Араб тили

Араб тили (, al-luġatu l-ʿarabiyyah же жөн гана , ʿarabī) — Афро-азия тил уясынын семит тилдери бутагына кирген тил.

Бул тил батышта Атлантика океанынан чыгышта Араб деңизине чейин, түндүктө Жер ортолук деңизинен түштүк-чыгышта Африка мүйүзүнө жана Инди океанына чейин созулган кеңири аймакта сүйлөнөт. Бардык диалектилери менен кошо эсептегенде 420 миллиондон ашык киши сүйлөйт.

Араб тили Араб лигасына мүчө 22 өлкөдө, ошондой эле Чад, Мали жана Эритрея сыяктуу бир катар мамлекеттерде расмий тил макамына ээ. Ал Бириккен Улуттар Уюмунун алты расмий тилинин бири болуп саналат. Мындан тышкары, Иран, Израиль, Пакистан, Филиппиндер жана ТАР сыяктуу өлкөлөрдүн конституцияларында араб тилине өзгөчө макам берилген.

Араб тили өз ичинде ар кандай диалектилерге бөлүнөт. Анын стандартташтырылган жана Курандын тилине негизделген формасы Классикалык араб тили же Фу́сха () деп аталат. Ал араб дүйнөсүндө жазуу тили катары колдонулат жана бардык мусулмандар үчүн диний ибадаттардын тили болуп саналат.

 Классификациясы 
Араб тили Афро-азия тилдери уясына кирет. Бул уянын ичинде семит тилдери тобунда, ал эми андан ары батыш семит, борбордук семит бутактарында жайгашкан. Арамей тили, иврит жана финикия тилдери менен бирге борбордук семит тилдеринин арабия бутагын түзөт.

 Географиялык таралышы 
Араб тили Араб жарым аралынан баштап, Месопотамияны жана Жакынкы Чыгышты аралап, Түндүк Африка аркылуу Атлантика океанына чейинки кеңири аймакта негизги сүйлөө тили болуп саналат. Дүйнөдө 350 миллиондон ашык кишинин эне тили. Ошондой эле, бир миллиарддан ашык мусулмандын диний тили болгондуктан, анын таасири абдан чоң.

Бириккен Улуттар Уюму 1974-жылы араб тилин алтынчы расмий тил катары кабыл алган.

 Тарыхы 
Араб тили байыркы маданияттарды жана империяларды жараткан негизги тилдердин бири. VII кылымга чейин негизинен Араб жарым аралында гана колдонулуп келген. Ислам дининин таралышы менен бирге бул тил жарым аралдын сыртына тездик менен жайылып, Ирак, Сирия, Египет жана бүткүл Түндүк Африканы кучагына алган. Ал жерлердеги жергиликтүү тилдерди сүрүп чыгарып, илимдин, маданияттын жана цивилизациянын тилине айланган. Кийинки кылымдарда исламий жеңиштердин натыйжасында араб тили чыгышта Ооганстандан батышта Испанияга чейинки аймактарда сүйлөнгөн негизги тилдердин бири болгон.

 Араб жазуусу 

Араб жазуусу 28 тамгадан турат. Бул тамгалар 17 негизги форманын үстүнө чекиттерди коюу аркылуу түзүлөт. Араб жазуусу оңдон солго карай жазылат. Алфавиттин дээрлик бардык тамгалары үнсүз тыбыштарды билдирет. Үндүү тыбыштар үчүн харакат деп аталган атайын белгилер колдонулат, бирок алар Ыйык Куранда, тил үйрөнүү китептеринде жана поэзияда гана кездешет. Тамгалардын жазылышы сөздүн башында, ортосунда жана аягында келгенине жараша өзгөрүп турат.

Араб алфавити арамей жазуусунан тараган набатей жазуусунан келип чыккан деп эсептелет. Тарыхта анын эки негизги стили колдонулган:

 Насх — китептерди жана каттарды жазууда колдонулган, жумшак жана ийкемдүү формадагы жазуу.
 Куфи — негизинен декоративдик максаттарда колдонулган, бурчтуу жана так формадагы жазуу.

Араб алфавитин тарыхта жана бүгүнкү күндө арабдардан сырткары, ирандыктар, түрк элдери жана Индия мусулмандары да кеңири колдонушкан.

 Диалектилери 
Араб тили бири-биринен кыйла айырмаланган көптөгөн диалектилерден турат. Кээде бул диалектилердин айырмасы ушунчалык чоң болгондуктан, аларды өзүнчө тилдер катары карашат. Бул көрүнүш диглоссия деп аталат.

Бардык араб өлкөлөрүнүн расмий тили – бул Классикалык араб тили (Фу́сха). Бирок, күнүмдүк турмушта эч бир эл бул тилде сүйлөбөйт. Анын ордуна ар бир аймак өзүнүн жергиликтүү диалектисин колдонот. Бирок билимдүү ар бир араб стандарттуу араб тилин түшүнөт жана сүйлөй алат. Билим берүү жана басма сөз да стандарттуу араб тилинде жүргүзүлөт.

Араб тили негизинен беш чоң диалекти тобуна бөлүнөт: 1.  Арабия жарым аралынын диалектилери. 2.  Месопотамия (Ирак) диалектилери. 3.  Сиро-палестина (Шам) диалектилери. 4.  Египет диалектилери. 5.  Түндүк Африка (Магриб) диалектилери.

 Грамматикасы 
Башка семит тилдери сыяктуу эле, араб тилиндеги сөздөрдүн көпчүлүгү үч үнсүз тыбыштан турган уңгудан (тамырдан) жасалат. Бир эле уңгудан ар кандай калыптарга (вазн) салуу аркылуу ондогон жаңы сөздөрдү жасоого болот. Мисалы, к-т-б (жазуу) уңгусунан катаба (ал жазды), йактубу (ал жазып жатат), китааб (китеп), каатиб (жазуучу), мактуб (кат, жазылган нерсе), мактаба (китепкана) сыяктуу сөздөр жасалат.

Араб тилинде сөздөр үч түргө бөлүнөт: этиш (фи'л), зат атооч (исм) жана жандооч (харф). Зат атоочтор эркек жана кыз тукумга бөлүнөт. Атоочтордун үч жөндөмөсү бар: баш жөндөмө (дамма), табыш жөндөмө (фатха) жана илик жөндөмө (касра).

 Лексикасы жана башка тилдер менен байланышы 
Араб тили көптөгөн дүйнө тилдерине, анын ичинде түрк тилдерине, фарс, испан жана англис тилдерине зор таасирин тийгизген. Кыргыз тилинде да араб тилинен кирген сөздөр абдан көп (мисалы, китеп, калем, мектеп, аалам, саясат, маданият, илим, адабият ж.б.).

Англис тилине кирген algebra, alcohol, alchemy, tariff, magazine, sugar, coffee сыяктуу көптөгөн сөздөр да араб тилинен келген.

Ошол эле учурда, араб тилинин өзүнө да байыркы доорлордо арамей, фарс жана грек тилдеринен көптөгөн сөздөр кирген.

 Булактар 

Категория:Арип боюнча тилдер жана диалекттер
Категория:Араб тили