Iacobus Balmes y Urpiá

Iacobus Balmes y Urpiá (natus Jaime Balmes y Urpiá Ausae 28 Augusti 1810; mortuus Ausae 9 Iulii 1848) fuit philosophus, theologus, apologista, sociologus, et tractator politicorum Hispaniensis. Doctrina sancti Thomae Aquinatis cognitus, Balmes est philosophus originalis, qui nulli scholae aut traditioni particulari pertinet, quem Pius XII Princeps Apologeticae modernae appellavit. Etsi anno 1848 electus est academiae numerus membrum in Regia Academia Hispanica, tamen non adsumere potuit.

 Biographia 
Jacobus Balmes y Urpiá natus est in oppido Ausa (hodie Vic, in provincia Barcinonensi) die 28 Augusti anno 1810, atque eodem die in ecclesia cathedrali urbis baptizatus est, nomina Jacobus Lucianus Antonius accipiens.

Anno 1817, studia in Seminario Ausensi inchoavit: per tres annos Grammaticam Latinam, deinde per tres alios Rhetoricam, et ab anno 1822 Philosophiam per triennium prosecutus est. Anno 1825, Solsonae, tonsuram accepit ex manibus episcopi loci, Emmanuelis Benito y Tabernero (1750–1830), qui inter annos 1814 et 1830 munere episcopali functus est.

In cursu anni 1825–1826, Theologiae annum primum in Seminario Ausensi studuit. Quattuor sequentia curricula theologica, beneficio bursae concessae, in Collegio Sancti Caroli Universitatis Cervariensis peregit. Anno 1830, propter clausuram universitatis, per biennium privatim Ausae studuit. Die 8 Iunii 1833 gradum licentiatus in Theologia obtinuit.

Die 20 Septembris 1834, in sacello Palatii Episcopalis Ausensis, ex manibus episcopi Pauli a Iesu Corcuera presbyter ordinatus est. Studia theologica prosecutus est, simulque etiam iuris canonici, iterum in Universitate Cervariensi. Anno 1835, gradus Doctoris in Sacra Theologia et Baccalaureatus in Iure Canonico adeptus est.

Postea, pluries conatus est ut doceret in Universitate Barcinonensi, sed cum id assequi non potuisset, per aliquod tempus lectiones privatas Ausae dedit. Tandem, anno 1837, a Magistratu Ausensi professor Mathematicarum nominatus est, munus quod per quattuor annos sustinuit. Anno 1839 mater eius, Theresia Urpiá, mortua est. Anno 1841 Barcinonem commigravit.

His annis ultimis coepit iam opera sua scribere atque in variis ephemeridibus et commentariis collaborare: La Paz, El Madrileño Católico, La Civilización, necnon in variis libellis qui lectorem mirum in modum allexerunt.

Ab hoc anno 1841 ingenium Balmesium exsultat et mirabili fervore operatur; intra paucos menses eius scripta et persona in tota Europa celebrari coepta sunt. Secundum professorem Alexandram Wilhelmsen, post primum bellum Carlisticum, fervens fautor et propugnator causae Don Caroli fuit.

Annis sequentibus sententias suas politicas et sociales, necnon argumentationes apologeticas, centenis articulis exposuit, per varia instrumenta ut commentarium La Sociedad et hebdomadarium El Pensamiento de la Nación, cuius etiam directionem et editionem suscepit. In hoc diurno matrimonium inter Isabellam II et consobrinum eius Carolum Ludovicum de Borbón et Braganza (filium Caroli Mariae Isidri) proposuit, ut litem dynasticam solveret.

Anno 1841 scripsit Religio pueris demonstrata, anno 1842 Protestantismus cum Catholicismo comparatus in suis relationibus ad civilizationem, opus philosophiae historicae. Mox Lutetiam et Londinium profectus est ad versiones gallicam et anglicam curandas.

Anno 1843 pater eius, Jacobus, mortuus est. Anno 1844 Matriti domicilium constituit, ubi diurnum suum rexit atque auctor doctrinalis Factiosi Monarchici Nationalis (dicti etiam "partis Balmisticae") factus est, cui praeerat marchio de Viluma.

Anno 1845 iterum Lutetiam iter fecit, inde in Belgicam, ubi Mons. Pecci convenit — Vincentium Ioachimum Raffaelem Ludovicum Pecci (1810–1903) — qui postea, anno 1878, Papa Leo XIII factus est. Eodem anno Criterium edidit, fortasse opus eius clarissimum et diffusissimum. Annis sequentibus, singulis annis novum opus protulit: Epistulae ad scepticum in re religiosa, Philosophia fundamentalis, Philosophia elementaris, et anno 1847 opusculum controversum Pius IX, pro quo Lutetiam rediit ad documenta colligenda. Hoc opus eum multis curis affecit, tempore in quo se iam aegrotum esse sentiebat. Anno praecedenti, ob infamandi conatus ab adversariis in variis ephemeridibus institutos, coactus est die 19 Augusti 1846 in El Pensamiento de la Nación longum articulum edere sub titulo Vindicatio personalis, in quo omnes calumnias refutavit; quod quidam scriptores "Autobiographiam" appellant.

Interea, sodalis factus est Academiae Religionis Romanae et honorarius ac meritus sodalis Academiae Scientifica et Litteraria Magistrorum Matritensis. Die 18 Februarii 1848 etiam membrum Regiae Academiae Hispanicae nominatus est, sed possessionem non cepit, nam iam die 14 eiusdem mensis Matritum reliquerat ad Barcinonem propter valetudinis incommoda.

Morbus autem, phthisis pulmonalis tuberculosa acuta, inexorabiliter progrediebatur, et Balmes id intellexit. Die 27 Maii cum fratribus suis in patriam Ausam rediit, ubi mortuus est hora tertia et quarta post meridiem die 9 Iulii 1848.

Ex die 4 Iulii 1865, eius reliquiae in sepulcro in medio claustri cathedralis Ausensis posito quiescunt.

 De Philosophia Balmesii 
Philosophia Balmesii vulgo ut "philosophia sensus communis" intellegitur, cum re vera sit doctrina multo profundior atque subtilior. Tam in Philosophia Fundamentali quam in Philosophia Elementali (hoc opus alterum magis divulgativum habetur), quaestio certitudinis tractatur.

Balmes veritatem in tres species irreductibiles dividit, quamvis de una veritate loquamur quasi unica esset. Hae species sunt: veritas subiectiva, veritas rationalis, et veritas objectiva. Prima, veritas subiectiva, intellegitur ut res praesentis momenti pro subiecto, quae quidem vera est, sed a perceptione loquentis pendet. Exempli gratia: dicere se frigere aut sitire sunt veritates subiectivae. Secunda, veritas rationalis, est veritas logica vel mathematica; exempli gratia, quilibet calculus eius generis. Tertia demum, veritas objectiva, est quae, quamvis ab omnibus percipiatur, tamen non est rationalis proprie dicta: dicere caelum esse caeruleum aut in silva arbores esse.

Hae tres veritatis species sunt inter se irreductibiles, et methodi earum comprehensionis inter se differunt. Quare, necessarium est ut philosophia primum quaerat qualem veritatem perquirat.

Apud Balmes, impossibile est de omnibus dubitare: nam qui dubitationem universalem affirmat, obliviscitur se regulas cogitandi supponere quas tanquam veras admittit, ut dubitare possit. Similiter ac apud Augustinum vel Descartes, affirmare nos dubitare, implicat certe nos dubitare. Sic etiam dubitatio est quaedam certitudo. Verus scepticus radicalis exsistere non potest; dubitatio universalis est impossibilis.

Certitudo est naturalis et intuitiva, sicut et dubitatio, ac philosophiae praevenit. Quam ob rem, certitudo communis ac naturalis complectitur etiam cartesianam certitudinem philosophicam. Ad hanc certitudinem assequendam, adhibenda sunt criteria, id est media quibus veritatem attingere possimus. Cum plures sint veritatis species, plura etiam sunt criteria; tamen Balmes ea tribus generibus distribuit: criterium conscientiae, criterium evidentiae, et criterium sensus communis. Haec sunt media quibus singulae veritatis species cognoscuntur. Itaque, definire doctrinam Balmesii ut solam "philosophiam sensus communis" non ad conceptionem eius de sensu communi ut innata facultate philosophica refertur, sed potius ad eius definitionem huius sensus ut criterii ad certitudinem assequendam.

Sic, veritates subiectivae criterio conscientiae, veritates rationales criterio evidentiae, veritates autem objectivae criterio sensus communis percipiuntur.

Quapropter Balmes defendit metaphysicam tribus inniti columnis oportere, quae tres veritatis species repraesentent: sic, principium cartesianum conscientiae —cogito, ergo sum— veritas subiectiva est; principium Aristotelicum non contradictionis, veritas rationalis est; sensus communis, sive instinctus intellectualis (forsitan hoc verbum sit praestantius quam "sensus communis"), veritatem objectivam nobis manifestat. Unica veritas quae his tribus principiis communis sit, inveniri nequit.

Ex his, Balmes exclusivitatem uniuscuiusque philosophi doctrinae negat: philosophia est plenitudo scientiae naturalis et in humana natura radicata. Affirmare, exempli gratia, cogitationem esse fundamentum veritatis et philosophiae, non est per se falsa affirmatio, cum ipsa vera sit; at falsa est ex eo quod negat alias fundamentationis vias. Non solum ad philosophiam hanc doctrinam Balmes extendit, sed etiam ad universum cogitationis humanum.

Ex his, thesis fundamentalis Balmesii est: nulla est formula ex qua universum enasci possit. Nulla est veritas ex qua omnes aliae oriantur. Hic locus iam nos ducit ad accuratiorem trium criteriorum expositionem.

 De Conscientia 
197px|thumb|right|Monumentum Iacobo Balmes dicatum in claustro cathedralis Ausensis, ab Iosepho Bover anno 1865 confectum.
Conscientia est id quod in interiore animadvertitur, quod cogitatur et experitur. Sensationes nihil valent nisi per conscientiam percipiantur. Criterium hoc varias proprietates habet: prima est natura subiectiva conscientiae, id est, perceptio nostra non est ipsius rei, sed phaenomeni; tamen pro Balmes, haec subiectivitas non aufert certitudinem. Conscientia etiam munus habet ostendendi vel praesentandi. Non nos conectit cum rerum exteriorum veritate, nec cum aliis hominibus (non enim aliorum conscientiam percipere possumus, sed tantum supponere), sed facta exhibet ut absolutum extra relationes. Conscientia neque obiectiva est neque lucida, sed mera praesentia.

Cum lingua conscientiam exprimere conetur, eam prodit: non potest res personalis per signum universale exprimi. Lingua conscientiam puram exprimere nequit, id quod ars fortasse efficere valet. Item conscientia ipsa errare non potest, quia experientiam propriam falli non patimur — nisi forte, cum suum ambitum relinquens, foras procedit. Error non est in phaenomeno interno, sed in eius correspondentia cum re externa. Contra machinam animatam Cartesianam, Balmes putat etiam bestias conscientiam habere; at eorum conscientia se ad sensum tantum limitat, non ad intellectum. Hominibus, ob facultatem intellectivam, etiam conscientia reflexa inest: possumus sentire sensus nostros.

Ergo conscientia fundamentum est omnium aliorum criteriorum.

 De Evidentia 
Evidentia, contra conscientiam, non est singularis aut contingens. Universalitatem habet et necessitatem logicam. Duo genera evidentiae discernit Balmes: immediata et mediata. Evidentia immediata demonstratione non indiget, ex. gr. "omne idem est sibi." Evidentia mediata vero probatione eget.

Evidentia non rem captat, sed relationes: per eam cernitur, exempli causa, praedicatum in subiecto esse (sicut apud Kantius in iudiciis analyticis). Tota evidentia in principio non-contradictionis fundatur et ad analyticam cognitionem reducitur. Negligit iudicia synthetica quae sensus implicant. Ideo Balmes existimat analysin conscientiae melius quam analysin evidentiae valere.

 De Instinctu Intellectuali 
Instinctus intellectualis dat concordiam inter ideam et rem: non est instinctus animalis, sed rationalis. Per hunc instinctum scimus quod videmus exsistere — vel saltem repraesentationem eius. Hae veritates sunt latiores quam veritates logicae. Possumus eandem veritatem per rationem vel per instinctum cognoscere. Exempli gratia, intellegere negotium bene procedere potest aut per analysim oeconomicam aut per intuitionem communem. In sensu communi inest etiam "inevidens" — sicut veritates morales aut sensus — atque etiam evidentia instinctiva: ex. gr. veritates scientificae. Hoc instinctu etiam cognoscimus veritates demonstrabiles sine demonstratione aut probabilitates — conscientiam contingentiae, ex. gr. probabilitas vincendae sortis aut scribendi aliquid sensati casu movendo calamum.

Haec tria sunt, secundum Balmes, columnae metaphysicae. Balmes cogito ergo sum Cartesianum primum pro veritate conscientiae habet, deinde in veritatem intellectualem convertitur, quod est periculum. Conscientia est fundamentum, quia in ea experientia vivitur et sensus nascitur.

 De Moralitate 
Secundum Balmes: "Natura humana, in genere, est ens abstractum, in quo tam gravis et immutabilis res qualis est moralitas, fundari non potest. Individuum humanum est ens contingens; ordo moralis est necessarius; antequam existeremus, ordo moralis iam exstitit; et permaneret, etiam si nos deletī essemus. Moralia ideae non tantum ab hoc aut illo homine, sed ab ipsa humanitate independenter concipiuntur. Etiam si nullus homo exsisteret, ordo moralis maneret, dummodo rationales creaturae essent. Homo est una creaturarum rationalium quae moralem ordinem recipere possunt, sed non origo illius ordinis est."

Balmes moralitatem humanam fundari putat in moralitate perfecta Dei, quae est fundamentum legis naturalis: "Deus, ex aeternitate spectans mundum actualem cum omnibus possibilibus, videbat quo ordine creaturae illi subici deberent. Impressio huius legis in animo nostro [...] est quod lex naturalis appellatur. In hac lege amor Dei praecipuum locum tenet; ordo moralis in creatura alio modo fundari non poterat: amor Dei ad se ipsum est ipsa moralitas per essentiam, et participatio huius amoris est etiam participatio huius moralitatis."

Categoria:Ausa
Categoria:Diurnarii Hispaniae
Categoria:Philosophi Hispaniae
Categoria:Sodales Regiae Academiae Hispanicae