Hercules (Euripides)

Hercules (Graece  aut Ἡρακλῆς μαινόμενος) est tragoedia Euripidea circa annum 416 a.C.n. docta qua poeta fabulam Herculis furore excaecati et propriam uxorem cum liberis interficientis in scaenam proferebat. Quam tragoediam Latine imitatus est Seneca in Hercule furente. Ut in Sophocleo Aiace heros furore excaecatus turpes res commisit sed ad sanitatem reversus alia viam atque Aiax adiit.

 Personae 
 Amphitruo, Herculis pater mortalis
Megara, Herculis uxor
 Chorus senum
 Lycos tyrannus
Hercules
Iris, deorum nuntia
Lyssa, "Rabies"Jacqueline Duchemin, "Le personnage de Lyssa dans Héraclès d'Euripide", Revue des Études Grecques, 1967ː 130-139, Noctis filia
Nuntius
Theseus, Atheniensium rex
 Herculis et Megarae tres filii et dea Athena sunt personae mutae.
Res Thebis in Boeotia geruntur. Spectatores aram pro Amphitruonis domo vident ad quam Herculis familia confugit.

 Summarium 
Prologusː Amphitruo spectatoribus narrat cur ipse et Megara, Creontis regis defuncti filia, ad aram confugerintː tyrannus ex Euboea Lycos Creontem interfecit et regno potitus est. Nunc omnem stirpem regiam delere cupit, quia sibi persuasum habet Herculem ex Inferis quo Cerberi in lucem trahendi causa descendit numquam rediturum esse. Megara solationem et auxilium apud socerum quaerit qui spem abiciendam negatVersus 105-6ː  οὗτος δ᾽ ἀνὴρ ἄριστος ὅστις ἐλπίσι / πέποιθεν αἰεί: τὸ δ᾽ ἀπορεῖν ἀνδρὸς κακοῦ = vir optimus numquam desperat; ignavi viri est abdicare..
Parodosː chorus senum Thebanorum intrat infirmitatem et senium deplorans, Herculis liberis  iam auxilio esse non possunt quorum eos miseret.
Primum episodiumː advenit Lycus qui ab eis quaerit an mortem vitaturos esse adhuc sperentː nam Herculem nunc in Inferis iacere adfirmabat et vivum timidum bellatorem fuisse ut qui eminus sagittis potius quam gladio pugnaret. Amphitruo filii honorem vindicat sagittarios victoriae saepe utiliores fuisse quam qui comminus pugnabant demonstransː praeterea hoplitae fortuna e virtute circumiacentium militum pendet qui agmen efficiunt. Lycus non respondet sed comitibus imperat ut materiam congerant ad supplices circa aram concremandos. Tum Megara mortem non iam fugere decernitVersus 309-10ː τὰς τῶν θεῶν γὰρ ὅστις ἐκμοχθεῖ τύχας, / πρόθυμός ἐστιν, ἡ προθυμία δ᾽ ἄφρων = qui sortibus deorum impugnat strenuus quidem est sed illa strenuitas amens. atque tantummodo petit ut sibi liberos in domo funebri apparatu vestire interim liceat. Quod concessit Lycus et omnes scaenam relinquunt.
Primum stasimonː  chorus Herculis labores celebrat et senii imbellicitatem deplorat.
Secundum episodiumː Herculis familia e domo exit, ad mortem parata. Megara praeclaram vitam describit quam tribus filiis speraverat et iterum Herculem precatur ut appareat etiam sub umbrae forma. Quod mirabiliter evenitː nam Herculem inopinate ex Inferis redeuntem adspiciunt qui eis narrat quomodo Cerberum super terram traxerit atque simul Theseum ibi captivum in lucem reduxerit. Horrescit cum liberos suos funebribus stolis vestitos adspicit. Lyci scelera postquam audiit ad ultionem paratus cum familia domum intrat.
Secundum stasimonː  chorus senectutem suam vituperans iuventutem celebrat. Deos si humana sentirent secundam iuventutem bonis viris daturos fuisse existimat ut boni a malis certo signo secernerentur. Ipsum numquam Musarum ministerium deserturum pollicetur quia  Mnemosynen colere etiam seni licet atque ita hymno Herculem celebrabitVersus 676-9ː μὴ ζῴην μετ' ἀμουσίας, /
αἰεὶ δ' ἐν στεφάνοισιν εἴην. / Ἔτι τοι γέρων ἀοιδὸς / κελαδεῖ Μναμοσύναν· = Ne vivam sine Musis, semper sub coronis verser. Senex quoque vates Mnemosynen canit.... Multi critici hos versus ipsius Euripidis de se verba esse arbitrantur.
Tertium episodiumː Lycus redux Amphitruonem solum invenit quem ubi sint ceteri morituri rogat. Postquam intra domum eos manere accepit cum satellitibus domum ingreditur. Mox lugubres clamores audiuntur et chori senes  tyrannum Herculis ictibus perire intelligunt.
Tertium stasimonː chorus Iovi ceterisque deis gratiam agit quod opem iustis tulerint et de impiis poenas sumpserint. Totam Boeotiam cum montibus et fluminibus ad gaudendum provocat. Ultimis versibus iam horrendis visis in caelo manifestis terretur.
Quartum episodiumː advenae caelestes sunt Iris, Iunonis nuntia et Lyssa, Noctis filia cuius aspectus Furiae similis est et munus in furore pectori eorum incutiendo quos dei perdere volunt constat. Iris consilium suum senibus aperitː Herculem  usque ad caedem innocentium filiorum furore insanientem  faciet. Nisi enim Hercules hanc poenam  dabit dei in posterum spernentur quos homines vicisse sese iactabunt. Lyssa primum Herculem, nobilem heroem, adoriri aspernatur. At cum irascitur Iris iussa facere incipit. Mox lamentationes Amphitruonis e domo audiuntur et nuntius accurrit quomodo Hercules liberos et uxorem immaniter interfecerit nuntiaturus quos Eurysthei familiam esse falso credebat. Cum autem patrem sagittis iam peteret dea Athena domum diruens saxum in herois pectus proiecit qui profundo somno statim obrutus est.
Quartum stasimonː chorus caedem et Herculis fatum flebiliter deplorat dum machina ekkuklêma vocata domum interiorem et cadavera et Herculem ligatum dormientemque in scaenam profert et spectatoribus ostendit.
Exodosː Hercules columnae fragmento Amphitruonis iussu adligatus expergiscitur ruinis et cadaveribus undique circumdatus. Quid evenerit omnino oblitus est et postquam pater eum de liberorum caede paulatim certiorem fecit ad mortem voluntariam decurrere vult scelerum conscientiam ut effugeret. Tum vero Theseus advenit qui beneficii memor Athenarum hospitalitatem heroi polliceturː ubi post mortem quoque lapideis monumentis coletur. Quin etiam exemplo deorum eum solatur qui nefanda facinora volentes committere solent nec minus dei sunt. Hercules respondet fabulis a poetis de deis excogitatis se non credereVersus 1340-6.  sed miseram vitam tolerare fortius esse existimansVersus 1347-52ː Ἐσκεψάμην δὲ καίπερ ἐν κακοῖσιν ὤν, / μὴ δειλίαν ὄφλω τιν' ἐκλιπὼν φάος· ... ἐγκαρτερήσω θάνατον = 'quamquam miser sum timui ne ignaviae accusarer si lucem liquissem... Morti resistam' (sunt qui textum manuscriptorum ita emendentː ἐγκαρτερήσω βίοτον = vitam tolerabo). quam ad mortem confugere gratias agit et Theseum sequitur postquam liberos sepeliendos patri Amphitruoni tradidit.

 De argumento 
Herculis insaniae mythus iam ante Euripidem innotueratIam in Carminibus Cypriis narrabatur.; at ille multa novavit atque mutavit in primis ut heroem minus rudem et agrestem efficeret quam in fabulis ostendebatur. Ita haec caedes quae vulgo ante labores a prioribus poetis ponebatur post labores ad ultimam vitam transtulitIta Euripides Deianiram et pyram in monte Oeta ignorabat. ita ut poenam eiusmodi minime meruisse videretur. In mytho communi liberos tantum necabat atque deinde Megaram propinquo Iolao in matrimonium tradebat quod spectatoribus quinti saeculi nimis durum videri potuit. Tyrannus Lycus quoque Euripidis inventio fuisse creditur quae invidiam in Herculis inimicos moveret. Deam poliadem Athenam et Atheniensium regem Theseum in mythum introduxit in maiorem patriae gloriam spectatorumque benevolentiae captandae causa. Simul non malum hominem esse Herculem magis  apparebat siquidem amicitiam in infortunio tam fidelem servare meruisset. Praeterea Hercules in Atticam proficiscitur velut ibi moriturusVersus 1331-7. et insuper eodem patrem Amphitruonem arcessiturus ad sepulturamVersus 1421.. Quod nusquam alibi legitur. Quin etiam labores suscepisse dicitur non tam Iunonis ob iram coactus quam ut patris exsulis reditum in patriam Argivam redimeretVerba  Amphitruonis versibus 16-21., quod a vulgata versione discrepat.

Diu critici in hac tragoedia actionem velut in duas partes distractam reprehenderuntː prima enim parte Lyci saevitia timetur et  periculo illo Herculis reditu vix suppresso iam chorus providentiam deorum iustitiam in terris restituentium celebrabat, quae felix conclusio fuisset,  cum duae saevae deae  in scaenam inrumpunt et qui liberis prius saluti fuit eorum interfector per voluntatem deorum fit. Itaque reiectis deis Hercules Iovis paternitatem aspernatur atque solius Amphitrionis filius esse decernitVersus 1265ː πατέρα γὰρ ἀντὶ Ζηνὸς ἡγοῦμαι σὲ ἐγώ. ː simul ad humanam amicitiam decurrit. Non apud deos enim sed apud homines auxilium et misericordia inveniuntur.

Notae

 Editiones et commentarii 
Euripides, Heracles with introduction and commentary by Godfrey W. Bond, Oxonii, Clarendon Press, 1982 Recensio critica

 Plura legere si cupis 
Jacqueline Assaël, "La violence dans l'Héraclès furieux d’Euripide. Lecture girardienne", Rursus, 2011.
Shirley A. Barlow, "Structure and Dramatic Realism in Euripides' 'Heracles'", Greece & Rome, 1982ː 115-125
Gerhard J. Baudy, "Die Herrschaft des Wolfes: Das Thema der 'verkehrten Welt' in Euripides' 'Herakles'", Hermes, 1993ː 159-180
E. M. Griffiths, "Euripides' "Herakles" and the Pursuit of Immortality", Mnemosyne, 2002ː 641-656
W. E. Higgins, "Deciphering Time in the "Herakles" of Euripides", Quaderni Urbinati di Cultura Classica, 1984ː 89-109
F. Jouan, "Le « Prométhée» d'Eschyle et l'« Héraclès » d'Euripide", Revue des Études Anciennes, 1970ː 317-331
Brooke Holmes, "Euripides' Heracles in the Flesh", Classical Antiquity, 2008ː 231-281
J. C. Kamerbeek, "Unity and Meaning of Euripides' "Heracles"", Mnemosyne, 1966ː 1-16
Rocco Marseglia, "Mythe et dramaturgie dans l’Héraclès d’Euripide", Pallas, 2019ː  17-31
Mark W. Padilla, "Heroic paternity in Euripides' "Heracles"", Arethusa, 1994ː 279-302
Thalia Papadopoulou, "Herakles and Hercules: The Hero's Ambivalence in Euripides and Seneca", Mnemosyne, 2004ː 257-283 
Cecilia J. Perczyk, "El ritual y la locura en Heracles de Eurípides", Phoenix, 2015ː 41-58
Antonietta Provenza, "Madness and bestialization in Euripides' "Heracles"", The Classical Quarterly, 2013ː 68-93 
Kathleen Riley, "Euripides: Heracles (Ἡρακλῆς μαινόμενος)" in Encyclopedia of Greek Tragedy, Wiley, 2013
Renate Schlesier, ""Héraclès" et la critique des dieux chez Euripide", Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa. Classe di Lettere e Filosofia, 1985ː 7-40

 Nexus externi 
Textus Graecus et versio Francogallica apud Itinera electronica
Herakles apud Greekmythology.com

Categoria:Tragoediae
Categoria:Litterae Graecae antiquae
Categoria:Graeciae scripta
Categoria:Euripides
Categoria:Scripta saeculo 5 a.C.n.
Categoria:Hercules