Түштүк Америка

Түштүк Америка — Батыш жарым шардын түштүгүндө жайгашкан Жер планетасынын алты континентинин (материгинин) бири. Батышынан - Тынч океанынын, чыгышынан - Атлантика океанынын, түндүгүнө - эки Американын ортосундагы табигый чек болгон Кариб деңизинин суулары менен чулганат. Материктин түндүк-батышындагы Панама моюнчасы Түштүк Американы Түндүк Америка менен байланыштырат. Эки континент кошулуп Америка дүйнө бөлүгүн түзөт.

Түштүк Американын жер аянты 17,840,000 чарчы километр. Түштүк Америка аймагы боюнча төртүнчү орунда (Азия, Африка жана Түндүк Америкадан кийин) жана калкынын саны боюнча бешинчи орунда (Азия, Африка, Европа жана Түндүк Америкадан кийин) туратБольшая российская энциклопедия. Южная Америка.

Түндүктөн түштүккө карай 7548 км, батыштан чыгышка карай 5150 км аймакты ээлейт. Материктин орточо бийиктиги — 580 м, эң жогорку чекити 6960 метрге жетип Аконкагуа тоосунда жайгашкан, эң төмөнкү чекит — Вальдес жарым аралы (-42 м).

Этимология
Континенттин аталышында «Америка» сөзүн Мартин Вальдземюллер, Америго Веспуччи атынын латын вариантын картага түшүрүп жатып биринчилерден болуп колдонгон, ал эми Веспуччи жердин Христофор Колумб тарабынан ачылышы Индияга таандыгы жок, жана бул жер Европалыктарга мурда белгисиз болгон Жаңы Дүйнө деп сунуштаган.
Тарыхы
Түштүк Америкада адамзаттын отурукташуусу болжол менен 15 000 жыл мурда башталган. Континенттеги азыркы учурда белгилүү болгон эң байыркы цивилизация — Перудагы Норте-Чико же Карал-Супе маданияты, ал болжол менен б.з.ч. 3500-жылдары пайда болгон жана Американын эң алгачкы цивилизациясы катары таанылатEncyclopædia Britannica. South AmericaNational Geographic. South America: Human Geography. 

Кийинчерээк, Анд тоолорунун аймагында Инк падышачылыгы пайда болуп, 1438-жылы Перунун Куско шаарын негиздешкен. Инктер өз доорунда эң ири жана өнүккөн цивилизация болуп, алардын падышачылыгы азыркы Перу, Боливия, Эквадор, Чили, Аргентина жана Колумбиянын аймактарын камтыган. Инк падышачылыгы учурунда башкаруу системасы, жол тармагы жана архитектурасы өзгөчө өнүккөн. 
1494-жылы Испания менен Португалиянын ортосунда Тордесильяс келишими түзүлүп, анын негизинде Түштүк Америка эки державанын ортосунда бөлүнгөн. Испания континенттин батыш бөлүгүн, ал эми Португалия чыгыш жээгин, азыркы Бразилияны колониялаштырган. Европалык колонизаторлор жергиликтүү элдерди кулчулукка алып, алардын маданиятын жана жашоо образын өзгөртүшкөн. Ошондой эле, Африкадан кулдар алып келинип, алар плантацияларда жана шахталарда иштетилген. Колониялык доордо католик дини кеңири жайылып, испан жана португал тилдери негизги тилдерге айланган. Бул мезгилде жергиликтүү калктын саны оор шарттар, оорулар жана зордук-зомбулуктун айынан кескин азайган. 
XIX кылымдын башында Түштүк Америкада көз карандысыздык үчүн күрөш башталып, 1815–1822-жылдары көптөгөн жаңы мамлекеттер пайда болгон. Бул кыймылдардын башында Симон Боливар жана Хосе де Сан-Мартин сыяктуу лидерлер турган. Алардын жетекчилиги астында көптөгөн өлкөлөр испан жана португал бийлигинен бошонуп, өз алдынча мамлекеттерге айланышкан. Мисалы, Колумбия, Венесуэла, Эквадор, Перу жана Боливиянын көз карандысыздыкка жетишишкен. Бирок, бул күрөштөрдүн натыйжасында экономика начарлап, калктын саны азайган жана коомдо ар түрдүү топторго бөлүнүүлөр пайда болгон. 

XX кылымда Түштүк Америкада саясий жана экономикалык туруксуздук, аскердик төңкөрүштөр жана авторитардык режимдер кеңири жайылган. АКШнын аймактагы таасири күчөп, айрым учурларда алардын кийлигишүүсү менен өкмөттөр алмашкан. Мисалы, Куба революциясы жана Чилидеги Пиночеттин режими ушул доордун көрүнүктүү мисалдары болуп саналат. 

1990-жылдардан кийин көптөгөн өлкөлөр демократиялык жолду тандап, экономикалык реформаларды жүргүзө башташкан. Бирок, социалдык теңсиздик, коррупция жана саясий туруксуздук дагы деле чоң көйгөйлөр бойдон калууда.  

Географиясы
Түштүк Америка үч бурчтук формага ээ, анын негизи экватордук алкакта жайгашкан, ал эми бийиктиктери түштүк уюлду көздөй багытталган. Материк экватор менен анын түндүк бөлүгүндө кесип өтөт. Түштүк Американы түштүк тропик дагы кесип өтөт. Континенттин аянтынын көпчүлүк бөлүгү дал ушул параллелдердин ортосунда жайгашкан.

 Географиялык изилдөөлөр 
Генуэзиялык деңиз саякатчысы Кристобаль Коломбо, испан падышасынын алдында кызмат кылып, Христофор Колумб деген ат менен тарыхта калган. Эгерде Жер шар формасында болсо, анда батышка сүзүү менен, байлыктардын жана кенчтердин жомоктогудай жери болгон Индия же Кытайга сүзүп барса болот деп божомолдогон. 1492-жылы Христофор Колумбдун экспедициясы Антил аралдарына жеткен жана батыш жарым шарда жайгашкан материктердин биринчи ачуучусу болуп калганБилим Булагы. География: Түштүк Америка.

ХV кылымдын аягында флоренциялык саякатчы Америго Веспуччи Колумб тарабынан ачылган жерлердин жаратылышын кылдат изилдеген. Бул жерлер Евразиянын бир бөлүгү эмес, жаңы материк болуп эсептелет деген жыйынтыкка келген. Кийин бул материкти Америгия же Америка деп атоону сунушташкан.

Материктин жаратылышын изилдөөдө немец географы жана табият таануучу Александр Гумбольддун ролу чоң, ал 1799-1804 - жылдары Борбордук жана Түштүк Америка боюнча саякаттаган. ХIХ кылымда материктин кээ бир аймактарынын тереңирээк изилдениши башталган. 1821-1828 - жылдары Григорий Иванович Лангсдорф жетектеген орустардын экспедициясы Бразилиянын ички аймактарын изилдеген. Амазонка ойдуңунун геологиялык түзүлүшү, климаты, өсүмдүктөрү жана жаныбарлары жөнүндө баалуу маалыматтарды англиялык саякатчы Генри Бейтс 1848-1859 - жылдары экспедиция мезгилинде чогулткан.

 Гидрографиясы 

 Дарыялары 
Түштүк Америкадагы эң ири дарыя системаларына Амазонка, Ориноко жана Парана кирет. Бул дарыялардын жалпы алабы 9 583 000 км² түзөт.

Түштүк Америкада дүйнөдөгү эң бийик шаркыратма — Анхель (Венесуэлада) жайгашкан. Ошондой эле бул материкте эң кубаттуу шаркыратма — Игуасу да орун алган.

Континенттеги негизги дарыялар:

 Амазонка — дүйнөдөгү эң узун жана суусу эң көп дарыялардын бири;
 Парана — түштүктөгү маанилүү дарыя, энергетика жана транспорт үчүн чоң роль ойнойт;
 Парагвай — Парана дарыясынын ири куймасы, бир нече мамлекеттер аркылуу агат;
 Уругвай — Бразилия менен Уругвай чек арасынан агып өтүп, Рио-де-ла-Платага куят;
 Ориноко — негизинен Венесуэла аймагында агып, Кариб деңизине жакын жайгашкан.

 Көлдөрү 
Түштүк Американын көпчүлүк көлдөрү Анд тоолорунда жайгашкан. Алардын эң ириси жана дүйнөдөгү эң бийик суу транспорту жүрүүчү көл — Титикака, ал Боливия менен Перунун чек арасында орун алган.

Континенттеги аянты боюнча эң чоң көл болуп Маракайбо көлү эсептелет. Ал Венесуэлада жайгашкан жана Жер планетасындагы эң байыркы көлдөрдүн бири болуп саналат.

Саясий түзүлүшү

 Эгемендүү мамлекеттер 
ЖелегиАталышыРасмий аталышыISOБорборуАянты/ОрдуКалкы/жыштыгы адам/км²ТилиАкча бирдигиКартаlink=Flag_of_Argentina|border|center|100x100pxАргентинаАргентина РеспубликасыARGБуэнос-Айрес2,780,400 км2The World Factbook. Мамлекеттер, жер жана суу аянттарынын маалыматтары  8245,276,780БУУ. Department of Economic and Social Affairs Population Division. 2022 Revision of World Population Prospects 16,8ИспанчаАргентина песосуcenter|150x150pxlink=Flag_of_Bolivia|border|center|100x100pxБоливияКөп улуттуу Боливия мамлекетиBOLЛа-Пас, Сукре1,098,581 км227212,079,47211,1Испанча, кечуача, аймарача, гуараниче ж.б. 33 тилдеБоливия боливианосуcenter|150x150pxlink=Flag_of_Brazil|border|center|100x100pxБразилияБразил Федеративдик РеспубликасыBRAБразилиа8,514,877 км2252214,326,22325,7ПортугалчаБразилия реалыcenter|150x150pxlink=Flag_of_Chile|border|center|100x100pxЧилиЧили РеспубликасыCHLСантьяго756,102 км2237219,493,18424,5ИспанчаЧили песосуcenter|150x150pxlink=Flag_of_Colombia|border|center|100x100pxКолумбияКолумбия РеспубликасыCOLБогота1,138,910 км2225251,516,56243,3ИспанчаКолумбия песосуcenter|150x150pxlink=Flag_of_Ecuador|border|center|100x100pxЭквадорЭквадор РеспубликасыECUКито283,561 км2273217,797,73761,7ИспанчаАКШ долларыcenter|150x150pxlink=Flag_of_Guyana|border|center|100x100pxГайанаКооперативдик Гайана РеспубликасыGUYЖоржтаун214,969 км22852804,5673,7АнглисчеГайана долларыcenter|150x150pxlink=Flag_of_Paraguay|border|center|100x100pxПарагвайПарагвай РеспубликасыPRYАсунсьон406,752 км225826,703,79918,3Испанча, гуараничеПарагвай гуаранисиcenter|150x150pxlink=Flag_of_Peru|border|center|100x100pxПеруПеру РеспубликасыPERЛима1,285,216 км2219233,715,47125,2Испанча, кечуача, аймарачаПеру солуcenter|150x150pxlink=Flag_of_Suriname|border|center|100x100pxСуринамСуринам РеспубликасыSURПарамарибо163,820 км22902612,9853,9НидерландчаСуринам долларыcenter|150x150pxlink=Flag_of_Uruguay|border|center|100x100pxУругвайЧыгыш Уругвай РеспубликасыURYМонтевидео176,215 км228823,426,26019,4ИспанчаУругвай песосуcenter|150x150pxlink=Flag_of_Venezuela|border|center|100x100pxВенесуэлаБоливариана Венесуэла РеспубликасыVENКаракас912,050 км2232228,199,86733,5ИспанчаВенесуэла боливарыcenter|150x150px

 Көз каранды аймактар 
ЖелегиАталышыISOБорборуКайсы мамлекетке баш ийетАянтыКалкыТилиКартаborder|center|100x100pxГвианаGUFКайенна83,534 км2The World Factbook. Мамлекеттер, жер жана суу аянттарынын маалыматтары  294,071Французчаcenter|150x150pxborder|center|100x100pxФолкленд аралдарыFLKПорт-Стэнли12,173 км23,398Англисчеcenter|150x150pxborder|center|100x100pxТүштүк Георгия жана Сандвич аралдарыSGSКинг-Эдуард-Пойнт3,903 км2Туруктуу жашаган калкы жокТүштүк Георгия жана Сандвич аралдарынын Өкмөтү Англисчеcenter|150x150px
 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Колорадо университетинин Боулдер китепканасы. Түштүк Америка
 National Geographic. Байыркы цивилизациялар: Түштүк Америка

Категория:Түштүк Америка
Категория:Дүйнө макроаймактары