Аль-Азхар университети

Аль-Азхар университети (, Жамиъат аль-Азхар (аш-Шариф)) — Каир шаарында жайгашкан Египеттин мамлекеттик университети. Исламдык Каирдеги Аль-Азхар аль-Шариф менен тыгыз байланышта. Бул Египеттин эң байыркы диплом берүүчү университети жана ислам илимдерин окутуу боюнча дүйнөдөгү эң кадыр-барктуу окуу жайлардын бири катары таанымал.

Жогорку билим берүүдөн тышкары, Аль-Азхар болжол менен эки миллион окуучусу бар мектептердин улуттук тармагын көзөмөлдөйт. 1996-жылга карата Египетте 4000ден ашуун билим берүү институту ушул университетке караштуу болгон.

970 же 972-жылы Фатимиддер халифаты тарабынан ислам илимдеринин борбору катары негизделген. Анда студенттер Куран, ислам укугу, логика, грамматика, риторика жана айдын фазаларын эсептөөнү окушкан. Бүгүнкү күндө ал араб адабияты жана ислам таануу боюнча дүйнөнүн башкы борбору болуп саналат. 1961-жылы анын окуу программасына диний эмес сабактар да кошулганSkovgaard-Petersen, Jakob. "al-Azhar, modern period." Encyclopaedia of Islam, THREE. Edited by: Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas and Everett Rowson. Brill, 2010..

Анын китепканасы Египетте Египеттин улуттук китепканасы жана архивинен кийинки экинчи маанилүү китепкана болуп эсептелет. 2005-жылы май айында Аль-Азхар Дубайдын IT билим берүү долбоору (ITEP) менен биргеликте Аль-Азхардын кол жазмаларын сактоо жана аларды онлайн жарыялоо боюнча Х.Х. Мухаммед ибн Рашид аль-Мактум долбоорун ишке киргизген. Бул долбоордун максаты – китепкананын болжол менен жети миллион барактан турган сейрек кездешүүчү кол жазмалар коллекциясын толугу менен онлайн жеткиликтүү кылууITEP press release, 10 October 2006.

 Тарыхы 

 Фатимиддердин доорунда негизделиши 
Аль-Азхар – бул Мухаммед пайгамбардын кызы жана Алинин жубайы Фатимадан тарадык деп эсептелген исмаилит-шиит Фатимиддер династиясынын мурасы. Фатима "аз-Захра" (нурдуу, жаркыраган) деген лакап атка ээ болгондуктан, окуу жай анын урматына аталганHalm, Heinz. The Fatimids and their Traditions of Learning. London: The Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris. 1997..

Бул мечит-медресе 970-жылы (хижранын 359-жылы, Жумада аль-авваль айында) Фатимиддердин кол башчысы Жаухар ас-Сакали тарабынан халиф аль-Муизздин буйругу менен Каир шаары негизделип жатканда курулган. Курулуш 972-жылы 24-июнда (хижранын 361-жылы, 9-рамазанда) аяктаган. Халифтер аль-Азиз Биллах жана аль-Хаким би-Амр Аллах анын имараттарын кеңейтишкен. Кийинчерээк аль-Мустансир Биллах жана аль-Хафиз ли-Дин Аллах тарабынан оңдолуп, жаңыланганShorter Shi'ite Encyclopaedia, By: Hasan al-Amin, http://www.imamreza.net/old/eng/imamreza.php?id=574.

Фатимид халифтери бул мечитте аалымдардын жана укук таануучулардын илимий ийримдерин жана жыйындарын өткөрүүсүнө ар дайым дем берип турушкан, натыйжада ал бүгүнкү күнгө чейин иштеп келе жаткан эң байыркы медресеге айланган. Ал жерде ислам укугу, араб грамматикасы, ислам астрономиясы, ислам философиясы жана логика сыяктуу ар кандай сабактар окутулган. Фатимиддердин тушунда Аль-Азхар шиизмдин исмаилит агымын жайылтуунун борбору болгон.

 Салахуддиндин доору 
XII кылымда исмаилит-шиит Фатимиддер династиясы кулатылгандан кийин, Айюбиддер династиясынын негиздөөчүсү Салахуддин Аль-Азхарды шафий-сунний окуу борборуна айландырганEncyclopædia Britannica p.37 1993 edition . Ал сарайдагы бардык кенчти, анын ичинде китептерди да он жыл бою саттырган. Көптөгөн китептер өрттөлүп, Нилге ыргытылган же бир жерге үйүлүп, үстүнө кум жабылган. Натыйжада, "китептер дөбөсү" пайда болуп, жоокерлер алардын кооз мукабалары менен бут кийимдерин ултарышкан деп айтылатEncyclopaedia of Islam, Leiden, 1936, 3rd vol., p. 353.

Абд аль-Латиф аль-Багдади Аль-Азхарда ислам медицинасы боюнча лекцияларды окуган, ал эми уламыш боюнча жөөт философу Маймонид да Салахуддиндин убагында ал жерде медицина жана астрономия боюнча лекцияларды окуган, бирок муну тастыктаган тарыхый далилдер жок. Салахуддин Египетте колледж системасын киргизген. Бул система боюнча, колледж мечиттин аймагындагы өзүнчө мекеме болуп, анын өзүнүн класстары, жатаканалары жана китепканасы болгон.

 Мамлюктардын доору 
Мамлюктардын тушунда Аль-Азхардын таасири жана кадыр-баркы өскөн. Мамлюктар окутуучуларга айлык, студенттерге стипендия белгилеп, окуу жайга вакф мүлкүн бөлүп беришкен. Бул мезгилде Каирде башка 70ке жакын ислам окуу жайы болгонуна карабастан, Аль-Азхар өзүнүн кадыр-баркы менен көптөгөн аалымдарды өзүнө тарткан. Атактуу тарыхчы Ибн Халдун 1383-жылдан баштап Аль-Азхарда сабак берген.

Бул мезгилде тексттер аз болгондуктан, окутуу негизинен студенттердин мугалимдеринин лекцияларын жана жазууларын жаттоосу аркылуу жүргөн. Алтургай азиз жаш балдар келечекте мугалим болуп жан багат деген үмүт менен Аль-Азхарга окууга кабыл алынган.

 Осмон империясынын доору 
Осмон империясынын доорунда Аль-Азхардын кадыр-баркы ого бетер өсүп, сүннөт ислам дүйнөсүндөгү эң алдыңкы билим берүү мекемесине айланган. Ушул мезгилде "Шейх аль-Азхар" (Аль-Азхардын Шейхи) кызматы негизделип, ал окуу жайдын башкы аалымына берилген. 1748-жылы осмон пашасы Аль-Азхарда астрономия жана математиканы окутууга аракет кылган, бирок ийгиликке жеткен эмес.

Бул убакта академиялык даражалар системасы болгон эмес; анын ордуна шейх (профессор) студенттин профессорлукка (ижаза) жетишерлик даяр экенин аныктаган. Окуунун орточо узактыгы 6 жылды түзгөн. Студенттер улутуна жана окуган ислам укук мектебине жараша ривак (бир түрдүү жамаат) болуп уюшулган.

 Модернизация 
1961-жылы Египеттин экинчи президенти Гамаль Абдель Насердин тушунда Аль-Азхар кайрадан университет катары түзүлүп, анын окуу программасына бизнес, экономика, илим, фармация, медицина, инженерия жана айыл чарба сыяктуу диний эмес факультеттер биринчи жолу кошулган. Ошол эле жылы исламдык аялдар факультети да ачылган.

 Диний идеологиясы 
Тарыхый жактан Аль-Азхарда исламдын ичиндеги ар түрдүү көз караштар орун алган. Ашарий жана Матуридий теологиялык мектептеринин экөөнүн тең өкүлдөрү болгон. Ал сүннөт исламындагы төрт укуктук мектепти (ханафий, маликий, шафий, ханбалий) окутуунун узак салтына ээ. Аль-Азхардын ваххабизм менен болгон мамилеси антагонисттик мүнөздө болгон. 2011-жылы Карнеги фондунун баяндамасына ылайык, Аль-Азхар мүнөзү боюнча күчтүү суфийлик багытта:  Азыркы учурда Аль-Азхар көптөгөн ваххабий-салафий идеологдорунун ашкере текстке байлануусуна каршы реакция катары "васатыя" (борборчулдук, орто жол) позициясын карманат.

 Аалымдар кеңеши 
Аль-Азхар университетинин Аалымдар кеңеши 1911-жылы негизделген, бирок 1961-жылы Ислам изилдөөлөр борбору менен алмаштырылган. 2012-жылы июлда президент Мухаммед Мурси тарабынан университеттин автономиясын чектеген мыйзам өзгөртүлгөндөн кийин, кеңеш кайрадан түзүлгөн. Кеңеш 40 мүчөдөн турат жана ага сүннөт мазхабынын төрт мектебинин өкүлдөрү пропорционалдуу түрдө кирет. Кеңештин милдеттерине Египеттин баш муфтийин көрсөтүү жана Аль-Азхардын кезектеги улуу имамын шайлоо кирет.

 Белгилүү бүтүрүүчүлөрү жана окутуучулары 
Аль-Азхар миң жылдан ашуун тарыхында көптөгөн атактуу аалымдарды, ойчулдарды жана коомдук ишмерлерди тарбиялаган. Алардын айрымдары:

 Ибн Халдун (1332–1406) — атактуу тарыхчы жана социолог.
 Мухаммад Абдух (1849–1905) — ислам модернизминин негиздөөчүлөрүнүн бири.
 Жамалуддин аль-Афгани (1839–1897) — ислам модернизминин дагы бир негиздөөчүсү.
 Иззуддин аль-Кассам (1882–1935) — сириялык дааватчы жана анти-сионисттик кыймылдын лидери.
 Хасан аль-Банна (1906–1949) — Мусулман агаиндер уюмунун негиздөөчүсү.
 Таха Хусейн (1889–1973) — атактуу египеттик жазуучу жана ойчул.
 Омар Абдул-Рахман (1938–2017) — 1993-жылы Дүйнөлүк соода борборундагы жардыруу үчүн өмүр бою эркинен ажыратылган.
 Шейх Ахмед Ясин (1936–2004) — Хамас уюмунун негиздөөчүсү жана лидери.
 Махмуд Халил аль-Хусари (1917–1980) — Египеттин атактуу Куран карысы.
 Абдуррахман Вахид (1940–2009) — Индонезиянын төртүнчү президенти.
 Мухаммад Саййид Тантави (1928–2010) — Египеттин баш муфтийи жана Аль-Азхардын улуу имамы.
 Ахмад ат-Таййиб (1946-жылы туулган) — Аль-Азхардын азыркы улуу имамы.
 Мухаммад Мутавалли аш-Шаарави (1911–1998) — египеттик аалым, Египеттин вакуфтар министри.
 Маумун Абдул Гайюм (1937-жылы туулган) — Мальдив Республикасынын 3-президенти.

 Колдонулган адабияттар 
 Булактар