Pronomen demonstrativum

Pronomina demonstrativa sunt pronomina quae rem aut personam in sermone localiter aut temporaliter "demonstrant". Qui usus deicticius a verbo Graeco δείκννυμι (ostendo) appellari potest et paulum differt ab usu  anaphorico quo in narratione aut textu quodam praedicta res aut persona omissa repetitione nominis a pronomine indicatur. Lingua Latina haec pronomina demonstrativa habet quae et adiectiva vulgo esse possunt:
 Declinatio classica 
 hic, haec, hōc significat apud nos esse
! colspan="6" | ille, illa, illud significat procul a nobis esse masculinum femininum neutrum masculinum femininum neutrum singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis Nominativus hic  hī  haec  hae  hōc  haec  ille  illī  illa  illae  illud  illa Genitivus hūius  hōrum  hūius  hārum  hūius  hōrum  illīus  illōrum  illīus  illārum  illīus  illōrum Dativus huic  hīs  huic  hīs  huic  hīs  illī  illīs  illī  illīs  illī  illīs Accusativus hunc  hōs  hanc  hās  hōc  haec  illum  illōs  illam  illās  illud  illa Ablativus hōc  hīs  hāc  hīs  hōc  hīs  illō  illīs  illā  illīs  illō  illīs

 is, ea, id significat prope aut procul esse
! colspan="6" | iste, ista, istud significat apud vos esse masculinum femininum neutrum masculinum femininum neutrum singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis singularis pluralis Nominativus is  eī, iī  ea  eae  id  eaisteistiistaistaeistudista Genitivus eius  eōrum  eius  eārum  eius  eōrumistīusistōrumistīusistārumistīusistōrum Dativus eī  eīs, iīs  eī  eīs, iīs  eī  eīs, iīsistī istīsistī istīsistī istīs Accusativus eum  eōs  eam  eās  id  eaistumistōsistamistāsistudista Ablativus eō  eīs, iīs  eā  eīs, iīs  eō  eīs, iīsistōistīsistaistīsistōistīs
Quibus addere licet adverbia loci  qui ex themate illorum pronominum et particula deicticia et enclitiva -ce formata sunt ː hīc/hūc/hāc/hinc, istīc/istūc/istāc/istinc, illīc/illūc/illāc/illinc. Sine particula ibi/eo/eā/inde. Quae adverbia adverbiis interrogationis ubi/quo/quā/unde respondent. Hīc/istīc/illīc/ibī ex vetere casu locativo orta esse videnturAlfredus Ernout, Morphologie historique du latin, 1974 p.94.

 Morphologia historica 
In plerisque casibus illa pronomina  primam nominum declinationem (femininum) et secundam (masculinum/neutrum) sequuntur nisi quod communiter cum plerisque pronominibus  genetivo singulari in -os/us desinunt, dativo singulari in -ei/ī, neutro singulari in -od. In sermone familiari (apud comicos Plautum et Terentium) saepissime corroborantur particulis deicticiis -ī et -c(e). Particula ī eadem est atque Graece (οὑτοσί).
 Hic, haec, hoc 
Nominativus singularis femininus et neuter pluralis haec ex ha-ī-c(e)ː haice. Accusativus hunc/hanc ex hom-c(e),ham-c(e). Genetivus singularis huius ex hoi-iosː huiius et ː hoiusce. Dativus singularis huic ex hoi-ei-c(e) linea 26ː hoice.. Ablativus singularis hoc, hac ex hōd-ce, hād-ce. Nominativus pluralis femininus hae recens videtur. Apud Plautum adhuc haec legiturː
Madent iam in corde parietes; periere haec oppido aedes.Mostellaria 165. Cf. multo postea Ammianus Marcellinus XX.8.16ː haec provinciae. Apud eundem comicum poetam dativus pluralis "hibus" secundum tertiam decilnationem  inveniturː Eodem hercle vos pono et paro; parissimi estis hibusCurculio 506. Nominativus masculinus hĭc e themate nudo hi et particula -ce. Quod in nonnullis vetustis inscriptionibus "hec" legitur ad pronuntiationem referendum videturː "hic fuet" sed "hec cepit"

Formas quoque quae in usu classico in c non desinunt apud comicos particula -ce roboratas saepe invenerisː huiusce, hīsce etc.

 Iste, ista, istud 
Iste (Umbrice estu) thema nudum esse videtur cum vocalismo e. In sermone vulgari et apud comicos formae particulis deicticiis corroboratae frequentes sunt; istic, istaec, istuc, istunc, istanc etc. Ut apud Plautumː Istacine causa tibi hodie nummum dabo?Pseudolus 847.
Itidem in lingua populari per analogiam cum nominibus dativus singularis nonnumquam in -o, -ae non in -i desinitPlautus, Truculentus 790ː Istae dedi. Simili modo genetivo singulari apud eosdem auctores "isti modi" inveniturPlautus, Truculentus 930. Terentius, Heautontimorumenos 382.. In linguis Romanicis Hispanicum este, esta praebet, vetus Francogallicum cest, cesteHodie cet, cette. et Italianum questo, questa e locutione populari iam apud comicos occurrente "ecce iste, eccista"<ref>Plautus, Curculio'' 615ː  Certe eccistam video</ref> nata sunt.

 Ille, illa, illud 
Vetustior forma -olle aut ollus, fem. olla eratEnnius, Annales IX.303. Cicero, De legibus 2.19 et 21. Varro, De lingua Latina VII.42.- (confer adverbium olim) quam antiquitatis amore et apud Vergilium invenerisː olli subridens hominum sator atque deorumAeneis I.254. Olle non est vox vulgaris; econtra ad stilum elatum pertinet (leges, carmina epica). Formae corroboratae illic, illaec, illuc vel illoc, illunc, illanc etc. apud comicos frequentes ad sermonem familiarem referendae sunt. Itidem in lingua populari per analogiam cum nominibus dativus singularis nonnumquam in -o, -ae non in -i desinitPlautus, Stichus 560ː filiae illae. ː quit ego non possim caput illae frangere fuste?.

In tardiore latinitate dativus illui apparet. e quo Francogallicum pronomen tertiae personae luiA. Ernout, Morphologie historique du latin p.94. duxit. In linguis Romanicis  Francogallicum celle, celui, cela et Italianum quello, quella e locutione populari iam apud comicos occurrente "ecce ille, eccilla"Plautus, Mercator 435ː  Eccillum video. Stichus 536ː Apud nos eccillam festinat cum sorore uxor tua. nata sunt.

 Is, ea, id 
Quia nullam vim demonstrativam habet sed tantum anaphoricam is numquam cum particulis deicticiis coalescit. Ut in aliis dialectis Italicis et in sanscrita linguaA. Ernout, Morphologie historique du latin p.81. duo themata alternantː *i/ei (nominativus singularis masculinus et neuter, genetivus et dativus singulares trium generum communes)  et *eio/eia (disyllaba) in ceteris casibus. Genitivus ex *ei-os et dativus ex *ei-ei, quae forma adhuc decies in lege Acilia repetundarum legitur. Apud comicosPlautus, Miles gloriosus, 348ː hic eae proxumust et in latinitate tardiore dativus femininus eae analogia creatus invenitur. Accusativus ex *eio-m sed forma e themate *i- derivata, im aut em, in legibus duodecim tabularum tradita estː si im occisit, em capitoTextus apud Vicifons etc. In vetustissimis inscriptionibus ablativus singularis adhuc litteram d finalem praebet (eōd, eād) quae postea cecidit.

Pluralis nominativus masculinus ex *ei-oi > *ei-ei quod phonetice ad ī pervenit. Ei analogia restitutus videtur. In vetustioribus inscriptionibus etiam nonnullae formae in s desinentes leguntur (eis, eeis, ieis) quae ex aliis dialectis Italicis mutuatae videntur. Dativo et ablativo īs et iīs phoneticae sunt, eis analogice reformata. Apud comicos forma ībus e themate i/ei (*ei-bho-s) ducta est ut apud Plautumː latrones, ibus dinumerem stipendiumMiles gloriosus 74.. Forma feminina analogica eābus quoque ante aetatem classicam in usu erat.

 De usu classico 
In lingua Ciceroniana hic/haec/hoc personam aut rem proximam locutori designat et ideo cum prima persona coniunctus saepe diciturː exempli gratia hic dies = hodie qui et ipse ex hoc demonstrativo et verbo "dies" compositus est, his paucis annis = annis proximis nunc usque. Iste  simili modo cum secunda persona coniunctus est et ad personam interpellatam refertur. Ille, ut qui res et personas longinquissimas designat cum tertia persona coniunctus habetur. Unde "hic ille est" ita interpretandumː hunc hominem nunc vides de quo loquebarCf. Terentius, Andria 126ː Attat hoc illud est.... Cum  in textu aliquo invicem opponuntur et quae iam dicta sunt repetunt hic ad proximum nomen referendus, ille ad priorem ut in hoc Ammiani Marcellini locoː

 Inter quos facile Paulus et Mercurius eminebant: hic (= Mercurius) origine Persa, ille (=Paulus) natus in Dacia: notarius ille (=Paulus), hic (= Mercurius) a ministro triclinii rationalisRes gestae XV.3.3

Itidem ille saepe colorem emphaticum additː Xenophon, Socraticus illeCicero, de oratore 2.58 idem valet atque Xenophon, praeclarus Socraticus quem bene nosti. Rursus iste colorem detrectantem insinuat fortasse quia in litibus partem adversam designabatAlfredus Ernout et Franciscus Thomas, Syntaxe latine, 1972 p.188.. In nonnullis locutionibus familiaribus (exempli gratiaː modo hoc modo illud faciunt = alias aliud faciunt) hic et ille ita oppositi sunt ut sensum indefinitum pariant.

Is/ea/id non verus demonstrativus est sed anaphoricus qui rem aut personam praedictam repetit aut pronomen relativum praenuntiat. Pronominis igitur personalis tertiae personae vicem saepe agit et genetivo casu possessionem non reflexivam exprimit (suus, sua, suum ad possessionem reflexivam tantum pertinet). Is... qui cum subiunctivo colem consecutivum et defientem sibi adsumere potestː Is est quem omnes admirentur'' = Talis est ut omnes eum admirentur.

Quae distinctiones ne in Latinitate aurea quidem semper observabantur, nedum postea. In primis is, ut verbum brevissimum et ob hoc ipsum imbecillum, paulatim obsolevit (a linguis Romanicis paene omnino abest). Usum anaphoricum hic et ille magis magisque usurparunt (iam aetate aurea "hoc est" cum "id est" synonymum est). Quocirca articuli linguarum Romanicarum ex illo plerumque derivata sunt (Hispanice el/la/los/las, Italiane il/lo/la/gli/le, Francogallice le/la/les) necnon pronomina personalia tertiae personae (Francogallice il/elle/le/la/lui/leur; Italiane egli/lei/loro; Hispanice ellos/ellas/ello/ella). In Latinitate posteriore ipse quoque anaphorici munus explet.

 Notae 

Categoria:Grammatica Latina