Pronomen relativum

Pronomen relativum, in arte grammatica, est pronomen quod duas sententias iungit.  Si  nomen idem in utraque occurrit, licet pronomen alteri substituere. Ita altera sententia alteri subiuncta dicitur.
Exempli gratia:
Terentia hanc felem amat.  Hanc felem Terentiae pater dedit.
Terentia felem amat quam pater ei dedit.

Forma "quam" est casus accusativus, quia  complementum   verbi "amat" est;  genus femininum et numerus singularis adhibentur quia vicem  "felis" agit, nominis feminini et singularis. Pronomen relativum genere et numero cum nomine cuius vicem agit concordat, eius casus ad functionem in sententia quam introducit spectat.
 Declinatio classica 
Formae pronominis relativi Latini hae sunt:

 qui, quae, quod masculinum femininum neutrum singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis Nominativus qui  qui  quae  quae  quod  quae Genitivus cuius  quorum  cuius  quarum  cuius  quorum Dativus cui  quibus  cui  quibus  cui  quibus Accusativus quem  quos  quam  quas  quod  quae Ablativus quo  quibus  qua  quibus  quo  quibus
Addenda sunt duo pronomina relativa composita ex iteratione thematis formata, quisquis, quidquid et quicumque, quaecumque, quodcumque qui sensum indefinitum habent (si quis..., omnes qui...). Quicumque = qui-quom-que (-que est particula quae in ubique aut quisque occurrit, eadem atque Graece τε).

 Morphologia historica 
Sunt vetustae formae adhuc tempore Ciceronis in usuː dativus/ablativus pluralis quīsː
homines Athenienses ... in quis erat MenedemusCicero, de Oratore I.85..
Ablativus singularis quī, sensu instrumentali, velut adverbium genere et numero non variat. In locutionibus "quî potest"De finibus V.28. et "quî fit"De finibus II.12. apud Ciceronem occurrit vel cum praepositione cum coniunctumː "quīcum", et in his versibus comoediaeː
 ... multa concurrunt simul
 qui coniecturam hanc nunc facio...''Terentius, Andria, 511-512. A. Ernout et V. Thomas, Syntaxe latine, Klincksieck, 1953 p.334.

Morphologice pronomen relativum (thema *kwo) cum pronomine interrogativo eodemque infinito "quis,quae,quid" (thema *kwi) arte coniunctum est adeo ut Ciceronis tempore duae declinationes nominativo singulari tantum differebant. Nominativus singularis quŏ-ī (ī particula deicticia)  > queīː Quei apice insigne Dial[is fl]aminis gesistei > quī. Femininus qua-ī > quae; neuter quŏ-d cum littera d omnium pronominum communi = Osce pui, pai, pudAlfred Ernout, Morphologie historique du latin, Klincksieck, 1974 pp.84-85.. Accusativus quem e themate *kwi. Genetivus "*kwei-os" Pierre Monteil "*kwo-syo-s" ponere malebatː Eléments de phonétique et de morphologie du latin, 1974 p.229.ː quoios > quoius quod apud Plautum et in veteribus inscriptionibus legiturː  quoius forma virtutei parisuma / fuit.. Dativus *kwei-ei > quoiei  > quoī, quae orthographia ad Quintiliani memoriam adhuc in usu eratInstitutio oratoria I.7.27ː Illud nunc melius, quod "cui" tribus quas praeposui litteris enotamus, in quo pueris nobis ad pinguem sane sonum qu et oi utebantur, tantum ut ab illo "qui" distingueretur., et postea "cui". Ablativus quō, quā a quōd, quād.

Nominativo plurali vetusta forma quēs (<*queyes) in Senatus consulto Bacchanalium3/4ː SEI QUES ESENT. legitur (confer Osce pos). Qui, quae ex *quo-ī et *qua-ī sed vetus nominativus/accusativus neuter pluralis ex themate kwi- sub coniunctione "quia" quae sententias causales regit latere putatur. Dativo/ablativo plurali "quibus" e themate *kwi, "quis" e themate *kwo.

 De usu classico 
Cum pronomen plurium nominum vices agit sive cum omnibus sive cum uno ex iis, plerumque (sed non semper) sibi proximo, genere et numero concordatː non eadem alacritate ac studio quo in pedestribus uti proeliis consuerant utebanturCaesar, de Bello Gallico IV.24.4. ["Quo" cum "studio" tantum genere et numero concordat.]
Fit tamen ut pronomen relativum, cum subiectum est et alterum nomen ei attributum est, genere et numero concordet cum attributo non cum nomine cuius vices agitː
 Alesiam, quod est oppidum Mandubiorum, iter facere coepitde Bello Gallico VII.68.1 ["Quod" neutrum et singulare ut "caput", non femininum ut "Alesia".]
Fit etiam ut nomen cum pronomine relativo coniunctum in sententiam relativam repetatur aut transferatur ita ut qui/quae/quod adiectivum epitheton fiat huius nominisː
 diem dicunt qua die ad ripam Rhodani omnes conveniantde Bello Gallico I.6.4
 Quam quisque norit artem in hac se exerceat Cicero, Tusculanae I.41 [Hic ut saepe nomini pronomen demonstrativum vel anaphoricum in sententia principali substituitur et ipsum nomen eundem casum atque pronomen relativum sibi adsumpsit.]
  halitus letalis exsurgens quodcumque animal proxime steterit odore gravi consumitAmmianus Marcellinus XXIII.6.17

Nonne praeclarus ille glottologus Francogallicus Aemilius Benveniste aestimabat primitus pronomen relativum articulum quemdam definitum fuisseBulletin de la Société de linguistique de Paris, 1958(53) p.39.? Etenim Graece ὅς, ἣ, ὅ cum ὁ, ἡ, τό evidenter cognatum est.
 Rursus sed raro fit ut pronomen relativum casu cum nomine aut pronomine antecedente concordet, omisso casu qui secundum bonam grammaticam ponendus eratː
 aliquid agas eorum quorum consuestiCicero, Familiares V.14.1 (epistola Luccei). Intelligendum enim estː aliquid agas eorum quae consuesti (agere). Quod concordantiae genus multo frequentius Graece occurrit.
 Relativum naturaliter cum demonstrativis ac praesertim pronomine anaphorico is,ea,id coniungitur quod tamen, cum sensus indefinitus et generalis est, subaudiri soletː
 Xerxes ... praemium proposuit qui invenisset novam voluptatemCicero, Tusculanae disputationes V.20. (= ei qui invenisset...).
 Nonnumquam pronomen relativum casum non ex munere sumit quo in sententia relativa fungitur sed e sententia subiecta et imbricataː
 aberat omnis dolor qui si adesset non molliter ferretCicero, de Finibus II.64. Nominativus "qui" ut subiectum in sententia hypothetica. Quoad "ferret" enim pertinet accusativus ponendus erat.
Quod etiam fit in participio absoluto ablativo casuː
 cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonumIbid.
aut altera relativaː
 felicitas est fortuna adiutrix consiliorum bonorum, quibus qui non utitur, felix esse nullo pacto potestEpistula Ciceronis ad Cornelium Nepotem apud Ammianum Marcellinum XXI.16.13. ["Quibus" complet "utitur", sententia relativa "(is) qui non (bonis consiliis) utitur" subiectum verbi "potest" est. Significatio eadem atque "sine quibus".].
 Nonnumquam sententia relativa laxius principali coniuncta est ac velut apposita incidentem commentarium additː
 sin a vobis, id quod non spero, deserar<ref>Cicero, Pro Roscio Amerino'' 10 </ref>
 si Pompeius, quod di avertantǃ, moriatur [Quod = mortem Pompei].
 Si duae relativae sententiae coniunctae invicem sequuntur, tum pronomen repetitur tum is,ea,id substituitur qui et ipse nonnumquam subauditurː
 qui nec extra urbem hanc vixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscaveratCicero, Brutus 258.
 mancipium ... quo et omnes utimur et non praebetur a populoCicero, In Verrem IV.9. ["Et id non praebetur" vel "et quod non praebetur"]
 Ut, utpote, quippe pronomini anteposita colorem causalem sententiae relativae augent.

 De pronomine relativo coniunctionis vicem agente 
Saepe pronomen relativum Latinum non subiungit sed duas sententias coniungit. Post interpunctum  sententia ineunte positum idem valere atque is,ea,id cum coniunctione (et, autem etc.) in artibus grammaticae dici solet. Frequentissime in transitoriis locutionibus occurritː quo facto, inter quae, quibus rebus cognitis, quo nuntiato etc.

Categoria dubia tamen videtur quia ex interpunctione editorum modernorum pendet nec sciri certe potest an Romani antiqui scripturae continuae adsueti eadem atque nos senserint aut veram relativam sententiam legerint.

 Notae 

Categoria:Grammatica Latina