Historia Aragoniae

Musulmanā irruptione saeculo octavo incipit. Quae, ex illo tempore, suos limites ampliabat per saecula in quibus primum Comitatus, deinde Regnum et posterius Consilium et Audientia fuit, donec hodie comunitatem autonomam constituit, quamquam unitate geographica seu naturali, linguistica, et ethnica caret. Humana autem praesentia in terris hodie Communitatem autonomam Aragoniam formantibus plurimis millenniis abhinc initium sumit, sed Aragonia, sicuti multae praesentes regiones historicae, Medii Aevi fructus est. Nomen Aragonia primum anno 828 apparet.

Medio aevo praesens Aragonia cusa fictaque est. Praecipua cuius columina Corona, Curtibus Aragoniae, Deputatio Aragoniae et Ius forale fuerunt. Primus locus e saeculo XII foederationis civitatum diversae entitatis, Corona Aragoniae Corona Aragoniae; proprium cuius pondus paulatim intra se languit usque ad Aevum modernum, cum inserta est in centralizatiorem civitatem, Regnum Hispaniae; notandum est anno 1412 in Compromisso Caspensi dynastiam quae regnare coepit, propter ultimum prioris domūs heredem  mortuum, domum Castellanam Trastamăram esse.

Ex Alterationibus Aragoniae (Hispanice Alteraciones de Aragón, Aragonice Alteracions de 1591, Catalanice Alteracions d'Aragó) anni 1591, cum Philippus I Aragoniae et II Hispaniae IustitiamVide Rerum Aragonensium Commentarii, ubi dicitur "(...) Ioannes Lanuza I. Iustitia Aragonum (...)". Ioannem V Lanuza interfecit, usque ad saeculum XVIII, annum 1707, cum declarata sunt Decreta Novae Plantae (Hispanice Aragoniceque Decretos de Nueva Planta et Catalanice Decrets de Nova Planta), Aragonia paulatim omnia sua iura, fora et alias historicas singularitates amisit quae consecuta erant per annos.

Bellum Independentiae Hispanicae seu Bellum Paeninsulare novae activationis occasionem praebuit, sed saeculo XIX Carlistae, qui asseclas his in terris invenerunt, praeteritas forales libertates reddere obtulerunt.

Sic, saeculo vicensimo republicanā aevitate, regionalisticus sensus maiores gradūs attigit, sed Bellum civile Hispanicum omnia autonomica proposita delevit.

Regimen Franquisticum Aragonensisticas appetitiones hebetavit, quae hodie, firmatae, prodire conantur.

Praehistoria
Periodus Palaeolithica
Antiquissima humanae vitae testimonia in Aragoniā a glaciationum tempore originem trahit, in Pleistocaeno medio, circa 600 000 annos abhinc, per Palaeolithicum inferius. Haec oppida Acheulianae manufacturae testimonia reliquerunt. Inventi sunt bifrontes e silice et dolabrae e quarziti, praesertim in aggestibus fluvialibus Sancti Blasii (Aragonice Sant Blas, Hispanice San Blas et Catalanice Sant Blai) Terulii, in areā Cauvacā (Aragonice, Hispanice et Catalanice Cauvaca) Caspi (Aragonice et Catalanice Casp et Hispanice Caspe), in Eluviē Arbolitis (Aragonice Barranco d'Arbolitas, Hispanice Barranco de Arbolitas et Catalanice Barranc d'Arbolitas) prope BursaonemVide Encyclopaediam Aragoniensem Interretialem, ubi dicitur "Bursao. Nombre romano de Borja, por latinización del indígena Bursau". et etiam in commarcā Bilbilitanā, in areā Miedibus Aragoniae (Aragonice Miedes d'Aragón, Hispanice et Catalanice Miedes de Aragón). Quibus instrumentis tunc Vallis SalonisVide paginam interretialem www.alhamadearagon.es, ubi dicitur "Conocido como Salo, por el poeta bilbilitano Marcial, el río Jalón". (Hispanice et Catalanice Valdejalón, Aragonice Val de Xalón) abundant. 

Per Glaciationem Würmianam, circa 80 000 a.C.n., nova humana species, Homo neanderthalensis, hac in regione apparuit. Multa humana reliqua, sicuti molares, in Specibus Maurorum (Aragonice Esplugas d'os Moros, Hispanice Cuevas de los Moros et Catalanice Coves dels Moros) Gabasae (Aragonice et Hispanice Gabasa et Catalanice Gavasa), prope Oscam, inventa sunt. Per Palaeolithicum medium evoluta est cultura Mousterii, usque ad 40 000 a.C.n., propemodum, durans. Quae silicis confectione cuspidum, radulaeGrand Dictionnaire Latin, ubi dicitur "racloir nom masculin rādŭla [-æ, f.]". dentiumque formā depingitur, sed etiam ponderis est osseum opus. Notissimi sitūs Specus Eudoviges (Aragonice Covacho Eudoviches, Hispanice et Catalanice Covacho de Eudoviges) AlaconeToponimia mayor aragonesa apud "ocharraire.blogspot.com], ubi dicitur "ALACÓN: Alacon, Alaquon [1280]".</ref> in Provinciā Terulensi, Fons Truchoënsis (Aragonice Fuent d'o Trucho, Hispanice Fuente del Trucho et Catalanice Font del Trucho) Colli LongoVicipaedia Aragoniensis, ubi articulo "Colungo" dicitur "Existe a hipotesi que lo fa derivar de lo latín COLLEM LONGUM (cuello luengo)". et Specūs Maurorum (Aragonice Esplugas d'os Moros, Hispanice Cuevas de los Moros et Catalanice Coves dels Moros) Gabasae (Aragonice et Hispanice Gabasa et Catalanice Gavasa) sunt.

In Palaeolithico Superiore, circa 40 000 a.C.n. incipiente, apparuerunt duae novae culturae: Solutrium et Magdalenium. Solutrium  imprimis bene repraesentatum est in Specus Chavesensis (Aragonice  Espluga de Chaves, Hispanice Cueva de Chaves et Catalanice Cova de Chaves) Bastarae,Vicipaedia Aragoniensis, ubi articulo "Bastarás" dicitur "Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1093, recullita en a obra de José María Lacarra Documentos para el estudio de la reconquista y repoblación del valle del Ebro, en Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón, II, III y V, y decumenta as variants Bastaras, Bastares y Bastuas.". ubi cuspides suendi, grosaeDictionnaire Gaffiot latin-français, ubi dicitur "'grosa, ae, f. grattoir, racloir: ARN. 6,14". et scalpri inventi sunt. Cultura Magdalenium nobis ossea, sicuti assagaiasHistoria Americae sive novi orbis, Pars 10-13, Volumen 3, ubi dicitur "(...) verum unus ex iis Assagaiam seu clavam ligneam antrorsum acuminatam, manu volvens, (...)"., aut lapidea instrumenta, sicuti microlĭthos, reliquit. Capra et cuniculus animalia his ab hominibus venatissima esse videntur.

Periodus epipalaeolithica
Epipalaeolithici reliqua, inter septimum et quintum millennium a.C.n., in Aragoniā Inferiori (Hispanice Bajo Aragón, Aragonice Baixo Aragón et Catalanice Baix Aragó) densantur. Microlithicarum rerum numerus crescit, dum ornamenta magis magisque geometrica sunt, triangulorum, trapeziorum et semilunarum formis utendis.

Habitatio saxosos iuxta parietes paulo profundos esse solebat, ad Solem vergens, et flumina Matarranyam (Hispanice Matarraña et Aragonice Catalaniceque Matarranya) et Algares (Hispanice Algás et Aragonice Catalaniceque Algars) dominabatur. Praecipui sitūs sunt suffugia Botiqueria Maurorum (Hispanice Botiquería dels Moros, Aragonice Botiguería d'os Moros et Catalanice Botiqueria dels Moros) et Secansense (Hispanice, Aragonice et Catalanice Els Secans) MaçaleoneRationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra. CSIF 1946, ubi dicitur "Maçaleon". (Hispanice Mazaleón, Aragonice Mazalión et Catalanice Massalió) in Provinciā Terulensi; et sitūs Costalēna (Hispanice et Catalanice La Costalena et Aragonice A Costalena) MeiellaeRationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra. CSIF 1946, ubi dicitur "Meiella". (Hispanice, Aragonice et Catalanice Maella), Situs Serdaënsis (Hispanice, Aragonice et Catalanice El Serdà) et Sol de la Pinyera (Hispanice, Aragonice et Catalanice Sol de la Pinyera) Favarae (Aragonice et Catalanice Favara et Hispanice Fabara) in Provinciā Caesaraugustanā. Horum oppidorum oeconomia essentialiter praedatoria -in venatū, piscatū recollectioneque fundata- adhuc erat.

Periodus Neolithica
Primo quinti millennii a.C.n. dimidio novus modus vivendi in effectorum oeconomiā fundatus apparuit, qui agriculturam ac educationem animalium cognoscunt, quamquam venari sicuti complementaria activitas pergunt.

Molarum versatiliumSmith's English-Latin Dictionary., durā petrā, exsistentia molendi activitatem confirmat; eodem modo aliquae politae secūres in aciē crenas ostendunt quia adhibitae erant sicuti operum rusticorum asciae.Smith's English-Latin Dictionary.

Inveniuntur neolithica reliqua in Montibus exterioribus Pirenaicis (Hispanice Sierras exteriores pirenaicas, Aragonice Sierras exteriors pirenencas et Catalanice Serres exteriors pirinenques) et Aragoniā Inferiore (Hispanice Bajo Aragón, Aragonice Baixo Aragón et Catalanice Baix Aragó).

Protohistoria
Periodus chalcolithica
Periodus chalcolithica duobus phaenomenis distinguitur: megalithicarum aedificationum multiplicatione et expansione culturae campaniformis. Praecipuissimi megalithi in externis montibus et altis Pyrenaicis vallibus observantur.

Aetas aënea
In Specū Mauri OlbēnaeVide "Olvena" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa M-Z. (Hispanice Cueva del Moro de Olvena, Aragonice Espluga d'o Moro d'Olbena et Catalanice Cova del Moro d'Olvena) ossea sagittatum fastigia undecim inventa sunt, quorum origo trahitur a saeculis XVI et XV a.C.n. et quae optima antiquae Aetatis aëneae exempla sunt.

Media aënea praecipuos sitūs archaeologicos in commarcā Montionensis suppeditavit, cum magis quam 200 politis securibus prope collem Marculloënsem (Hispanice, Aragonice et Catalanice Marcullo), Pialfor, CongielVide "Conchel" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. (Hispanice, Aragonice et Catalanice Conchel), MuriellamVide "Morilla" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa M-Z. (Hispanice, Aragonice et Catalanice Morilla) et collem Francheënsem (Hispanice, Aragonice et Catalanice Franché). Figlinae blandae sunt, aliquando parvis globis super ansā ornatae. Metallicae res multiplicantur, triangularibus cum perforaculis pugionibusque et clavis sine foramine. Intensa agriculturalis activitas per magnum silicosarum falcium numerum confirmatur. Etiam loca habitata in inferiori cursū Cingae (Hispanice, Aragonice et Catalanice Cinca) prope flumina Sosam (Hispanice, Aragonice et Catalanice Sosa) et AlcanatreVide "Alcanadre" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. (Hispanice, Aragonice et Catalanice Alcanadre) inventa sunt.

Ultimae Aetatis aëneae exeuntis periodi, circa 1 100 a.C.n., agrorum urnarum culturā depicta sunt. Consistit Indoeuropaeis e gentibus, Mediā e Europā ortis, quae Mediterraneis cum  gentibus se immiscuerunt. Quae suos mortuos incinerabant et eorum cineres cinerarias in urnas iniciebant. Quorum exempla sunt in Specū Mauri Olbēnae (Hispanice Cueva del Moro de Olvena, Aragonice Espluga d'o Moro d'Olbena et Catalanice Cova del Moro d'Olvena), Masadā Muris (Hispanice, Catalanice et Aragonice Masada del Ratón) Fragae (Hispanice, Catalanice et Aragonice Fraga) et Capitio de Monteleone (Hispanice, Catalanice et Aragonice Cabezo de Monleón) CaspiVide "Caspe" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. (Hispanice Caspe et Aragonice Catalaniceque Casp). Metallurgiae auctus incremento formarum fussurae habitatis in locis inventarum depingitur.

Aetas ferrea
Aetas ferrea documentis melius probatur. Priora loca continenter habitari pergunt. Etiam necropolibus usi sunt novae periodi pecuarii, agricolae, et opifices.
Commercialis activitas, praesertim cum Phoenicibus, Etruscis et Graecis, evoluta est et ferream metallurgiam servavit. Ferramenta et arma ad illud tempus accommodata et meliorata sunt, ut probari potest in sitibus Piuró del Barranc Fondo et Sancti Christophori (Hispanice San Cristóbal) Maçaleone (Hispanice Mazaleón, Aragonice Mazalión et Catalanice Massalió), ubi servantur vasa Punici generis; et ZayllaeVide "Azaila" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. (Hispanice Catalaniceque Azaila et Aragonice Zaila) et CalaceitiVide "Calaceit" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. (Hispanice Calaceite, Catalanice Calaceit et Aragonice Calazeit), ubi inventae sunt res e Cretā importatae.

Saeculo sexto a.C.n. coexsistebant in Aragoniā dissimiles gentes sex, quae pertinent ad greges Hiberum, Celticum et Aquitanum: Vascones, Suessetani, Sedetani, Iacetani, Ilergetes et Celtiberi citeriores.Christianus (Christian) Rico, Pyrénées romaines. Essai sur un pays de frontière (IIIe siècle av. J.-C.-IVe siècle ap. J.-C.) (Francice), Bibliotheca Domi Velázquez, nº 14, Matriti, 1997 (ISBN 9788486839741). Qui omnes hiberizati, sedentarii  greges cum suis sedibus in constante loco collocatis erant. Praecipua quorum exempla inveniuntur in Capitio de Monteleone (Hispanice, Catalanice et Aragonice Cabezo de Monleón) et Altario de Brunos (Hispanice, Catalanice et Aragonice Loma de Brunos) Caspi (Hispanice Caspe et Aragonice Catalaniceque Casp), Puntali (Hispanice Caspe et Aragonice Catalaniceque Puntal) Fragae (Hispanice, Catalanice et Aragonice Fraga) et Roquizali del Rullo (Hispanice, Catalanice et Aragonice Roquizal del Rullo) FavaraeVide "Favara" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. (Hispanice Fabara. Aragonice Favara Catalanice Favara de Matarranya).

Sociale systema familiari in grege, circa a coaevitatibus quattuor constituto, fundabatur. Oeconomicae activitates praesertim agricultura et educatio animalium erant. Potestate fungebatur rex, ab viris in conventū coniunctis circumdatus.

Antiquitas
Occupatio Punica
Ex anno 237 a.C.n., duce Hannibali Barcā et postea eius genero Hasdrubali, Karthaginenses cito per Hiberiam expansi sunt. Ilercavones, Ilergetes et Iacetani partim penes Hannibalis Barcae auctoriatem transiverunt. Haec regio tritici, metallorum pretiosorum et aestimatorum militum subsidia facta est.

Ex anno 219 a.C.n., Hispania campus proelii inter Romanos ac Karthaginenses facta est per Secundum bellum  Punicum. Anno 217 a.C.n., Publius Cornelius Scipio aggressus est contra caput Ilergetum, Hasdrubalis sociorum; postea contra Lacetanos, quos vicit. Sed, exeunte anno, Romanis iam discessis, Mandonius, Ilergetum rex, suum populum contra Romam concitavit et eorum sociorum territoria everterunt. Publius Cornelius hos globos solvit, sed hic tumultus Hasdrubalem in Hiberi Septentrionem denuo duxit.

Celtiberi, ceterum, legatos ad Publium Cornelium miserunt et foedus fecerunt. Quos Roma Karthaginense territorium aggredi exhortata est; ei uno impetū duas urbes ceperunt et Hasdrubalem bis vicerunt, cui propemoodum 15 000 mortuorum et 4 000 captivorum causavit.

Difficilis Romana occupatio
Anno 204 a.C.n., Karthago bellum perditum esse sensit et cum Scipione Africano tractavit. Quae condiciones ab eo impositas accepit, apud quas a Karthaginensibus Hispaniam relinqui est. Anno 197 a.C.n., Romana territoria ordinata sunt in provincias duas: Hispaniam ulteriorem et Hispaniam citeriorem, capite Tarracone. Cuius administratio bis per annum duobus praetoribus concessa est, quamquam hoc semper non efficax erat.

Sed, eodem anno, Sempronius Tuditanus, Hispaniae citerioris praetor, generali tumultui obversatus est qui Romani exercitūs cladem et mortem praetoris causavit. Senatus consulem Catonem Maiorem et exercitum 60 000 hominum misit. Nihilominus, huius regionis gentes, praeter Ilergetes, qui suā de deditione cum Catone egerunt, pugnare perrexerunt. Cato rebelles vicit et denuo hanc in provinciam dominium illius anni aestate sumpsit, sed sibi incolarum et Celtiberorum favorem attrahere non consecutus est. Post vis demonstrationem, eis se recipere convicit. Sed horum Indigenarum deditio solum ficta erat; sparso rumore ut Cato Romam redivisset, rebellio denuo exarsit. Cato firmiter respondit; tumultum composuit et captivos servos vendidit, denuo ineuns Romam triumphans.

Rebellio totam per Iberiam divulgata est, quod magnum cladium numerum exercitui Romano causavit, e quo dimidia militum pars interfecta est anno 188 a.C.n.. Manlius Acidinus, Citerioris praetor, Celtiberos Calagurri anno 184 a.C.n. aggressus est, dum Terentius Varro Suessetanos vincebat et eorum capite, Corbione, potiebatur.

Mediae regionis occupatio, quam Celtiberi incolebant, anno 181 a.C.n. a Quinto Fabio Flacco inchoata est. Aliquot victorias contra Celtiberos assecutus est. Nihilominus, occupatio praesertim a Tiberio Sempronio Graccho inter 179 et 178 a.C.n. effecta est, qui urbes oppidulaque triginta occupavit interdum per foeda aut capiendā utilitati ex aemulatione inter Celtiberos et Vascones.

Proconsules (aut propraetores secundum annum) qui provincias regebant cum incolarum detrimento pecuniam facere assueverunt: coacta munera et abusus communes res sunt. Cum praetor aut proconsul iter faciebant, gratis hospitio excipiebant et ut grana vili pretio sibi, suae familiae, suis magistratibus aut suis militibus traderentur imposuerunt. Senatus, cum legatos Hispanicis e provinciis recepisset, anno 171 a.C.n. legem pertulit ut inspicerentur hi praetores aut proconsules.

Tumultūs usque ad 133 a.C.n. perrexerunt, ubi deleta est Celtiberica urbs Numantia, ultimum eorum propugnaculum.

Anno 82 a.C.n. Aragonia locus belli civilis Romani fuit, cum gubernator Quintus Sertorius, factionis marianae, Oscam confugisset. Procursationes usque ad annum 72 a.C.n. perrexerunt, ubi Quintus Sertorius se victus fassus est.

Romana administratio
Primā in territoriali Hispaniae Romanae divisione, anno 196 a.C.n., praesens Aragonia intra Hispaniam Citeriorem includebatur. Bellis Lusitano-Hibericis, territoria Romā temperata valde amplificata sunt, quoad tota Paeninsula Hiberica capta est. Agrippa provinciales divisiones anno 27 a.C.n. reformavit et provincias tres in Hispaniā creare decrevit: Baeticam, Lusitaniam et Hispaniam Tarraconensem. Ad hanc ultimam provinciam pertinebant praesentia Aragoniensia territoria.

Claudio imperatore, Hispanicae provinciae in conventūs iuridicos subdivisae sunt. Pleraque Aragonia ad Conventum Caesaraugustanum tunc pertinebat, qui e Caesaraugustā pendebat. Hic conventus colonias duas -Celsam (Hispanice et Catalanice Velilla de Ebro; Aragonice Viliella d'Ebro) et Caesaraugustam- comprehendebat; praeter urbes septendecim vallium Hiberi, Salonis (Hispanice et Catalanice Jalón; Aragonice Xalón seu Exalón), Sicoris (Hispanice, Aragonice et Catalanice Segre), Cingae (Hispanice, Aragonice et Catalanice Cinca) et Faenarii (Hispanice Henares), apud quas praecipuae Bilbilis (Hispanice Calatayud; Catalanice Calataiud; Aragonice Calatayú), Ilerda, Calagurris, Osca, Turiasso, Ercavica (Hispanice Cañaveruelas) et Complutum erant.

Caesaraugusta administrativa ponderis medulla fuit. Gravissimi momenti res toto in hoc conventū secundo gradū ibi iudicari poterant. Praeterea, religioso primi gradūs munere fruebatur, enim proprium Genii Conventūs Caesaraugustani cultum habebat. Hic romanus genius cultum, venerationem, sacra, dona omnibus ex urbibus administrativā in hac regione accipiebat. Concilium conventi etiam Caesaraugustae congregabatur: hoc consultivum concilium praecipuas urbis familias congregabat ut dicerent suam sententiam de rebus hunc conventum iuridicum afficientus.

Exeunte saeculo III, administrativae reformationis a Diocletiano factae causā, divisa est Hispania Tarraconensis in provincias novas tres: Tarraconensem, Carthaginensem et Gallaeciam; constituentes omnes dioecesem Hispaniam. Conventūs igitur iuridici tunc dissolvi videbantur, quod ponderis amissionem Caesaraugustae causavit, quia nonnulla administrativa munera rbe Tarracone sumpta sunt.

Denique, exeunte saeculo quarto, ultima administrativa reformatio facta est: limes inter Tarraconensem et Carthaginensem impositus est in flumine Hibero, quod praesens Aragoniense territorium exteriores penes urbes: Tarraconem et Carthaginem Novam.

Romanizatio
Nonnulis saeculis, Romana cultura in Hispaniā, praesertim in Tarraconensi, instituta est. Romani mores, religio, leges et modus vivendi Indigenis impositi sunt, quod tunc Hispanoromanam culturam conformavit. Media ut Romana cultura diffusa esset et praevaleret plurima sunt.

Prima apud Romanorum occupantium munera vias renovare et, si opus erat, creare fuit ut et commeatūs et facultas absorbendorum novorum incolarum has in regiones melorarentur. Hoc modo, Caesaraugusta summus viarum nodus in suo conventū facta est.

Attamen, Romanizatio proprie urbanum factum fuit. Romanam per periodon, priores Hibericae urbes denuo institutae sunt et consequentes monumentales infrastructuras acceperunt. Quarum reliquiae Caesaraugustae, Oscae et Bilbili adhuc patent. Fuit, igitur, urbanizationis et constructarum infrastruturarum profectus. Caesaraugusta bonum harum urbium saeculo I ortarum exemplum praebet, cum foro, thermis, cloacis, theatro, fluviali portū, ponte super flumine Hibero et moenibus.

Coloniarum creatio etiam romanizationis elementum fuit. Quae statutae sunt ut Romanorum militum copiae, qui ab eorum muneribus liberati essent, remuneratae essent, sed etiam ut temperarentur finitima territoria. Cognoscuntur coloniae Victrix Iulia Celsa et Caesaraugusta in Aragoniā fuisse, haec ultima statuta anno 14 a.C.n., verosimiliter die 23 Decembris, super Hibericae prioris urbis, Salduviae nuncupatae, sitū. Haec statuta est intra contextum Hispanicarum provinciarum denuo ab Augusto ordinatarum, post victoriam in Bellis Cantabricis et pro legionum IIII Macedonicae, VI Victricis e X Geminae militibus.
upright=0.8|thumb|Veneris et Erotis opus tessellatum, in Villā Fortunato Fragae, saeculo IV aedificatā.
Romanizatio quoque fundatur in creandis amplis latifundiis, villis ad productionem agrariam extensivam collineatis. Haec dominia aliquando locupletes ad familias a Romā aut Italiā oriundas pertinenbant, sed pleraque indigenis familiis erant quae romanos mores adoptaverant. Villa Fortunatus, prope Fragam, bonum harum divetum commodarumque possessionum exemplum est in quibuss habitabat localis aristocratia Romanum gustum secuta.

Romae occasus
Vandali, Suebi et Alani
Saeculo II mediante, Imperii Romani occasus coepit, eventis primis difficultatibus post duo Pacis Romanae saecula. Inter annos 264 et 266, coeperunt primae Barbarorum incursiones: Franci et Alamanni, qui in Galliam anno 260 intraverant, Pyrenaeos montes transiverunt et Turiassonem (Hispanice Aragoniceque Tarazona et Catalanice Tarassona) venerunt, quae praedata est. Eorum aliqui in Mauritaniam transiverunt, dum alii greges se sparserunt. Hoc tempus valde turbatum fuit, quia praedonum globi, qui Bacaudae nuncupati sunt, se contulerunt ad direptionem et ad devastandam Vallem Hiberi saeculo V.

Pridie Kalendas Ianuarias anni 406, Vandalorum, Sueborum et Alanorum incursio, qui Rhenum transiverant, Imperium Romanum Occidentale perturbavit. Flavius Claudius Constantinus hac politicā instabilitate fruitus est ut se imperatorem anno 407 nomine Constantini III designaret contra Flavium Honorium. Constans II, Constantini III filius, hostes anno 408 vicit et Hispaniae septemtrionem cepit, dum suus generalis Gerontius hanc provinciam e Caesaraugustā retinuit. Constantini III et sui filii sollicitatio Honorium Constantinum III coimperatorem anno 409 suscipere coegit. Constantini III reditus novo cum generali Gerontium offendit, qui contra Constantinum III rebellare decrevit et foedus fecit cum Vandalis, Suebis et Alanis, qui tunc Aquitaniam ceperunt, cum ei Pyrenaeos montes transire siti essent et Gerontius imperatorem usurpatorem Maximum declaravisset. Gerontius in Hispaniā usque ad suam mortem, anno 411, pugnavit, cum quoque evanuerunt Constantinus III et suus filius.

Maximus, quem Flavii Honorii generales persequebantur et in Vandalorum asylo excipi coegerunt, foedus cum Germanicis gentibus sedem in Hispaniā collocantibus fecit. Solum Hispania Tarraconensis, ubi hic habitabat, huius foederis libera mansit.

Visigothorum adventus
Anno 414, Ataulfus, Visigothorum rex, suam sedem in Aquitaniā collocavit; sed, a Constantio, Honorii generali coactus, hic in Hispaniam transivit et Barcinonem Decembre eiusdem anni cepit. Postero anno, Valia, ei successor, ab Honorio foederatus Romae in Aquitaniā susceptus est et Germanicas gentes eiicere rogatus est quae in Hispaniā consederant. Sic, anno 416, Valia in Hispaniam intravit et Alanos equites severe vicit et Suebos vel Suevos in Gallaeciam et Vandalos in Baeticam impulit.

Primo saculi V dimidio, Visigothi, iuxta cum Romanis, continenter contra Vandalos Suebosque pugnaverunt. Hispania Tarraconensis penes Romanos mansit, sed Valles Hiberi a Bacaudis seu Bagaudis affecta est, qui illam regionem praedaverunt. Anno 443, magister utriusque militiae Merobaudes multos greges persecutus est et eos Aracellis seu Aracili vicit. Hi Bacaudae ab hominibus dissimilium originum scelestis, quos Vascones et Suevi crebro iuvabant, formabantur: Rechiarius, Sueborum rex, inter annos 449 et 452 Vallem Hiberi praedavit, suam Caesaraugustam fecit et sibi Ilerdam adiunxit. Imperatoris Aviti rogatū, rex Visigothorum Theodoricus II Suebos prope Asturicam Augustam iuxta fluvium UrbicumEdelmiro Bascuas,  Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia (pág. 114) (Hispanice Órbigo, Legionice Órbigu) anno 456 superavit.

Attamen, Ricimer, Romanorum patricius, imperatorem Avitum anno 457 amovit et Maiorianum acclamare coegit. Hic imperator, a suo magistro militum Aegidio adiuvatus, in Galliam contra Germanos pugnatum tetendit: hic Francos apud Rhenum vicit,Lugdunum Burgundionibus et Arelate Visigothis rapuit, qui se foederati iam non putabant, Avito munere privato. Denique, Maiorianus anno 461 a Ricimero interfectus est: Aegidius novum imperatorem accipere recusavit, dum Visigothi, ab Eurico recti, his rebus fruiti sunt ut suum regnum versus Septemtrionem usque ad Ligerem et versus Meridiem per Hispaniam panderent. Hispania Romana, quae in Hispaniā Tarraconensi manserat, tunc definitive evanuit.

 Medium aevum 
Aetas Visigothica
Regnum Visigothorum
Euricus e Tolosā regnavit, ubi Regni Visigothorum caput collocavit. Qui, anno 475, ut imperator Romanus Iulius Nepos ei Aquitaniam Primam, Galliam Narbonensem, Hispaniam concederet fecit. Hoc modo, hic rex suam ditionem in magnam Hiberiae partem extendit, praesertim post annum 476, cum solio depulsus est ultimus Imperator Romanus Occidentalis Flavius Romulus.

Hiberiae occupatio insequentia per decennia saecula perrexit. Regiones praesentem Aragoniam conformantes sunt reapse statio ad terras ab Vasconibus rectas, qui superiorem Vallem Hiberi praedabantur diripiebantque suis e sedibus, utputa e Pompelone. Liberi medio e saeculo V non victi sunt usque ad annum 581, cum rex Liuvigildus eos vicit et hanc victoriam notavit condendā urbe Victoriaco. Praesens Aragonia contra Francorum terras sita erat, quam solum Pyrenaei montes ex eis separabant et, quamquam Francorum incursiones plerumque in Septimaniam fiebant, erant nihilominus Visigothicorum praesidia iuxta hos montes.

Visigothorum deductio et administratio
Quamquam Visigothi suas sedes in Hiberiā exeunte e saeculo V collocare coeperant; propter parcum eorum numerum, Visigothorum deductio relative restricta est, in praesentis Castellae et Legionis septentrione inter Tagum et Hiberum. Hispaniae septentrio regio a populis Germanicis electa numquam fuit et ibi cultura prime Romana mansit.

Reges Visigothorum divisionem administrativam ab Imperio Romano acceptam non mutaverunt. Ad gubernandas has provincias, designati sunt duces et comites. Administrationi religiosae episcopi electi sunt: sic inveniebatur alius episcopus Turiassone, alius Oscae, alius Caesaraugustae. Quā superiore urbe, aliquot synodi facti sunt: anno 592, episcopo Caesaraugustano Maximo, et anno 691, unicus synodus nationalis Toleti non actus, episcopo Caesaraugustano Valdefredo.

Praecipuos apud episcopos huius urbis sunt: Sanctus Braulius, Isidori Hispalensis alumnus amicusque, cuius Etymologiarum libros viginti perfecit et cui Elogium scripsit; et Taius, eius successor continuatorque, Eugenii II Toletani amicus, quem in Regio Monasterio Sanctae EncratisVide lemma "ENGRACIA, SANTA" apud Encyclopaediam Mercaba, ubi dicitur "(...) Encratis es el nombre original latino (...)". (Hispanice Real Monasterio de Santa Engracia, Aragonice Reyal Monesterio de Santa Engracia et Catalanice Monestir de Santa Engràcia) Caesaraugustae cognoverat

Regni Visigothorum exitium
Regnum Wambae rerum difficilium tempus signat, praesertim graves difficultates in huius regni septentrione fuerunt, quia Septimania et Vascones anno 673 rebellaverunt.

Anno 711, Musulmanorum Arabum et Mazacum expeditio Fretum Gaditanum transgressa est et Visigothorum regem Rodericum in Proelio apud Transductos Promontorios Iulio vicit. Etsi Visigothi enisi sunt ut huic invasioni resisterent, tamen anno 714 Caesaraugusta obsessa captaque est. Musulmani, cum ad Pyrenaeos venissent, impetūs fecerunt hos ultra montes; Tolosa anno 718 impugnata et Septimania anno 719 occupata est.

Musulmanorum dicio (saeculum VIII et ineuns saeculum XI)
Omayadarum tempora (saecula VIII et IX)
Tarraconensis, sicut reliqua Hiberia, sub Caliphatūs Damasceni Omayadarum dicione esse coepit, quod rapidam ad Islamicam fidem conversionem causavit. David González Ruiz: Breve Historia de la Corona de Aragón. Ediciones Nowtilus, S.L., Madritum!Matriti, Aprilis anni 2012, p. 52-53, ISBN 978-84-9967-306-6. Caliphatūs Omayadarum exitium propter Abbasidarum rebellionem in Oriente Proximo effecit ut Andalusia a Caliphatū Bagdatensi emanciparet; quoniam Abderrama I, Omayadarum genere, in Andalusiam fugit, Cordubam anno 756 cepit et se emirum declaravit.

Musulmanae potestatis firmatio praesenti in Aragoniā ut localis optimatum pars invasores sequerentur et multi oriundi se ad Islamicem fidem se converterent effecit. Optimum quorum exemplum Comitis Cassii fuit, Visigothi nobilis qui regionem circum Hiberum, inter Turiassonem, Segiam (Hispanice Ejea de los Caballeros, Aragonice Echea d'os Caballers) et Naieram, regebat. Qui se Omayadarum vassallus fecit et suas diciones servavit. Cuius gens nomen Benikazi cepit et per saeculum VIII suam potestatem amplificavit propter adiumentum quod huius gentis socii emiris Cordubensibus dederunt.
Praesertim, regiones praesentem Aragoniam conformantes strategicus locus fuerunt, quia Regno Francorum finitimae erant, ultra Pyrenaeos. Caesaraugusta, Arabice سرقسطة et Hebraice סרקסטא nuncupata, caput ex Andalusiae provinciis quinque et sedes de wālī (Arabice والي) facta est, coniuncte cum Cordubā, Toleto, Augustā Emeritā et Narbone. Anno 777, Suleimanus ibn Yaqzān al-Arābī (Arabice سليمان بن يقظان الكلبي الأعرابي), wālī Barcinonensis, suam independentiam habere cupiens, in auxilium regem Francorum Carolum Magnum vocavit. David González Ruiz: Breve Historia de la Corona de Aragón. Ediciones Nowtilus, S.L., Matriti, Aprili anni 2012, p. 52, ISBN 978-84-9967-306-6. Qui rex Suleimano al-Arābī foedus cum wālī Caesaraugustano Husaino et Oscensi Abutauro (Arabice أبو ثور) pollicitus est. Anno 778, exercitus in Caesaraugustam progredi coepit, sed Saxonum rebellio et Husaini Caesaraugustani repulsa ut in Caroli Magni potestatem redigeretur hunc regem suum exercitum recipere coegerunt. Attamen, Caroli Magni copiae aliquot captivos apprehenderunt, apud quos Suleimanum, sine dubio ab amicis datum; quamquam, postea, Suleimani ibn Yaqzān al-Arābī filii Ayxūn al-Arābī et Matrūh al-Arābī suum patrem liberare consecuti sunt. Cum Caroli Magni exercitus redibat, ab Vasconibus apud Rozaballes oppugnatus est, ubi Rolandus, Britanniae Minoris marchio, perivit. Denique, Suleimanus Caesaraugustam cepit, ubi anno 780 a suo amico socioque Husaino interfectus est, quoniam hic anno 781 redactus est in potestatem generalis Tsalabae ben Obaid, fidi Abderramae.

Regnante emiro Hisam I, Abderramae I successore, Valles Hiberi aliquot seditiones passa est quas emirus Dertosae et Caesaraugustae sedaturus fuit. Hisam I occasionem arripuit ad faciendos impetūs contra Christiana regna emiratūs limites comminantia: anno 791, impetum in Castellam et Regnum Asturorum fecit; anno 793, Francos Gerundā et Narbone expulit; anno 795, Asturicam Augustam occupavit. Anno 791, Hisam I mors violentiae eruptionem causavit. Alphonsus II, rex Asturorum et emiri Alhacenis I avunculus, et wālī Barcinonensis cum Carolo Magno congressi sunt et ultra Pyrenaeos intervenire ei proposuerunt. Sed fuit Caroli Magni filius Ludovicus I Pius qui bellum anno 798 committere decrevit et Barcinonem cepit, dum Alhacen I in Valli Hiberi contra Benikazos sed etiam contra Mazaces praedones montes incolentes et has terras praedantes pugnabat.

Benikazi (inter saecula VIII et IX)
Musa ibn Fortūn (Arabice موسى بن فرتون), Comitis Cassii nepos, superiori ex Vallis Hiberi parte—Segiā (Hispanice Ejea de los Caballeros, Aragonice Echea d'os Caballers), Tutelā, Turiassone, Bursaone (Hispanice Borja et Aragonice Borcha), Areneto (Hispanice Arnedo) alia apud loca—usque ad Caesaraugustae circumiecta rexit. Hic ad iuvandum emirum Hisam I condicionem statuit ut hic emirus se e Saidi ibn al-Husayn regione recessit, cum quo ipse certavit et quem ipse occidit. Postea, Musa Caesaraugustam cepit, antequam vicissim ab Husaini Caesaraugutani proximo interfectus est.

Benikazi sic bonas rationes cum suis Christianis vicinis Navarris servaverunt ut Musa ibn Fortūn uxorem anno 784 duceret Onnecam, Comitis Bigorrae Eneconis Xemenonis viduam et matrem Eneconis Aristae, primi regis Pampilonensium futuri. Familiaris propinquitas inter domum Aristam-Ennecam, reges Pampilonensium, et Benikazos vel magis confirmata est cum coniugio inter Assonam, Eneconis Aristae filiam, et Musam ibn Mūsa. Domus regum Pampilonensium et Benikazi se mutuo multoque adiuvabant et dicionem septentrionali super Hispaniā inter se distribuerunt. Anno 799, Vascones, pro Carolingis, Pompelonis wālī Mutarrifum Ibn Mūsa, Musae ibn Mūsa fratrem, necaverunt.

Haec stirps ad fatigium summum advenit, Musā ibn Mūsa regente. Hi suam autonomiam augere consecuti sunt, corroborato etiam foedere cum stirpe Aristā contra emirum Cordubensem Abderramam II, anno 843. Usque ad medium saeculum nonum, huius emiri exercitūs crebras punitivas expeditiones fecerunt, donec Musa ibn Mūsa et Abderrama II in gratiam reversi sunt. Musa ibn Mūsa Christianos in Proelio Albeldense anno 852 vicit, et tunc se tertium regem Hispaniae nominare fecit, iuxta cum Rege Asturorum et emire Cordubae. Anno 852, Musae dicio e Tutelae, Caesaraugustae, Bilbilis terris usque ad Calamocham patebat. Qui wālī Marchiae Superioris nominatus est contra regna Christiana. Hic regionem Oscensem intervenit, et suum filium Lupum ibn Mūsa wālī Toletanum anno 859 posuit.

Anno 871, Lupus—cum suis fratribus Ismaële ibn Mūsa, Mutarrifo ibn Mūsa, et Fortuno ibn Mūsa—rebellavit: Lupus et Ismaël Caesaraugustam ceperunt, Mustarrifus Oscam intravit, et Fortunus Tutelam occupavit. Emirus Cordubensis Mahometus I, iuvantibus Banū Tujīb, expeditionem contra Musae filios statim fecit.

Clades et mox dissidia Benikazorum fratres quattuor ad perditionem duxerunt: Mustarrifus supplicio affectus est et Lupus Fortuni Ismaëlisque rebellioni adversaturus fuit. Primam per saeculi X quartam partem, Benikazi totas suas terras in Valle Hiberi amiserunt aemulā pro gente, sicuti Banū Tujīb.

Comitatūs Aragoniae surrectio (inter annos 780 et 1035)
Anno 780, Franci, fructum capientes e dissidiis apud Musulmanos, urbem Iacam occupaverunt et denuo meridionales Pyrenaeos (primum post annos sexaginta) calcaverunt. Anno 802, Aureolus primus huius regionis comesA Davide (David) González Ruiz: Breve Historia de la Corona de Aragón. Ediciones Nowtilus, S.L., Martriti, Aprili anni 2012, p. 53, ISBN 978-84-9967-306-6. factus est dignitate "Comitis Iacae". Quo autem mortuo, comitis dignitas ad Aznarium Galindum redivit. Nomen "Aragonia" primum anno 828 apparuit, cum hic parvus comitatus transeunti e flumine Aragonio et eius amni influenti Aragone SubordanoVide Ëtude et édition des "Regum Aragonum res geste", ubi dicitur "(...) Quorum alterum vocant Aragonem Majorem, alterum vero Aragonem Subordanum". (...) Subordanus vero ex rupibus (...) Subordanus vero fluit multo longius (...). nomen cepit. Comitatus Aragoniae, per primum saeculi IX dimidium, in Imperii Carolingorum potestate fuit, ad quod per Vallem Echoënsem (Aragonice Val d'Echo; Hispanice Valle de Hecho) et Summum Portum (Aragonice Hispaniceque Puerto de Somport) conexus erat. Haec subiectio etiam apparet religiosis in rebus: verbi gratiā, Monasterium Sancti Petri de SiresāVide San Pedro de Siresa y Alfonso el Batallador, ubi dicitur "(...) monasterium Sancti Petri de Siresa (...)". (Hispanice Monasterio de San Pedro de Siresa et Aragonice Monesterio de Sant Pero de Ciresa), illo tempore comditum, Ordini Sancti Benedicti oboediens erat, cuius pondus auxit et quod culturale huius comitatūs centrum factum est.

Per saeculum IX, Imperii Carolingorum pondus decrevit Hibericis pro vicinis: rex Pampilonensium Eneco Arista in successoriis huius comitatūs bellis interfuit, dum comes Aznarius II Galindus suam filiam Sanciam uxorem wālī Oscensi Machometo Ataoeli commisit. Nihilominus, Regni Pampilonensium expansio in meridiem huius parvi comitatūs progressum aliquantum interclusit, quia ei occupationis tramites interrupti sunt.

Galindi II Aznarii mors legitimo sine filio eius terrarum distributionem causavit: Sobrarbia (Hispanice et Aragonice Sobrarbe, Catalanice Sobrarb) filiae TotaeDe nomine "Tota", vide Códice de Roda, ubi dicitur "Asnari Sanzionis accepit uxor domna Onneca, Furtuni Garseanis filia, et genuit Santio Asnari, et domna Tota regina, et domna Sanzia. Ista Onneca postea accepit urium regi Abdella, et genuit Mahomat Iben Abdella (...)". tradita est, quae comitem Ripacurcensem Bernardum IDe huius comitis nomine, vide Conde Bernardo I (Unifredo) DE RIBAGORZA, ubi dicitur "(...) Bernardus comes (...) Ripacurcensis (...) cum Ato episcopus frater eius (...)". nupsit; filia autem AndregotoDe hoc nomine, vide Códice de Roda, ubi dicitur "(...) Galindo Asnari accepit uxor domna Sanzia, Garsea Scemenonis filia, et genuit domna Belasquita et domna Andregoto (...) genuit Sanzio Garsias, et Arnaldo Garsies, ac Gilelmo Garsies, ac domna Andregoto". Aragoniam ipsam regi Pampilonensium Garciae I Sanctii filius anno 925 dedit. Aragonia, a Regno Navarrae pendens, putata est tunc quiddam dominii directi genus, "dominorum Aragoniensium terra", a comite regi Pampilonensium oboediente recta. Quorum comitum primus illegitimus defuncti comitis filius fuit.

Paulatim, Comitatus Aragoniae culturaliter progressus est. Incolarum redintegrationis artis (Mosarabicae artis perperam nuncupatae) exempla multiplicata sunt. Monasterium Sancti Ioannis de PinnāVide Una contienda medieval sobre la iglesia de Artajona, ubi dicitur "(...) Dedi ego senior Garsia Acenariç, hunc supradictum monasterium ad monasterium Sancti Ioannis de Pinna (...)". (Hispanice Real Monasterio de San Juan de la Peña, Aragonice Monesterio de Sant Chuan d'a Penya et Catalanice Monestir de Sant Joan de la Penya), a religiosis a Caesaraugustā -cum haec urbs a Mauris occupata esset- fugitis conditum, Christianae culturae fons factum est qui mentes in Recuperationis metam et in ritum Visigothicum in liturgiā denuo introducendum intendebat. Anno 922, episcopi Aragonienses -aliquando episcopus Iacensis aut episcopus Oscensis nuncupati- in Valli Borauensi considerunt. Qui suas sedes nonnullis in ponderis monasteriis collocaverunt, sicuti in Monasterio Sancti Ioannis de Pinnā, Monasterio Sancti Petri de Siresā et Monasterio Sancti Hadriani SasabensisDe hoc adiectivo, confer nomen Latinum Dioecesis Sasabensis, secundum Vicipaediae Aragoniensis. (Hispanice Monasterio de San Adrián de Sásave, Aragonice Monesterio de Sant Hadrián de Sasau et Catalanice Monestir de Sant Adrià de Sasau).

Anno 1015, rex Pampilonensium Sanctius III Comitatum Aragoniae suo illegitimo filio Ranimiro tradidit. Haec res gratiam habitura erat viginti annos postea, hoc rege Pampilonensium mortuo anno 1035.

Domus Banū Tuğīb (inter annos 890 et 1018)

Anno 890, ad merita exsolvenda, Mahometus al-Anqar, dynastiā Banū Tuğīb natus, wālī Caesaraugustanus ab amirale Cordubensi Mahometo I designatus est. Dignitas wālī tunc hereditarie cessa est, quod dysnatiam Banū Tuğīb suam dominationem praesente in Aragoniā, e Caesaraugustā in Darocam, suum feudum, firmare sivit. Exeunte saeculo X, familia Banū Tuğīb regiones Oscae et Barbastri suam ad dicionem incorporavit, quae mollitam penes familiam Banū Shabrīṭ, Benikazorum sociam, manserant.

Familia Banū Tuğīb actiones bellicas poenarias contra regna Christiana a Caliphatū Cordubae ductas adiuvavit; praesertim, regente Almansuro, qui denuo gihad anno 980 movit.

Almansuro mortuo anno 1002, Caliphatus Cordubae suam declinationem coepit; exarsit bellum civile anno 1008 apud Mazaces, Arabes, Slavos, Mosarabes. Mundirus, merus miles minore familiae Banū Tuğīb ramo natus, wālī Tutelae anno 1006 et Caesaraugustae anno 1013 factus est. Anno 1018, Mundirus se independens declaravit et se rex Taifae Caesaraugustae nuncupavit, ubi nummum cudit.

Pugna inter Regnum Aragoniae et Taifam Caesaraugustae (saeculo XI et ineunte saeculo XII)
Taifa Caesaraugustae penes Banū Tuğīb (inter annos 1018 et 1038)
Mundirus I primus rex Taifae Caesaraugustae nomine "procuratoris regiae" fuit, quod Almansurus et sua progenies adsciverant. Hic novus rex splendidam regiam evolvit et numerosis procuratoribus se stipavit, inter quos Ibn Darrāğ al-Qasṭalli et Saidus Bagdatensis erant. Etiam suam urbem capitalem ornavit; augendā magnā meschitā Caesaraugustae, aedificandis novis balneariis, novando palatio ZudaeVide Viage literario a las iglesias de España, ubi dicitur "(...) vel habituri sunt infra muros zudae (...)". -quod hodie Propugnaculum Zudae (Hispanice Torreón de la Zuda, Aragonice Torretón d'a Zuda et Catalanice Torrassa de La Zuda) nuncupatur-.

Taifa Caesaraugustae tunc ad occidentem urbes Methymnaceliam, Soriam, Calagurrem, Arenetum, Graccurrem, Tutelam (Hispanice Soria, Calahorra, Arnedo, Alfaro, Tudela, respective); et ad Orientem Barbastrum, Montisonem, Fragam, Ilerdam (Hispanice Barbastro, Monzón, Fraga, Lérida, respective) comprehendebat. Mundirus I contra Sanctium III Navarrae pugnavit. Qui propior praefecto Taifae Ilerdae, Suleimano ibn Hūd al-Mustaʿīn, gentis Banū Hūd, sociatus est, qui aliquando contra Mundirum rebellavit. Ut rex Navarrae novissimo agmine caperetur, hic rex Caesaraugustanus foedus cum rege Castellano adeptus est. Contra Banū Razīn quoque pugnavit, qui Taifa Albaracini regebant, quae praesentem ad Provinciam Terulensem una cum Albaracino, Terulio, Monte Albano correspondebat.

Anno 1022, Mundiri I filius, Yaḥya al-Muẓaffar, patri successit. Qui novus rex contra Sanctium III Navarrae pugnare perrexit. Taifae Toletanae regis Ismaëlis sororem uxorem duxit. Yaḥyae filius, Mundirus II, patri denuo successit anno 1036. Qui rex anno 1038 a suo cosino Abdallā occisus est, qui sibi regiam dignitatem cupiebat, sed solum dies viginti regnum obtinuit; quia urbis Caesaraugustae optimates Suleimanum ibn Hūd, wālī Ilendensem, vocaverunt, qui Caesaraugustam occupavit.

Taifa Caesaraugustae penes Banū Hūd (inter annos 1038 et 1110)
Suleimano ibn Hūd al-Mustaʿīn rege, qui antea merus wālī Ilerdensis et Tutelensis fuerat, dynastia Banū Hūd in Taifā Caesaraugustae anno 1038 consedit, quae regnum obtinuit usque ad annum 1110. Hoc tempus summae gloriae Aragoniae Arabicae putatur. Suleimanus ibn Hūd regi Legionis Ferdinando I sociatus est contra regem Taifae Toleti, socium regis Navarrae Garciae III; et hanc occasionem arripuit ut amplificaret suum regnum versus Meridiem, praesentem in provinciam Guadalaxaram. Haec foedera Christianis regnis a Musulmanis regibus quotannis solvebantur, quod, paulatim taifas debilitavit.

Suleimanus ibn Hūd sibi fidelitatem nonnullorum wālī firmavit designandis wālī suis filiis. Sed, hoc rege mortuo, eius singuli filii suam singulam independentiam assequi conati sunt et suos singulos nummos cuderunt: Iosephus al-Muẓaffar in Ilerdā, Lupus in Oscā, Mahometus in Bilbili, Almuctadir in Caesaraugustā. Duro bello inter fratres finito, Almuctadir sub suo imperio terras suis fratribus datas coniungere consecutus est: fratrum ultimus, Iosephus, Ilerdae usque ad annum 1078 restitit. Quoque suum imperium in Taifam Dertosae anno 1061, postea in eam Dianii anno 1076, in eam Valentiae amplificavit, quae propior vassalla facta est.

Sed Septentrionales limites novo Regno Aragoniae, a Ranimiro I et postea a Sanctio I recto, periclitabantur. Anno 1063, Almuctadir contra Ranimirum I, GradumVide "Graus" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa obsidentem, expeditionem duxit quae Castellanas regis Sanctii II copias et quemdam Rodericum Didaci continebant. Anno 1064, Sanctius I Barbastrum occupavit, iuvantibus copiis a Regno Franciae oriundis, quae Cruciatae a Papā Alexandro II inceptae respondebant: Almuctadir quoque ad Gihad vocavit et Barbastrum anno 1065 recuperavit. AlquēzareVide "Alquézar" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. amisso anno 1065, Almuctadir cum rege Navarrae Sanctio IV foedera fecit annis 1069 et 1073. Sed anno 1076 hic rex Navarrae occisus est et Sanctius I Aragoniae et rex Castellae Alphonsus VI sibi Regnum Navarrae diviserunt.

Praeterea, novissimum foedus cum rege Castellae Alphonso VI elanguit propter regis Valentiae Abubaceri vassallagium. Rex Castellae reverā se Taifam Toleti occupare et compensationis nomine Taifam Valentiae regi Toleti relinquere cogitaverat. Almuctadir plurima celsa tributa Alphonso VI soluturus fuit ut submissio Taifae Valentiae permitteretur.

Anno 1081 mortuo Almuctadiro, hic rex sua territoria in partes duas diviserat: AlmuctamanVide El latín de la Historia Roderici. hereditatis nomine occidentalem taifae partem cum regionibus Caesaraugustae, Tutelae, Oscae, Bilbilis; alterā ex parte cuius frater AlmundirVide Indicem nominum Latinorum Arabum Persarumque Medii Aevi apud Vicipaediam Latinam. litorales regiones cum Ilerdā, Dertosā, Dianio accepit.

Rex Aragoniae Sanctius I magis magisque minax in Septentrione fiebat. Fuit hoc tempore cum Rodericus Didaci, Christianus nobilis e Regno Castellae expulsus, ad militiam regis Caesaraugustani iuxta cum suis mercenariis accessit. Qui nobilis huius regis militiae mansit usque ad annum 1086, ubi Sidi agnominatus est. Nihilominus, hoc ne Aragonienses multas praecipuas fortalitias occuparent non impedivit: Gradum, qui in periculum Barbastrum vocabat; Ayerbe,Vide "Ayerbe" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. Boleam,Vide "Bolea" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. Arascues,Vide "Arascues" in O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa. quae Oscam dominabantur; ArgedasVide OTRA HISTORIA DEL FUERO DE JACA, ubi dicitur "(...) in Sancta Eulalia, Arnal de Lascun in Boleia, Arpa in Luarre, Sancio de Borgia in Agierbe, Corneige in Morello, Loherrenc in Auguero, don Marcho in Biele, Petro Lopez in Luesia, Deus Aiusa in Sos et in Argedas, (...)". (Hispanice Arguedas), prope Tutelam. Immo Caesaraugusta ab Alphonso VI Castellae obsessa est.

Ahmedus al-Mustaʿīn II, Almuctadiri filius, ei successit anno 1085. Tunc Christianae occupationes graves erant: taifae lababant et confractae sunt, captā Taifā Toleti ab Alphonso VI Castellae eodem anno. Reges Taifae Hispalis, Mahometus al-Mu‘tamid, et Taifae Pacis Augustae et Taifae Granatae se coniunxerunt ut interventionem ab Iosepho Abentessefin, Almoravidum amirali, rogarent. Musulmana coniunctio Christianos vicit in proelio in Sacraliis anno 1086, quod Taifam Caesaraugustae paulo liberavit, quia Alphonsum VI Castellae huius urbis obsidione solvere coegit.

Anno 1090, taifarum reges amoti sunt ab almoravidibus, qui suum imperium amplificaverunt, excepto rege Caesaraugustano Ahmedo al-Mustaʿīn II, qui bonam rationem cum eis habuit. Nihilominus, Montiso anno 1089, Ballegarium anno 1091, Osca anno 1096 a rege Aragoniae capta sunt. Ahmedus al-Mustaʿīn II denique mortuus est anno 1110 in proelio Valtierrae, prope Tutelam, contra Alphonsum I Aragoniae, qui denuo SegiamVide [articulum apud Vicipaediam Hispanicam de hoc municipio], ubi dicitur "(...) da a Ejea el primer nombre que es conocido, Segia (...)". et Tauste occupavit.

Eius successor, Mitadolus,Vide articulum de hoc rege apud Vicipaediam Anglicam, ubi dicitur "(...) Latinised as Mitadolus (...)". ut Regis Castellae vassallus fieret coactus est, quod almoravides irritavit. Qui urbem Caesaraugustam anno 1110 occupaverunt, cum Mitadolus se in arce RuedaeVide Acta Sanctorum der Bollandisten, ubi dicitur "(...) vocarique nunc Ruedam (...) Ruedam statuit aliam (...)". (Hispanice Rueda de Jalón et Aragonice Rueda de Xalón) recepisset. Quae res Taifae Caesaraugustae finem signavit.

 Almoravidica tempora (inter annos 1110 et 1118)
Wālī Almoravidis Valentiae Mahometus ibn al-Ḥājj Caesaraugustae et circumiectorum locorum gubernationem adeptus est. Septentrionalem Imperii Almoravidicum limitem firme munivit secundum flumina Hiberum et Tagum. Usque ad annum 1115, rexit ad obstandum Alphonsi I Aragoniae impetibus nitens.

Amiralis Ibn Tīfilwīt ei successit et se stipavit splendido regio comitatū, composito a poëtis philosophisque qui integralistico ab ambitū fugiebant quem Almoravides magis ad meridiem imposuerunt. Qui vezirum AvempacemVide Experience and Experiment: A Comparison of Zabarella's View with Galileo's in De Motu, ubi dicitur "(...) Qua in re Averroes Avempacem reprehendit (...) sequentes opinionem Avempaces ibi (...)"., philosophum, medicum, astronomum, geometram, musicum, poëtam nominavit. Nihilominus, Ibn Tīfilwīt mortuo, wālī Murciae Caesaraugustam regere consecutus est. Martio anni 1118, Alphonsi I Rex Aragoniae -militum Cruce signatorum Francicorum, ordinum militarium militum fratrum, Mitadoli ope- Caesaraugustam obsedit, quam exeunte illo anno cepit. Caesaraugustae excidium statim urbium Bilbilis et Darocae excidia secuta sunt, post proelium apud Cutandam anno 1120, quod ad finem adduxit Musulmanam Aragoniae occupationem.

Regni Aragoniae ortus (inter annos 1035 et 1137)
Sanctius III Navarrae anno 1035 suas Civitates filiis suis divisit: Ranimiro I Aragonia hereditate venitDavide González Ruiz auctore: Breve Historia de la Corona de Aragón. Ediciones Nowtilus, S.L., Matriti, Aprili anni 2012 p. 59, ISBN 978-84-9967-306-6. et hic factus est primus rex. Anno 1043, cuius frater GondesalbusVide [ https://en.wikipedia.org/wiki/Gonzalo_of_Sobrarbe_and_Ribagorza#cite_note-1articulum apud Vicipaediam Anglicam de hoc rege], ubi dicitur "(...) domino Gondesalbo in Suprabi et in Ripacorza (...)"., comes Sobrarbiae et Ripacurtiae,VVide commentationem de Comitatu Ripacurtiae apud Vicipaediam Anglicam, ubi dicitur "The County of Ribagorza or Ribagorça (Aragonese: Condato de Ribagorza, Catalan: Comtat de Ribagorça, Latin: Comitatus Ripacurtiae)". occisus est et hic Comitatus etiam Ranimiro I hereditate venit. Novum Regnum Aragoniae per saeculum X ampliari perrexit. Primum, Quinque Villarum (Hispanice, Aragonice, Catalanice Cinco Villas) regionem incorporavit. Anno 1075, Sanctio IV Navarrae mortuo, Regnum Aragoniae suos limites amplificavit cum orientalia Regni Navarrae territoria caperentur, Regni Navarrae occidentalia occupante Regno Castellae. Fortalitiarum aedificatio iuxta limites celerata est, sicuti aedificatio Castelli LoarrensisGentilicium Latinum "Loarrensis-e" ad oppidulum Loarre refertur. De hoc oppidulo, vide El Castillo Real de Loarre, ubi dicitur "(...) quem occiderunt in Loarre (...)". (Hispanice Castillo de Loarre, Aragomice Castiello de Lobarre, Catalanice Castell de Loarre), quod Oscam in periculum vocabat.

Sed regni Aragoniae expansio praesertim detrimento Musulmanorum Taifae Caesaraugustae facta est et, regibus Sanctio I et mox Petro I, hoc regnum versus meridiem expandi perrexit. Anno 1063, Sanctius I fructum cepit ex auxilio Militum Cruce Signatorum in bello Recuperationis Hispanicae, hac expeditione sacrā a Papā Alexandro II convocatā et adiuvante abbate Hugone. Ingens exercitus congregatus est, compositus praesertim ab Aquitanis, quos Gulielmus VIII Aquitaniae ducebat; a Burgundis, quos Thomas Cabillonensis ducebat; et a Pontificiis copiis, quas Normannus Gulielmus Monasteriolensis. Hic exercitus Barbastrum cepit, quod in illo tempore ad Taifam Ilerdae, ab Iosepho al-Muẓaffar ductam, pertinebat. Barbastrum cito captum est et spolia grandia sunt. Anno 1065, Musulmani rursus oppugnaverunt et hoc oppidum recuperaverunt. Nihilominus, a Cluniacensibus exaggerata, Barbastri occupatio ingentem repercussionem habuit Christiano in orbe.
upright=1.2|thumb|left|Autographa abecedario Arabico Petri I Aragoniae subscriptio in anni 1100 epistulā: «rei Pero ibn Sancho».

Petrus I sui patris rationes perrexit. Qui AlmozabeniumVide Rerum Aragonensium Commentarii, ubi dicitur "(...) ac sub Almozabenio, Caesaraugustanensi Regulo (...)". Hispanicā in huius operis versione, dicitur "mandado por Almozaben (2), régulo de Zaragoza" et invenitur nota quae dicitur "(2) Almostain". (Arabice أبو جعفر أحمد بن يوسف بن هود المستعين بالله), regulum Caesaraugustae, in proelio AlcoracensiDe hoc gentilicio, vide Rerum Aragonensium Commentarii, ubi dicitur "(...) ad Alcoracensem locum (...)". vicit et urbem Oscam anno 1095 cepit, quae novum huius regni caput facta est. Anno 1101, Barbastrum et SariniēnamVide Rerum Aragonensium Commentarii, ubi dicitur "(...) Sarinienam: Almudebarem: Zueram (...)"., mox anno 1104 TamaritumVide commentationem apud tamaritedelitera.dehuesca.es, ubi dicitur "lo hacen denominándolo como “Tamareto”. Su nombre presenta, hasta el siglo XIV, variantes como “Tamaret” (1107), “Tamarit” (1116), “Tamariz” (siglo XII), “Tamarid” (1173-6), “Tamaritum” (1194), “Tamarito” (1265) y “Tamariz” (1356). El origen del topónimo se ha puesto en relación con “tamariz”, del latín “tamarix, tamaricis” (ac. “tamaricem”)". occupavit. Occupata loca consolidare conatus est aedificandis fortalitiis CastellariVide Rerum Aragonensium Commentarii, ubi dicitur "(...) Castellari, ad Iberi ripas (...)". (Hispanice Catalaniceque El Castellar, Aragonice Lo Castellar) et DeusliboliVide Col·lecció diplomàtica de l'Arxiu Capitular de Lleida, ubi dicitur "(...) ideo dono vobis Deuslibol, ut teneatis et possideatis illum castrum et villa (...)". (Hispanice Catalaniceque Juslibol, Aragonice Chuslivol), ad vigilandos Caesaraugustanos Musulmanos.

Alphonsus I, rex ex anno 1104, cognomentum "Bellator" recepit strenuissimas propter suas militares rationes. Anno 1109, UrrācamVide Rerum Aragonensium Commentarii, ubi dicitur "(...) ab Urraca Regina, ipsius Alfonsi uxore (...)"., Alphonsi VI Castellae maiorem filiam et heredem, duxit uxorem. Haec unio anno 1114 soluta est, sed Alphonsus I Regis Castellae et Imperatoris Totius Hispaniae titulis uti perrexit. Qui etiam septentrione bellavit: anno 1131, Pyrenaeos montes transiit ad auxiliandum Gastoni IVVide Euskaltzaindia, ubi dicitur "(...) ante vicecomitem Gastonem [3. oharra: Gaston IV, vicomte de Béarn (1083-1130) (...)". Bearniae et dominis FuxensiVide Regionalism in Medieval Languedoc: The Pays de Sabartès, ubi dicitur "(...) The phrase comitatus Fuxensis appeared for the first time in 1167 when the count of Toulouse, Raymond V, ceded some lands to the count of Foix (...)". ac Convenarum, qui ab eo auxilium contra Gulielmum X Aquitaniae petiverunt. Etiam occupationes versus meridiem perrexit et dominos ultra Pyrenaeos montes oriundos, sicuti Gastonem IV Bearniae, ad suum consilium attrahere conatus est. Inferiores Vallis Hiberi terras etiam occupavit: Segiam, Valtierram, Bilbilem, Tutelam et praesertim Caesaraugustam anno 1118. Anno 1120, in proelio apud CutandamVide O Charraire. Toponimia Mayor Aragonesa A-L., significativam victoriam adeptus est contra Almoravides et plerasque praesentis Aragoniae terras cepit. Verumtamen, victus est die 17 Iulii anni 1131 in proelio Fragae, ubi graviter vulneratus est. Nonnullas hebdomades postea mortuus est et regnum sine herede reliquit. Eius testamento regnum Ordinibus militaribus Templariorum, Hospitalariorum, Sancti Sepulchri legaverat.
Anno 1135, cum Alphonsi I testamentum abnuerent, Navarri nobiles Garciam IV regem elegerunt; interea, Aragonenses Alphonsi fratrem, Ranimirum II, elegerunt. Qui, cum episcopus Rotensis-Barbastrensis esset et a coëtū Iacensi electus esset, "Monachi"Vide Aragonensium rerum commentarii, ab Hieronymo Blanca, Caesaraugustano, ubi dicitur "(...) Ranimirus II. Monachus, Aragonum Rex X (...)". cognomentum adscivit. Statim Aragonensium nobilium agitationem obicere debuit, quos hic rex tam violenter anno 1136 cohibuit ut haec res Campanae Oscensis legendae locum daret. Ad confirmandam suae domūs regiae continuationem, uxorem duxit Agnetem Pictaviensem, ducis Gulielmi IX filiam. Suo e matrimonio, filiam, Petronillam,Vide Aragonensium rerum commentarii, ab Hieronymo Blanca, Caesaraugustano, ubi dicitur "(...) Petronilla, Regina Aragonum XI & Raim. Berengarius, Barcinonensis Comes, eius Vir (...) Raimundus Berengarius (...) Aragonum Princeps designatus (...)". habuit, quem uxorem sibi poposcit primum Rex Castellae Alphonsus VIII. Sed denique Ranimirus II eam comiti Barcinonensi Raimundo Berengario IV in matrimonio dare decrevit: quod matrimonium locum unioni Comitatūs Barcinonensis et Regni Aragoniae in sinū Coronae Aragoniae dedit. Ex anno 1137, Ranimirus II omnes suas potestates suo generi transtulit, quamquam non se abdicavit. Sic, Raimundus Berengarius, Aragonum Princeps, utriusque civitatis ditionem suscepit, quod Ranimirum II suum politicum munus deponere permisit.

Coronae Aragoniae expansio (inter annos 1137 et 1469)
Unio Catalauniae et Aragoniae (1137-1412)
Anno 1137, Ranimiri II "Monachi" filia, Petronilla Aragoniae, Raimundum Berengarium IV, Comitem Barcinonensem, nupsit. Anno 1164, quorum filius Alphonsus II primus Coronae Aragoniae superanus factus est, et Comitis Barcinonensis et Regis Aragoniae dignitatis detentans. Quod reapse dynasticā ex unione ambarum autonomarum civitatum consistit, quae singulas consuetudines, singulos mores, singulas proprias monetas servant; et quae, e saeculo XV imprimis, singula particularia instituta politica evolverunt. Eodem modo, regiones adnexae, postea, propria instituta habere potuerunt, sicuti Valentia et Sicilia. Denominatio "Corona Aragoniae" ad designandam harum vastarum regionum synthesin saeculo XVI imposita est, sicuti ostendit titulus praecipui operis ab Hieronymo de Zurita anno 1580 scripti Annales Coronae Aragoniae (Hispanice Anales de la Corona de Aragón). Vocabuli "Aragoniae" electio ad designandam hanc vastam regionum synthesin ex praestantiā dignitatis "Regis Aragoniae" orta est, quae a Petro IV "Caerimonioso" probata erat: "Reges Aragoniae in urbe Caesaraugustae unctionem accipere debent, quae Regni Aragoniae caput est, quae nostra praecipua dignitas est". Anno 1243, Iacobus I fines inter Catalauniam et Aragoniam accurate definivit: Catalaunia a SalsulisVide articulum de hoc oppido apud Vicipaediam Francicam, ubi dicitur "(...) Une station est déjà signalée par les Romains sur la voie domitienne sous les noms de Salsulae fons (Ier siècle) et Salsulis (IIIe siècle). On trouve aussi le nom de villa Salsinas en 943, puis Salsans en 104756.  (...)". usque ad Cingam" et Aragonia "a Cingā usque ad ArisamVide "Ariza" apud O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa, ubi dicitur "(...) ARIZA: Arisa, Aricha, Fariza, Faricie, Ferizam, Hariza, Fariça, Farizia, Farisie, Feriça (...)". (Hispanice et Catalanice Ariza, Aragonice Fariza)" patebat.

Regiones Coronam Aragoniae anno 1164 componentes haec sunt:
 Regnum Aragoniae (Iaca, Rota,Vide "Roda de Isábena" apud O Charraire: Toponimia Mayor Aragonesa M-Z, ubi dicitur "(...) RODA DE ISÁBENA: Roda, Rota, Rotensis ecclesie, Rotensi episcopo, obsessionem Rode (...)". Osca, Barbastrum, Turiasso, Caesaraugusta, Bilbilis);
 Comitatūs Catalaunici, scilicet Comitatus BarcinonensisVide Rerum Aragonensium Commentarii, ubi dicitur "Comitatus Barcinonensis Aragonum Regno subiunctus." una cum comitatibus qui ei adnexi sunt (Comitatus Berginiensis, Comitatus Bisuldunensis,Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Hispanicam, ubi dicitur "El nombre original era Bisuldunum." Comitatus Gerundae, Comitatus Minorisae,fons Comitatus Ausonae<ref name="Comitatus Ausonae">Vide [https://la.wikisource.org/wiki/Epistolae_et_privilegia_(Agapetus_II)/XIII Epistolae et privilegia (Agapetus II) XIII, ubi dicitur "quod est situm in comitatu Ausona.");
 Vassalli feudatariique Coronae comitatūs (Comitatus Pallariensis Superior,Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Anglicam, ubi dicitur "(...)  Latin: Comitatus Pallariensis (...)". Comitatus Pallariensis Inferior,, Comitatus Urgellensis,Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Anglicam, ubi dicitur "Latin: Comitatus Urgellensis." Comitatus Emporiarum,Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Catalanicam, ubi dicitur "Comitatus Emporiarum." Comitatus Ruscinonensis,Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Anglicam, ubi dicitur "Latin: Comitatus Ruscinonensis." Bigerrensis Comitatus, Comitatus Convenensis Vicomitatus Benearniens,Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Anglicam, ubi dicitur "Vicomitatus Benearniens (Latin)." Vicecomitatus Carcasonensis, Vicecomitatus RhedarumVide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Anglicam, ubi dicitur "(...) The county had its seat in Rhedae, a Roman and later Visigoth town conquered (...)".);
 Marchionatus Provinciae,Vide https://epistolae.ctl.columbia.edu/letter/487.html, ubi dicitur "atque Marchionatus Provinciae, acceptamus." Raimundi Berengarii IV matris, DulciaeVide Las dinastías reales de España en la Edad Media, ubi dicitur "Anno 1112, die Februarii 5, Dulciam uxorem duxit Raimundus-Berengarii." Provinciae, hereditas, et directe ab Alphonso II inter annos 1166 et 1196 rectus (Arulas, Nicaea, Aquae Sextiae, Massilia), sed etiam Comitatus Cartilatensis,Vide Annales Bertiniani /Pars Secunda Auctore Prudentio, Trecensi Episcopo, ubi dicitur "Carlat in Arverniā superiore, a quo pagus Cartilatensis nomen accepit, le Carladez." Comitatus Gabalitanus,Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Francicam, ubi dicitur "Le Gévaudan (en occitan: Gavaudan ou Gevaudan; en latin: Gabalitanus pagus)." Comitatus Millavensis;Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Francicam, ubi dicitur "Pour Millau, les formes anciennes sont : sous sa forme gauloise Condatomagus ; ensuite Millavensis en 874, Amiliavense en 912, Amilianensi et les formes occitanes Amilhau, Amiliau en 1061, Ameliano en 1079, in Amiliavo en 1079 puis en 1258 (traité de Corbeil), Amiliano en 1204, Amiliani en 1249, Amilliani en 1485."
 Acquisitiones a Raimundo Berengario IV factae (Daroca, Mons Regalis,Vide articulum de hoc loco apud Vicipaediam Aragonensem, ubi dicitur "En textos medievals, latinos u romances, figura como: Montreial, Montreal, Mons Regalis, Mont Regal, Monte Regali, Monte Reiale, Monte Rial y Monreal." Mons Albanus,Vide commentationem de Monte Albano apud Vicipaediam Aragoniensem, ubi dicitur "O toponimo Mont Albán s'explica a partir d'o latín MONTE ("mont") y ALBANU ("blanco")". Caspe, Fraga, Ilerda, Dertosa).

Paulatim, reges Aragoniae eorum dicionum libertatem cohaesionemque confirmare conabantur. Die 23 Martii anni 1154, petente Raimundo Berengario IV, Papa Anastasius IV Episcopatum Tarraconensem a Dioecesi Narbonensi separavit ad creandam novam Dioecesin Tarraconensem. Apud Coronae Aragoniae episcopatūs suffraganeos Episcopatus Gerundensis, Episcopatus Barcinonensis, Episcopatus Urgellensis, Episcopatus Vicensis, Episcopatus Ilerdensis, Episcopatus Dertosensis, Episcopatus Caesaraugustanus, Episcopatus Oscensis, Episcopatus Pampilonensis, Episcopatus Turiasonensis, Episcopatus Calagurritanus erant. Plerique independentes Comitatūs Catalaunici -Comitatus Urgellensis, Comitatus Pallariensis Superior, Comitatus Pallariensis Inferior,, Comitatus Emporiarum, Comitatus Ruscinonensis,- in Coronam Aragoniae inter saecula XII et XIV inserti sunt: Comitatus Urgellensis particularem domum usque ad annum 1314 servavit, quamquam Regis Aragoniae vassallus erat. Anno 1205, Petrus II Aragoniae cum Innocentio Papa III convenit ad faciendas coronae civitates directos Papatūs vassallos.

Simul, Reges Aragoniae postulationes ultra Pyrenaeos renuntiaverunt. Anno 1213, Petrus II Aragoniae suo vassallo, comiti Fuxiensi Raimundo Rogerio et comiti Tolosae, Raimundo VI, succurrere voluit, quos Albigensium cruciata, a Simone V de Monteforti ducta, comminabatur. Sed Petrus II in Pugnā Muretanā omnino victus interfectusque est, dum filius Iacobus capiebatur, quod Aragonienses interventiones his in regionibus ad finem adduxit. Quamobrem, Reges Aragoniae suam expansionem versus orientem et Mare Mediterraneum perrexerunt.
Huius regni expansio praecipue versus Hiberiae meridiem perrexit. Alphonsus II Aragoniae suum regnum versus praesentis Aragoniae meridiem amplificavit, cum Terulium et Alcanitium. (Hispanice Alcañiz, Aragonice Alcanyiz, Catalanice Alcanyís)  occupavisset. Quamquam cum Coronae Castellae civitatibus aemulabantur, Reges Aragonienses securitatem habuerunt amplificandae suae dicionis super regna Valentiae et Dianii (Valentiane Dénia, Hispanice Denia) per foedera apud TudilenVide [file:///C:/Users/34622/Downloads/Dialnet-ElImperioHispanicoYLosCincoReinos-2127757.pdf EL IMPERIO HISPÁNICO Y LOS CINCO REINOS], ubi dicitur "(...) «Tudilen juxla Aqnas Calidas» es hoy el despoblado de Tudellén o-Tudullén (a lo navarro), Tudején o Tudnjén (...)". anno 1151 et apud CazolamVide Congrés d'historia de la corona d'Aragó dedicat al rey en Jaume I y a la seua época, ubi dicitur "(...) Facta  carta  apud  Cazolam  clam  ibi  haberent  colloquium  praedicti  Reges (...)". anno 1179. Corona Aragoniae ingentem expansionem passa est, rege Iacobo I Victore, qui insulas Maioricam -regnum factam- anno 1229, Minoricam anno 1232, Ebusum; et mox Regnum Valentiae anno 1238 -regnum factum separatum cum Valentiae agris- ac Dianium occupavit. Huius coronae expansio perrexit ultra mare, cum Regnum Siciliae Petrus III Aragoniae anno 1282, insulam Melitam Alphonsus III Aragoniae anno 1283, Sardiniam Iacobus II Aragoniae anno 1323, Ducatum Athenarum anno 1381 et Ducatum Neopatriae anno 1377 caperet.

Domus Trastamara (inter annos 1412 et 1469)
Usque ad prima saeculi XIV decennia, Corona Aragoniae summo fastigio floruit, quae naturalibus incommodis, crisibus demographicis, Catalanicae oeconomiae recessione, socialium conflictuum ortū, successionis crisi (quia rex Martinus I Humanus legitimā sine prole pridie Kalendas Iunias anni 1410 mortuus est) debilitari coepit. Unus cuius filius qui aetatem adultam attigit, Martinus Iuvenis, obivit; solum illegitimum filium, Federicum Lunensem,Vide Aragonensium rerum commentarii, ab Hieronymo Blanca, Caesaraugustano, ubi dicitur "(...) Et illud idem fecisse proditur Federici Lunensis Comitis tutores (...)" relinquens. Proximus masculus heres Comes Urgellensis Iacobus II erat, cui nobiles locales vix favebant; nihilominus Dux Andecavensis Ludovicus II alius possibilis candidatus erat. Quamobrem, exarsit bellum successionis anno 1410 inter Iacobi II, Ludovici II, Ioannis II Castellae factiones. Denique, res successoria definitive dirempta est in congressione in Aragoniā actā quae "Compromissum Caspense" (Hispanice Compromiso de Caspe, Aragonice et Catalanice Compromís de Casp) nuncupata est, sub auctoritate Avennionensis Papae Benedicti XIII. Qui, creandae sibi clientelae politicae cupidus, Castellanae originis -e domū Trastamărā- nobilem Ferdinandum Antiquariensis, Ioannis I Castellae et AlionoraeVide Aragonensium rerum commentarii, ab Hieronymo Blanca, Caesaraugustano, ubi dicitur "(...) domina Alionora regina Aragonum (...)" Aragoniae filium, eligere decrevit. Haec electio ut Iacobus II Urgellensis rebellaret causavit, qui victus est, dum Ferdinandus rex factus est cum nomine "Ferdinandus I".
Alphonsus V, Ferdinandi filius, suorum antecessorum rationem occupandi perrexit. Anno 1442, Regnum Neapolitanum occupavit et Italiae arbiter saeculo XV factus est. Hoc modo Aragonensem potentiam in Mare Mediterraneum medium in summum gradum induxit.

His in vastis territoriis, singulae  Coronae regiones singulas suas curtes, suum singulum ius proprium, singulas deputationes regias, singulum forum iudicium possidebant. Sed haec foederalis monarchiae traditio cum absolutisticā Trastamărārum cupiditate collidebat. Ioannes II magnis rebellionibus in Aragoniā, sed, praesertim vero bello civili in Catalauniā -inter annos 1462 et 1472- occurrere debuit; quod Coronae unitatem, criseōs oeconomicae tempore, minatum est. Denique, hic rex comitatūs Ruscionis et Ceritaniae regi Franciae Ludovico XI cedere debuit

Recens Aevum (inter annos 1469 et 1808)
Regum Catholicorum et Hispaniae unio (inter annos 1469 et 1516)
250px|left|thumb|Ferdinandi II Aragoniae medius regalis argenteus, anno 1484 Caesaraugustae cusus.
Matrimonium inter Ferdinandum II Aragoniae et Isabellam I Castellae anno 1469 Valdoleti in duorum praecipuorum Hibericorum regnorum, Castellae et Aragoniae, unionem induxit, quod hodiernam Hispaniam creare coepit. Dum Isabellam I regina Castellae anno 1474 facta est, Ioannes II Aragoniae suo filio Ferdinando dignitatem regis Siciliae concessit, antequam Ferdinandus omnes dignitates anno 1479 adipisceret. Ex illo anno, Aragoniae vita reliquae Hispaniae ei fortiter alligaretur.

Monarchia consilium Aragoniae, regi consulendo destinatum, instituit, dum regnorum Neapolitani, Sardiniae, Siciliae res a consilio Italiae sumebantur. In Regno Aragoniae rex ab vicerege repraesentabatur et sua iustitia ab Audientiā administrabatur. Tunc monarchiae castellanizatio accidit, aucta facto ut Ferdinandus II, sub suo imperatū, annos 37 in Castellā et solum menses 33 in Aragoniā egit. Inquisitio, iam in Castellā praesens, in Aragoniam anno 1482 introducta est. Anno 1492, Iudaeorum e Castellā expellendorum decisio in Aragoniam diffusa est, quae iudaeos et falsos conversos 6000 amplius Aragoniam intra tres menses relinquere coegit. Parva ceterum fuit participatio Aragoniae in occupatione Americae, quia Castellae incolis urbibusque fautum est: solum Hispalis portus commercio cum Americā frui poterat, Barcinonis autem portus excludebatur. Isabellae I voluntas, quae advenas in Antillis Hispanicis esse prohibebat, Aragonienses ad eundum in Americam veniam petere coegit. Tamen, animadvertenda est decretoria interventio Gabriëlis Sánchez, arcarius regius Aragoniae, qui Ferdinando II Christophorum Columbum commendavit. Etiam Ioannes de Ampiés, Caesaraugustā oriundus, habetur urbis Cori conditor anno 1527.

Aragonia suam iuridicam, constitutoriam, nummariam libertates servavit. Regnum Aragoniae Curtibus Aragoniae (Aragonice Corz d'Aragón, Hispanice Cortes de Aragón, Catalanice Corts d'Aragó) praebitum est, quae multas facultates habebat, apud quas praecipue regem agnoscere et tributa statuere eminet. Quae Curtes compositae sunt tribus ordinibus, qui sunt: "ordo militaris" (nobilitas), "ordo ecclesiasticus" (clerus), "ordo universitatum" (urbes). Per Curtium sessionem, pecunia in nomine monarchiae exacta a rege legatisque tractabatur. Praeterea, Curtes regem abusū contra localia privilegia reprehendere poterant. Curtium Aragoniae, Catalauniae, Valentiae sessiones eandem urbem, praesertim Montisonem, congregabantur, ubi separatim adveniebant. Per has sessiones, permanens Curtium legatio ordinarias res rationemque cum monarchiā sumebat. Locales praefecti etiam regni singularitatis conscii facti sunt. Anno 1499, Deputatio Generalis Aragoniae exactam insignis Regni iconographiam statuit, quod usque ad notram memoriam servatum. Anno 1504, dum Castellanum decretum ut Mudexares (Hispanice mudéjares, Aragonice mudéchars, Catalanice mudèjars) se ad Christianismum converterent aut expellerentur praescripsit, Aragonienses nobiles huius decreti applicationi in Aragoniā repugnaverunt, quia hi nobiles divitiis fruebantur quas Mudexares opifices agricolaeque 30 000 circiter (scilicet octavae centesimae partes numeri incolarum Aragoniae) in hoc regno producebant.

Aragonia Domo Habsburgensi regnante (inter annos 1516 et 1701)
Ferdinando II anno 1516 mortuo, Aragonia, sicut reliqua Hispania, eius nepoti Carolo I tradita est. Regnum Aragoniae tunc solum parvulam vastissimi Caroli I imperii partem fuit. Aragoniae historia eminet crescentia propter discidia inter Hispanica monarchica instituta, in centralizationem propensa, et mediaevalia localia instituta, ad servanda singularitates localiaque privilegia proclivia. Exempli gratiā, Inquisitio, per saeculum XVI evoluta, Hispanicae monarchiae instrumentum facta est quod fora evitaret et sic extraordinariam iustititam in singularem locorum iustitiam imponeret.

Quamquam Aragonia magnas difficultates annos 1590 et 1591, Alterationes Aragoniae (Hispanice Alteraciones de Aragón, Aragonice Alteracions de 1591, Catalanice Alteracions d'Aragó) nuncupatas, passa est, Philippus I Aragoniae et II Hispaniae Iustitiam Aragoniae Ioannem V Lanuza necavit et Aragonia omnia sua iura amittere coepit. Deinde, Curtibus Aragoniensibus Turiassone congregatis, Philippus I Aragoniae et II Hispaniae instituta Aragonensia recomponere decrevit, quamvis non ea abrogabat. Qui rex sibi potestatem eligendi viceregis -etiamsi Aragoniensis non erat- et Iustitia Aragoniae servavit. Praeterea, deputatio Regni et tributorum gestionem et agrorum curam et legatorum urbanorum electionem amisit. Denique, Philippus I Aragoniae et II Hispaniae tributum 700 000 librarum Aragonensibus imposuit. Saeculum XVII institutis Aragonensibus languens tempus fuit. Anno 1598, hic rex Curtes Aragoniae congredi vetavit: haec interdictio usque ad eius regni finem, annum 1621, duravit. Anno 1626, Curtes Aragoniae, Barbastri congregatis, cum rege Philippo III Aragoniae et IV Hispaniae conflixerunt. Aragonia multa tributa solvere ad firmandum conamen bellis Triginta Annorum et Octoginta Annorum coacta est. Quamobrem, Aragonia tunc in inopiam redacta est, rapinis et mendicitate afflicta. Bellum etiam per Aragoniam extensum est, quia anno 1641 ibi ingentem exercitum congregatus est qui Catalauniam subieceret.

Saeculo sexto decimo ineunte, numerus incolarum Aragoniae in 51 540 focagiorum,Vide articulum "Fouage" apud Vicipaediam Francicam, ubi dicitur "(...) Au Moyen Âge, le fouage (focagium) est un impôt ordinaire ou extraordinaire perçu sur chaque feu (focus) ou foyer." scilicet 210 000 hominum plus minusve, ascendit. Cursus oeconomicus adhuc debilis erat et optimates ad Castellam, verum Hispaniae cor, se verterunt. Nihilominus, hoc saeculum incrementi et oeconomici et demographici tempus contulit. Sed pestis epidemiae, exeunte hoc saeculo, numerum incolarum decrescere fecerunt in numeros saeculis XIV et XV observatos. Anno 1526, causā victoriae Papiae, Carolus I Aragoniae Hispaniaeque et V Germaniae Mudexares (Hispanice mudéjares, Aragonice mudéchars, Catalanice mudèjars) se ad Christianismum convertere coegit; magna quorum multitudo conversa et baptizata est et qui tunc MaurisciVide lemma "mourisco" apud "Dicionario galego-latino clásico e moderno" auctoris Iosephi (vulgo Xosé) López Díaz. nuncupati sunt, sed plerique Islamum clam colebant. Anno 1610, Philippus II Aragoniae et III Hispaniae omnes Mauriscos omnibus e Coronae Hispaniae regnis civitatibusque expelli decrevit, quod circa 70 000 hominum ex Aragoniā exire causavit. Quamquam depopulatae regiones novis  Francicis, Navarris, Cataloniensibus incolis frequentatae sunt, tamen ingens productionis imminutio et magna opulentiae exstinctio totius Aragoniae non evitatae sunt.

Saeculum XVII etiam bonum tempus historico operi quod ponderis historiographicas iuridicasque litteras hoc de regno protulit. Ad hanc laborem servandam, anno 1601 archiva Regni Aragoniae creata sunt, dum chronographi Aragoniae munus gravissimi ponderis factum est propter claros sicut Hieronymum de Zurita. Multa particularia chronica multiplicata sunt: Información de los sucesos de Aragón de 1590 y 1591 et Alteraciones populares de Zaragoza del año 1591, auctoribus fratribus de Argensola. Nihilominus, chronica Historia de las cosas sucedidas en este Reyno, auctore Antonio de Herrera y Tordesillas, igni damnata sunt.

Gens Burbonia in Hispaniā (inter annos 1701 et 1808)
upright=1.2|left|thumb|Regni Aragoniae mappa Francice, auctore Nicolao de Fer, anno 1706.
upright=1.2|thumb|Spissitudo incolarum Hispaniae secundum Censum Floridablancae anno 1787 (mappa Hispanice).
Novembre anni 1700, rex Carolus II Domūs Habsburgensis sine prole periit. Qui Philippum Burbonium, regis Franciae Ludovici XIV nepotem, elegit qui hereditate sua dominia acciperet et qui factus est rex Hispaniae nomine Philippus IV Aragoniae et V Hispaniae. Anno 1702, Philippus IV Aragoniae et V Hispaniae a Curtibus Aragoniensibus ut rex acceptus est; sed, anno 1705, Aragonia, ut reliqua Corona, fidem mutavit et Domūs Habsburgensis heredi archiduci Carolo Austriae (imperator) tempore Belli de Successione Hispanicā favit. Solum aliquae urbes, ut Bilbilis et Turiasso, Philippo IV Aragoniae et V Hispaniae favere perrexerunt. Proelio Almansae confecto, anno 1707, Philippus IV Aragoniae et V Hispaniae omnia Aragoniensia iura abrogavit et nonnulla restrictiva consilia cepit, sed Carolus Austriae ea insequenti anno restauravit. Attamen, anno 1713, Pax Traiecti ad Rhenum decretoriam Philippi IV Aragoniae et V Hispaniae victoriam firmavit, quod in Decreta Novae Plantae (Hispanice Aragoniceque Decretos de Nueva Planta et Catalanice Decrets de Nova Planta) induxit. Quae decreta Coronae Aragoniae, et ergo Consilii Aragoniae (Hispanice Consejo de Aragón, Aragonice Consello d'Aragón et Catalanice Consell d'Aragó), abrogationem; fororum derogationem in Coronae Aragoniae regnis; vigentium privilegiorum annullationem in municipiis; et territorialis regnorum structurae dissolutionem contulerunt. Aragonia, ex illo tempore, Castellae legibus regitur et mera Regni Hispaniae provincia facta est. Fiscali ambitū, procurator (Hispanice intendente et Catalanice Aragoniceque intendent) ex anno 1720 regis decisiones in Aragoniā adhiberi observabat.

Aragonia gravem crisin oeconomicam passa est. Dum agrorum possessio penes multorum praediorum dominos manet, operariorum diurnorum difficultates creverunt et paupertas apud plebem auxit. Egestate pressi, paucorum praediorum possessores suos agros multorum praediorum dominis vendiderunt. Inter annos 1763 et 1766, Aragonia graves fames urbibus passa est, quod indignationem contulit et aliqui tumultūs exarserunt. Census Floridablancae Aragoniam, exeunte saeculo, unam apud regiones cum minore incolarum numero in Hispaniā fuisse monstrat: praesens provincia Oscensis 162 530, provincia Terulensis 191 118 et provincia Caesaraugustana 269 407 incolarum habebat; id est, circa 623 000 incolarum in Aragoniā erant, quod 6% totius numeri incolarum Hispaniae repraesentabat.

Verumtamen, Aragonia prima regio triticum producens in Hispaniā facta est. Canalis Imperialis Aragoniae constructio, qui Hiberi capacitatem duplicabat, ad emendandum commercium destinabatur. Anno 1771, viculo Fuent de TodosIosepho Rius Serra auctore: Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra (Hispanice). A CSIC, anno 1946. (Hispanice Catalaniceque Fuendetodos, Aragonice Fuent de Todos), prope Caesaraugustam, celeberrimus pictor Hispanicus saeculi XVIII Franciscus a Goya et Lucientes natus est. Ex anno 1771, valde diligens fuit consilio fabricae Basilica Nostrae Dominae Pilae (Hispanice Catedral basílica de Nuestra Señora del Pilar, Aragonice Seu basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar et Catalanice Sant Temple Metropolità de Nostra Senyora del Pilar) deditus, cuius et Sacelli Virginis et chori cameram ornavit. Postea, in operibus tectoriis Carthusia Aulae Dei (Hispanice Cartuja de Aula Dei, Aragonice Cartuixa d'Aula Dei et Catalanice Cartoixa de l'Aula Dei), a Caesaraugustae septentrione, laboravit. Cum magnam famam sibi in regione acquisivisset, ab Aragoniā discessit et Matritum anno 1775 ivit.

 Aevum Praesens 
Crisis Napoleonica et Bellum Independentiae Hispanicum (1808-1814)
upright=1.2|thumb|Divisio Hispaniae in praefecturas ab administratione Iosephinā anno 1810 facta (mappa Hispanice).
Martio anni 1808, rex Carolus IV Hispaniae se abdicare a suo filio Ferdinando VII coactus est, qui rex factus est. Napoleo Bonapars, nomine arbitrandi inter patrem et filium in congressū Baionae per eiusdem anni Aprilem Maiumque, opportunitatem arripuit ad occupandam Hispaniam. Rebellio Secundo Die Maii Matriti, quae Bellum Independentiae Hispanicum incepit, similes rebelliones Aragoniensibus urbibus provocavit. Cohortium praefectus Iosephus de Palafox, Ferdinandi VII partisanus, haesitantibus Comite a SastagoVide EL CISTER ZARAGOZANO EN EL SIGLO XI, ubi dicitur "(...) Locus in Cesaraugustana diocessi situs uno a Sastago lapide titulo marchionatus insigni castro (...)". et ministro Antonio Cornel, rebellioni in Aragoniā praefuit et Francicum exercitum elusit Alfrancae (Hispanice La Alfranca et Aragonice L'Alfranca), prope Pastoricium Vide Ius ducendi animalia in pascua aliena; «pastoricium» apud Logeion et articulum apud Vicipaediam Hispanicam de hoc communi, ubi dicitur "(...) El nombre procede del latín pastoricium que significa ‘pasto público’ (...)". (Hispanice, Aragonice et Catalanice Pastriz). Rebellio sibi duces e plebe provenientes praebuit, ut Georgium Ibor y Casamayor, "Thium Georgium" (Hispanice Tío Jorge) cognominatum.

Diebus 24 et 25 Maii anni 1808, incolae Caesaraugustae rebellaverunt et pro familiā regiā Hispanicā arma ceperunt. Die 6 Iunii, Francicus legionis praefectus Carolus Lefèvbre-Desnouettes praesidii imperium suscepit et sine difficultate Marchionis de Lazán copias Tutelae et MalleneVide Pedro el Católico, Rey de Aragón y Conde de Barcelona, ubi dicitur "(...) Ego frater Garcia de Pinto, commendator de Mallen, hoc signum facio (...)". (Hispanice, Aragonice et Catalanice Mallén) et mox agricolas contra missos AllaboneVide articulum apud Vicipaediam Anglicam de hoc communi, ubi dicitur "(...) Allabo Alagon, Aragon (...)". (Hispanice Aragoniceque Alagón, Catalanice Aragó) vicit. Qui legionis praefectus Caesaraugustam die 15 Iunii anni 1808 obsedit. Die 11 Iulii, Francici pleramque Caesaraugustam ceperant, sed civilis propugnatio in Regio Monasterio Sanctae EncratisVide lemma "ENGRACIA, SANTA" apud Encyclopaediam Mercaba, ubi dicitur "(...) Encratis es el nombre original latino (...)". (Hispanice Real Monasterio de Santa Engracia, Aragonice Reyal Monesterio de Santa Engracia et Catalanice Monestir de Santa Engràcia) inter Kalendas Augustas et diem 11 Augusti recruduit. Caesaraugustanae feminae, ut Augustina Aragoniae (Hispanice Agustina de Aragón, Aragonice Agustina d'Aragón et Catalanice Agustina d'Aragó), proelium contra Francicos participaverunt. Mense Augusti, Francici repulsi sunt et e Caesaraugustā die 15 eiusdem mensis se recipere debuerunt.

Exercitus Francicus ad Hiberiae meridiem profectus est, ubi Gallicus generalis Petrus Dupont de l'Étang BaeculaeVide [ayto-bailen.com/descubre-el-origen/ Situs interretialis Consilii Municipalis Baeculae], ubi dicitur "(...) denominándola con los nombres de Baécula-Caecilia y Baécula-Bética (...)". (Hispanice Bailén) clade affectus est. Die 23 Novembris anni 1808, Gallicus marescalcus Ioannes Lannes, 30 000 hominum ducens, Hispanos a Francisco Xaverius Castaños ductos, apud proelium Tutelae (Hispanice Tudela, Vasconice Tutera) vicit. Sic reiecto Hispanico periculo, Francici marescalci Bonus Hadrianus Ioannotus de Moncey et Eduardus Mortier obsidionem Caesaraugustae denuo inceperunt, die 20 Decembris anni 1808. Francici urbem ineunte Ianuario intraverunt, sed aegre progrediebantur, quia omnes obsessorum vires 50 000 hominum attingebant et Francici 22 000 hominum, externis ab hostibus circumdatorum, solum erant, cum tota Aragonia rebellaret. Marescalco Eduardo Mortier commissum est ut rebelles dispergeret, marescalcus autem Ioannes Lannes venit ut obsidionis habenas sumeret. Qui Aragoniensi capitaneo generali Iosepho de Palafox "pacem et deditionem" petivit; sed Iosephus de Palafox "bellum et cultrum" ei respondit. Post acrem pugnam per vias urbis commissam, Franci maiorem urbis partem potiti sunt, cladem gravem 70 000 Caesaraugustanorum facientes. Die 20 Februarii, cum ingens cuniculus a Francis perfectus esset, consilium defensionis Caesaraugustae legationem ad marescalcum Ioannem Lannes misit ut deditionem signerent. Bis obsessa Caesaraugusta penitus deleta est.

Mensibus sequentibus tota Aragonia in potestatem Francorum venit. Osca anno 1809 occupata est, dum provincia a Francicis generalibus administratur. Proelia in meridiem Aragoniae transferuntur. Die 23 Maii anni 1809 exercitus Francicus generalis Ludovici Gabrielis Suchet Hispanos, a generali Ioachimo Blake ductos, apud proelium Alcanitii (Hispanice Alcañiz, Aragonice Alcanyiz, Catalanice Alcanyís) aggressus est, qua Hispani victoriam reportaverunt. Mense post, die 18 Iunii eiusdem anni, ambo duces iterum congressi sunt apud proelium Mariae, ubi Franci victores fuerunt. Anno 1810, Aragonia in praefecturas tres divisa est, quas Francicati (Hispanice afrancesados, Aragonice afrancesatos, Catalanice afrancesats) praefecti, regi Iosepho I Hispaniae fideles, rexerunt: Hiberus et Salo (Hispanice Ebro y Jalón, Aragonice Ebro y Xalón, Catalanice Ebre i Jalón) vice Provinciae Caesaraugustanae, Hiberus et Cinga (Hispanice Aragoniceque Ebro y Cinca, Catalanice Ebre i Cinca) vice Provinciae Oscensis, et Turia Superior. (Hispanice, Aragoniceque Guadalaviar Alto, Catalanice Guadalaviar Alt) vice Provinciae Terulensis.

Postremo Aragonia, Bello Independentiae graviter afflicta, a mense Februario anni 1814 libera facta est.

Restauratio Burbonia (inter annos 1814 et 1931)
Politica agitatio
Quamquam Constitutionis Gaditanae executionem pertinaciter recusabat, rex Ferdinandus VII Hispaniae tandem a Liberalibus Hispanis ad eam exsequendam anno 1820 impellitur. Inde initium capitur Triennii Liberalis, trium annorum rectionis liberalis, ab anno 1820 ad 1823. Primae cuius reformationes ad renovandam Hispaniam spectabant. Iisdem temporibus primum delineata est divisio provincialis Hispaniae, in 53 provincias distributae. Aragonia quattuor in provincias dispertita est: Provinciam Caesaraugustanam (Hispanice Aragoniceque Provincia de Zaragoza, Catalanice Província de Saragossa), Provinciam Oscensem (Hispanice Provincia de Huesca, Aragonice Provincia de Uesca, Catalanice Província d'Osca), Provinciam Terulensem (Hispanice Aragoniceque Provincia de Teruel, Catalanice Província de Terol) atque Provinciam Bilbilitanam (Hispanice Provincia de Calatayud, Aragonice Provincia de Calatayú, Catalanice Província de Calataiud). Haec partitio e criteriis spissitudinis incolarum, amplitudinis et cohaerentiae geographicae constituta erat. Nomina urbium capitalium pro veteribus regionum appellationibus ad novas provincias designandas praelata sunt. Anno deinde 1822 intendentes provinciales instaurati sunt, ut Ministerii Aerarii partes et auctoritatem repraesentarent. At cum Triennium Liberale anno 1823 finem cepisset et Absolutismus restitutus esset, eadem illa partitio provincialis abrogata est: Aragonia pristinas suas fines recuperavit.

Notae

Categoria:Aragonia
Categoria:Historia
Categoria:Historia Hispaniae