Ianus

Ianus (Iani, m.) fuit maximus et antiquissimusOvidius, Fasti I.103: "Me Chaos antiqui (nam sum res prisca) vocabant." Romanorum deus, cui nullus Graecus deus similis repertus estOvidius, Fasti I.90: "Nam tibi par nullum Graecia numen habet". Nonnulli eruditi Ianum similem esse deo Etrusco "Culsans" putant. Olim coniungebatur cum alio dei nomine, "Ani", cuius nomen in iecinore Placentino legebatur.;  Ianuis enimvero et omnino transitibus principiisque, praeerat.

 De aspectu 
Huius dei aspectus est mirabilis, nam duo capita occipitio coniuncta praebet, quorum vultus alter prorsus, alter retrorsus spectat (ita in multis nummis expressus est), tamquam in transitu ianuae positus et introeuntes et exeuntes prospiceret. Itaque vel bifrons vel anceps vel geminus vel etiam nonnumquam, ut in Faliscis, quod quattuor vultus in quattuor partes versus ibi possidebat, quadrifrons cognominatus estFuit templum Iani qadrifrontis Romae in Foro transitorio (postea Forum Nervae), ab imperatore Domitiano renovatum. Martialis X,28.. ClavemOvidius, Fasti I,99. Arnobius Adversus nationes VI,25. Macrobius Saturnalia, I,9,7. etiam et virgam manu saepe tenet, ut deus ianuarum. Ideo in precationibus per vices patulcius et clusiusOvidius, Fasti I.129–130, scilicet a patendo et claudendo. cognominabatur.

Duos vultus velut indicium sapientiae antiqui homines interpretari solebant: et praeteritas res enim et futuras simul videre poterat. Alii nonnulli philosophi antiqui Ianum ideo duos vultus habere scriptis mandaverunt, quia simul sol et luna, Diana et Apollo esset. Nam Nigidius Figulus, philosophus Pythagoricus, hanc explicavit doctrinam, quam Macrobius nobis tradidit, tamquam Diana primo Iana appellata—id est Ianus femineus—et deinde, cum "Diva Iana" invocaretur, Diviana et postremo Diana facta esset; sed illa doctrina probatione caret. In vetustissima tamen statua, quam antiqui Romani ad tempus regis Numae referebant, Ianus digitis suis numerum 365Sic Plinius Maior et Macrobius. Quod certe dubium videtur: nam tempore Numae annus nondum 365 dies habebat.; id est numerum dierum in anno, indicare videbatur: itaque deus anni et aevi esse putabatur et, cum alii antiqui eruditi, tum et Cicero nomen Ianum ab eundo (verbum ire) ducere volueruntQuam etymologiam nonnulli ex modernis comprobaverunt, verba sanscrita yâti et yâna-s comparantes., hunc deum cum motu et lapsu temporis coniungentesLucanus V,6 : "tempora ducentem Ianum". Statius IV,1,11 : "immensi reparator maximus aevi"..

 De Iano rege in Latio 
De aetate aurea in Italia
Romani antiqui, opinionem philosophi Graeci EuhemeriLactantius, Div. Inst. I,11,33sqq.. secuti, deos homines insigni virtute praeclaros saepe fuisse putabantLactantius, Div. inst. I,8,8 et I,11,17.; itaque fabulas fingebant quibus dei reges aut fortissimi viri in terris primo aetatem egerunt, ut in Iano qui Aboriginum rex primus in Latio regnavit, ubi Saturnum exulem accepit ac tutatus est. Sub illis regibus homines tam beati fuerunt ut illud tempus "aetatem auream" nuncuparent. Ianus sibi oppidum condidit cui Ianiculum nomen fuit: sic ratio reddita nominis montis qui trans Tiberim Etruriam versus ad portas urbis Romae situs erat ac Ianiculum a Iano dictum est.

De genealogia mythica
Ad exemplum fabularum Graecarum mythographi ei uxorem assignaverunt, Iuturnam, nympham aquarum quae Romae nomen  fonti celebri dedit suum, e qua genuisset Fontem vel Fontum, deum fontium. Hae fabulae nihil antiqui habentQuae genealogia, Ianum cum numinibus aquarum fontiumque coniungens, non nisi apud Christianum auctorem Arnobium reperitur : "caelo atque Hecata procreatum in Italia  regnasse primum, Ianiculi oppidi conditorem, patrem Fonti, Vulturni generum, Iuturnae maritum". At Ovidio, Ciceroni Vergilioque ignota fuisse videtur. nec saepe in litteris memorantur. In Aeneide, Iuturna est soror Turni, Rutulorum regis, nec quicquam cum Iano agit. Nihilominus caput Iani modo geminum expressum in denario a triumviro monetario Caio Fonteio circa annum 114/113 a.C.n. percussoCrawford 290/1. Babelon, Fonteia 1. a numismatistis vulgo creditur dei Fontis caput esse ob similitudinem nominis divini cum nomine gentilicio monetarii. Ovidius ei filiam a nympha Venilia partam tribuit, Canentem nomine, quae postea uxor regis Pici fuitMetamorphoses XIV.334.. Hoc modo Ianus una cum Saturno alterum e capitibus fiebat stemmatis quod per Latinum regem usque ad Romulum, conditorem urbis Romae, perducit.

 De Iano principiorum deo 
"Penes Ianum sunt prima, penes Iovem summa"Varro apud Augustinum, De civitate Dei VII.9.: sic non tam breviter quam recte de natura illorum deorum dici potuit. Nam in omnibus precibus Ianus primus deorum invocabatur ante ipsum Iovem. Mane ianuas caeli aperiebat ut diem novum nasci sineret - quocirca "Pater matutine" ab Horatio poeta invocatus est. Quot mensibus Kalendis ei sacrificabatur non minus quam Iunoni ("Ianus Iunonius"). Ianuarius mensis a Iano dictus est non quo primus in anno fuisset (nam anno 146 a.C.n. demum a mense ianuario initium cepit annus Romanorum, antea vero a Martio), sed cum ante Numam decem tantum menses annus comprenderet, a martio usque ad decembrem qui, uti nomen indicat, decimus erat, Numa duos menses Ianuarium ac Februarium addidit, ut cum solis cursu annus congrueret: isti duo menses velut transitus ac tamquam ianua inter priorem posterioremque annum fuere (purificationis ritus plurimi mense februario peracti satis demonstrant februarium terminum fuisse antequam annus novus renasceretur).Ovidius, Fasti II,47-54. Postea, cum Ianuarius, fortasse ab omine nominis, ut aiunt, primus mensis factus est, tum Quintilis, Sextilis, September, October, November, December non recte nominati fuere: nam quintus, sextus, septimus, etc., non iam erant.

Quippe qui deus nascentium rerum, saepissime Ianus Pater nominatur. Eandem significationem videtur habuisse cognomen Consivius (e conserendo ? quia omnia creavit ?)Nisi fortasse, ut Ops Consiva, Ianus quoque cum deo Conso (condere) coniunctus est : nonne res conditae ianuis clausis condi solent ?. Antiquitatis eius argumenta maxima haec sunt: in Saliorum carmine memoratur ut "deus divum" nec flamen tamen ei, ut Iovi, fuit, sed rex sacrorum ipse, princeps sacerdotum, cultum eius ministrabat.

 De Iano ac Pace Romana 
Rex Numa, pacis omni tempore fautor, Ianum in foro Argiletum versusImperatorum tempore hic Ianus inter forum Romanum et forum Iulii situs erat : Ovidius, Fasti I.257–258. consecrasse dicitur, cuius fores bello apertas, pace autem clausas esse oporteretHic ritus ad Troianos translatus (quidni? nonne sunt Romanorum maiores?) magni momenti est in Iohannis Giraudoux fabula Non fiet bellum Troianum: Hector ianuam belli claudere vult ne bellum fieret.. Regno eius clausae permansere, postea vero post Primum Bellum Punicum peractum demum (anno 235 a.C.n.) necnon ter sub Caesare Augusto (primum post Actiacam victoriam ac bella civilia desita, anno 29 a.C.n.Cassius Dio 51.20.4, iterum anno 25 a.C.n. post Cantabricum bellumDio Cassius 53.26., tertium anno incertoOrosius (Historiae I,1,6 et VI,22,1-3)  eo ipso anno quo Christus natus est portas Iani clausas tertio fuisse contendit : nam pacem Christianam cum pace Augusta confundi cupit. Cf.
 Dio Cassius 54.36 qui refert senatum de Iano cludendo iam decrevisse cum subitum bellum rem impedivit (anno 10 a.C.n.).) sed brevi tempore denuo aperiebantur: ita sempiterna bella Romanis fuere! Nero imperator quoque, aemulatione inflatus, in asse necnon in sestertio ianuas templi Iani anno 66 clausas expressit cum hac inscriptione: PACE P[opuli] R[omani] TERRA MARIQ[ue] PARTA IANVM CLVSIT. Sed ista mera iactatio fuit imperatoris gloriae nimis cupidi. Mox Vespasianus cum filio Tito post bellum Iudaicum idem feceruntOrosius VII,9,9.. Secundo saeculo, imperatores Marcus Aurelius filiusque eius Commodus aedem Iani fortasseNon  enim semper digna fide est Historia Augusta. Orosius de Iano clauso inter Vespasianum et Gordianum nihil accepit (Historiae VII,19,4). cluserunt. Ultima mentio huius ritus sub Gordiano III imperatore medio saeculo tertio facta est. Cum hoc officio fungitur, saepe Ianus Quirinus appellatur, qui deus belli apud Sabinos fuisse traditus est ac postea  Romulo  inter deos recepto adsimulatus  est.

Haec ratio postea inventa ac nobis ab OvidioFasti I,257-276., necnon postea a MacrobioSat. I,9,17. Vide etiam Rutilius Namatianus De reditu suo 107-110., quinti saeculi scriptore, tradita est: post Sabinas virgines raptas bello inter Titum Tatium ac Romulum orto, cum Romani iterum atque iterum portamQuae porta Ianualis vocabatur (Macrobius I,9,17). urbis claudere frustra conati essent ac iam fugere coepissent, e Iani templo vim magnam aquae ferventis torrentisque erupisse ac Sabinos iam introeuntes repulisse. Ideo bello ianuae aperiuntur, ut Ianus Romanis auxilio esse possit. Dictae etiam alias ideo aperiri ut populo ad bella profecto  reditus in urbem pateret, claudi vero ne qua pax ex urbe fugere posset Ovidius  Fasti I.277–281.. Contra in AeneideI,293-296. Bellum intra ianuas clausum premitur, ne pacem laedere posset, unde Rubens argumentum tabulae pictae sumpsit.

 De cultu 
Die 9 Ianuarii, id est a.d V Idus Ianuarias, Agonalibus feriis aries Iano a rege sacrorum quotannis immolabatur. Alioquin frugibus deus contentus esse solebat, farre et strueStrues est genus liborum in speciem digitorum coniunctorum formatum. Saepissime in sacris Iano offerebatur. praecipue, vel etiam vino et ture. Quotiens enim aliis deis sacrum fiebat, primus Ianus invocabatur ac munere donabatur.

Post Numam alterum templum accepit: Gaius Duilius consul anni 260 a.C.n. ei templum in foro holitorio dedicavit, quod fortasse cum victoria navali apud Mylas coniunctum erat  primo bello punico: nam paulo post asses cum prora et capite Iani apparueruntH. Zehnacker, Moneta I, 1973 : 274-275. Cf Tacitus Ann. II,49.. Quod templum ab Augusto restitutum a successore Tiberio denuo dedicatum est anno 17. Duodecim arae ibi positae erant ad duodecim menses anni. 

Imperator Domitianus Ianum Quadrifrontem aedificavit quatuor portis ac quattuor vultibus quattuor diversa fora Romana tuentem.Statius Silvae UV,3(9/10). Martialis X,28.

Praeterea apud antiquissimam aram in Ianiculo  colebatur et parvum sacrarium ad Tigellum Sororium habebatDion. Hal. III,22,7.. Ibi enim duae arae erant, altera Iunoni Sororiae, altera Iano Curiatio cognominato sacra, quae tigno transverso desuper coniunctae erant, ita ut velut portam quandam efficerent. Sub quo tigno instar iugi habito ille Horatius, qui tergeminos Albanos Curiatios vicerat atque, ita imperio patriae Romanae virtute sua parto, sororem postea sponsi mortem lugentem necaverat, de illo homicidio piacularibus sacrificiis purificatus esse dicebaturTitus Livius I,26,13. Dion. Hal. III,22,7.. Historici moderni putant ibi iuvenes e bello ad civilem vitam redeuntes quotannis Kalendis octobribus  sacro ritu antiquitus velut initiatos esseGeorgius Dumézil, Horace et les Curiaces, Parisiis, 1942 pp. 113-114., ut furorem bellicum exuerent atque Quirites fierent. Nam nomen "Curiatius" cum verbis Curia (*coviria) et Quirites cognatum esse videturPhilippus Coarelli, Il Foro romano. Periodo arcaico, Romae, 1992, pp111-117.. Ita illi iuvenes post bellum in Quiritium numerum transibant (et ipse Ianus non minus Quirinus quam Curiatius appellari solebat).

 De Iano ac re nummaria 

Medio tertio saeculo a.C.n., praecipui Romanorum nummi Iani effigiem praebebant. In omnibus enim assibus post primum bellum Punicum usque ad Sextum Pompeium, id est usque ad primum saeculum a.C.n. laureatum caput Iani bifrontis ac barbati ex una parte et prora navis ex altera videtur. Illo tempore, as fundamentum totius rei nummariae Romanorum erat ac nummus aeneus maximus. In nummo argenteo ante denarium percusso quoque, quod didrachma verbo Graeco vocabant, quia duas drachmas valebat, ex una parte caput Iani laureati sine barba expressum est, ex altera vero Iuppiter in quadrigis cum inscriptione ROMA. Didrachmum illud inter primum ac secundum bellum punicum argenteus nummus Romanorum fuit. Aureus nummus quoque (rarissimus quidem!) secundo bello bello Punico ineunte percussus effigie Iani signatus est. Ita Ianus deus in nummis velut insigne urbis Romae fuit. Adeo ut scriptores quinti saeculi Ianum ipsum illos nummos percussisse et signandi aeris artem invenisse crediderint. Tempore imperatorum Romanorum rarius in nummis apparet et tantummodo apud septem Augustosː Hadrianus, Antoninus Pius,  Commodus, Pertinax, Geta, GallienusClaude Brenot, Xavier Loriot, Daniel Nony, Aspects d'histoire économique et monétaire de Marc Aurèle à Constantin, 161-337 après J.-C., SEDES, 1999 p.56..

Nomen dei Iani idem est atque vocabulum linguae profanae quo designabant aedificium publicum in arcuatae portae figuram aedificatum, quae inter fora et vias urbanas transitum praeberet: plures iani Romae fuerunt, nobilissimus autem "Ianus Medius," ad quem nummularii et argentarii artem suam exercebant, mercatus nummarius et velut "Wall Street" quoddam Romanorum fuit.Horatius Sermones II.3: 18–20. Ovidius, Remedia amoris 561. Cicero de Officiis II,87.

 Conclusio 
Ianus est deus Romanus genuinus, mythologia Graeca incorruptus. Graecis enim deis parentes, coniuges, liberi erant, quorum res gestae in fabulis narrabantur: quae omnia a Graecis Romani sumpserunt. Sed deus Romanus indigena primo vis erat quae officio aliquo fungebatur. Ianus Pater, ut porta, transitu fungebatur, inter diem ac noctem, inter praeteritum et futurum, inter pacem et bellum, inter homines et deos, inter intus et foris, etc. Tertio saeculo a.C.n., maxime quidem floruit cum velut imago urbis Romae in nummis fuit, sed popularis usque ad finem imperii Romani permansitPrudentius libro primo Contra Symmachum, 237-240.

 Fontes 

 Litterae antiquae
Ammianus Marcellinus XVI.10.1
Arnobius libro tertio Adversus Nationes, capitulo 29.
 Cato de Agricultura capitulo 134 et 141.
 Cicero libro secundo de Natura deorum capitulo 67.
Dionysius Halicarnassensis, libro tertio Antiquitatum Romanarum cap. 22(7).
 In Historia Augusta
 Aelius Lampridius, Commodus Antoninus, capitulo 16.
 Iulius Capitolinus, Gordiani tres, capitulo 26(3).
 Macrobius libro primo Saturnaliorum capite septimo et nono et quindecimo.
Martialis Epigrammata VIII, 2 et 8 ; X,28.
 Origo gentis Romanae capitibus 1–3.
 Ovidius, libro primo Fastorum 63–288, 317–320, 333–334 et libro sexto 119–130.
 libro quarto decimo Metamorphoseon 334 et 775-794.
 Plinius maior libro XXXIV de Historia Naturali capitulo 16.
Plutarchus Numa, capitulis 19-20.
 Res gestae Divi Augusti, capitulo 13.
 Suetonius, De Vita Caesarum, in Vita Divi Augusti capite 22 necnon in Vita Neronis capite tredecimo.
Statius libro quarto Silvarum carmen primum necnon tertium (versus 9/10).
 Titus Livius libro primo Ab Urbe condita capite undevicesimo.
 Varro libro quinto de Lingua latina capitulo 165.
 Vergilius libro septimo Aeneidis, versibus 601–630, necnon libro octavo 357–358 et libro primo 293–296.
 Aurelius Victor, Liber de Caesaribus, capitulo 27(7).

 Plura legere si cupis 
Capdeville, Gerardus. 1973. Les épithètes cultuelles de Janus in "Mélanges de l'École française de Rome. Antiquité"   vol.  85/2. 
 Dumézil, Georgius. 1966. La religion romaine archaique, pp. 264–265 et 322–328. Payot. 
 Grimal, Petrus. 1945. "Le dieu Janus et les origines de Rome." in Lettres d'humanité, pp.15–121. 
 Holland, Ludovica Adams. 1961. Janus and the bridge. Roma: American Academy in Rome. (Papers and monographs of the American Academy in Rome, 21.) 
 Renard, Marcellus. 1953. Aspects anciens de Janus et de Junon. In: Revue belge de philologie et d'histoire. Tomus 31 fasc. 1, pp. 5-21.
 Schilling, Robertus. 1960 Janus. Le dieu introducteur. Le dieu des passages in  "Mélanges d'archéologie et d'histoire"  72, pp. 89-131. 

 Notae 

 Nexus externi 
 Janus templumque in nummis imperatorum.

Categoria:Calendarium
Categoria:Mythologia Romana
Categoria:Religio Romana