Lingua Tongana

Lingua TonganaLaurie Bauer, The Linguistics Student’s Handbook (Edinburgh, 2007). (Tongane lea fakatonga) est lingua Austronesia rami Polynesiae in usu plerumque in Tonga, regno circa 104 000 cives habente,. ubi homines lingua pro lingua publica utuntur. Lingua est VSO lingua.

Linguae cognatae
Tongana est una ex multis linguis in ramo Polynesio linguarum Austronesiarum, cum Havaiana, Maoriana, Samoana, et Tahitiana, exempli gratia. Una cum Niueana, ea Tongicum constituit subgregem Polynesiae. Tongana, inusitate inter linguas Polynesias, accentum definitivum habet. Sicut omnes linguae Polynesiae, ea phonologicum Protopolynesiae systema accommodavit. 

Polynesiae sonorum congruentiaePhonemaProtopolynesiaTonganaNiueanaSamoanaRapanuianaTahitianaMaorianaLingua Insularum CookHavaianaLatina*taŋatatangatatangatatagatatangatataatatangatatangatakanakahomo*sinahinahinasinahinahinahinahinainahinacanus*kanahekanahekanaheanaeanaekanaekanaeanaemugil*tialesialetialetialetiaretiaretīaretiarekielegardenia*wakavakavakavaavakavaawakavakawaacymba*fafinefefinefifinefafinevahinevahinewahinevainewahinemulier*matuqaPausa glottalis q in vocibus Proto-Polynesiis reconstructis repraesentatur.matuamatuamatuamatuametuamatuametua, matuamakuaparens*ruauaualuaruaruaVox antiqua: vox usitata in Tahitiana hodie est piti.ruarualuaduo*tolutolutolutolutorutorutorutorukolutres

Abecedarium Tonganum
Tongana in subgenere scripturae Latinae inscribitur. Ordo litterarum in alphabeto vetere, a missionariis excogitato, mutatus est: vocales ad caput indicis ponuntur, et consonantes tum ordine Romano sequuntur. Sic manet in lingua publica per arbitrium concilii regis de orthographia linguae Tonganae anno 1943 edictum; grammatica autem et dictionarium Churchwardianum usitatum ordinem Europaeum anteposuit, qui ex eo tempore semper in usu est:
+ Alphabetum Tonganum Littera a e f h i k l m n ng o p s t u v  (fakaua) Enuntiatio          Littera scripta g sed iam  (ut in Samoana) ante 1943 dicta.  Littera non aspirata; b ante 1943 scripta. Aliquando j ante 1943 scripta.    Pausa glottalis. 

Ratio
+ 0–9 0 noa 1 taha 2 ua 3 tolu 4 fā 5 nima 6 ono 7 fitu 8 valu 9 hiva

Pro "simplicibus" multiplices numeri decem duos digitos habentibus, numeri modo pleno et "modo telephonico" aeque in usu commune sunt, cum, pro aliis numeris duos digitos habentibus, numeri "modo telephonico" paene semper in usu sunt:
+ 10–90 decies # modus plenus modus telephonicus 10 hongofulu taha-noa 20 ungofulu/uofulu ua-noa 30 tolungofulu tolu-noa . . .+ 11–99 # modus plenus modus telephonicus 11 hongofulu ma taha taha-taha 24 ungofulu ma fā ua-fā . . .+ praeter # Tongana 22 uo-ua 55 nime-nima 99 hive-hiva

+ 100–999 simplices # Tongana 100 teau 101 teau taha 110 teau hongofulu 120 teau-ua-noa 200 uongeau 300 tolungeau . . .+ 100–999 multiplices # Tongana 111 taha-taha-taha 222 uo-uo-ua 482 fā-valu-ua . . .+ 1000– # Tongana 1000 taha-afe 2000 ua-afe . . . 10000 mano 100000 kilu 1000000 miliona . . . 

Notae

Bibliographia
Bauer, Laurie. 2007. The Linguistics Student’s Handbook. Edimburgi.
Churchward, C. Maxwell. 1985 Tongan Grammar. Nuku'alofa: Vava'u Press. ISBN 0908717059.
Churchward, C. Maxwell. 1959. Tongan Dictionary. Nuku'alofa: Government of Tonga.
Schneider, Thomas. Functional Tongan-English, English-Tongan Dictionary. Ed. 2a. Burwood Victoriae: Dellasta. ISBN 1875627790.
Thompson, Richard H. 2000. The Student's English-Tongan and Tongan-English Dictionary. Palo Alto California: Friendly Isles Press. ISBN 0967897904.

Nexus externi
De Tongana, www.ethnologue.com (Ethnologue)
De Tongana, www.omniglot.com (Omniglot)
De Tongana, www.planet-tonga.com (Planet Tonga)
Dictionarium simplex Tongana–Anglicam et Anglica–Tonganam, www.freelang.net

Categoria:Linguae Tongae
Categoria:Linguae Polynesicae