Marcus Valerius Messalla Corvinus (consul 31 a.C.n.)

Marcus Valerius Messalla Corvinus (natus 64 a.C.n., mortuus anno 8, ut Ronaldo Syme videbatur, vel 12/13 ut aliisRoland Jeffreys, "The Date of Messalla's Death", The Classical Quarterly, 1985: 140-148.) fuit vir tam militarium quam civilium rerum peritus, orator et scriptor Romanus. Anno 31 a.C.n. Octaviano collega consulatum ordinarium gessit, anno 27 a.C.n. triumphavit de Aquitanis. Non tantum opera omni genere ipse scripsit, sed etiam patrocinio suo, cum multos alios poetas, tum praecipue Albium Tibullum, Ovidium et poetriam Sulpiciam, filiam sororis Valeriae  fovit. Quibus poetis nonnumquam "circulus Messalae" nomen inditum estCeri Davies, "Poetry in the 'Circle' of Messalla", Greece & Rome, 1973: 25-35. In Corpore Tibulliano exstat Panegyricus Messalae, non ab ipso Tibullo, sed ab ignoto poeta compositum anno 31 a.C.n. ad consulatum celebrandum	Corpus Tibullianum III 7. Panegyricus Messalae; a cura di E. De Luca. Rubbettino Editore, 2009. Recensio critica. Cf. A. Salvatore; "De Laudibus Pisonis cum Panegyrico Messallae atque Calpurni Bucolicis comparatis", Rivista di filologia classica, 1950: 177-186..

 De familia 
E nobilissima et antiquissima gente Valeria ortus, Valerius Messala erat filius Marci Valerii Messallae Nigri,consulis anno 61 a.C.n.. Duo filii ei nati sunt, non eadem uxore : Marcus Valerius Messalla MessallinusTacitus, Annales, III,34., consul 3 a.C.n. et Marcus Aurelius Cotta Maximus MessallinusVelleius Paterculus II,112.. Soror eius nupsit filio iurisconsulti Servii Sulpicii, cui filiam genuit Sulpiciam nomine, quae nonnulla carmina nobis reliquit, in Corpore Tibulliano servataCorpus Tibullianum III,14 et 16 (vel IV,8 et 10).. Semifrater uterinus quoque e matre Palla (vel Polla?) ei fuit cuius mores infames erant : Lucius Gellius PublicolaDio Cassius 47.24.

 De cursu honorum 
 43-42 a.C.n. Marcus Valerius Messalla a triumviris proscriptusDio Cassius, Historia Romana 47.11 et 49.16. Appianus Bell. civ. V,471. ad exercitum Cassi et Bruti imperatorum perfugitDio Cassius 47.24. : nam familiaris Gai Cassi eratPlut., Brutus 40. qui eum legioni fortissimae praefecit. Post vero cladem Philippensem in insulam Thasum cum reliquis copiis effugit quidem sed dux victarum partium fieri ac bellum ducere noluit : itaque in Marci Antonii fidem sese recepitAppianus Bell. civ. IV,159-161. ː iam anno 41 orationem apud eum  habuit pro Herode a proceribus Iudaeorum accusato quod regnum usurparetFlavius Iosephus, Ant. Iud. XIV.325.. Nihilominus in posterioribus scriptis memoriam pristini ducis Gai Cassii semper magna reverentia prosecutus estPlutarchus, Brutus, 40-42..
 40-32 a.C.n. : primo legatus Marci Antonii bello adversus Sextum Pompeium interfuit. Mox ab Antonio ad Octavianum transfugitAppianus Bell. civ. IV,161, cum bellum inter duos triumviros inevitabile visum est, atque etiam probrosa scripta in priorem imperatorem ediditH. Bardon I,289-290.. Iam anno 36 a.C.n. in bello Siculo adversus Sextum Pompeium Octaviani et Marci Agrippae legatus eratAppianus Bell. civ. V,423-425, 427, 434, 453. ; quin etiam illum ipsum Caesarem qui paucis ante annis eum proscripserat, tum post Tauromenitanam cladem solum sine custodibus fugientem servavit curavitqueAppianus Bell. civ. V,466-472.. Ob quae merita triumvir gratiam agens eodem anno eum in augurum collegium adlexitDio Cassius 49.16. Paulo post (ut in panegyrico legimus) expeditiones in Illyria et Pannonia duxit (35-34 a.C.n.)Appianus, Illyr. XVII. Dio Cassius 49.38. Strabo, Geogr. IV.6.7
 31-30 a.C.n. Gratias agens Octavianus Messallam sibi collegam assumpsit in consulatu ordinario anni 31 a.C.n. in Marci Antoni locumAppianus Bell. civ. IV,161. Cassius Dio XLVII,11.. Valerius Messalla pugnae Actiacae interfuit atque exercitum per provincias orientales usque in Aegyptum duxit. Etiam provinciae Syriae 30/29 a.C.n. praepositus fuisse videturCassius Dio LI,7..
 28-27 a.C.n. Messalla bellum gessit adversus Gallos quosdam rebellantes (in qua expeditione poeta Tibullus ei comes fuit) et anno 27 a.C.n. a.d. VII Kal Oct. (25 Septembris) de Aquitanis triumphavitActa triumphorum ubi proconsul dicitur. CIL I, p.461.Appianus Bell. civ. IV,161. Ex manubiis refecit viam quae Roma Tusculum et Albam ducebatTibullus I,7,57sqq. Cf Robert J. Ball, "The Structure of Tibullus 1. 7", Latomus, 1975: 729-744..
 Gentis Aquitanae celeber Messalla triumphis
 et magna intonsis gloria avisTibullus II,1,33-34.
 26 a.C.n. Augustus praefecturam urbanam creavitVel, si mavis, quodam modo redivivam fecit : nam et antea fuerant nonnumquam praefecti urbi, consulibus et praetoribus absentibus., ut esset qui urbanas res curaret sese absente (nam in Hispaniam profecturus erat). Valerius Messalla primus praefectus urbi factus est, sed post sex dies novum magistratum abdicavit, quia ei videbatur libertatem in republica opprimere. Contra enim civilem morem esse arbitrabatur, si praesentibus consulibus praefectus urbi delectus a solo Augusto summum imperium haberet. Sic amorem suum testari in veterem reipublicae formam volebat, quam Augustus et ipse restituisse simulabat. Quin etiam cum Octavianus Messalae post Actiacam victoriam gratias egisset quod tam fortiter constanterque sibi pugnasset, ut qui olim fautor Bruti Cassique fuerat, magna cum libertate respondisse dicitur se semper meliora iustioraque secutum esse, his verbis significans sicut Octaviani causam quam Antonii, ita Bruti Cassique causam iustiorem melioremque fuisse quam triumvirorumPlutarchus, Brutus 53.. 
 11 a.C.n. Primus curator aquarum publicarum usque ad mortem factus est. Hic magistratus tum ab Augusto inventus estFrontinus, De Aquis 99. : antea Marcus Agrippa hoc munus sine titulo per multos annos curaverat.
 2 a.C.n. Valerius Messalla, velut princeps senatorum, Augustum in nomine populi Romani et senatus publice exoravit, ut titulum patris patriae accipere vellet.

Mortuo Messallae monumentum exstructum est tam magnificum, ut, post saeculum, Martiali poetae non semel exemplo fuit aeternitatis frustra divitiis petitae :
 "Marmora Messallae findit caprificus..."Epigrammata X,2(9). Ibid. etiam VIII,3(5).

 De homine litterato 
Valerius Messalla magnus orator fuit. Saepe una cum Asinio Pollione memorabatur et duo optimi oratores aetatis Augustanae, vel omnino duo optimi oratores Romani post Ciceronem a posteris habiti sunt. Ipsi iudicare non possumus, quia omnes orationes perierunt : certe scimus Messallam magistrum fuisse Tiberii imperatoris. Tacitus in Dialogum de oratoribus personam induxit de eloquentia Messalae cum Ciceronis comparata his verbis loquentem : "Cicerone mitior Corvinus et dulcior et in verbis magis elaboratus". At Quintilianus "dignitatem" Messalae laudat hoc modo : "At Messala nitidus et candidus et quodam modo praeferens in dicendo nobilitatem suam, viribus minor Inst. or. X,1,113.(quam Asinius Pollio)". Senioribus enim annis ob infirmam valetudinemR. L. Jeffreys, "The "infirmitas" of Messalla Corvinus", Latomus, T. 46, 1987: 196-198. causas in iudiciis agere recusavit.

Grammaticae quoque studiosissimus fuit et libros de litteris alphabeti composuit, teste Quintiliano : "Messala ... quosdam totos libellos non verbis modo singulis sed etiam litteris deditInst. or. I,7,35.. Atque alibi refert nobis sententiam e libro de littera S.

Commentarios historicos quoque, quibus militiam cum Gaio Cassio narrabatGraece Ύπονήματα. Et Plutarchus et Appianus eos legerant. et carminaGraece ? De carminibus bucolicis et eroticis vide Catalepton, Epigramma IX, 14-38. composuit. Carminibus vehementer delectabatur ac cohortem poetarum secum ducere solebat, qui patroni sui laudes canebant. Inter quos nobilissimus fuit Tibullus. Amicus etiam HoratioCarmina III,21. Sermones I,10,85. fuit et ingenium adulescentis OvidiiEx Ponto II,3,70-80. primus agnovit atque incitamentis stimulavit.

Nullum exstat opus Messallae : constat enim libellum de Progenie Augusti, qui sub eius nomine Renascentibus Temporibus typis impressum vulgo ferebatur, apocryphum medio aevo compositum esse.

 De posteritate plus quam dubia 
Genti Hunyadorum, quae regnum Hungariae quinto decimo saeculo obtinuit, et in primis regi Matthiae Corvino, persuasum erat Marcum Valerium Messallam unum e longinquis maioribus suis fuisse. Nam corvum et in armis et in nummis praeferebat. Matthias Corvinus quidem sine herede anno 1490 mortuus est, sed adfinitate coniunctae familiae in Polonia fabulam de Valeriana origine sibi assumpserunt : hoc est cur hodieque videamus Triumphum Messallae in fronte palatii Krasinski Varsoviae sculptum.

 Notae 

 Fontes 
 Appianus, libro quarto Bellorum civilium IV, 159-161 et 575-576 necnon libro quinto 423-425, 427, 434, 453, 466-472.
 Illyrica XVII
 Appendix Vergiliana, Epigramma IX Ad M. Valerium Messallam Corvinum (poema olim Vergilio attributum).
 Dio Cassius libro XXXXIX Historiae Romanae cap. 16 et 38 necnon libro L cap. 10 et libro LIII cap.27.
 Corpus Tibullianum, III,7 (vel IV,1 si quattuor libros efficere malis) : "Panegyricus Messalae".
Flavius Iosephus, libro primo de Bello Iudaico 243, 284
̽libro quarto decimo Antiquitatum Iudaicarum 325, 384
 Frontinus, De Aquis capitulis 99-102.
 Plutarchus, Brutus 40-42, 45 et 53.
 Quintilianus, de Institutione oratoria
 Seneca maior, libro secundo Controversiarum IV,8 et alibi passim.
 Suetonius, De vita Caesarum, Divus Augustus cap. 58 et 74, Tiberius cap.70. 
 Tacitus, Annales IV,34 et VI,11.
 Dialogus de oratoribus capitulis 17-18,20.
 Tibullus, libro primo Elegiarum, VII (post triumphum).
 Titus Livius, Periochae 122.
 Velleius Paterculus, libro secundo Historiae Romanae capite 71.

 Plura legere si cupis 
 Henricus Bardon La littérature latine inconnue 1, L'époque républicaine. 2, l'époque impériale - Paris : C. Klincksieck, 1952-1956 Duo volumina.
 Hieronymus Carcopino, "Notes biographiques sur M. Valerius Messala Corvinus (64 av. J-C. - 8 ap. J.-C.)", in  Revue de philologie, de littérature et d'histoire anciennes, 1946(XX) : 96-117. 
 Marie-Claire Ferriès, Les partisans d'Antoine : des orphelins de César aux complices de Cléopâtre. Burdigalae : Ausonius, 2007 : 481-483
 François Hinard, Les proscriptions de la Rome républicaine. Romae: École française de Rome, 1985, ISBN 2-7283-0094-1 (Collection de l'École française de Rome, 83) : 540-541 Hic legere potes
W.R. Johnson, "Messalla's birthday: the politics of pastoral", Arethusa, 1950: 95-113
Joanna Kenty, "Messalla Corvinus: Augustan Orator, Ciceronian Statesman", Rhetorica, 2017: 445-474
Cyrielle Landrea, "Jérôme Carcopino et la mémoire perdue de M. Valerius Messalla Corvinus (cos. 31 av. J.-C.)", Anabases, 2018: 177-184
"Concilier l’idéal républicain et le Principat augustéen : la carrière singulière de M. Valerius Messalla Corvinus (cos. 31 av. J.-C.)", Dialogues d'histoire ancienne, 2021: 141-163
Patrick Tansey, "Messalla Corvinus and the "Bellum Siculum"", Latomus, 2007: 882-890 
 A. Valvo, 'M. Valerio Messalla Corvino negli studi più recenti', ANRW 1983(30) : 1663-1680.
Otto Zwierlein, "Die Chronische Unpässlichkeit des Messalla Corvinus: Rudolfo Kassel septuagenario", Hermes, 1997: 85-91 

 Nexus externi 
Biographia Francogallice composita

Categoria:Nati 64 a.C.n.
Categoria:Mortui 8
Categoria:Auctores Latini antiqui
Categoria:Augures
Categoria:Oratores
Categoria:Augustus
Messalla Corvinus, Marcus
Categoria:Participes Belli Civilis (44-30 a.C.n.)
Categoria:Legati Syriae
Categoria:Praefecti urbi Romae antiqui
Categoria:Senatores
Categoria:Tibullus