarus Occidentalista qui postea Interlinguae se adiunxit annis 1950, visitationem suam ad Morrisiam anno 1935 commemoravit quae opinionem eius de associatione valde mutavit:
 “Opinio mea privata non erat adeo tristis; nam, Bruxellis versans anno 1935, ad Dominam Morris accessi, quae me benevole accepit atque mihi permisit loqui in Occidental. Maritum suum, legatum Americanum, advocavit ut testimonium daret linguae in qua omnia verba intellegi poterant etiam sine praeparatione! [...] Morris potuit sua fortuna Esperanto favere, quod eius ius erat. Sed, pro hoc, pecuniam suam tribunal linguistico neutrale attribuit, ut quaestio scientifice solveretur, etiam si iudicium esset contrarium eius opinionibus.”

Anno 1945, IALA declaravit se suam propriam linguam creaturam esse, et quattuor versiones naturales proposuit. Occidentalistae hoc gaudio exceperunt, cum viderent IALA linguam creare similem Occidental. Berger hanc novam linguam descripsit tamquam victoriam scholae naturalis (“Li naturalitá esset victoriosi!”) et “fere eandem linguam” anno 1948. Sed dubitabat an talis similitudo posset praeiudicia contra linguas artificiosas dissolvere aut unionem inter fautores earum creare. Quin etiam timebat ne nova lingua divisionem inter naturales faventes afferret, postquam Occidental unitatem in eadem schola tamdiu foverat.

Interlingua et Occidental in vocabulario 90% similes erant (exempli gratia, filosofie et philosophia vocabula eadem habebantur), sed structura et derivatio valde differebant. Regula de Wahl in Occidental verba duplicia Latina (ut act: ager, act-; mittere: mitt-, miss-) evitabat, dum Interlingua illa simpliciter admittebat. Interlingua vocabula ex linguis fontibus (Italica, Hispanica sive Lusitana, Gallica, Anglica) derivabat, sub regula trium, quae cum substructura Germanica Occidental contradicebat. Vocabula ut mann, strax, old, sestra (Interlingua: viro, immediatemente, vetere, soror) admitti non poterant nisi regulae fundamentales Interlinguae relinquerentur. Interlingua etiam formas irregularis voluntarias in verbis admisit (so, son, sia pro verbo esser).

Post bellum, Occidental adhuc recuperabatur. Cosmoglotta nuntiabat anno 1946 qui superstites belli essent, qui parati redirent ad laborem, et qui adhuc silerent. Sumptus typographici post bellum augebantur et solutiones ex nonnullis regionibus colligi non poterant, cum IALA Novi Eboraci posita ample opibus frueretur.

Difficultates etiam politicae advenerunt. Inceptio Belli Frigidi Occidental-Unionem in situ suspecto posuit, cum nomen eius cum foedere anti-Russico coincideret. Occidentalistae Helveticae suspicabantur id causam fuisse cur omnes litterae de Wahl ex Tallinn interceptae sint. De Wahl usque ad mortem ignarus manebat horum eventuum.

Initio 1948, Occidentalistae Cechoslovaci novum nomen petierunt, quod eis permitteret labores linguísticos sine suspicione prosequi. Proposuerunt nomen Interal (Lingua auxiliaria internationalis), sed Interlingue propositum est ut aptius esset. Consensum est linguam ita introduci posse: Interlingue (Occidental), vel etiam sine nomine Occidental. Berger anno 1948 mutationem nominis promovere coepit, fusionem inter duas linguas sperans. Comitia officialia anno 1949 mutationem approbaverunt cum 91% suffragiorum, ita nomen factum est Interlingue, sed Interlingue (Occidental) etiam admissum est.

Apparitio Interlinguae anno 1951 statum Interlingue-Occidental debilitavit, quae usque tum in campis linguarum naturalisticarum invicta manserat. Vĕra Barandovská-Frank ita tempus illud descripsit:
"In campo linguarum naturalisticarum Occidental-Interlingue sine adversario mansit (praesertim post mortem Ottonis Jespersen, auctoris Novial), cum omnia nova incepta eius imitationes essent. Id etiam ad Interlinguam valet, sed haec cum lexico 27 000 verborum a peritis composito apparuit. Senatus Interlingue-Unionis et Interlingue-Academiae duas propositiones recepit: (1) ut Interlingue-Union socius collectivus IALA fieret; (2) ut Interlingue-Union operibus IALA favens maneret. Prima rejecta est, secunda accepta, unde cooperatio practica orta est."

Andreas Martinet, alter director IALA, similia observavit. Confessus est variantem Interlinguae sibi praeferendam fuisse ea quae Interlingue propius accederet. Berger conatus est ut totus populus Interlingue ad Interlinguam IALA transiret, sed hoc fracturam et dubitationem in circulis Interlingue attulit. Revista de Interlingua Bergeri editio eius positionem confirmavit. Fusio naturalis inter linguas inpossibilis facta est; Interlingua in adversarium conversa est.

Don Harlow eodem anno 1951 ita rem summavit:
"Interlingua paratum habebat populum. Triginta fere anni exstiterant ex quo Occidental creatum erat, quod in mundo naturalistico omnes alias linguas repressit. Sed post bellum, stella eius obscurata est. Tunc Interlingua, tamquam donum e caelo, apparet — lingua constructa adhuc magis naturalistica quam Occidental. Non obstante conatibus Occidentalistarum ut hoc evitarent, plurimi eorum ad novam linguam migraverunt."

 Status Stagnationis et Renovationis 
Cum tam multi usores ad Interlinguam migraverint, Interlingue graviter debilitata est; tamen, decrementum activitatis lente accidit per complura decennia. Cosmoglotta B post annum 1950 desiit edici, et Cosmoglotta A paulatim rarius prodibat: semel in bimestre ab anno 1952, deinde semel in trimestre ab anno 1963. Alii libelli in Interlingue interea edebantur, ut Cive del Munde (Helvetia), Voce de Praha (Cechoslovacia), Sved Interlinguist (Suecia), International Memorandum (Regnum Unitum), Interlinguistic Novas (Francia), Jurnale Scolari International (Francia), Buletine Pedagogic International (Francia), Super li Frontieras (Francia), Interlingue-Postillon (1958, Germania), Novas de Oriente (1958, Iaponia), Amicitie European (1959, Helvetia), Teorie e practica (Helvetia-Cechoslovacia, 1967), et Novas in Interlingue (Cechoslovacia, 1971).

Barandovská-Frank credidit decrementum studii in Occidental-Interlingue evenisse simul cum senectute illius generationis quae initio hanc linguam ex aliis conatis ordinatis elegerat (e versione Esperantica translata):
 “Plerique qui Interlingue studebant ad eam generationem pertinebant quae ordine Volapük, Esperantum, et Idonem noverat, postea solutio pulcherrima et natura conformissima in Occidental-Interlingue reperta est. Multi postea ad Interlinguam IALA migraverunt, quae tamen non multo felicior fuit, quamvis origo scientifica admirationem moveret. Qui vero fideles Interlingue permansere, novae generationi studium suum tradere non potuerunt.”

Activitas Interlingue infimum attigit inter annos 1980 et 1990, cum Cosmoglotta per aliquot annos edere cessavit. Dum editio 269 anno 1972 prodiit (cum edenda esset semel per tempus), editio 289 tantum aestate anni 2000 apparuit, quod significat minus quam unam editionem per annum. Secundum Harlow:
“Anno 1985, ultimus periodicus Occidental, Cosmoglotta, editionem deposuit, eiusque editor, Adrianus Pilgrim, dixit Occidental esse ‘linguam mortuam.’”

Post decennium, in pellicula documentaria anni 1994 a Steve Hawley et Steyger facta de linguis artificialibus, Donaldus Gasper, Interlingue locutor, exhibitus est ut “unus ex ultimis huius linguae Occidental cultoribus.”

Ut etiam alias linguas fictas, adventus interretialis Interlingue renovavit. Anno 1999, primus coetus Yahoo! in Occidental conditus est, Cosmoglotta iterum, quamvis intermittenter, edebatur, atque lingua ipsa denuo in libris de linguis auxiliaribus tractari coepit. Unum exemplum est The Esperanto Book ab Harlow editum anno 1995, in quo scriptum est Occidental consilio formas Europaeas praetulisse, eiusque praecones quidam philosophiam Eurocentricam amplexi sunt, quod propagationem impedivisse potest. Tamen etiam contraria opinio in communitate ferebatur, atque Occidental fautores in multis nationibus, etiam Asiaticis, nactus est.

Vicipaedia Interlingue anno 2004 approbata est. His annis conventus officiales Interlingue loquentium redintegrati sunt: unus Ulmae anno 2013, alter Monaci anno 2014 cum tribus participantibus, tertius Ulmae anno 2015 cum quinque.

Categoria:Interlingue