Attis

In mythologia Graeco-romana Attis (Attidis, acc. Attin, et postea etiam Attin, Attinis) est pastor Phrygius ob insignem pulchritudinem a dea Cybele amatus. Minister eius factus quia infidus fuit, mentem amati irata dea turbavit : ipse sibi viriles partes secuit et virilitatem deposuit. Quapropter ex eo tempore sacerdotes et ministri Cybelae eius exemplo eunuchi fuerunt.

Postquam mortuus est, desiderio eius commota mater deum sub speciem pinusOvidius, Met. X,104sqq. eum ad vitam revocavit : ita deus renatus fuit ut Dionysos, Adonis, Osiris, Iesus Christus etc. cuius sectatores mysteriis initiati resurrectionem post mortem sperabant. Una cum Cybele in imperio Romano venerabatur : quorum feriae inter 15 et 27 diem mensis Martii extendebantur. Die 24 Martii, Sanguine dicto, devoti Attinis mortem eius lugebant, membra lacerantes vel etiam partes viriles secantes ita ut, deo suo similes,  Magnae Matri Deum tantum viverent. Mox Attine redivivo die 25 Martii, cui Hilaria nomini, laetitia exsultabant.

De aspectu
Attis erat adulescens puerili vultu : in capite pileum Phrygium gerebat et bracis adhaerentibusAnaxyrides nominabantur. more Asiatico vestitus erat. At venter nudus esse solebat. Saepe pedum et syringem manu tenens formatur, quae sunt insignia pastorum. Non longe ab eo pinus vel ramus pini vel pinea nux videri solet. Nonnumquam stat cruribus decussatis ac manu caput sustinente : tum Attis tristis vel lugens dicitur ; alias bracchium levat ac velut saltaturus incedit : Attis hilarus est.

De natura dei
Antiquitus deus virium naturalium quae post hiemem vere renascuntur fuisse videtur. Feriae illius cum aequinoctio verno congruebant, quod apud multas agricolarum gentes initium anni erat. Die Hilariorum primum in anno cursus solis diem longiorem nocte faciebat (sic saltem antiqui opinabantur). Itaque Attis saepe  SoliArnobius V,42. Firmicus Maternus VIII,2. adsimulabatur. Paulatim etiam proprietates ex vicinis deis sibi assumpsit, in primis ex Persico Mithra, e Syrio AdoneIta Hermesianax Colophonius, poeta elegiacus, apud Pausaniam VII.17.9-10 Attidem ab apro occisum esse canebat, quae mors ad Adonis fabulam pertinet. atque etiam deo Men e Pisidia (Attis Menotyrannus dictus, qui crescentem lunam supra pileum gerebatR. Turcan, Les cultes orientaux... pp 69-70. CCCA IV,174. CCCA VI,65.). Cum Pane quoque nonnumquam coniungebatur, cuius aspectus valde dissimilis, at insignia eadem erant : pinus, syrinx, pedum... Ac si pedes hircinos quidem non habebat, nihilominus ab hirco quodam nutritus esse dicebatur AttisArnobius libro quinto. Praeterea ambo dei vicini erant in Monte Palatino ubi Pan/Lupercus in Lupercali venerabatur. : itaque dextra ac laeva introitus Attidei Ostiensis duo magna signa dei Panis epistylium suscipiebantCCCA III 362 et 365.. 

Etiam mortuos tuebatur : imago eius in tumulis et monumentis funebribus saepe reperitur. Defuncti atque eorum propinqui effigie Attidis spem suam de vita beata post mortemS. Augustinus De civitate Dei VII,26. ostendere volebant. 

Qui minor deus sub tutela Magnae Matris Romam anno 204 a.C.n. venerat, quarto saeculo maximus deus ac velut rector caeli et astrorum factus erat. Cognomina talia saepe nomini eius apponebantur : omnipotens, invictus, altissimus (graece hypsistos).

De ritibus
Megalesia nisi Romae aut in coloniis Romanis nusquam celebrabantur. Feriae mensis Martis "passionem" Attidis celebrantes in toto orbe ubi Dei sectatores atque devoti erant,  isdem diebus atque isdem ritibus perficiebantur. Romae usque ad imperatorem Claudium hae celebrationes extra muros Cybelae templi in PalatinoExcavationibus in monte Palatino inter annos 1949 et 1952 a Petro Romanelli factis, sigilla fictilia  figuram Attidis rudi arte exprimentia et aetati Reipublicae attributa in reliquiis  templi  reperta sunt : e quo manifestum est servos saltem et libertos  (fortasse etiam peregrinos ex Oriente) iam secundo saeculo a.C.n. Attidem venerari, quamquam a civitate Romana ignorabatur. CCCA III,14. vetabantur : postea imperatores secundi saeculi harum caerimoniarum et mysteriorum fautores fuere, praesertim Antoninus Pius et uxor eius Faustina. Ex Fastis Philocali dictis (354) accepimus nomina dierumPars sexta est libri cui titulus  Chronographa anni 354. Textus Latinus  :
Idibus Martiis : Canna intrat. Sodalitas cannophorumDuncan Fishwick, "The Cannophori and the March Festival of Magna Mater", Transactions and Proceedings of the American Philological Association, 1966: 193-202 magna pompa insignibus suis ornata ad templum iter facit. Archigallus taurum sex annos natum immolat. Significatio cannarumHoc verbum graecum, et ipsum e lingua Hebraica sumptum, genus harundinis designat. incerta est : ad vitam Attidis prope flumen Sangarium referri solet, cuius filiam amasse narratur. Nonnulli eruditi putant inibi agi de antiquo ritu accersendae pluviae causa perfecto (Magna Mater est dea fertilitatis). Certe sequuntur  dies plures abstinentiae et purificationis.
XI Kalendas Apriles : Arbor intrat. Pinus succidebatur et aries super radicibus immolabaturFirmicus Maternus XXVII, 1 et 4.. Dein arbor laneis infulis involuta a sodalitate dendrophoron ad templum portabatur : cadaver dei  esse putabatur cuius mortem fideles, pectus pineis nucibus plangentes, lugebant et pinum sertis violarum ornabant, quia ille flos e sanguine dei ortus esse dicebatur.
IX Kalendas Apriles : Sanguem. Dies funeris dei. Pinus sub templo sepelitur (quod verbo GraecoIn cultu Attidis liturgia semper Graece peragitur. Catabasis vocatur). Tum fideles vehementer maerent atque sanguine suo aram aspergentes deum adiuvant : praeeunte enim archigallo membra flagris vel cultris lacerantValerius Flaccus Argonautica III,20. Propertius II,22,15-16. Seneca De vita beata I,26,8. Tertullianus, Apol. XXV.. Nonnulli sonitu cymbalorum et tympanorum necnon cantibus et cetera musica hebetati usque ad sacrificium virilitatis suae perducuntur (ita Galli fiunt)Lactantius Divinae Institutiones, I,21,16.. Nocte sequenti pervigilium (graece Pannychis) hymnis canendis agitur, dum speratum nuntium reditus dei exspectant. Hoc eodem die vota et sacra ad salutem imperatoris ab archigallo suscipiebantur : itaque anno 180 Christiani illum sacerdotem multum irriserunt, quod die 24 Martii  solitas precationes praeierat, ignarus scilicet Marcum Aurelium Augustum iam die 16 huius mensis apud Sirmium in Pannonia obiisseTertullianus, Apologeticum, 25..
VIII Kalendas Apriles : Hilaria. Nuntio reditus dei adlato, fideles laetantes sacrificiis gratias agunt ; nam hic dies non tantum resurrectionis sed etiam sacrarum nuptiarum (graece Hierogamiae) celebratur. Magna pompa triumpho simili per Urbem itur : ipsi imperatores et ceteri proceres e senatorio ordine res pulcherrimas e propriis  thesauris commodant ad pompae magnificentiam augendam. Ita tristitia maestissima pristinorum dierum cum gaudio quam maximo mutatur.
VII Kalendas Apriles ; Requ(i)etio. Illo die post orgia et vigilias fideles vires reficiebant et requiescebant.
VI Kalendas Apriles : Lavatio. Illo die signum deae et cetera sacra in Almone prope Romam lavabanturAmmianus Marcellinus XXIII,3. Arnobius, Adversus nationes VII,32.. Pompa  cum musica, cantibus, tripudiis et ludicris lasciviensAugustinus Hipponensis, de civitate Dei II.4.57 illam lasciviam damnabat.  praesentibus quidecimviris sacris faciundis deam carpento vectam sequebatur.

De cultu a Christianis prohibito
Cum decimo septimo saeculo ineunte nova basilica Sancti Petri in monte Vaticano exstrueretur, anno 1609 inventae sunt plurimae arae Magnae Matri Attidique a tauroboliatis consecratae. Quae monumenta cultus gentilium in fossam Christiani coniecerant atque etiam nonnumquam confregerant  ob crimen idololatriae. Nam in ipso Vaticano aedes sacra (cui nomen PhrygianumCCCA III,225sqq. fuerat), ubi taurobolia et criobolia ab archigallis perficiebantur, secundo saeculo, fortasse imperante Antonino Pio, aedificata erat. Quae arae ex Phrygiano  testes sunt partem senatorum, quae secunda parte quarti saeculi veteri religioni fidelis remanserat, Cybelae et Attidi in primis devotos fuisse. Nec ante Theodosium imperatorem (394) hae caeriminiae publicae  omnino vetitae sunt et in circulis privatis cultus usque in quintum saeculum celebratus videtur, adeo ut etiam Martianus Capella et Macrobius Attidis in libris suis meminerint.

Fontes
Litterarii
Arnobius libro quinto Adversus Nationes capitulis 6-17 necnon 42.
Catullus Carmen 63.
Iulianus Hymnus ad Matrem Deorum.
Iulius Firmicus Maternus  De errore profanarum religionum 
Macrobius  libro primo Saturnaliorum capitulo 21.
Ovidius, libro quarto Fastorum, versibus 179–378.
Pausanias libro septimo Descriptionis Graeciae, capitulo XVII (9-12) necnon libro primo capitulo IV(5).
Strabo libro decimo Geographicorum capitulo tertio (12-13)

Epigraphici et archaelogici
 M. J. Vermaseren, Corpus Cultus Cybelae Attidisque, Lugduni Batavorum, E.J. Brill, 1977-1989 (septem voluminibus). ISBN 9004053999 = Etudes préliminaires aux religions orientales dans l'Empire romain, Vol 50.


 Plura legere si cupis 
Jan N. Bremmer, "Attis: A Greek God in Anatolian Pessinous and Catullan Rome", Mnemosyne, Fourth Series, 2004: 534-573 
 Blänsdorf, Jürgen.	"Cybèle et Attis dans les tablettes de defixio inédites de Mayence", Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 2005: 669-692
Hieronymus Carcopino,  Sur la date de l'introduction officielle à Rome du culte d'Attis, in Mélanges d'archéologie et d'histoire, 1923, vol. 40, n°1, pp. 135-159. 
 G. S. Gasparro, Soteriology and mystic aspects in the cult of Cybele and Attis : with a frontispiece, Lugduni Batavorum : E. J. Brill, 1985. (Études préliminaires aux religions orientales dans l'Empire romain ; 103). Recensio critica Nonnullae paginae apud Guglum librorum
 Hugo Hepding, Attis : seine Mythen und sein Kult, Gieszen, J. Ricker, 1903 Archive.org Recensio critica
Maria Grazia Lancellotti, Attis : between myth and history : king, priest and God, Brill, 2002 Guglum librorum Recensio critica
Ruurd R. Nauta & Annette Harder, Catullus' poem on Attis : text and contexts, Brill, 2005 Recensio critica Guglum librorum
Näsström (Britt-Mari), The Abhorrence of Love. Studies in rituals and mystic aspects in Catullus' poem of Attis, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsaliae, 1989 Recensio critica
Patrizio Pensabene, "Culto di Cibele e Attis tra Palatino e Vaticano", Bollettino di Archeologia On Line, 2010: 10-23.
Petrus Romanelli, Magna Mater e Attis sul Palatino, apud: Hommages à Jean Bayet, 1964 (Collection Latomus, LXX) pp. 619-626.
Aneta Skalec, Cibele et Attis ed il loro culto a Roma, ROCZNIK ARCHEOLOGICZNY, 2010: 77-91
Vermaseren (Martinus Iosephus), The Legend of Attis in Greek and Roman art...  Lugduni Batavorum : E. J. Brill, 1966.  (Etudes préliminaires aux religions orientales dans l'Empire romain ; 9). Archive.org
 Ernest Will,	"Un vieux problème : Attis - vrais et faux", Bulletin de la Société nationale des Antiquaires de France, 1985: 216-222
"Attis" - apud: Meyers Großes Konversations-Lexikon, tomus 2. Lipsiae 1905, p. 69

Notae

Agdistis
 Nexus externi 
Vicimedia communia plura habent quae ad Attidem spectant
Theoi.com

Categoria:Religio Romana
Categoria:Mythologia Phrygia
Categoria:Dei