Metonymia

MetonymiaQuint. Inst. 1.8.23 "Metonymia quae est nominis pro nomine positio". (Graece  'transnominatio'Beda 612,29.) est figura loquendi talis, qua notio quaedam non suo nomine significetur sed alio nomine notionem propinquam et finitimam significanti. Antiqui figuras loquendi non solum quasi stellas orationem inlustrare putabant,Cic. Orat. 92. sed etiam brevitatis causa metonymia usi sunt; nam expeditius est dicere:

 .     (Quint. Inst. 1.8.5)

quam "... ut ab Iliade et Odyssea atque Aeneide et Georgicis lectio inciperet". Quod est exemplum metonymiae qualitativae. Sed metonymiae duo sunt genera.Lausberg (2008: §568 et §572). Metonymia quantitativa, quae usitate synecdoche dicitur, hoc ostenditur exemplo:

      (Hor. Carm. 1.14.6-9)

ubi carina pro nave dicitur. Quae figura etiam pars pro toto appellatur. 

 De metonymia qualitativa 
Hanc rem, quae nunc usitate metonymia dicitur, rhetores et grammatici antiqui aliis quoque vocabulis appellaverunt. In Rhetorica ad Herennium haec res denominatio dicitur.Rhet.Her. 4.43 "Denominatio est quae ab rebus propinquis et finitimis trahit orationem qua possit intellegi res quae non suo vocabulo sit appellata." Cicero autem verba immutata (i.e. metonymica) a verbis translatis (i.e. metaphoricis) distinguit.Cic. Orat. 92 "immutata, in quibus pro verbo proprio subicitur aliud quod idem significet sumptum ex re aliqua consequenti." Metonymia in quinque species dividi potest.Hic distributionem a Henrico Lausberg factam (Lausberg 2008: §568) sequimur. 

 Persona pro re (aut contra) 
Vergilius, cum 

      (Verg. Aen. 2.311)

canit, non hominem illum Troium sed domum eius flammis torreri dicit. Saepe per auctores opera designantur, ut fit, cum Homerum, Vergilum, Martialem legi dicimus. Frequenter autem deorum opera per deos ipsos referuntur, sicut per Cererem panis et fruges, per Liberum vinum, per Venerem amor et nomen bonum coitus:

      (Ter. Eun. 732) 

Item per Martem bellum, per Neptunum mare, per Vulcanum ignis: 

      (Liv. 2.6.10) 
      (Hor. AP 63-64) 
      (Ovid. Met. 7.104-105) 

At contra per inventum inventor demonstratur, ut apud Plautum (frg. 159 Vinum precamur) Liber, inventor vini, per vinum notatur.  

 Id quod continet pro eo quod continetur 
Id quod continet non solum vas quoddam est, ut in his:

      (Cat. 26.2)
      (Liv. 40.24.6; cf. Quint. 1.6.24)
      (Gen. 24:20), 

in quibus calix pro vino, poculum pro veneno stat, et pro aqua hydria dicitur, sed etiam locus sive sedes:  

      (cf. Val.Max. Mem. 4.8.5)
      (Iuv. 15.37)
      (cf. Quint. 6.1.51)
      (Plaut. Ps. 576),

in quibus Graecia pro Graecis, locus pro hominibus loci, theatrum pro spectatoribus, cor pro animo dicitur. Loco etiam institutum designari potest, et instituto locus: 

      (Cic. Att. 1.20.3)
      (Suet. Claud. 25.4)

Huc pertinet etiam materia pro re facta ex hac materia, sicut

      (Cic. Leg. 3.6)
      (Cic. N.D. 3.81)
      (Ov. Met. 3.6)
      (Col. 1.9)

in quibus aes argentum aurum per metonymiam nummum (aeneum, argenteum, aureum) designant, cum ferrum pro gladio, plumbum pro globo plumbeo, pellis pro veste coriacea dicantur. Haec etiam synecdoches loco numerari possunt.

 Id quod efficit pro eo quod efficitur 
Interdum effectus per causam designatur. In exemplum sumamus stilum, cuius sensus paulatim aucti sunt. Primo enim scribendi instrumentum, deinde scripturam (stilo effectam) significavit. Cicero in disputationibus, quae sunt de oratore adsignando, stilo utitur etiam pro eo quod stilo efficitur, sicut:

      (De or. 1.150)

Grammatici antiqui nonnulla adiectiva proferunt, quibus id quod facit ex eo ostenditur quod fit, sicut:

      (Rhet.Her. 4.32.43)
      (Hor. Carm. 1.4.13) 
      (Tib. 1.10.40)

Contortior metonymiae species ea est quae metalepsis appellatur, sicut: 

 .     (Verg. Buc. 1.70)

Hic aristae certe annos significant, sed sententia aegre intellegi potest, nisi medius quidam gradus subgeratur, quo id quod efficit (sc. aristae) pro eo quod fit (q.e. messis) ostendatur, et qui per metaphoram annum designet: aristae (per metonymiam → messis per metaphoram) → annus. 

At contra id quod fit pro eo est quod facit: 

      (Cic. Font. 12.15)  

ubi sudor  pro improbo qui sudorem ciet labore appellatur. 

 Abstractum pro concreto 
Nomen Veneris, si originem respicias, deductum esse videtur a venere, nomine tertiae declinationis olim in -s- cadenti. Quae nomina neutrius generis esse solent et item abstracta. Sed postquam ad deam amoris personificandam adhibitum est, genus naturale adsumpsit, quo facto etiam nomen commune venus in femininum genus redactum est. Etiam auguri eiusdem modi mutatio personalis accidisse videtur.Hofmann & Szantyr (1965: 745). Aliae divinae personificationes sunt, verbi gratia, Fama (Verg. Aen. 4.173 sq), Fors (Enn. apud Cic. De off. 1.12.38), Iustitia (Gell. Noct.Att. 14.4.3). 

Sed alia quoque nomina abstracta paene personarum obtinent vicem, ut docet Cicero: "Quo item in genere et virtutes et vitia pro ipsis, in quibus illa sunt, appellantur: luxuries quam in domum inrupit, et quo avaritia penetravit, aut fides valuit, iustitia confecit" (Cic. De or. 3.168). 

At nomina abstracta aliis quoque modis in metonymia facienda intersunt.De hac re v. Hofmann & Szantyr (1965: 745-753. Nomine abstracto persona vocatur aut maledice:

      (Plaut. Mil. 1233)
      (Ter. Eun. 79)
      (Cic. Fam. 10.28.1)

aut benevole:

      (Plaut. Cas. 229)
      (Cic. Att. 1.8.3)
      (cf. Cat. 2.5)

Nominibus abstractis etiam hominum multitudo (i.e. sensus collectivus) ostenditur, sicut:

      (Caes. Gall. 3.16.2)
      (Cic. Div.  2.33) 
      (Verg. Buc. 1.70)
      (Cato Agr. 4)

ubi iuventus pro iuvenibus est, et item antiquitas pro antiquis, posteritas pro posteris, vicinitas pro vicinis.

Nonnumquam autem nomen abstractum pro re concreta ponitur, verbi gratia amictus, qui initio amiciendi actum significavit; aut unctio, quae primum unguendi actum designavit, deinde etiam 'unguentum'. 

 Symbolum pro re 
Apud antiquos toga symbolum pacis fuit. Itaque per metonymiam dici potuit: 

      (Vell. 1.12.3) 

Etiam nonnulla symbola auctoritatis apud antiquos fuerunt: 

      (Hor. Ep. 1.16.34)
      (Verg. Aen. 10.852)
      Caes. B.G. 7.77 fin. 

in quibus fasces praesertim consulatum, et solium, sceptrum, securis imperium designant.

Etiam nationes interdum rebus sibi peculiaribus notae sunt, ut Macedones praelonga hasta, quam sarisam vocabant, et Galli telo, quod materis aut matara appellatur. Quorum instrumentorum mentionem facit auctor Rhetoricae ad Herennium: "si quis Macedones appellarit hoc modo: Non tam cito sarisae Graeciae potitae sunt, aut idem Gallos significans: nec tam facile ex Italia materis Transalpina depulsa est." 

 Metonymia quantitativa  
Metonymia quantitativa sive synecdoche suo loco tractatur. Hic satis est verbis Quintiliani (Inst. 8.6.19-21) uti, quia res gravissimas commemorat: 

 "Haec (sc. synecdoche) variare sermonem potest, ut ex uno pluris intellegamus, parte totum, specie genus, praecedentibus sequentia, vel omnia haec contra, liberior poetis quam oratoribus. Nam prorsa, ut mucronem pro gladio et tectum pro domo recipiet, ita non puppem pro navi nec abietem pro tabellis, et rursus, ut pro gladio ferrum, ita non pro equo quadrupedem. Maxime autem in orando valebit numerorum illa libertas. Nam et	Livius saepe sic dicit: Romanus proelio victor, cum Romanos vicisse significat, et contra Cicero ad Brutum populo inquit imposuimus et oratores visi sumus, cum de se tantum loqueretur. Quod genus non orationis modo ornatus sed etiam cotidiani sermonis usus recipit." 

Itaque in synecdoche praesertim de his agitur: 
 Pars pro toto et contra totum pro parte; 
 Species pro genere et contra genus pro specie;
 Singularis pro plurali et contra pluralis pro singulari. 

 Notae  

 Bibliographia 
 Bonhomme, Marc (1987). Linguistique de la métonymie. Bern: Peter Lang.
 Cruse, D.A. (1979). On the transitivity of the part-whole relation. Journal of Linguistics 15: 29-38. 
 Fass, Dan (1997). Processsing Metaphor and Metonymy. Stanford, CA: Ablex.
 Gibbs, Raymond (1994). The Poetics of Mind: Figurative Thought, Language and Understanding. Cambridge: Cambridge University Press.
 Hofmann, Johann Baptist & Szantyr, Anton (1965) Lateinische Syntax und Stilistik. München: Beck. (Handbuch der Altertumswissenschaft, 2:2.)
 Lausberg, Heinrich (2008) Handbuch der Literarischen Rhetorik: Eine Grundlegung der Literaturwissenschaft. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.

Categoria:Ars rhetorica
Categoria:Figurae orationis
Categoria:Semantica
Categoria:Lingua Latina