Andromache (Euripides)

Andromache (Graece ) est tragoedia quam Euripides circa annum 425 a.C.n.Ita Louis Méridier, in notitia ad editionem fabulae apud Collection des universités de France p.107. docuit. Secundum ambigua cuiusdam scholiastae verba non Athenis primum docta est haec tragoedia nisi sub alterius nomine fortasse certavitJames L. Butrica, "Democrates and Euripides' Andromache (Σ andr. 445 = Callimachus Fr. 451 Pfeiffer)", Hermes, 2001ː 188-197.. Rivalitatem inter Andromacham servam e principissa factam, quae filium domino Neoptolemo peperit, et Hermionen eius legitimam quidem sed sterilem uxorem dramatice explicat. Cui rivalitati alteram superposuit poeta, Oreste et Neoptolemo de Hermionae possessione certantibus. Hanc quadripertitam fabulae structuram imitatus est poeta Francogallicus Iohannes Racine in Andromaque sua (1667).

 Personae 
 Andromache, Hectoris vidua et nunc Neoptolemi ancilla.
 Ancilla Andromachae
 Chorus Phthiotarum mulierum
 Hermione, Menelai filia et Neoptolemi uxor
 Menelaus, rex Spartae
 Filius Andromachae
 Peleus, Neoptolemi avus senex, rex Phthiae et Pharsali
 Nutrix Hermionae
 Orestes
 Nuntius
 Thetis
Actio Phthiae in Thessalia agitur. Scaena Neoptolemi domus introitum et templum Thetidis Nereidis, Achillis matris,  ostendit.

 Summarium 
Prologusː Andromache spectatoribus narrat cur ad Thetidis aram confugeritː etenim uxor Neoptolemi suae sterilitatis causa veneficii eam accusat et absente marito eam interficere cupit. Itaque parvum filium quem Neoptolemo peperit rivalis saevitiam timens in aliam domum Andromache occultavit. Tum vero ancilla ei nuntiat Menelaum filiae irae indulgentem Sparta venisse et ubi Andromachae filius lateat comperisse et necare velle. Expavefacta Andromache Peleum senem arcessitum ancillam mittit. Prologum coronat monodia Andromachae Hectoris et Ilii fatum deplorantis.
Parodosː chorus misericordem atque simul timidum se praebens Andromachae patientiam suadet.
Episodium primumː incedit superba et arrogans Hermione quae Andromachae non tantum veneficium sed etiam mores barbaros obicit; nec dubitat respondere Troiana serva non se causam esse cur marito displiceat sed ipsius asperitatem et incomitatem. Hermione rursus minanter praedicit mox sponte sua sine vi e Thetidis sanctuario excessuram.
Stasimon primumː chorus iudicium Paridis vituperat qui nisi Aphroditen coronasset Andromache in servitutem non cecidisset.
Episodium secundumː Menelaus intrat parvo filio quem secum trahit gladium admovens et necem puero minatur nisi mater e templo ad mortem exierit. Andromache filium salvaturam credens si ipsa supplicium adiret asylum deae relinquit. Vinculis oneratur et deceptam se esse statim auditː nam et matrem et filium interficere in animo habent Hermione et Menelaus. Tum Andromache in Spartanos vehementer invehitur a quibus omnes homines abhorrent, inquit, tamquam periuris et scelestisversus 445-452ː Ὦ πᾶσιν ἀνθρώποισιν ἔχθιστοι βροτῶν
Σπάρτης ἔνοικοι, δόλια βουλευτήρια,
ψευδῶν ἄνακτες, μηχανορράφοι κακῶν,
ἑλικτὰ κοὐδὲν ὑγιές, ἀλλὰ πᾶν πέριξ
φρονοῦντες, ἀδίκως εὐτυχεῖτ' ἀν' Ἑλλάδα.
Τί δ' οὐκ ἐν ὑμῖν ἐστιν; οὐ πλεῖστοι φόνοι;
οὐκ αἰσχροκερδεῖς, οὐ λέγοντες ἄλλα μὲν
γλώσσῃ, φρονοῦντες δ' ἄλλ' ἐφευρίσκεσθ' ἀεί; (quam vituperationem plerique commentatores ad odium Atheniensium ineunte Bello Peloponnesiaco tum maxime saeviens referunt).
Stasimon secundumː chorus quantas calamitates adtulerit muliebris in amore rivalitas necnon virorum in rebus publicis gubernandis. Monogamiam et monarchiam laudat.
Episodium tertiumː cum alternis cantibus Andromachae et filii mortem deplorantium incipit. Iam gladium strinxerat Menelaus cum Peleus ira commotus advenitː vincula solvi iubet et Menelai probra acerbe enumerat (uxorem parum castam, Iphigeniam immolatam, in Bello Troiano ignaviam, Spartanorum mores perfidos). Agon cum Menelao fit qui longa oratione senilem stultitiam adversario obicitː in primis eum interrogat an hominem barbarum, ex Asiatica muliere et hostium sanguine ortum in Thessalia regnare et Graecis imperare velit.  Mox igitur ad rem cum Neoptolemo decidendam  se rediturum pollicetur Menelaus. Interea tamen re infecta abit.
Stasimon tertiumː chorus Pelei vitam et magna facta canit (bellum adversus centauros, Argonautarum expeditionem, Troiae priorem expugnationem una cum Hercule).
Episodium quartumː nutrix e domo exit et nuntiat dominam suam poenas a marito cum redibit metuens et scelesti facinoris conscientia mortem sibi consciscere nunc conari. Mox ipsa Hermione in scaenam prodit et lyricis modis infaustam sortem lamentatur. At Orestes, eius pristinus sponsus, qui eam adhuc amabat et occasionem huiusmodi iamdiu captabat, adveniens Hermionae persuadet ut secum fugeretː insidias enim Delphis Neoptolemo parasse contendit ubi Achillis filio pereundum esset.
Stasimon quartumː chorus Apollinem non intelligit cur postquam moenia Troiae aedificarit ruinam urbis passus sit nec cur oraculis suis ad Clytaemnestrae caedem filium Orestem impulerit.
Exodosː nuntiata Hermionae fuga Peleus accurrit. Tum vero nuntius e Delphis ei narrat quomodo nepos Neoptolemus a turba hominum Orestis mendaciis incitatorum prope Apollinis aram occisus sit ubi pristini peccati satisfactionem deo dare volebat. Maestus Peleus et prole orbus regnum abicere constituit cum e caelo velut deus ex machina Thetis uxor apparet quae rem ita componitː Molossum Andromachae et Neoptolemi filium iubet in EpirumUbi regio quaedam Molossia dicitur. cum matre  mitti ubi ipse et eius proles potentes reges erunt. Peleum vero immortalitate donat qui in Nerei domo cum Thetide uxore sedebit.

 De argumento 
Multa prioribus traditionibus addidisse aut mutasse Euripides putatur qui exempli gratia primus Delphicam Pyrrhi necem cum Oreste et Hermione coniunxisse videtur aut Hermionen et Andromachen ut rivales commisisse. Item omnia quae ad Menelai actionem in hac fabula pertinent nova sunt. Difficile tamen scitu ob tot tragoedias deperditas, in primis Sophocleam Hermionen. Certe, ut plerumque solebat, Euripides ad psychologiam humanam  animum magis advertit quas ad arcanam et religiosam mythorum significationem.

Iam scholastes antiquus hanc fabulam secundi ordinis (τῶν δευτέρων) iudicabat, quod iudicium critici moderni non impugnarunt qui unitate carere Andromachae actionem existimant. Nam herois eponyma post mediam fabulam non iam comparet; simili modo Menelaus, Hermione, Orestes evanescunt et ab ultima tragoediae parte absunt. Tripertita fabula dici potest et in unaquaque parte alium protagonistam sortem deplorantem videmusː Andromachen in prima, Hermionen in secunda, Peleum in tertia donec postremo ex improviso eis succurratur.

Nec res politicae ab Euripidis proposito aberantː nam omnes Spartani (Menelaus et Hermione) ceterique Peloponnesii (Orestes), quibuscum tum Athenienses bellum gerebant, invidiosi sunt et sine periculo homicidia insidiosa perpetrare volunt. Non tantum Lacedaemoniorum perfidia et aviditas in bello vituperatur sed etiam puellarum educatio quae cum viris palaestram frequentant ita pudicitiam amittentesVersus 597-601 (verba Pelei)ː αἳ ξὺν νέοισιν ἐξερημοῦσαι δόμους
γυμνοῖσι μηροῖς καὶ πέπλοις ἀνειμένοις
δρόμους παλαίστρας τ' οὐκ ἀνασχετοὺς ἐμοὶ
κοινὰς ἔχουσι. Κᾆτα θαυμάζειν χρεὼν 
εἰ μὴ γυναῖκας σώφρονας παιδεύετε; = 'domos cum adulescentibus deserentes, nudis cruribus et succinctis tunicis, eadem - quod ferendum non estǃ - stadia et palaestra frequentant. Num mirum si castas puellas non efficitis?. Ne Apollini Delphico quidemm parcit ac scimus sacerdotes Delphicos ineunte bello Peloponnesiaco oracula secundum Spartanorum vota edidisse. Econtra regna septentionalia, Thessalia et Epirus ("Molossia"), quorum societatem Athenae adfectabant, per Peleum et Neoptolemum extollunturFrancis Cairns, "Pyrrhic dancing and politics in Euripides' "Andromache"", Quaderni Urbinati di Cultura Classica, 2012ː 31-47 . Quapropter si haec tragoedia, ut voluit scholiastes, non Athenis acta est, ad scaenam in Epiro sitam fortasse referenda estIta opinabatur James L. Butrica, op. laud.. Nonne Euripides apud Macedonum regem Archelaum vitam finivit?

 Notae 

 Plura legere si cupis 
	William Allan, The Andromache and Euripidean tragedy, Oxford University Press, 2000
Patricia Neils Boulter, ""Sophia" and "Sophrosyne" in Euripides' "Andromache"", Phoenix, 1966ː 51-58 
Christina Elliott Sorum, "Euripides' Judgment: Literary Creation in Andromache", The American Journal of Philology, 1995ː 371-388
Hartmut Erbse, "Euripides' 'Andromache'", Hermes, 1966ː 276-297
Antonio Garzya,	"Quelques notes sur l'Andromaque d'Euripide", Revue belge de Philologie et d'Histoire, 1951ː 1142-1150
Auguste Jardé,	"Sur la date de l'Andromaque d'Euripide", Revue des Études Anciennes, 1923ː 209-214
	Paul David Kovacs, The Andromache of Euripides : an interpretation, Scholars Press, 1980 
Poulcheria Kyriakou, "All in the Family: Present and Past in Euripides' "Andromache"", Mnemosyne, 1997ː 7-26
Michael LLoyd, "Euripides: Andromache (Ἀνδρομάχη)", in Encyclopedia of Greek Tragedy. Novi Eboraci: Wiley, 2013.
Maria Serena Mirto, "La figura di Teti e la crisi del gamos eroico nell'Andromaca di Euripide", Materiali e discussioni per l'analisi dei testi classici, 2012ː 45-69
J. M. Mossman, "Waiting for Neoptolemus: The Unity of Euripides' 'Andromache'", Greece & Rome, 1996ː 143-156 
Jaum Portulas, "L'Andromaque d'Euripide. Entre le mythe et la vie quotidienne", Mètis. Anthropologie des mondes grecs anciens, 1988ː 283-304
Aspasia Skouroumouni Stavrinou, "Hermione's Spartan Costume: The Tragic skeue in Euripides's Andromache", Illinois Classical Studies, 2016ː 1-20 
Nancy Sorkin Rabinowitz, "Proliferating Triangles : Euripides' "Andromache" and the Traffic in Women",  Mosaic: A Journal for the Interdisciplinary Study of Literature, 1984ː 111-123
Aspasia Skouroumouni Stavrinou, "Inside and out: the dynamics of domestic space in Euripides' "Andromache"", Hermes, 2014ː 385-403
Ian C. Storey, "Disharmony in Euripides' 'Andromache'", Greece & Rome, 1989ː 16-27

 Οἴμοι, καθ' Ἑλλάδ' ὡς κακῶς νομίζεται

 Nexus externi 
Textus Graecus apud Vicifontem
Andromache apud GreekMythology.com
Textus Graecus cum versione Francogallica apud Remacle
 Versio ab Eduardo Coleridge anno 1891 confecta 

Categoria:Euripides
Categoria:Graeciae scripta
Categoria:Libri de bello Troiano
Categoria:Litterae Graecae antiquae
Categoria:Tragoediae