Aurantium

, vulgo ,  (a nomine Arabico نارنج nāranǧ, a Persico نارنگ nārang, a Sanscrito नारङ्ग nāraṅga) vel  (f.),"cum agresta vel cum succo ... citrangulorum quae vulgariter dicuntur arangiae":  est arbor fructifera in genere cui nomen est Citrus. Binomine appellata est  a Linnaeo anno 1753. Fructus eius, quibus sapor est amarus, eisdem nominibus appellantur, quibus tamen aliquando 'pomum' aut 'malum' anteponitur. Aurantium saepe confunditur cum Citro sinensi, cuius fructibus tamen sapor est suavior.

 De nomine eius 
Aurantii primam mentionem in litteris Europaeis occidentalibus nobis fecit scriptor de rebus Siculis Hugo Falcandus, in Epistola ad Petrum Panormitanum ante annum fere 1189 Latine conscripta, qui poma eius Siculo usus nomine arengias appellat.Hugo Falcandus, Epistola ad Petrum Panormitanum, p.185, r.7 Eodem fere tempore Theodorus Balsamon arborem aurantia ferentem (νεράντζα) Constantinopoli olim florentem, causa glaciei mortuam, carmine lamentat.Theodorus Balsamon, Epigrammata 31 Horna Haud multo post scriptor Francicus Iacobus Vitriacensis, in sua Historia Hierosolymitana post annum 1219 incepta, citrum aurantium sic describit:
In parvis autem arboribus quaedam crescunt alia poma citrina minoris quantitatis frigida, et acidi seu pontici saporis, quae poma orenges ab indigenis nuncupantur.Iacobus Vitriacensis, Historia Orientalis seu H. Hierosolymitana, cap. 86
Utrumque nomen ex Arabico نارنج (nāranǧ) derivatum est, utrumque quadam ratione primam litteram n praetermisit.

In saeculis sequentibus, linguis variis vernaculis intervenientibus, multa alia nomina Latina eadem stirpe apparebant, pleraque primā quoque n omissā, sicut arangium, arancium, arantium, nonnulla quidem primā vocali in au commutatā, ut ex auro orta videantur, sicut aurangium, aurancium, aurantium, aliqua quoque primā n servatā, sicut narangium, narancium, narantium, nerantium, pauca etiam litterā a praepositā, sicut anarantium, anerantium, fortasse a nomine Arabico cum articulo definito al- addito: النارنج (an-nāranǧ). Nonnulla horum nominum terminationibus quoque femininis in -a utuntur. Horum omnium in scriptis Latinis creberrime inveniuntur nomina aurantium, arantium et arancium.vide periodicum Ephemerida hic, hic, hic et hic

Invenitur praeterea nonnumquam nomen novum citrangulus (f. = arbor) vel citrangulum (n. = fructus), quod significet fere "citrus cuius angit sapor."

 De varietatibus 
Speciei hybridae Citrus × aurantium varietates permultae coluntur quae in greges tres dividere licet, videlicet
 "aurantia" sensu stricto, sapore amaro (Sour Orange Group)
 "mala Sinensia", sapore dulci (Sweet Orange Group)
 "mala paradisi", maiores, colore flavo, sapore acido (Grapefruit Group)
Ex aurantiis derivatur hybrida Citrus × limon.

 Notae 

 Bibliographia 
 Fontes antiquiores
 c. 1250 : Lin Hong, Simplicia montani victualia (Françoise Sabban, "La diète parfaite d'un lettré retiré sous les Song du Sud" in Études chinoises vol. 16 (1997) pp. 7-57)
 1305/1308 : 
 1505 : Iovianus Pontanus, De hortis Hesperidum
 1508 : Ioannes Bourdichon, picturae botanicae horarum Annae Britanniae (manuscriptum, 1503-1508) [gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b52500984v/f344.image f. 168r]
 1518 : Ioannes Nannius Utinensis, picturae botanicae porticus Amoris et Psychae in viridarii Augustini Chigii quaere speciem no. 68
 1540 : Nicolaus Monardes, "De aurantiis", aliter "De citriis, aurantiis, ac limoniis". Textus 1540 sine titulo: vide imagines 40-48  Editio 1551 apud MDZ Editio 1605 apud GDZ
 1552 :  "nec sugus cedri, nec acerbi musta naranci" (i.e. sucus limonum, sucus aurantiorum)
 1578 : 
 1597 : 
 1601 : Carolus Clusius, Rariorum plantarum historia (Antverpiae) p. 7
 1629 : Ioannes Parkinsonus, Paradisi in sole paradisus terrestris pp. 584-586
 1646 : Ioannes Baptista Ferrarius, Hesperides, sive, De malorum aureorum cultura et usu libri quatuor (Romae: Scheus) pp. 367-480 ("Hesperthusa sive Malum aurantium")
 1708 : Johann Christoph Volkamer, Nürnbergische Hesperides. Norimbergae: Endter  Textus
 1714 : Johann Christoph Volkamer, Continuation der Nürnbergischen Hesperidum. Norimbergae   p. 298
 1742 :  vol. 2 tab. 33 et pp. 111-112; cf. 
 1811 : Georges Gallesio, Traité du citrus. Lutetiae: Fantin   apud archive.org

 Botanica et genetica
 Giovanni Dugo, Angelo Di Giacomo, edd., Citrus: the genus Citrus. Londinii: Taylor & Francis, 2002 
 I. A. Khan, ed., Citrus genetics, breeding, and biotechnology (Wallingford: CAB International, 2007) pp. 25, 39 


 De cultu
 Robert Willard Hodgson, "Horticultural Varieties of Citrus: Sour or Bitter Oranges" in Walter Reuther, Herbert John Webber, Leon Dexter Batchelor, edd., The Citrus Industry, vol. 1: History, World Distribution, Botany, and Varieties (2a ed. Riverside: University of California, Division of Agricultural Sciences, 1967 ~) cap. 4
 "Sour Orange" in Julia F. Morton, Fruits of warm climates (Miamiae, 1987) pp. 130-133
 Tong Kwee Lim, Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants. Vol. 4: Fruits (Berolini: Springer, 2012) pp. 786-806  

 De usu
 Giovanni Dugo, Luigi Mondello, edd., Citrus Oils (CRC Press, 2010) pp. 10-19 

 Nexus externi 

Categoria:Citrus
Categoria:Fructus
Categoria:Verba Arabica mutuata
Categoria:Fruges Asiae orientalis
Categoria:Olea essentialia