Laserpicium

Laserpicium, sive (nomine Graeco) silphium, fuit planta in Libya endemica, nunc exstincta, e qua et condimentum et medicamentum trahebantur antiqui. Haec planta fuit sine dubio cognata speciei Ariae (regionis Afganiae) nativae, hodie sub nomine assae foetidae (Ferula assa-foetida) cognitae, ab antiquis autem laserpicium Medicum vel Parthicum vel Syriacum nuncupatae. Verum laserpicium "Cyrenaicum" ut e Cyrenis advectum interdum nominabant, et ut potentissimum laudabant.Dioscorides, Materia medica 3.80; Columella, Rei rusticae libri 12.59.4-5.

Historia laserpicii 

De laserpicio, quod Graeci Σίλφιον vocabant, brevissime scripsit Herodotus in libro IV Historiarum: "Ab insula Platea usque ad os Syrtis silphium reperitur."Herodotus, Historiae 4.169; cf. Plinius, Naturalis historia 5.33. Plura legimus de origine et mercatura laserpicii apud Theophrastum in libro anno 310 a.C.n. scripto cuius titulus est Historia plantarum.Theophrastus, Historia plantarum 6.3, 9.1.4, 9.1.7. Has res repetit et Latine vertit Plinius maior in Historia naturali, de exstinctione laserpicii nonnulla adponens:

Ex opere Geographica Strabonis pro certo habemus laserpicium Cyrenaicum difficilius repertum esse temporibus Augusti, quia Nomades ea regione habitantes plantas eripuerant; 17.3.22. Plinius autem auctor est (vide citationem) laserpicium Cyrenaicum omnino exstinctum esse temporibus Neronis, illumque ipsum plantam unam superviventem recipuisse. Coqui et medici posteriores laserpicium requirentes asafoetidam receperunt. Solum Synesius Cyrenaeus episcopus, circa annum 400 scribens, "silphium" urbis suae natalis bis laudat,Synesius Cyrenaeus, Epistulae 106, 134. sed an haec planta in horto suo re vera florebat omnino nescimus. Nonnulli eruditi temporis nostri voluerunt laserpicium in Africa septentrionali rursus invenire, sed frustra.

Origo et natura plantae
Laserpicium natum esse "imbre piceo repente madefacta tellure circa hortos Hesperidum Syrtimque maiorem" dicit Plinius (vide supra), hancque rem anno 618 a.C.n. accidisse. Alii autem usum laserpicii ab heroe Aristaeo (qui et mel invenit), filio dei Apollinis et nymphae Cyrenes, inventum dixerunt.Scholia in Aristophanis Equites 894.

Figura silphii vel laserpicii vidimus in monetis urbis Cyrenarum; simile esse discimus foliis apio (ut docet Plinius), caulibus ferula (ut asseverat Dioscorides).Dioscorides, Materia medica 3.80.

Collectio et mercatura laserpicii
E Theophrasto et Plinio discimus laserpicium originem habuisse 7 annis ante urbem Cyrenarum conditam, id est, anno 618 a.C.n. Ab eo tempore usque ad aevum Strabonis haec urbs omnem fere divitiam hausit e mercatura laserpicii, quod nonnulli vocitabant "fortunam Batti". 17.3.20; Hermippus fragmentum 63 Kock; Eubulus fragmentum 19 Kock; Synesius Cyrenaeus, Epistulae 134.  Carthaginienses autem furtim laserpicium e Libycis adquirebant et venditabant. 17.3.20; Antiphanes fragmentum 88 Kock.

Proprietates laserpicii
Iam saeculo VI a.C.n. Graeci laserpicio usi sunt in arte culinaria; id scimus quia Solon σίλφιον laudat inter alia condimenta, σήσαμα, κόκκωνας (i.e. grana mali punici), ῥοῦν.Solon fragmenta 39-41 West. saeculis V et IV saepe laudatur a poetis comicis.Hermippus fragmentum 63 Kock; Antiphanes fragmentum 216 Kassel & Austin; Alexis fragmenta 132, 138, 191, 193 Kassel & Austin; etc. Ut Angli hodierni cepa utuntur, Francogalli allio, sic Graeci silphio in cibis addebant, et praecipue ut medicamentum digestivum; eo enim carebant milites Alexandri Magni qui in montibus Bactrianae iter facientes, carne haud comestibili utentes, primi illi assam foetidam invenerunt (ut asseverat Aristobulus) et in loco laserpicii insperserunt.Aristobulus, Res gestae Alexandri apud Arrianum, Anabasis Alexandri 3.28. Romanis saeculi II ineuntis laserpicium bene cognitum est ut aroma vel condimentum exoticum a mercatoribus Capuae e Cyrenis advectum;Plautus, Rudens 629-634. et illi ut medicamentum digestivum laudabant. Secundum Columellam laser in compositione oxypori intrat.Columella, Rei rusticae libri 12.59.4.

In supplemento spurio libri Hippocratici De regimine acutorum laserpicium laudatur ut medicamentum nonnullis idoneum; ab aliis autem difficilius per intestinum expellitur. De hac re adnotationem facit Galenus in commentario suo.De regimine acutorum: notha 18; Galenus, In libro de regimine acutorum commentum 15.877-878. Plinius multas informationes e fontibus variis trahit de usu medicinali laserpicii; admittit autem medicos et apothecarios eo tempore laserpicium Syriacum vel Parthicum aut Medicum (id est, asafoetidam) pro Cyrenaico substituere.

Notae

Bibliographia
 Fontes antiqui
 Diocles Carystius apud Oribasius, Collectiones medicae 4.3.7-8 Textus
 Mnesitheus Cyzicenus apud Oribasius, Collectiones medicae 4.4.1 Textus

 Eruditio
 A. C. Andrews, "The silphium of the ancients: a lesson in crop control" in Isis vol. 33 (1941) pp. 232-236
 F. Chamoux, "Du silphion" in Cyrenaica in antiquity ed. G. Barker and others (Oxford, 1985)

 Andrew Dalby, "Silphium and asafoetida: evidence from Greek and Roman writers" in Harlan Walker, ed., Spicing up the palate: proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery, 1992 (Londinii: Prospect Books, 1993) pp. 67-72
 Paul Pollaro, Paul Robertson, "Reassessing the Role of Anthropogenic Climate Change in the Extinction of Silphium" in Frontiers in Conservation Science (24 Ianuarii 2022)
 Denis Roques, "Médecine et botanique: le silphion dans l'oeuvre d'Oribase" in Revue des études grecques vol. 106 (1993) pp. 380-399
 Denis Roques, "Synésios de Cyrène et le Silphion de Cyrénaïque" in Revue des études grecques vol. 97 (1984) pp. 218-231
 Laurence Totelin, "When foods become remedies in ancient Greece: The curious case of garlic and other substances" in Journal of Ethnopharmacology vol. 167 (2014)
 V. Vikentiev, "Le silphium et le rite du renouvellement de la vigueur" in Bulletin de l'Institut d'Egypte vol. 37 (1954) pp. 123-150

Categoria:Cibus
Categoria:Aromata
Categoria:Medicamenta