Quintus Fabius Maximus

Quintus Fabius Maximus Verrucosus (a verruca in labris sitaPlutarchus, Vita Fabii 1.4. De Viris Illustribus 43.1.) (c. 275 a.C.n.-203 a.C.n.), sive Cunctator (a prudentia in rebus militaribus quod initio probri causa ab obtrectatoribus dictum videturTitus Livius XXII.15: (sciebat) etiam Romae infamem suam cunctationem esse, et rursus ibidem 23:  cum in Italia paulum interualli cladibus Romanis sollers cunctatio Fabi fecisset.), sive Ovicula (a clementia ac velut tarditate morum) Plutarchus I.4-5. cognominatus, fuit  vir consularis tempore secundi belli Punici. Quinquiens consul (annis 233 a.C.n., 228, 215, 214, et 209), et bis fuit dictator. Secundo bello Punico una cum Marco Claudio Marcello alter e duobus ducibus Romanis fuit quibus Hannibalem in Italia vincentem coercere contigit. Cautior tamen et minus audax quam Marcellus erat Fabius: itaque Romani Fabium scutum Romae, Marcellum vero gladium appellare solebantPosidonius apud Plutarchum, Vita Marcelli 9.7 et Vita Fabii 19. Cf Marco Fucecchi, "The Shield and the Sword: Q. Fabius Maximus and M. Claudius Marcellus as Models of Heroism in Silius’ Pvnica" In: Brill's Companion to Silius Italicus: 219–239. . Sic eum glorificabat poeta EnniusLibro nono Annalium. Cf Aeneis VI.845-6: tu Maximus ille es, // unus qui nobis cunctando restituis rem. ad cognomen Cunctator alludens:
Unus homo nobis cunctando restituit remStanton GR. "Cunctando Restituit Rem: The Tradition about Fabius", Antichthon, 1971:49-56..
Non enim rumores ponebat ante salutem.
Ergo postque magisque viri nunc gloria claret

 De gente 
Quintus Fabius Maximus Verrucosus, quomodo primo appellabatur, circa annum 275 a.C.n. (478 a.u.c.) natus est et membrum fuit unius e quinque gentibus maioribus, Fabiae scilicet gentis: itaque numerandus erat inter summam nobilitatem Romanae urbis.

Pater eius Quintus Fabius Q.f. Maximus Gurges, consul anni 265, avusTitus Livius XXX.26 sive abavusPlutarchus I.3. Quintus Fabius Maximus Rullianus fuit, et ipse consul quinquies. Filius eius Quintus Fabius Q.f. Maximus anno 213 consulatum gessit; cuius funebrem laudationem pater iam senex apud populum habuit et ediditCyrielle Landrea, "Pères et fils de l’aristocratie durant la deuxième guerre punique : la mémoire familiale des défaites", Pallas, 2019: 289-306, a CiceroneDe Senectute 12. Plutarchus, Vita Fabii 1.9. sapientiae gratia laudatam.

 De cursu honorum 
 Ante secundum bellum Punicum  
De rebus ab illo bello primo Punico gestis  nihil traditum est. Per inscriptionem antiquam "elogium Fabii" dictam  scimus tamen eum bis tribunum militum et bis quaestorem fuisse, deinde aedilem curulem electum. Primo consulatu functus est anno 233, quo anno de Liguribus triumphavit et dis ob victoriam gratias agens templum deo Honori dedicavitCicero, De Natura deorum 2.61., dein censor fuit anno 230 cum Marco Sempronio Tuditano, anno 228 iterum consul. In augurum collegium adhuc puer, ut videtur, in locum patris intrasse videturTitus Livius XXX.26.7 qui per sexaginta duos annos auguratum exercuisse eum referebat. Vide etiam Der Neue Pauly et  Ciceronem, Cato 11.. Auctores encyclopaediae Der Neue Pauly primam dictaturam dubitanter ad annum 221 referunt quam abdicasse ob soricis occentum dicebaturValerius Maximus I.1.5: occentus soricis auditus Fabio Maximo dictaturam C. Flaminio magisterium equitum deponendi causam praebuit.(certe in elogio bis dictator fuisse dicitur).

In rebus publicis acerbe Gaio Flaminio adversabatur plebeio homini  et eius rogationibus, in primis anno 232 cum ille tribunus plebis fuit et agrum Gallicum dividitPolybius II.21.7. Cicero, Cato 11..

 Secundo bello Punico 
Utrum Quintus Fabius Maximus an Marcus Fabius Buteo dux legationis fuerit quae vere anni 218 Carthaginem mandatu senatus populique Romani  de Sagunto Hannibali oppugnato missa Poenis iniunxit ut inter bellum et pacem quid vellent eligerent, inter rerum peritos disceptaturPraecipui fontes antiqui: Titus Livius XXI.18. Polybius III.20.6 et 33.1-4. Silius Italicus I.676-694. Dio Cassius, Fragmentum 54.. Certe de illa legatione Plutarchus in Fabii biographia silet.

Post consulem Gaium Flaminium occisum et eius exercitum ad lacum Trasumenum deletum anno 217 Romani de futuro anxii dictatorem 'rei gerendae causa' per populum designarunt et ad adversarium politicum Flaminii, Fabium Maximum decurrerunt. Simili modo populus et magistrum equitum designavit (quod omnino inusitatum fuerat: etenim more maiorum consul dictatorem et dictator magistrum equitum designare debebat): Marcum Minucium Rufum qui consul anno 221 a.C.n. fueratPolybius III.87.6-9. Titus Livius XXII.8. Plutarchus 3.4-4.1.. Dictator factus Fabius 'a dis orsus' de neglectis religionis avitis caerimoniis in senatu primum rettulit, quam praecipuam causam cladis iudicabat. Et ipse ex praeceptis librorum Sibyllinorum tum se rogante consultorum templum Veneri Erycinae vovit. Simul pontifex maximus de vere sacro populum consulendum esse decrevitTitus Livius XXII.9-10. Plutarchus 4.4-7..

Fiducia Romanorum ita per religionem restituta necnon moenibus ceterisque munimentis firmatis, legionibus insuper duabus lectis dictator et magister equitum exercitum in Apuliam duxerunt ubi versabatur Hannibal defectiones sollicitans atque e praedatione victum exercitui quaerens. Nolebat Fabius cum tam callido hoste proelium in campis committere. Itaque iuga montium non relinquebat atque ita Hannibalem usque in Campaniam sequebatur. Sperabat enim paulatim attritum iri Poenorum vires quia in hostili regione nec novis subsidiis nec commmeatu refici poterant. Qua de causa plurimis Hannibalis provocationibus non respondebat. At milites qui agros sociorum sub oculis vastatos habebant nec succurrere eis iubebantur ignaviam ducis sui vituperare coeperunt eo magis quo et ipse Minucius Fabii strategiam denigrabat. Addidit invidiam quod Hannibal cum Campaniam vastaret solis Fabii agris diligenter pepercitTitus Livius XXII.23,4. Plutarchus 7.4. Silius Italicus VII.260sqq. Valerius Maximus VII.3 ext. 8. Frontinus. Strategemata I.8,2.. Senatores quoque Fabio irati erant quod auctoritate sua postposita sponte cum hoste pactum pepigisset de permutandis redimendisque captivis ita ut Fabius vendito agro de suo captivos reliquos redimeretTitus Livius XXII.23.5. Plutarchus, Vita 7.5 et Comparatio 3.5. Dio Cassius fragmentum 56:15. Valerius Maximus III.8.2 et IV.8,1.  De viris illustribus 43.7. Quae omnia igitur Romae aegre ferentes tribuni plebis per populum legem tulerunt imperium Minucii Fabio aequantemPolybius III.103.4: καὶ δὴ δύο δικτάτορες ἐγεγόνεισαν ἐπὶ τὰς αὐτὰς πράξεις, ὃ πρότερον οὐδέποτε συνεβεβήκει παρὰ Ῥωμαίοις = 'et fuerunt duo dictatores eiusdem rei causa creati quod antea numquam aciderat Romanis'.. E qua lege duo duces exercitum ex aequo inter se dividerunt. At Minucius prima hostes adoriendi occasione cupide adrepta in insidias ab Hannibale structas incidit atque Fabius auxilio venire coactus ei saluti fuit. Milites Fabium 'patrem' appellarunt et Minucius eius auctoritati sese summisit: re experta enim Fabi strategia potior probabaturPolybius III.88.7-9 et 89-94 et 100-105. Titus Livius XXII.12-18, 23-24, 27-30. Plutarchus 5-13..

Nihilominus senatus populusque Hannibalem celeriter et omnino vincere volebant. Gloriam Fabii maxime auxit clades anno proximo (216 a.C.n.) a consule Terentio Varrone eiusque ingenti exercitu apud Cannas accepta: tot milites enim amisit quot numquam antea Roma uno die amiserat. Et Fabius Terentii collegae Lucio Aemilio Paullo ante profectionem exercitus suasisse ut omni modo collegam ab intempestivo incepto refrenaret dicebatur. Ex illis eventis enata est legenda Cunctatoris et Livio iure suo scribere licuit:  cum in Italia paulum interualli cladibus Romanis sollers cunctatio Fabi fecisset.XXII.23. In tanto discrimine Romani non iam homines in magistratibus ita alternabant ut ante bellum fecerant sed saepe eosdem eligebant quos optimos duces iudicabant. Ita Fabius Maximus et Claudius Marcellus consulatus et proconsulatus cumulare coeperunt. Nam eodem anno Fabius ad consulatum anni 215 a.C.n. complicato modo designatus est: nam cum alter e consulibus primum electis, Lucius Postumius Albinus, antequam magistratum iniret mortuus esset in eius locum suffectus erat Marcus Claudius Marcellus. Cuius electio tamen ab auguribus non rata est et in fine Quintus Fabius Maximus (qui unus ex auguribus erat) designatus estTitus Livius XXIII.31.12-14.. Praeterea  pontifex factusTitus Livius XXIII.21.7. templum Veneris Erycinae quod anno 217 dictator voverat duumvir tum dedicavit. 

Ita consul tertium anno 215 bellum in Campania gessit ubi tria oppidula cepit nec multum aliud effecit: prudentiae consiliis enim semper haerebat. Simul effecit ut anno 214 consulatum continuaret una cum Marco Claudio Marcello postquam comitia interrupit et consules a centuria praerogativa nominatos improbavitTitus Livius XXIV 7.11-9.3.. Fabius consul quartum et Marcellus consul tertium illo anno non multum effecerunt nisi quod Casilinum ceperunt. Fabius novis comitiis consularibus praefuit et operam dedit ut suus filius contra morem maiorum -continuerat enim ab anno 215 aedilitatem, praeturam, consulatum- consul ad annum 213 designaretur cuius legatus esse voluit.

Sequentibus annis Romae in senatu mansit ubi anno 211 negavit solvendam esse Capuae obsidionem tum cum Hannibal ad portas Urbis nuntiatus est. Ad quintum consulatum anno 210 ad 209 designatus est. Hoc anno prodentibus Brutiis Tarentum reciperare potuit et secundum triumphum celebravit. Multa crudelitate in incolas saeviit et Bruttios qui urbem tradiderant primos necare iussitElogium. Titus Livius XXVII.15-16. Plutarchus 21-22. Appianus Hannibalica 49. Zonaras IX 8. Polyaenus VIII.14.3. Silius Italicus XV 320sqq.. Eodem anno a censoribus princeps senatus nuncupatus est.

Ultimis annis Scipioni (futuro Africano) bellum in Africam transportare volenti vehementer in senatu obviam isse dicebatur sive ob solitam prudentiam sive ex zelotypia e crescente gloria iunioris rivalis enata: certe senatus parvum exercitum et modicas pecunias Scipioni adsignavit qui privatim copias colligere debuitPlutarchus 25-26. Titus Livius XXIX.19-20.. Ceterum duo viri politice ab invicem multum distabant: nam Fabius veterum Romanorum exemplum erat ab hellenismo alienorum et qui transmarinas expeditiones non probabant. Anno 204 iterum princeps senatus a novis censoribus nuncupabatur et anno 203 morbo obiit post filium et antequam Hannibal Zamae vincereturTitus Livius XXX.26. Plutarchus 27..

 Notae 

 Praecipui fontes antiqui 
Plutarchus, Vita Fabii Maximi
Polybius, Historiae
Titus Livius, tertia decas

 Sanctus Augustinus, de Civitate Dei I.6.11

 Plura legere si cupis 
  Hic legere potes

 Jackie Elliott, "Ennius' 'Cunctator' and the History of a Gerund in the Roman Historiographical Tradition", The Classical Quarterly, 2009: 532-542 
Paul Erdkamp, "Polybius, Livy and the Fabian strategy", Ancient Society, 1992: 127-147 
Marco Fucecchi, "The Shield and the Sword: Q. Fabius Maximus and M. Claudius Marcellus as Models of Heroism in Silius’ Pvnica" In: Brill's Companion to Silius Italicus: 219–239. 
Ninon Grangé, "De l’accélération à la temporisation. Fabius Cunctator ou la redéfinition de la prudence en temps de crise" in Éthique, politique, religions, 2020: 59-73
Ilse Müller-Seidel, "Q. Fabius Maximus Cunctator und die Konsulwahlen der Jahre 215 und 214 v. Chr.: Ein Beitrag zur religiösen Situation Roms im zweiten punischen Krieg", Rheinisches Museum für Philologie, 1953: 241-281 
Marcia L. Patterson, "Rome's Choice of Magistrates during the Hannibalic War", Transactions and Proceedings of the American Philological Association, 1942: 319-340
 Matthew B. Roller,	Models from the past in Roman culture : a world of exempla, Cambridge University Press, 2018: 163-196: "Fabius Cunctator : competing judgments and moral change" Nonnullae paginae apud Guglum librorum Recensio critica

 Nexus externus 
 Vita Fabii, apud Plutarchum

Maximus Verruscosus, Quintus
Categoria:Censores
Categoria:Dictatores Romani
Categoria:Secundum Bellum Punicum