Tonarium

Albert Blaise, Lexicon latinitatis medii aevi (Turnhout: 1975). seu ,. seu , in Christianitate Occidentali est libellus qui partem librorum cantuum (gradualis atque antiphonarii) constituit, qui varios cantus Gregorianos secundum tonos ecclesiasticos (quorum species octavae sub nomine modi descriptae sunt) intra octoplicem tonorum formulam per incepta textualia disponit. In antiphonariis tonaria antiphonas  saepe comprehendunt, in gradualibus (libris cantuum Missae) omnia genera cantus antiphonalis cum psalmis et sine psalmis tractant. Antiphonae librorum gradualium (introitus et communiones) et antiphonarii psalmum in libro indicatum introducunt et in psalmodia repetuntur.

Usus et forma tonarius

Primum tonarium notum est fragmentum in psalterio monasterii Sancti Richarii saeculi VIII inventum. Hoc tonarium pars psalterii erat et octo divisiones habebat secundum nomina byzantina octo tonorum nominatas: «Autentus protus», «Plai protus», «Deuterus» etc. Sine intonationibus et formulis psalmodiae tonarium nondum psalmodiae psalmorum et canticorum iunctum erat, sed indicem selectorum cantuum Missae habebat, non solum antiphonas ad introitum (AN seu A), sed etiam responsoria gradualia (RG seu R), versus alleluiaticos (AlL), offertoria (OF) et communiones (Adco seu Adc).Fortasse fragmentum in forma completa aliam partem libro antiphonario dedicatam habebat, sed hoc tonarium non videtur tantum ad usum psalterii aptum. Utilitas pristinorum tonariorum erat deductio toni cantus plani generaliter a posteriori.A posteriori sunt verba a Petro Jeffery allata (2001). Deductio tonorum apud tonarium distinctio est ab usu cantorum byzantinorum. Signaturae sonorum () ab scriptoribus  sine notatione musicali conservati a saeculo sexto (fragmenta papyri) usae erant. Signatura alius soni aliam melodiam facit. In breviariis et sacramentariis ut sacramentario graduali Sancti Dionysii sunt solum symbola tonalia apud marginem paginae secundum nomenclaturam byzantinam ut «A Prot», quod abbreviat «autentus protus» (alternatim toni numerati ut .I. per tonum primum secundum systema Hucbaldi ut in antiphonario ecclesiae Sancti Salvatoris usi erant).

Tonarium potest introductionem in antiphonarium ut antiponarium Hartkeris Coenobio Sangallense cum indice antiphonarum completo in ordinem terminationum in psalmodia nominati «differentiae» seu «figurae».Ad initium (pagina 1) doxologium breve est scriptum in letteris maiusculis «GLORIA PATRI ET FILIO / ET SPIRITUI SCO[*] SICUT / ERAT IN PRINCIPIO ET / NUNC ET SEMPER [ET IN] E U A E U O U A E» cum neumis sangallensis supra, deinde «SECULORUM AMEN» cum neumis. Paginae tonarius sunt separatae in duo libros antiphonarii (codices 390 et 391 ad initium) sine ordine, sed in magna perturbatione. Restitutio tonarius est addendum ad cod, sang. 390 ab manu recentiore (pp. V1-V4) atque quae paginae sunt perditae seu laesae. Appendix tonarius libro graduale tractat solum genera cantuum antiphonalium Missae ut introitum et communionem. Exemplum est tonarium libro graduale monasterii Einsiedeln quo solum pars communionum conservatus est. Communius est libellus tonarius tropario-prosario ut tropario-prosarium Ademari ubi libellus tonarius (quaequinque pars libellum appelatur) incipit cum parte supra antiphonarium (antiphonae et responsoria prolixa) (f.251) et deinde cum parte supra librum gradualem (f.255), hinc cuncta genera cantuum Missae indicati sunt. Quoque tonarium sub formam tactatum notatus est, inde potest esse partem collectionis tractatuum de musica ut tonarium Hogeri Werdensis cum diagrammis notationis Dasianae, tonarium Bernonis Prumiensis cum neumis sangallensis manuscripto monasterii Laureshamensis ubi differentiae sub nomina graeca secundum Hucbaldem ordinatae sunt, vel tonarium cum neumis italicis collectione Archicoenobii Montis Casini. Tonarium unicum est librum gradualis tonarius monasterii Sancti Benigni scriptum sub abbatem Willelmum Volpianis ubi cuncta genera cantuum Missae sunt separata in libellos. Quisque libellus est subdivisus octo partibus secundum ordinem octo tonorum. Deinde Willelmus continuavit ut abbatem conditorem in Normannia ubi sua notatio est diffusa.

 Symbola 8 tonorum 

Hucbald descripsit sub nomina graeca phthongorum tetrachordum finalium:

Quatuor a primis tribus, id est, lichanos hypaton [λιχανὸς ὑπάτων D], hypate meson [ὑπάτη μέσων E], parypate meson [παρυπάτῃ μέσων F], lichanos meson [λιχανὸς μέσων G], quatuor modis vel tropis, quos nunc tonos dicunt, hoc est, protus [ὁ πρῶτος], deuterus [ὁ δεύτερος], tritus [ὁ τρίτος], tetrardus [ὁ τέταρτος], perficiendis aptantur: ita ut singulae earum quatuor chordarum geminos sibi tropos regant subiectos, principalem [τὸν κύριον], qui autentus [αὐθέντης], et lateralem, qui plagius [ὁ πλάγιος] appellatur: lichanos hypaton [λιχανὸς ὑπάτων D] scilicet autentum protum et plagium eiusdem, id est, [tonorum] primum et secundum: hypate meson [ὑπάτη μέσων E] autentum deuterum et plagium eius, id est, [tonorum] tertium et quartum: Parypate meson [παρυπάτῃ μέσων F] autentum tritum et plagium eius, id est, [tonorum] quintum et sextum: lichanos meson [λιχανὸς μέσων G] autentum tetrardum et plagium eius, id est, [tonorum] septimum et octavum: ita ut ad aliquam ipsarum quatuor quantavis ultra citraque variabiliter circumacta, necessario omnis, quaecumque fuerit, redigatur cantilena. Unde et eaedem finales appellatae, quod finem in ipsis cuncta, quae canuntur, accipiant. Eas cum notulis paullo praesentibus positis annotamus. In graviorem cmpcf. Item acutiorem fcpm.
 ————Hucbald, De harmonica institutioneEditio Gerbertis (1784, i:119).

+ Phthongi et symbola tonorum tetrachordum  graeco  transliteratum  Hucbald  =  Guido Aretinus  Tonus protus    «lichanos hypaton»  FDigamma sub formam "F".  =  D sol re  I & II deuterus    «hypate meson»  σ  =  E la mi  III & IV tritus    «parypate meson»  ρ  =  F fa ut  V & VI tetrardus    «lichanos meson»  Μ  =  G sol re ut  VII & VIII

Tractatus Hucbaldi per se est tonarium, ut manuscriptum leodinense CZ-Pu Cod. 273, f.27' ostendit. Verbum phthongus locum memoriae notarum significat, et solum quattuor phthongi sufficiunt ad octo modos construendos, qui sunt species octavae cum speciebus pentachordorum et tetrachordorum. Itaque tonus primus (autentus protus) et secundus (plagius protus) finalem «lychanos hypaton» (D sol re) habent cum modis «dorio» et «hypodorio»: D—a—d et A—D—a. Toni autenti octavam super finalem habent, plagii pentachordum in alto et tetrachordum deorsum. Similiter sunt autentus et plagius deuterus (tonus tertius et quartus) cum finali «hypate meson» (E la mi) modisque «phrygio» et «hypophrygio»: E—b mi—e et B mi—E—b mi. Atque autentus et plagius tritus (tonus quintus et sextus) cum finali «parypate meson» (F fa ut) modos «lydium» et «hypolydium» habent: F—c—f et C—F—c. Denique autentus tetrardus eiusque plagius (tonus septimus et octavus) cum finali «lychanos meson» (G sol ut) modos «mixolydium» et «hypermixolydium» habent (nomen apud Boethium notum pro modo octavo, postea in medio aevo etiam «hypomixolydium» dictum): G—d—g et D—G—d (ut modus dorius, sed divisus quarta specie pentachordi super finalem G). Periodus Hucbaldi etiam duo systemata symbolorum tonalium et ordinem tonorum explicat, id est autentum protum, plagium protum, autentum deuterum etc. secundum octoechum graecum vel suam enumerationem tonorum I-VIII, quae primum apud Hucbaldum nuntiata est.

 Variae formae tonariorum 
Tonaria sunt distincta secundum formam et longitudinem:
 Potest essere tractatum cum descriptionibus octo tonorum, eorum troporum et modorum ut tractatum HucbaldisCZ-Pu cod. 273, ff.19-28'. vel compendium alia musica.F-Pn fund. lat. 8663 & 7211.
 Forma brevis deducendum tonos via incipit cantuum vel symbolum tonale apud marginem sacramentari.
 Forma communior cum intonationibus () et psalmodiis notatis.CZ-Pu cod. 273, ff.4-11: «Primus igitur lydius [!], qui grece inscribitur autentus prothus, id est magister vel princeps primus». Hic tractatus est scriptus cum atramento rubro et neumis lotharingiis. Proprietas scriptoris quod verba graeca ut «dyatesseron» et «dyapente» sunt scripta «·iiii[or]·cordarum» vel «·v·cordarum» ut verbum «corda» substituit «phthongus» seu «nota». Incipita cantuum sunt ordinata secundum terminationes psalmodiae quas sunt «differentias» sive «figuras». Hoc tonarium continet cunctas vel selectas antiphonas libris gradualis (antiphonas ad introitum et antiphonas ad communionem) et libris antiphonarii.
 Forma multum rara substituit principium incipitorum ab cantu completo cum neumis et faciat librum completum ut librum gradualem. Apud Willelmum Volpianis liber gradualis est divisus a variabus libellibus ut libellum antiphonarum (introitus et communiones), libellum responsoriarum gradualium, libellum versorum alleluiaticorum, libellum tractuum sive prosarium. Proprietas tonarii est quod cuncta pars sive libellus est divisus ab octo partibus secundum ordinem octo tonorum.Ordo ut erat explicatus ab Hucbaldo. Exemplum est tonarium libris gradualis cum fragmento antiphonarii Willelmi Volpianis per abbatiam Sancti Benigni (F-MOf cod. H159).

 Tonaria et traditio cantuum 

 Echemata et nomina eorum 
Cantor Aurelianus Reomensis rogavit cantorem graecum quid est significationem syllabarum usi apud intonationes (echemata). Dialogus est nuntiatus capitulo nono eius tractatus Musica disciplina quae habet formam tonarii incipiens ut hinc:
Capitulum VIIII QUAE IPSIS INSCRIBANT[UR] TONIS
Ceterum nomina quae ipsis inscribuntur tonis, ut est in primo tono: NONANNOEANE. et in secundo: NOEANE et cetera queque moveri solet animus quia in se contineant significationis.
Etenim quendam interrogavi Grecum: «In Latina quid interpretarentur lingua?» Respondit se nihil interpretari sed esse apud eos letantis adverbia. Quantoque maior est vocis concentus eo plures inscribuntur sillabe, ut in autentu proto, qui principium est, sex inseruntur sillabe, videlicet he: [NONANNOEANE.]
In autentu deutero, in autentu trito, quoniam minoris sunt meriti, quinque tantummodo eis inscribuntur sillabae, ut est: NOIOEANE.
In plagis autem eorum consimilis est litteratura, scilicet NOEANE, sive secundum quosdam NOEAGIS.
Memoratus denique adiuncxit Grecus huiusmodi, inquiens:
«Nostra in lingua videntur habere consimilitudinem qualem arantes sive angarias minantes exprimere solent, excepto quod haec letantis tantummodo sit vox nihilque aliud exprimentis; estque tonorum in se continens modulationem.»
De quorum vigore ob sermonis iterationem arbitror lectitantibus me fastidium intulisse. Unde ad authentum protum stilum vertamus.
———Aurelianus Reomensis, De musica disciplinaFons: F-VAL cod. 148, f.71'. Editio Laurentii Gushee (1975, pp.83-84).

Manuscriptum editionis est diagraphum factum ab cantore abbatiae Sancti Amandi. Sera manus verosimilis alii cantoris addebat neumas palæofranconas super syllabas intonationis tonorum primum et secundum qui permittet reconstructionem duo echematorum secundum usum localem abbatiae:

 Pinacotheca 

Octoechos

 Notae 

 Fontes manusciptorum 

Tonaria et Sacramentaria gradualia (VIII-IX saeculis)
 .
 .
 .
.
.

Cantores Lotharingiae
 .
 .

Cantores Alamanniae
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .

Cantores Aquitaniae
 Tonaria monastica 
 .
 .
 .
 .
 .

 Tonaria ecclesiarum cathedralium 
 .
 .
.
.

Cantores Lutetiae et confoederationis monasticae cluniacensis
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .

Cantores ordinis Cistercensis
 .
 .
 .

Cantores ordinis Dominicanae
.
.

Cantores Italiae
 .
.
.
.
.

Cantores Anglosaxoniae
 .
 .

Cantores normanni
 .
 .
.

 Editiones 
 .
 .

 Bibliographia 
 .
 .

 Nexus externi 



Categoria:Ecclesia Catholica
Categoria:Liturgia
Categoria:Musica
Categoria:Religio Christiana
!