Declinatio tertia

Declinatio tertia Latina est declinatio vocabulorum quae litteris -is  genetivo casu singulari finiuntur. Themata horum nominum sive in consonantem sive in -i (sonantem) desinunt. Nomina trium generum in hanc declinationem colliguntur. Participia praesentia verborum et adiectiva secundae classis hanc declinationem sequuntur.

 Declinatio classica 
 Numerus singularis 
 Casus civis mare legio consul corpus pater urbs animal febris  imperatrix Nominativus civis mare legio consul corpus pater urbs animal febris  imperatrix Vocativus civis mare legio consul corpus pater urbs animal febris  imperatrix Accusativus civem mare legionem consulem corpus patrem urbem animal febrim  imperatricem Genitivus civis maris legionis consulis corporis patris urbis animalis febris  imperatricis Dativus civi mari legioni consuli corpori patri urbi animali febri  imperatrici Ablativus cive mari legione consule corpore patre urbe animali febri  imperatrice

 Numerus pluralis 
 Casus civis mare legio consul corpus pater urbs animal febris  imperatrix Nominativus cives maria legiones consules corpora patres urbes animalia febres  imperatrices Vocativus cives maria legiones consules corpora patres urbes animalia febres  imperatrices Accusativus cives maria legiones consules corpora patres urbes animalia febres  imperatrices Genitivus civium marium legionum consulum corporum patrum urbium animalium febrium  imperatricum Dativus civibus maribus legionibus consulibus corporibus patribus urbibus animalibus febribus  imperatricibus Ablativus civibus maribus legionibus consulibus corporibus patribus urbibus animalibus febribus  imperatricibus

 Declinatio consonantica 
Genetivus pluralis -um, ablativus singularis -eː imparisyllabica dicta sunt quia una syllaba genetivo casu longiores sunt (praeter nonnulla nomina ad familiam pertinentiaː pater, mater, frater)ː
 consul (m., gen. consulis), corpus (n., gen. corporis)
 pater (m., gen. patris) Vocalis finalis thematis cum absentia vocalis alternans ut Graece.
Nonnulla verba neutralia in declinatione tertia nominativo secundae declinationis similiora videntur, longe aliter tamen declinantur.
Exempli gratia:
 corpus n (-oris)
 litus n (oris)
 opus n (-eris)
 pectus n (-oris)
 pecus n (-oris)
 tempus n (-oris)

 Declinatio in -i- 
Genetivus pluralis -ium, ablativus singularis -i aut -e. Parisyllabica dicta sunt quia numerus syllabarum genetivo casu cum nominativo par est vel pseudoimparisyllabica cum "i" post consonantem nominativo singulari evanuitː urb(i)s > urbs, prudent(i)s > prudens, amant(i)s > amans. Genetivo plurali faciuntː prudentium, urbium, amantium unde apparet themata in -i desisse. Tunc enim imparisyllabica esse videntur, ob nullam rem aliam quam apoptosim litterae "i".
 civis (m./f., gen. civis), mare (n., gen. maris)
 urbs (f.), animal (n.) ex *animali > animal(e)
 febris (f.)Accusativum singularem in -im hoc et alia vocabula habent:
 haeresis, haeresim;
 Neapolis, Neapolim;
 puppis, puppim;
 sitis, sitim;
 Tiberis, Tiberim;
 turris, turrim;
 tussis, tussim,
 vis, vim.

 Morphologia historica 
 Themata consonantica 
Nominativus singularisː masculino et feminino nota casus sive s erat, sive aberat (thema nudum quod tamen tempore indoeuropaeorum mutationibus in tono et quantitate vocalium obnoxium erat), neutro thema nudum erat (ex. caput). S post consonantem gutturalem (*reg-s > rex, *duc-s > dux, *nigwh-s > nixGen. nivisː confer verbum non personale ninguit.), post consonantem labialem (*pleb-s > plebs, pleps, cf princeps), post consonantem dentalem (*lapid-s > lapiss > lapis, cf pes/pedis, miles/militis) phonetice cum themate varie coalescebat. Econtra post consonantem nasalem nPost unicum thema in -m nota s servaturː hiem-s. et sibilantem s et liquidas l et r  nota casus indoeuropaea non s erat sed productio vocalis finalisː honōs, honŏris ;  sōl, sŏlis. N finalis post vocalem longam obmutuit leō(n)/leonis, praedō(n), praedonis.  Postea saepe analogia e casibus obliquis vocalem brevem et in nominativum transtulit  eo magis quod vocalis finalis ante consonantem aliam quam s phonetice corripiebaturː honōs sed honŏr, oratŏr non ut Graece ρήτωρ (cf. Osce ex o longa kwaistur = quaestor). Rursus in thematibus nasalibus o longa e nominativo in casus obliquos translata estː leō, leōnem, leōnis; oratio, oratiōnis etc. quamquam etiam fit ut quantitas alternans indoeuropea addita apophonia Latina servareturː homo/hominis, cupido/cupidinis, virgo/virginis etc. Ita vocalis longa nominativi cum brevi casuum obliquorum alternans  ex Indoeuropaea lingua communi (ut Graece δαίμων/δαίμονος, ρήτωρ/ρήτορος) phonetica et analogia turbata in Latinam non servata est.

Neutra econtra nec vocalem finalem producebant nec notam -s accipiebant (numen/numinis, marmor/marmoris, caput/capitis, corpus/corporis cum rhotacismo intervocali) nisi quod in adiectivis et participiis -s e masculino/feminino in neutrum translatum estː audax inceptum, anceps periculum, triplex caput, animal dominum amans... Post aliam consonantem dentalis cadere potestː lac(t)/lactis, cor(d)/cordis.
Accusativus singularisː nota casus erat -m. Unde ped-°m > pedem (Graece πόδα) Illud m imbecillum erat et in vetustioribus inscriptionibus saepe omittebatur, nec hiatui nec elisioni vocalis finalis in carminibus obstabat.
Genetivus singularisː nota casus erat -es cum -os alternans (Graece ποδός). Latine -es > -is; in inscriptionibus adhuc leguntur Apolones, Salutes, Veneres. Nonnulla vestigia notae -os > -us in inscriptionibus Campaniae et Latii meridionalis exstant (Salutus, Diovos) aut in Senatus consulto de Bacchanalibus ("nominus Latini").
Dativus singularisː nota casus ī e diphthongo -ei nata. Ei adhuc in inscriptionibus veteribus legitur (cf Osce paterei)ː recei = regī, virtutei. Antequam ī fieret diphthongus in -ē coaluisse videtur, unde locutiones multo usu consecrataeː duumvir iurē dicundo, lex operē faciundo. Certe tres formae in una inscriptione appositae inveniunturː Iunone Seispitei Matri vel alibi Iove et Iovei.
Ablativus singularisː nota casus -ĕ, quae in lingua indoeuropea nota instrumentalis fueratAlfredus Ernout, Morphologie historique du latin 49. P. Monteil p.185. Confusa est cum vetere locativo ĭ > ĕ.. Nihilominus in veteribus inscriptionibus -īd et -ī a thematibus sonanticis mutuata inveniunturː bovid, opid, conventionid in Senatus consulto de Bacchanalibus, airīd =aere.
Locativusː in paucis verbis tantum usitatus, ut Carthaginī, rurī, lucī, temperī, Tiburī. Nota ī e secunda declinatione sumpta videturPierre Monteil, Eléments de phonétique et de morphologie du latin, pp.184-5..
Nominativus pluralis masculinus/femininusː nota casus indoeuropaea erat -ĕs (Graece πόδες, Osce humuns = homines vel kwaistur = quaestores cum syncopa brevis finalis). Latine vero themata consonantica notam -ēs a thematibus sonanticis  mutuata suntː pedēs ut civēs.
Accusativus pluralis masculinus/femininusː nota erat -ns (Graece πόδας) unde ex phonetica latina -°ns > -ĕns > ēs (pedēs). Ita accusativus et nominativus plurali numero non iam distinguuntur.
Nominativus et accusativus plurales neutriː nota -ă, corporă ut Graece σώματα.
Genetivus pluralisː nota casus -ŭm ex -ŏm quod adhuc legitur in inscriptionibusː  poumilionom = pumilionum.
Dativus et ablativus pluralisː nota casus  Italicorum sermonum communis erat -bhos > -bus, vocalis intercalaris i a thematibus sonanticis mutuata videtur, consonantium conflictus vitandi causa.

 Themata sonantica 
Nominativus singularisː masculino et feminino nota casus  s erat, themati additaː civi-s, auri-s, turri-s etc. Nihilominus sunt nonnulla nomina in -ēs quorum origo obscura estː caedēs, cladēs, sedēs...Alfred Ernout, "Les noms latins du type sedes" in Philologica III (Études et commentaires, LIX), 1965ː 5-28. Recensio critica. Nonnumquam ob analogiam duplex forma apud auctores invenitur, famēs et famis. Ut in declinatione secunda vocalis o post r evanuit atque phonetici ita mutationem explicant quae in Sanscrita lingua quoque observaturː -ros > -rs > -rr > -°ṛ > erNiedermann, Phonétique historique du latin 84 et 24.2 et 25.2., sic simili modo tertia declinatione -ris > -rs > -rr > -°ṛ > erː imbris > imber, lintris > linter et in adiectivis acris > acer. Forma feminina "acris" non phonetica erat sed analogice restituta. Ita novo modo genus femininum a masculino distinguebaturː etenim "acer" categoriae cuidam nominum masculinorum secundae declinationis (ager, liber...) similior videbatur.
Nominativus/accusativus neuter singularisː thema nudum ĭ > ĕː mare, cubile, forte, acre... Hoc "e" in thematibus -ari et -ali obmutuit dum vocalis finalis ante consonantem aliam quam "s" corripiturː Bacchanăl, vectigăl, animăl, calcăr, pulvinăr. Antiquitus fuerunt etiam neutra facul et difficul ( aetate classica "facile" et "difficile"ː cf. adverbium "simul" ex simile)Alfredus Ernout, Morphologie historique du latin 67..
Accusativus singularis masculinus et femininusː nota casus erat -m. Phonetice -Ĭm > ĕm (civem). Nihilominus nonnulla accusativa litteris -im exeuntia in nominibus femininis  occurruntː puppim, febrim, securim, sitim etc. Ita adverbium "partim" a  nomine "partem" differt. In primis themata in i longam hanc formam praebueruntː vim ex vīs. Deinde multae confusiones rem perturbavere. Certe adiectivi et nomina masculina (praeter Tiberim) semper accusativum -em praebentAlfredus Ernout, Morphologie historique du latin 68..
Genetivus et dativus singularesː a thematibus consonanticis non differunt.
Ablativus singularisː vetus nota casus erat -īdː loucarid = lucari.. Postquam consonans dentalis obmutuit ī in omnibus adiectivis et nominibus neutrisPraeter nonnulla nomina propria ut Praeneste. servata est (mari, acri; forti), necnon in nonnullis nominibus femininis quae accusativo casu litteris "im" desinunt (e.g. febrim, febrī). Cetera notam -ĕ a thematibus consonanticis mutuata sunt, ita tamen ut saepe duae formae occurrantː igni et igne, classi et classe, amni et amne etc. In participiis haec regula praecipi solet ut cum verbi vicem agant ablativus littera e desinat, cum vero adiectivi, ablativus littera i desinatː "in homine prudenti" sed "in homine futura providente"P. Monteil p.185 qui "amante" initio masculinum, "amanti" femininum fuisse putat. .
Nominativus et accusativus plurales feminini et masculiniː antiquitus nominativo -ēs (ex *ei-es) opponebatur accusativus -īs (ex *-ins). Ita apud Plautum nominativus "tresviri"Amphitruo 155 et accusativus "trisviros"Asinaria 131. Cf Pseudolus 140-1ː mavelis lupos apud ovis linquere,  quam hos domi custodes. Ovis = thema sonanticum, custodes = thema consonanticum.. Quod adhuc aliquo modo tempore liberae reipublicae observabaturː iam tum tamen, per analogiam cum thematibus consonanticis et nominativo, accusativus "cives" pro "civis" saepe ponebatur.
Nominativus et accusativus plurales neutriː thema -ĭ et nota casus ă. Ex. "maria" plurale ex "mare".
Genetivus pluralisː thema -i et nota casus -om > -ium. Genetivi plurales litteris ium desinentes declarant sonanticum thema primum fuisseː "mentium" indicat nominativum antiquum fuisse menti-sQui legitur in versu Ennii apud Varronem, Lingua Latina V.59. > ments > menss > mens. Simili modo pons/pontium, gens/gentium, fons/fontium etc. Quae nomina pseudoimparisyllabica a grammaticis nonnumquam appellantur. Rursus alia nomina parisyllabica genetivum litteris um desinentem praebentː canis/canum, iuvenis/iuvenum etc. fortasse quia "i" finalis nominativo recenter themati consonantico additus est. Discrimen inter -um et -ium non dilucidum videturAlfredus Ernout, Morphologie historique du latin 72..
Dativus et ablativus pluralisː i et -bhos > -ibus.

Ita declinationes thematum consonanticorum et sonanticorum initio diversae paulatim formas inter se per analogiam mutuando paene in unam et eandem coaluerunt.

 Notae 

 :wikt:Categoria:Nomina Latina declinationis 3

Categoria:Grammatica Latina

cs:Latinské skloňování#Substantiva 3. deklinace
en:Latin declension#Third declension (i)
mk:Латински деклинации#Трета деклинација