Bagdatum

Bagdatum, in scriptis vetustioribus Baldacum (Arabice بغداد Baġdād), est urbs capitalis Iraci. Numerus incolarum anno 2011 ad 7 216 040 censebatur: est igitur Iraci urbium maxima (proxima autem a maxima Basra est), et proxima a maxima urbium Arabice loquentium (maxima Cairus), et item proxima a maxima urbium in Asia occidentali iacentium (maximum enim Teheranum). Ad ripam dextram fluminis Tigridis anno 762 condita est iussu caliphae Abbasidae al-Manṣūr; fuit ab hoc tempore caliphatus Abbasidarum caput et litteratorum studiosorumque metropolis. Anno 1258 Bagdatum a Mongolis duce Hülegü obsessa et delapidata est. Inde per septem fere saecula urbs provincialis fuit sub dominatione Mongolorum et Turcarum. Imperio Ottomanico primo bello mundano devicto Iracum anno 1920 territorium separatum tutelae Britannicae mandatum fit. Caput huius territorii (mox regni, deinde rei publicae) Bagdatum constitutum est.

Bagdatum urbem anno 2010 homines 5 402 000 incolere censebantur, regionem autem metropolitanam 11 800 000. Novem regiones urbanae, vici octoginta et novem enumerantur. Parlamentum Iracicum legationesque aliarum civitatum ibi sedent, sed post annum 2003 regiones urbis inter armatos variae oboedientiae controvertuntur.

 Nomen 
Al-Mansur urbi a se conditae nomen Madīnat al-Salām ('urbs pacis') anno 762 attribuit. Nomen antiquius et commune Baġdād, quod urbs florens rursus sibi vindicavit, ab eruditis censetur originem e Lingua Persica Media trahere (bag 'deus' + dād 'dedit'). Alii autem abnuunt: populus enim huius regionis, ante urbem novam conditam, Aramaice neque Persice loquebatur.Kennedy 1988.

Nomen commune variis modis a scriptoribus Latinis adhibetur. Saeculo ab undecimo ad quintum decimum nomen indeclinabile reperimus aut Baldac aut Baldach sive (per errorem?) anno 1531 Baldath; semel Baldacum, nomen declinationis secundae. Ab anno 1625 nomen Bagdadum supervenit, sed etiam Bagdatum, rarius Bagdetia. Nova Babylon interdum scribitur. Verba adiectiva reperiuntur saeculo tertio decimo calipha Baldacensis, anno circiter 1300 homines Baldacenses, sed anno 1571 auctor Bagdedinus et ab anno 1625 homines Bagdadenses, mox Bagdatenses. Qui nomina taxinomica inveniunt aut Bagdatensis aut Bagdadensis scribunt.

Verbum baldachinum, tali modo in variis linguis Europaeis acceptum, ab illo nomine urbis Bagdati mediaevali Baldacum derivatur propter mercaturam textilium Persicorum et Orientalium per Bagdatum directam.

 Situs 
Bagdatum ad ripas fluminis Tigridis stat eo loco ubi trans planitiem alluvialem Mesopotamicam fluvius geminus Euphrates proxime accurrit, ad Occidentem versus haud 40 km distans. Amnis Dialas suburbia orientalia Bagdati lavat moxque Tigride confluit meridiem versus. Bagdatum 34 metris, neque pluribus, super maris aequor surrigitur et interdum a Tigridis aquis partim inundabatur usque ad annum 1956: tunc enim moles iuxta Sumam (Sāmarrāʾ) ad affluentiam fluminis constringendam planitiemque irrigendam constructa est. In omni parte eiusdem planitiei metropoles antiquae et ruinosae reperiuntur. Seleucia enim, caput ab initio regni Seleucidarum, anno 305 iuxta occidentalem Tigridis ripam condita, 35 km distat meridiem versus. Ctesiphon, imperatorum Parthorum metropolis, Seleuciam a ripa orientali spectat. Babylon, Euphratem ripis ambabus circumstans, 85 km distat sub sole meridiano. Ešnunna, civitas Sumeria, haud longe distat septentrionem versus. Suma loco Bagdati sexaginta annos ab 833 usque in 892 fuit caput caliphatus Abbasidarum.

Clima Bagdati subtropicum aridum confitetur, aestivum calidum atque siccum, hiemale admodum frigidum et humidum. Pluvia a mense Decembri usque ad Aprilem accidunt sed rara sunt, mensuram usque ad 150 mm, nec plura, cumulantia. Temperatura media usque ad 44° mensibus Iulio et Augusto ascendit, maxima 50° sive plures, sed media ad 4° mense Ianuario descendit, minima ad 0°.


 Historia 
Vicis nonnullis in hoc pago iam sparsis, calipha e familia Abbasidarum et secta Sunnitica al-Manṣūr ad ripam dextram Tigridis anno 762 urbem novam suam condidit ad caliphatús caput, forma circulari, magnitudine restricta, muris tribus concentribus cincta. Forma huius urbis ex antiquioribus derivata est Persicis sub imperiis Arsacidarum et Sassanidarum constructis, harum Fīrūzābād, illorum Hatra, et secundum praeceptis astrologorum tam Zoroastriani Naubaḫt Ahwāzī quam Iudaici Māšāʾ Allāh ibn Aṯarī. domu ipsius caliphae in medio posita est cum meschita, thesaurario et praesidio: ibi enim aulam suam collocandam censuit guberniumque imperii sui. Quattuor portas aedificare statuit, intusque ab omni porta viam rectam porticibus munitam ad medium tendentem.

Extra urbem a Porta Basrae meridiem et orientem versus per viam fluvialem peregrinatores Basra ad urbem ibant. A Porta Cufae meridiem et occidentem versus via per urbem Cufam ad Arabiam tendit. A Porta Damasci septentrionem et occidentem versus ad Syriam proficisci licuit. A Porta Chorasani meridiem et orientem versus via per pontem Tigridis ad partes Iraniae tendit. Extra muros statim mercatores aliique incolae, praesertim origine Mesopotamico et Arabico, domos suas posuerunt et praecipue ad portas Basrae et Cufae iuxta vias frequentatissimas in ea regione (olim suburbana, hodie urbana) quae al-Karh appellatur. Eodem tempore extra muros boreales regionem suburbanam al-Ḥarbīya milites exercitús Caliphae veterani, praecipue Persae, incolere coeperunt. Hoc omne ad ripam Tigridis dextram vel occidentalem visum est. Mox autem ad ripam sinistram vel orientalem domum principis al-Mahdī (filii al-Manṣūr olimque Chorasani gubernatoris) anno 768 aedificata est. Iuxta hoc palatium suburbia nova creverunt tria, scilicet al-Ruṣafa, al-Šammāsiya et al-Muḫarrim, quae partim Chorasanenses al-Mahdī sectatores incoluerunt.

Ita Bagdatum urbs iuxta ambas fluminis ripas crescebat, "urbem rotundam" (sic enim structura al-Manṣūr nuncupata est) gradatim superfluens. Caliphae posteriores, al-Mansur et al-Mahdī successores, saepe ad ripam orientalem palatia magnifica et hortos construere iusserunt, interdum autem alibi degerunt. Hārūn al-Rašīd anno 796 caput gubernii sui Callinicum (al-Raqqa) constituit, quo anno 809 mortuo al-Amīn Bagdati redit sed, bello civili saeviente inter filios Hārūn al-Rašīd, "urbs rotunda" partim delapidata est. Sed in his annis et sub calipha al-Maʾmūn, litterarum amatore et Domús Sapientiae fautore, Bagdatum urbs mercatorum et eruditorum floruit. Al-Muʿtaṣim bi-ʾllāh ab anno 836 Sumam sedem suam praetulit, ubi usque ad annum 892 successores eius manserunt. Tandem a novo calipha al-Muʿtaḍid bi-'llāh Bagdatum rursus selectum est, sed saeculis X, XI et XII a ducibus militaribus extraneis possidebatur, familiae Buyidarum ab anno 945, familiae Selgiukidarum a 1055 ad 1152: isti etiam palatia sua ad ripam orientalem addiderunt. Potestas calipharum Bagdatensium Sunniticorum a Nureddino successoreque Saladino breviter restituta est saeculo XII exeunte et XIII ineunte, calipha al-Nāṣir li-Dīn Allāh, cuius nepos al-Mustanṣir madrasam sive scholam superiorem al-Mustanṣirīya anno circiter 1227/1233 condidit, cuius aedificia etiam hodie servantur. Mox autem urbs omnino deiecta est: Hülegü enim imperator Mongolorum anno 1258 Bagdatum obsessit et cepit, caliphamque al-Mustaʿṣim et incolarum centena milia interfeci iussit. Moles insuper et opera irrigationis destruere curavit. Ita Bagdatum, olim divitiis ruralibus cinctum, iam terris aridis agrisque vastatis circumdatum est. 

Bagdatum ab hoc anno nondum urbs capitalis fuit caliphatús neque imperii, sed provincialis, sub imperiis Mongolorum Ilhanorum, mox Ǧalāyiridarum (horum Saih Uwais, Bagdati amator, mercatús culturaeque fautor, madrasam al-Mirǧānīya et mansionem Ḫān Mirǧān annis 1356-1359 condidit). Rursus anno 1401 conquisitum est, multis incolis necatis, ab imperatore Timur seu Tamerlane, cui succedit domus regnatrices Turcmenorum.

Breviter postea Persae Safavidae imperaverunt (primo rege Ismāʿil I), longissimo autem tempore Ottomanidae (conquisitore Suleimano I anno 1534), qui usque ad primum bellum mundanum Bagdatum possederunt. Saeculo XIX mercatura fluviatilis divitias suas Bagdato reddere incipiebat. Britanni et Francici amoenitates culturae Europaeanae introducebant. Consulatus Britannicus in urbe iam ab anno 1798 sedebat.

Iussu Deliberationis de pace componenda Lutetiae facta, in Foedere Separae sancto, Mesopotamia (nuper provincia Iracum Ottomanica) tutelae Regni Britannici mandata est. Huic territorio Bagdatum urbs, iam anno 1917 ab exercitu Britannico sine proelio capta, caput fuerit, sed ab anno 1932 caput regni Iraci independentis, rege Fayṣal I. Reges et ab anno 1958 praesides Iraci domum vel palatium principale et caput gubernii Bagdati in urbe tenuerunt. Milites igitur Civitatum Foederatarum sociorumque, qui ad inimicum praesidem Ṣaddām Ḥusain eiciendum pugnabant, urbem Bagdatum super omnes alias nancisci cupiverunt et diebus 3-12 Aprilis 2003 in proelio nacti sunt. Qui milites mense Augusto 2010 a Bagdato omnique Iraco decesserunt, sed post annum 2003 et usque hodie regiones huius urbis inter armatos variae oboedientiae controvertuntur, aliquos exercitús Iracici militantes, alios vigiliae foederalis, nonnulli vigilum urbanorum, quosdam etiam qui in gregibus circa privatos se clientes confitentur. Sunt qui se appellant filii Iraci, pyrobolis AK-47 armati, contra alios omnes vigilantes.Ita Vicipaedia Francogallica.

 Incolae notabiles 
 Iacobus Al-Khalili, physicus, hic natus anno 1962

 Aedificia 
Domús caliphae al-Mansur cupola viridis, late visa, anno 941 effudit. Omnis "urbis rotundae" nulla res hodie videtur: ruinae, si sint, partim sub statione ferriviaria iacent. Saeculi XIII aedificium madrasae al-Mustanṣirīya visitatur, sed Porta Talismani, eisdem annis constructa, anno 1917 deleta est."There were three gates in the western city and four in the eastern; one of the latter, however, on the north side, called "Gate of the Talisman" from an Arabic inscription bearing the date A. D. 1220, has remained closed since the capture of the city by Murad IV in 1638There were three gates in the western city and four in the eastern; one of the latter, however, on the north side, called "Gate of the Talisman" from an Arabic inscription bearing the date A.D. 1220, has remained closed since the capture of the city by Murad IV. in 1638.</ref> Mansio peregrinatorum et scholasticorum Ḫān Mirǧān, anno 1356 aedificata, ab hodiernis visitatur."There are said to be about thirty khans or caravanserais in Bagdad for the reception of pilgrims and merchants and their goods, none of which is of any importance as a building, with the single exception of the khan el-Aurtmeh adjoining the Marjanieh mosque, to which it formerly belonged. This dates from A.D. 1356, and is said to occupy the site of an ancient Christian church. Its vaulted roof is a fine specimen of Saracenic brickwork" ("Bagdad" in ). Vide etiam :ar:خان مرجان Arx et palatium sive sarai Ottomanidarum, ripam orientalem Tigridis adiacentes, magna parte servantur."To the north, just within the old wall line, stands the citadel, surrounded by a high wall, with a lofty clock-tower which commands an excellent view. To the south of this, also on the Tigris, is the serai or palace of the Turkish governor, distinguished rather for extent than grandeur. It is comparatively modern, built at different periods, a large and confused structure without proportion, beauty or strength" ("Bagdad" in )

Inter nova aedificia memoranda est Turris Bagdatensis (Burǧ Baġdād), partim ad telecommunicationes destinata sed etiam peregrinatoribus tabernam in fastigio offerrens, annis 1992/1994 erecta et nomine "Turris Saddami" (Burǧ Ṣaddām) dignata.

 Cultura 
Domum Sapientiae aut ab al-Manṣūr ipso aut ab Hārūn al-Rašīd condita est sed pro certo ab al-Maʾmūn promota, ad sapientiam Persarum et mox Graecorum Arabice convertendam dicata. Al-Mustanṣir madrasam sive scholam superiorem al-Mustanṣirīya anno circiter 1227/1233 condidit. Madrasa al-Mirǧānīya (cui accedebat mansio Ḫān Mirǧān) anno 1356 condita est."The Marjanieh mosque, not far from the minaret of Mostansir, although its body is modern, has some remains of old and very rich arabesque work on its surface, dating from the 14th century. The door is formed by a lofty arch of the pointed form guarded on both sides with red bands exquisitely sculptured and having numerous inscriptions" ("Bagdad" in ) Universitas Bagdatensis anno 1957 condita est.

Museum Archaeologicum Bagdatense anno 1926 suadente imprimis Gertrudis Bell erudita Britannica, quae apud gubernium territorii et regni Iracensis eo tempore meruit. Ab anno 1966, in nova aedificia regionis urbani al-Karh motum, Museum Nationale Iracense nuncupatur.

 Populus et administratio 
Bagdatum urbem anno 2010 homines 5 402 000 incolere censebantur. Anno 1957 incolae 490 496 enumerati sunt, anno 1987 3 841 268. Lingua loquitur maxima pars Arabica, multi etiam Carduchica, pauciores Aramaica, origine permulti Iracico, religione Islamica sectarum aut Siiticae aut Sunniticae. Sunt qui religionem Christianam confitentur, usque in annum 2003 ad numerum 500 000 congregati, sed dimidia pars in alias civitates post hoc anno effugerunt. Populus religionis Iudaicae, numerum 77 000 anno 1947 attingens, fere omnis ante annum 1951 ad Israelem effugit.

Novem regiones urbanae enumerantur, scilicet al-Aʿzamiya (‏ألأعظمية‎), Baġdād al-Ǧadīda (بغداد الجديدة‎), al-Kāzimiya (‏الكاظمية‎), al-Karāda (‏الكرادة‎), al-Karḫ (‏الكرخ‎), Manṣūr (‏منصور‎), al-Rašīd (‏الرشيد‎), al-Ruṣāfa (‏الرصافة‎), Madīna al-Ṣadr (‏مدينة الصدر‎). In vicos octoginta et novem dividuntur.

 Notae 

 Fontes nominis Latini 
<references group="fons">
Saec. 11 David Armenici, Compilatio in libros de oculorum curationibus Accanamosali et diversorum philosophorum de Baldach; Baldach (indecl.)
c. 1247 Carpini, Historia Mongalorum quos nos Tartaros appellamus; Baldac (indecl. -ensis)
"[Calipha Baldacensis.] Idémque exercitus contra terram Caliphi Baldach perrexit..." ch. 16
1247 C. de Bridia, Historia Tartarorum; Baldac (indecl.),
"Item subiugavit Armeniam, item Georgianam, item Nubiam, item Turchiam, item Baldac et Sarracenorum soldanos, alios quamplures." ¶31
c. 1272 Guillelmi Tripolitani, De Statu Sarracenorum; Baldac(h) (indecl.),
"Sed quoniam Tartari sub potenti principe suo nomine Hulaon ceperunt Baldach et calipham eius..." -11:8-9
ca. 1300? Ricculdi de Monte Crucis Contra Legem Saracenorum: Baldac(c)um -i n. -ensis
"Quod advertens calipha de Baldaco edificavit dadamian et Mestauzeriam scolas solennes, studiaque Alchorani reparavit Baldaci cubiculaque et sumptus in dantes Alch(orano) operam, addidit et certum numerum pecuniarum, que omnia Baldacenses persolverent; iussitque de provinciis adolescentes qui numquam philosophie vacassent Baldacum dimicti." (13, 92-106)
1499 (edita) incerto interprete Canamusali De Oculis: Baldach
"Incipit liber quẽ composuit Canamusali philosophus de Baldach super rerum preparationibus que ad oculorum medicinae faciunt."
1531 Ioanne Schotto edente, Tacuini sanitatis Elluchasem Elimithar Medici de Baldath; Baldath (indecl.)
1570 Ioanne Dee & Federico Commandino edentibus, De Superficierum Divisionibus; adi. Bagdedinus -a -um:
"Machometo Bagdedino ascriptus." (in pagina titulari)
1625 Thoma Erpenio interprete, Elmacini Historia saracenica; Bagdadum -i n.
"Venit itaque filius Rajici Bagdadum, & constituit eum Arradis Imperatorem Imperatorum, commisitque ei administrationem regni & jussit eum pro se concionari super suggesto."
1650 Levini Warneri De Rebus Turcicis Epistolae Ineditae; Bagdadum -i n., -ensis:
"Bagdadi magnae exortae sunt seditiones inter Turcas, adeò ut mutuis gladiis ipsi se conficiant: Persae utentes occasione dicuntur toti in eo esse, ut dictam urbem obsidione cingant: unde Jenitseris Bagdadensibus, qui hinc inde discurrebant mercaturam exercentes, in mandatis datum, ut omni amputatâ morâ Bagdadum se conferant." -epistola 24 Martii anno 1650 scripta

<ref group="fons" name="L">1758 Vosgien Dictionnaire géographique portatif; Bagdatum (editio anni 1809, certe erratum, Bagdalum habet):
"Bagdad, Bagdatum, v. d'Asie, sur le bord oriental du Tigre."
1861 Graesse Orbis Latinus: Bagdetia -ae f.
"Bagdetia, Nova Babylon" p. 222 s.v. Bagdad
1977 Caroli Egger Lexicon nominum locorum; Bagdatum -i n. -ensis
"Bagdatum, i, n. Est urbs Iraquiae, cuius nominis haec est interpretatio: donum (dâd) Dei (bagh). Prope sunt parietinae Babylonis. Bagdatenses, ium; Bagdatensis, e." p. 44 s.v. Bagdad
Incerti anni incerti auctoris: De Carolo May: Bagdetia
"III De Bagdetia Romam novam" (versio Latina tituli Von Bagdad nach Stambul)
</references>


 Bibliographia 
 Historica
 Robert M. Adams, Land Behind Baghdad: a history of settlement on the Diyala plains. Chicagiae: University of Chicago Press, 1965
 G. Makdisi, "Muslim Institutions of Learning in Eleventh Century Baghdad" in Bulletin of the School of Oriental and African Studies vol. 24 (1961): symbola reimpressa in Makdisi (1990) infra
 G. Makdisi, History and Politics in XIth Century Baghdad. Aldershot: Variorum, 1990
 Justin Marozzi, "Story of cities #3: the birth of Baghdad was a landmark for world civilisation" in The Guardian (16 Martii 2016)
 H. Nooraddin, "Globialization and the Search for Modern Local Architecture: Learning from Baghdad" in Y. Elsheshtawy , ed., Planning Middle Eastern Cities: An Urban Kaleidoscope (Londinii, 2004) pp. 59–84
 Karin Rührdanz, Das alte Bagdad: Hauptstadt der Kalifen. Lipsiae, 1991. ISBN 3-332-00503-0
 G. Wiet, Baghdad, Metropolis of the Abbasid Caliphate. Norman: University of Oklahoma Press, 1971

 Topographica et archaeologica
 Jacob Lassner, "The Caliph's Personal Domain: the city plan of Baghdad re-examined" in Hourani, Stern, edd., The Islamic City (Oxonii: Bruno Cassirer, 1970)
 Jacob Lassner, The Topography of Baghdad in the Early Middle Ages. Detroiti: Wayne State University Press, 1970
 Guy Le Strange, Baghdad during the Abbasid Caliphate, from contemporary Arabic and Persian sources. Oxonii: Clarendon Press, 1900 Textus apud archive.org
 G. Makdisi, "The Topography of Eleventh Century Baġdād: Materials and Notes" in Arabica vol. 6 (1959) pp. 178–97, 282–309: symbola reimpressa in Makdisi (1990) supra
 Caecilia Pieri, Bagdad Arts déco: Architectures de brique 1920-1950. Lutetiae: L'Archange Minotaure, 2008. ISBN 978-2-35463-032-4
 G. Salmon, L'Introduction topographique à l'histoire de Baghdād. Lutetiae, 1904
 Vincenzo Strika, Jabir Khalil, The Islamic Architecture of Baghdad: the results of a joint Italian–Iraqi survey. Neapoli, 1987
 John Warren, Ihsan Fethi, Traditional houses in Baghdad. Horsham: Coach Publishing House, 1974

 Commentaria
 Peter Beaumont, "Baghdad at 10 million: fragile dreams of normality as megacity status beckons" in The Guardian (7 Ianuarii 2019)
 Anthony Norris Groves, Journal of a Residence at Bagdad During the Years 1830 and 1831. Londinii: Nisbet, 1832 
 Louisa Jebb (Mrs. Roland Wilkins), By Desert Ways to Baghdad. Londinii: T. Fisher Unwin, 1908 Textus apud bibliothecam Universitatis Georgiensis
 Stephan Kloss, Mein Bagdad-Tagebuch: als Kriegsreporter im Brennpunkt Irak. Francofurti ad Moenum: Fischer Taschenbuch Verlag. 2003, ISBN 3-596-16142-8
 Donald Maxwell, A Dweller in Mesopotamia, being the adventures of an official artist in the Garden of Eden. Londinii: John Lane, 1921 Textus apud bibliothecam Universitatis Georgiensis
 Christoph Reuter, Susanne Fischer, Café Bagdad: der ungeheure Alltag im neuen Irak. Monaci: Goldmann, 2006. ISBN 3-442-15385-9
 Mona Yahia, Durch Bagdad fließt ein dunkler Strom. Monaci, 2004. ISBN 3-423-20715-9

 Aliae encyclopaediae
 "Baghdad" in Encyclopaedia Britannica Online
 "Bagdad" in 
 "Bagdad" in  
 "Baghdad" in Grove Art Online apud Oxford Art Online 
 Abd al-Aziz al-Duri, "Baghdad" in Encyclopedia of Islam (2a ed.) vol. 1 (Lugduni Batavorum, 1960) pp. 894-908; reimpressa in C. E. Bosworth, ed., Historic Cities of the Islamic World (Lugduni Batavorum, 2010) pp. 30-46 
 H. Kennedy, "Baghdad i. The Iranian Connection: Before the Mongol Invasion" in Encyclopaedia Iranica vol. 3 fasc. 4 (1988) pp. 412-415
 ʿAbbās Zaryāb, "Baghdad ii. From the Mongol Invasion to the Ottoman Occupation" in Encyclopaedia Iranica Online (2011)

 Nexus externi 

 Andrew Petersen, "Baghdad (Madinat al-Salam)" apud islamic-arts.org
 Tore Kjeilen, "Baghdad" apud looklex.com
 Forma Bagdati religiones et sectas depingens

Categoria:Capita
!
Categoria:Condita 762
Categoria:Urbes milies milium incolarum