Declinatio Prima

Declinatio prima seu A-declinatio declinatio nominum est, quae cum A littera finiuntur in nominativo et ablativo casu singulari. Similior primae declinationi Graecae erat quae et ipsa nomina plerumque feminina et in -a desinentia comprehendebat.
 De usu classico 
 Declinatio 

 Declinatio prima  Singularis  Pluralis Nominativus  villa  villae Vocativus  villa  villae Accusativus  villam  villās Genetivus villae  villārum Dativus  villae  villīs Ablativus  villā  villīs Locativus  (Romae)  (Athenis)

 Exceptiones 
 Genetivus singularis nominis "familia" est "familias" cum nomina membrorum familiae sequitur:
 Pater (mater, filius, filia, frater, soror) familias
 Dativus et ablativus pluralis nominum quae masculinam formam in declinatione secunda habent in "-ābus" desinit, non in "-is" cum generis distinctio necessaria videbatur:
 Deis et deabus ("Deis" nomen masculinum dum "deabus" nomen femininum est). Item, cum filiis et filiabus. Occurrunt etiam gnatabusPlauti fragmenta 74 (LIII in editione Alfredi Ernout)ː Qui talis est de gnatabus suis, libertabus, amicabus, dominabus, equabusServius ad Georgica III.278....
 Nomina "drachma" et "amphora" et nomina  in "-cola" aut "-gena" desinentia genitivum pluralem "-um" antiquitus praebent:
 et genus agricolum late sentiscere, quom PanLucretius, de Natura rerum IV.584
 Graiugenumque domos suspectaque linquimus arvaAeneis III.550
 Quaedam nomina pluralia tantum sunt:
 Athenae, Athenarum; nuptiae, nuptiarum; divitiae, divitiarum; insidiae, insidiarum.
 Nomina Graeca primo latinizata suntː Plautus "Alcumenam" ut "rosam" declinabat. Deinde grammatici et poetae docti, praesertim in carminibus, formas Ionicas vel Atticas translitterarunt. Unde nominativi in ā vel etiam ē longam desinentes, in ās vel ēs cum masculini generis erant (Aeneās, Aeneadēs, Persēs, Alcmenē). Unde nota accusativi -nː Aeneān, Persēn, Alcmenēn, nonnumquam etiam genetivus in -es desinens (Alcmenēs), ablativus sive Alcmenē sive Alcmenā. Declinatio mixta erat quia formae Latinae ad genetivum et dativum in usu erant (Aeneae, Persae, Alcmenae cum Alcmenes alternans). Plurali numero nomina cum suffixo Graeco -ides,-idae formata genetivum Graecum imitantem nonnumquam praebebantː Aeneadae, Aeneadum (sed Pelopidae/Pelopidarum, Heraclidae/Heraclidarum). Ad linguam elatam et poeticam illa vocabula sic hellenizata pertinebant.

 De genere 
Genus nominum plerumque femininum est, masculinum vero nonnumquam his de causisː
 cum sic genus naturale indicatː
 poeta clarus, nauta ferox, Aeneas pulcher
 cum de nomine populi cuiusdam agiturː
 Scythae vagi
 nomen fluvii masculinum est, quia dei fluvii mares barbati sunt
 Mosella amatus

 Morphologia historica 
 Nominativus singularisː ă finalis brevis est, quod Latinae linguae proprium est. Nam Graece a longa est et formae Oscoumbricae per a longam explanantur. Variae explicationes huius rei propositae suntAlfredus Ernout, Morphologie historique du latin, 1974 pp.18-19.. Ita Latine nominativus et vocativus casus non distinguuntur et nominativus ab ablativo aure discerni potest.
 Accusativus singularisː -m est nota accusativi iusta, ă brevis secundum regulam phoneticam omnem vocalem finalem ante consonantem aliam quam s corripi docentem.
 Genetivus singularisː nota vetus genetivi erat s, ut Graece et Osce, quae in veteribus poetis (Livius Andronicus,  Ennius, Naevius) adhuc occurrit, aetate Ciceroniana quoque in locutione pater/mater familias tantum servata. Declinatio classica notam ī e secunda declinatione sumpsit (fortasse primum in adiectivis primae classis et deinde in nominibus) unde āī > ăī >ai > ae atque postea e. Genetivus āī apud Ennium, Plautum, Lucretium et in inscriptionibus veteribus invenitur unde Vergilius quoque venerandae antiquitatis amore eum sumpsitː
dives equom, dives pictai vestis et auriAeneis IX.26. Hanc enim orthographiam suadebat Nigidius Figulus apud Aulum Gellium, Noctes Atticae XIII.26.4 ut a dativo genetivus distinguereturː si "huius terrai" scribas, "i" littera sit extrema, si "huic terrae", per "e" scribendum est.
 Dativus singularisː in linguis Italicis ut Graece nota huius casus erat -āi. Umbrice āi > e, Graece āi > a (ᾀ), Latine āi > aiFortunai poblicai . Osce deivai = Latine divae.  > ae. Idem dici de casu locativo potest in nominibus qui hunc casum ab ablativo separatum servaverunt (e.g. Romae). Nihilominus in inscriptionibus nonnullae dativi formae in -ā desinentes  Graecis similiores leguntur quae dialectales esse aestimari solentː Fortuna,  Loucina Tuscolana, ː Diana, ː Matre Matuta, ː Menerva
 Ablativus singularisː vetus forma huius casus in linguis Italicis in -ād desinebat (Osce toutad) atque Latine in Senatus consulto de Bacchanalibus adhuc legitur (ead, sententiad, suprad, exstrad)Vide etiam  et ː praidad = praedā.. D finalis post vocalem longam mox evanuit.
 Nominativus et vocativus pluralesː nota indoeuropea huius casus erat *a-es > ās quae in aliis linguis Italicis servata est (Osce aasas = arae vel scriftās = scriptae, Umbrice urtās = ortae). At lingua Latina per analogiam e secundae declinationis nota -oi nominativum in -ai desinentem creavit (quod idem et Graece observatur). Ita tabelai datai in senatus consulto de Bacchanalibus legitur. Phonetice ai in ae atque postea e evadit.
 Accusativus pluralisː nota huius casus erat -ns. N ante s evanescebat et vocalis per compensationem protendebatur (-ās).
 Genetivus pluralisː antiquitus *ā-sōmCf. Osce egmazum quod idem valet atque Latine "rerum"., Graece s intervocalis evanuit (Homerice θεάων, Attice θεῶν); at Latine sonum in r mutavit (qui rhotacismus dicitur et ad primam partem quarti saeculi a.C.n. referturMax Niedermann, Phonétique historique du latin, 1953 p.95.) unde -ārum.
 Dativus et ablativus pluralesː nota antiqua in linguis Italicis  est -āis (cf. Graece θεαις). Latine āis > eisː soueis aastutieis = suis astutiis. > īs. Osce deivinais = divinis, Diumpais = Nymphis. Umbrice -ais > eis > ēs ut in tekuries = decuriis. In nominibus Latinis cum suffixo -ia formatis, ut "gratia", duae vocales contiguae -iīs nonnumquam in -īs coalescebant. Ita in eodem paragrapho Rerum gestarum divi AugustiTabula IV par.21. Textus et manibiis occurrit et colonīs (= coloniis e colonia). In Latinitate tardiore et iam corrupta, ut apud Gregorium Turonensem novae formae mixtae in -abus apparentː animabus, villabusHistoriae Francorum X.12. etc.

In summa haec declinatio, dum rationi linguae Latinae sese accomodat, a formis Indoeuropaeis a glottologis restitutis aberravit et adiuvante analogia secundam declinationem thematicam  propius accessit quacum primam adiectivorum classem efficiebat (bonus, bona, bonum).

 Notae 

 Grammatica Latina
 Declinatio

 Nexus externus 

Categoria:Grammatica Latina

cs:Latinské skloňování#Substantiva 1. deklinace
en:Latin declension#First declension (a)
mk:Латински деклинации#Прва деклинација
sr:Прва деклинација именица у латинском језику