Malum

Mālum est pomum edule arboris Mali pumilae, plantae florentis quae ad familiam Rosacearum pertinet, ex media Asia orta, ad altitudinem a 3 ad 12 metra in climate temperato crescens, vere florens, autumno poma matura pariens. Ex omnibus Rosacearum fructibus, mala latissime coluntur et facilius transportantur. Saepius cruda comeduntur; etiam coquuntur atque condimentis confecturisque apponuntur. Sucus praedulcis e malis expressus crudus bibitur et in pomacium sive "vinum malorum" fermentatur.

Malus sieversii, ferus mali progenitor, iam in Asia media invenitur. Mala aliquot milia annorum in Asia et Europa coluntur, et ad Americam Septentrionalem a colonis importabatur. Malis in multis culturis, inter quas traditioes Nordica, Graeca, et Christiana Europaea, est significatio religiosa et mythologica.

 Nomen 
Nomen Latinum huius fructus a Graeco mutuatum est, et quidem a dialecto Dorica, ubi  mâlon reperimus. Id verbum Ionice et communiter  mêlon sonat, quae forma in sermonem vulgarem Latinum postea recepta est: Latine postea melum, Dacoromanice mar, Italiane melo 'malus' et mela 'mala'. In alias linguas Romanicas varia nomina recepta sunt, Francogallice pomme a verbo Latino pomum, Hispanice manzana et Lusitanice maçã a nomine varietatis Latino "matiana", de quo vide infra.

Linguae Indoeuropaeae quae in Europa media et septentrionali adhibentur aliud huius fructus nomen habent, exempli gratia Hibernice ubull, Cambrice afal, unde nomen insulae mythicae Avalon; Gothice apel, Anglice apple, Theodisce apfel; Lituanice obuolas; Slavonice jablŭko, Serbice jabuka. Nomen Abellae, urbis Campanae, eandem originem indicare censetur, quod urbs olim malis celebrata est.Vergilius (Aen. 7.740) Abellam "maliferam" laudat. Nec malum neque abella e lingua Protoindoeuropaea oriri censetur.

 Archaeologia et historia 
Mala silvestria a populis Neolithicis Europam et Asiam habitantibus lecta et siccata esse satis constat. Mala enim dimidiata sive in frusta dissecta reperta sunt ab archaeologis in Helvetia, Polonia, Hungaria et alibi; talia mala in duas partes secta et lino coniuncta in sepulcro reperta sunt prope Ur, urbem Mesopotamiae, millennio III a.C.n. exeunte deposita. Arbores etiam hodie in silvis crescunt quae seriei specierum attribui possunt a M. sylvestri Europae usque ad M. mandschuricam Siberiae. Sunt qui pomis silvestribus, parvis, suco acido sed et dulci, utantur ad confecturam et pomacium faciendas.

Cum origo varietatum domesticatarum multos annos incerta esset (quippe quae minime per semina, semper surculis insertis propagentur), quidam in Anatolia orientali, alii in Asia Media sedem variationis quaerebant. Nuper repertum est originem esse speciem "Malus sieversii" cuius arbores, pomis valde magnis nitidisque oneratae, in Casachia et Serica occidentali gignuntur. Methodus inserendi primum a Theophrasto anno fere 310 a.C.n. explicata est,Theophrastus, Historia plantarum 2.5.3, 3.11.5, 4.13.2, etc. sed iam antea cantor Odysseae "malos fructu nitido" una cum piros, ficos et olivas in horto crescentes descripserat.Odyssea 7.115–116. Multae varietates Romanis cognitae erant, inter quas matianum, orbiculatum, musteum. 15.49–52 etc.

 De malis in mythologia et religione 
 Ex memoria Graeca 
 Hesperides filiae aut Noctis teste Hesiodo aut Iovis Themidisque in horto suo malum custodire dicebantur, in qua poma aurea crescerent. Qua arbore Iunonem, cum nuptiae eius celebrarentur, a Gaea esse donatam.
 Pomorum horum tria Thebas ut reportaret, Herculis laborem undecimum fuisse narrant.
 Tum Hippomenem adulescentem nobilissimum tria ex malis Hesperidum a Venere accepisse fama est, quibus in certamine post se coniectis Atalantam cursu velocissimo insequentem impediret, ut victam in matrimonium duceret.
 Cum Pelei Thetidisque nuptiae celebrarentur, Discordia dea vocata non esse traditur. Quamobrem malum aureum ab ea deabus proiectum esse, quod formosissima acciperet. Paride autem filio Priami iudice, qui armenta in monte Ida pasceret, malum illud Veneri concessam esse, cum iuveni uxorem omnium pulcherrimam promisisset. Ideo Helenam uxorem Menelai a Paride Troiam abduci potuisse. Quem raptum Graecorum reges ad bellum cum Troianis gerendum commovisse.
 Acontium denique iuvenem Cydippam puellam amoris abstinentissimam sibi obligavisse fabula est, cum malo eam donaret his verbis inscripto: Per Venerem Acontio nubere iuro.

 Ex memoria Iudaea et Christiana 
 Arborem illam a Deo creatore interdictam, quae in medio paradiso posita esset, malum fuisse putant homines. Quod quidem Eva et Adam protoparentes pomum illius arboris instigatore Satana consumpsissent (qui futuros esse sicut deos affirmavisset scientes bonum et malum, quocumque die ex illa comedissent), peccatum fuisse primordialem asserunt et Iudaei et Christiani.

 E fabulis gentium Europearum 
 Blancanivem filiam regis quandam trans septem montes apud septem nanos habitantem malum a noverca venefica oblatum cum gustaret quasi mortuam esse narrant, donec sarcophagus eius vitreus a filio regis amore commoto avectus tam vehementer concuteretur, ut frustulo mali e faucibus suis eiecto puella experrecta in matrimonium duci posset.

 Adagia 
 Ab ovo usque ad mala. (Horatii, Sermonum I, 3, vi–vii)
 Hesperidum mala donare.
 Mala aurea in lectis argenteis, qui loquitur verbum in tempore suo. (Biblia Vulgata Latina, Liber Proverbiorum, 25:11)
 Mali mala malo mala contulit omnia mundo. (lusus verborum)
 Malo malo malo | Totum percurrere pontum | Quam mandere | Mala malis mala malis. (lusus verborum)
 Malum Herculis.
 Malum unum cottidie consumptum medicum repulsat.

 Cultivarietates 

 Varietates crebrissime venundatae in Unione Europaea, desideratissimae in Civitatibus FoederatisFontes enumerationis: "Apple dashboard" (Commissio Europaea); Produce Retailer; "U.S. Apple Crop Facts" apud PickYourOwn; "A Handy Guide to the Most Popular Apple Varieties and Their Uses" apud The Daily Meal; "Top Ten Most Popular American Apples"
 Varietas Parentes Origo Sapor % in Europa Ordo in CFA"+" = "inter 7 et 12 ordinanda" Braeburn  incertum  1953 Nova Zelandia  valde aromatica  3%  + Cripps Pink vel Pink Lady  Lady Williams × Golden Delicious  1973 Australia    2%  + Elstar  Golden Delicious × Ingrid Marie  1972 Nederlandia  aromatica, sucosa, acidula  3%   Fuji  Ralls Janet × Red Delicious  1939 Iaponia  dulcissima  3%  3 Gala  Kidd's Orange Red × Golden Delicious  1960 Nova Zelandia  dulcis  11%  1 Gloster  Glockenapfel × Richared Delicious  1951 Germania  dulcis, subacida  2%   Golden Delicious  incertum  1890 CFA  dulcis  21%  6 Granny Smith  incertum  1868 Australia  acidior  3%  4 Honeycrisp  Keepsake × MN1627  1974 CFA  dulcis, acida    5 Idared  Jonathan × Wagener  1942 CFA  acida  9%  + Jonagold et Jonagored  Golden Delicious × Jonathan  1968 CFA  dulcis, acida, aromatica  9%  + Jonathan  incertum  1826 CFA  dulcamara  1%  + Ligol  Golden Delicious × Linda  1974? Polonia    3%   McIntosh  incertum  1811 Canada  acida    + Red Delicious  incertum  1870 CFA  sucosa, dulcis, mitis  5%  2 Šampion  Golden Delicious × Cox's Orange Pippin  1960 Cechia    4%  

 Pinacotheca cultivarietatum desideratissimarum

 Notae 

 Bibliographia 

 Fontes antiquiores
 1561 : 
 1597 : 
 1629 : Ioannes Parkinsonus, Paradisi in sole paradisus terrestris pp. 586-589

 Lexicographica
 "5.72 Apple" in  pp. 375-376

 Bibliographica
 E. A. Bunyard, A guide to the literature of pomology. Londinii, 1915 Textus apud archive.org

 De origine et genetica
 Amandine Cornille et al., "The domestication and evolutionary ecology of apples" in Trends in Genetics vol. 30 (2014) pp. 57-65 alibi
 Amandine Cornille et al., "New Insight into the History of Domesticated Apple: Secondary Contribution of the European Wild Apple to the Genome of Cultivated Varieties" in PLOS Genetics (10 Maii 2012)
 Barrie Juniper, "The birth of the modern apple" in Petits propos culinaires no. 66 (2001) pp. 49-54
 Barrie Juniper, David J. Mabberley, The Story of the Apple. Imber Press, 2006
 Matthew Ordidge et al., "Genetic analysis of a major international collection of cultivated apple varieties reveals previously unknown historic heteroploid and inbred relationships" in PLOS One (12 Septembris 2018)
 Young-Ho Ha, Seung-Hwan Oh, Soo-Rang Lee, "Genetic Admixture in the Population of Wild Apple (Malus sieversii) from the Tien Shan Mountains, Kazakhstan" in Genes vol. 12 (2021) no. 104
 "Apple: Malus pumila" in  pp. 171-175

 De historia
 M. K. Brazda, Zur Bedeutung des Apfels in der antiken Kultur. Bonnae, 1977
 "Apple" in  pp. 19-20
 A. R. Littlewood, "The symbolism of the apple in Byzantine literature" in Jahrbuch für österreichische Byzantinistik vol. 23 (1974) pp. 33-59.
 A. R. Littlewood, "The symbolism of the apple in Greek and Roman literature" in Harvard studies in classical philology vol. 72 (1967 pp. 147-181.
 F. Olck, "Apfel" in 

 De cultu
 E. A. Bunyard, A handbook of hardy fruits more commonly grown in Great Britain. Vol. 1: Apples and pears. Londinii, 1920 Textus apud archive.org
 F. Jahn, E. Lucas, J. G. C. Oberdieck, Illustrirtes Handbuch der Obstkunde. Vol. 4: Äpfel. Ravensburg: Dorn, 1865 
 T. A. Knight, A Treatise on the Culture of the Apple & Pear: and on the manufacture of cider & perry. Ludlow: H. Procter, 1801 Textus apud archive.org
 George Lindley; Michael Floy, ed., A guide to the orchard and fruit garden: or, An account of the most valuable fruits cultivated in Great Britain (Novi Eboraci: Collins & Hannay, 1833) pp. 75-90 Textus apud google books

 De cultivarietatibus
 John Bultitude, Apples: a guide to the identification of international varieties. Londinii: Macmillan, 1983
 E. A. Bunyard, An index to illustrations of apples. Londinii, 1911 Textus apud archive.org
 William Coxe, A view of the cultivation of fruit trees, and the management of orchards and cider; with accurate descriptions of the most estimable varieties of native and foreign apples, pears, peaches, plums, and cherries, cultivated in the middle states of America: illustrated by cuts of two hundred kinds of fruits of the natural size. Philadelphiae: M. Carey, 1817 Textus apud archive.org
 Robert Hogg, Henry Graves Bull, The apple and pear as vintage fruits. Herefordiae, 1886 Textus apud archive.org
 Robert Hogg, Henry Graves Bull, The Herefordshire Pomona. Herefordiae, 1878-1885 De hoc opere
 Kirk Johnson, "Hunting Down the Lost Apples of the Pacific Northwest" in New York Times (29 Maii 2017)
 T. A. Knight, A Treatise on the Culture of the Apple and Pear and on the manufacture of cider and perry. Ludlow: H. Procter, 1797  Editio 1801 apud archive.org
 T. A. Knight, Pomona Herefordiensis. Londinii: Agricultural Society of Herefordshire, 1811 Textus apud Gallica Editio interretialis apud comitatum Herefordiensem
 Jean Mayer, Pomona Franconica. Vol. 3: Pommes = Die Äpfel. Norimbergae: Winterschmidt, 1801. 
 Joan Morgan, "In Praise of Older Apples" in Petits propos culinaires no. 20 (1985) pp. 7-16
 Joan Morgan, Alison Richards, The Book of Apples. Londinii: Ebury Press, 1993 (Nova ed., titulo The New Book of Apples, 2003)

 De re diaetetica
 Birgit Wassermann, Henry Müller, Gabriele Berg, "An Apple a Day: Which Bacteria Do We Eat With Organic and Conventional Apples?" in Frontiers in Microbiology (24 Iulii 2019)

 Crustum mali
 Johnny Appleseed
 Malo malo malo malo
 Sucus

 Nexus externi 

 Series varietatum
 Les Croqueurs de Pommes (societas Francica)
 K. Kris Hirst, "Domestication History of the Apple" (3 Ianuarii 2018) apud ThoughtCo

Categoria:Fructus
Categoria:Malus
Categoria:Fruges Asiae mediae