Жаңы Израиль шекели

Жаңы Израиль шекели () — Израилдин улуттук акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — ILS, сандык коду — 376. Расмий белгиси — ₪, эмитенти — Израиль банкы. Бир шекел 100 агорадан турат.

 Тарыхы 

 Израилдин фунту (1952–1980) 
1948-жылдын 14-майында Израиль мамлекети түзүлгөндөн тартып 1952-жылга чейин Англия-Палестина банкы Палестина фунтунун банкнотторун чыгарып турган. Бул акча бирдиги фунт стерлингге барабар болгон (£P1 = £1). 1952-жылы банк өз атын «Банк Леуми ле-Исраэль» ( — «Израилдин Улуттук банкы») деп өзгөрткөн, ал эми валютанын аталышы «Израил фунту» (лйра йисраэлит) деп аталып калганIVRIKA. Шекель: банкноты и монеты, история израильских денег.

1955-жылдан тартып, банкнот чыгаруу милдетин жаңы түзүлгөн Израил банкы өзүнө алган. Ошондон кийин банкноттордо еврейче аталышы гана жазыла баштаган жана «IL» белгиси колдонулган. 1954-жылдын 1-январынан тартып фунт стерлингге болгон байланышы үзүлүп, 1960-жылы валюта эң кичинекей бөлүгү 1000 прутадан 100 агорага өзгөртүлгөн.

1960-жылдары «лира» () деген сөз латын тилинен алынган сөз болгондугуна байланыштуу талкуу чыккан. Натыйжада мыйзам кабыл алынып, каржы министри валюта аталышын «лирадан» еврейче «шекелге» (שקל) өзгөртүүгө милдеттендирилген. Министрге өзгөртүү датасын өз каалоосу боюнча белгилөөгө уруксат берилген. Бул мыйзам 1980-жылдын февраль айында күчүнө кирген жана ошондо «Израиль шекели» (азыркы «эски шекел») аталашы киргизилген. Эски шекел 10 фунтка 1 шекел курсунда алмаштырылган (IL10 = IS1).

 Шекел (1980–1985) 
1980-жылдын 24-февралынан 1985-жылдын 31-декабрына чейин «эски шекел» Израилдин улуттук валютасы болгон. Мурунку Израил фунту сыяктуу эле, шекел дагы 1960–1970-жылдарда чет элдик валюталарга салыштырмалуу тез наркын жоготкон. 1980-жылдардын башында өлкөдө гиперинфляция күчөп, акча наркы тез түшүп, 1985-жылы жүргүзүлгөн экономикалык турукташтыруу программасынан кийин инфляция көзөмөлгө алынып, 1986-жылдын 1-январында жаңы шекел киргизилген. Жаңы бир шекелдин курсу 1000 эски шекелге барабар болгон (IS1000 = ₪1).

 Жаңы шекел (1985–бүгүнкү күнгө чейин) 
1980-жылдардагы экономикалык кыйынчылыктардан кийин Израиль банкы менен өкмөтү, каржы жана акча саясатын этияттык менен жүргүзө баштаган. Ошондой эле базар экономикасына негизделген реформалар ишке киргизилип, эркин соода келишимдери түзүлгөн. Жыйынтыгында Израилдин экономикасынын атаандаштык жөндөмү арткан. Өлкө илим-билим жана өнөр жай тармактарына ири инвестицияларды салып, экспортту көбөйтүп, жаңы рынокторго чыга алган.

Бул факторлордун негизинде инфляция деңгээли төмөн бойдон калып, 2010-жылга карата өлкөнүн төлөм балансы оң абалда болгон. Натыйжада шекелдин наркы мурдагыдай түшпөстөн, тескерисинче, 2001–2011-жылдар аралыгында АКШ долларына салыштырмалуу 20% жогорулаганCME Group. Israeli Shekel.

2003-жылдын 1-январынан тартып жаңы шекел эркин алмашылуучу валюта болуп калган. 2006-жылдын 7-майынан тартып Чикаго товардык биржасында шекел боюнча туунду келишимдер менен соода жүргүзүү мүмкүнчүлүгү ачылганCME to Launch Foreign Exchange Contract on Israeli Shekel. Жаңы шекел дүйнөдөгү 20 эл аралык валюта рыногунда фьючерс келишимдери эркин жүргүзүлгөн негизги валюталардын катарына кирген. 2008-жылдын 26-майында CLS Bank International шекел боюнча төлөм эсептерин жүргүзө баштаган, бул анын толук конверттелүүчү валюталардын бири кылган.

Азыркы учурда шекелдин курсу Израилдин саясатына байланыштуу туруксуз мүнөзгө ээ. 2023-жылдан тартып бир катар өлкөлөр Израиль менен экономикалык кызматташтыкты токтоткондуктан, шекелдин валюта рыногундогу абалы начарлаганDeutsche Welle. Israel sanctions: Who has imposed curbs over Gaza war?Globes. Shekel volatility after US tariffs announcementBBC. Macron calls to halt arms deliveries to Israel in Gaza warReuters. Israel shekel stumbles on Iran, Hezbollah attack concerns.

 Монеталар 
Биринчи жолу 1985-жылы монеталардын жаңы түрлөрү жүгүртүүгө киргизилген. Монеталарды Түштүк Кореянын Korea Minting and Security Printing Corporation (KOMSCO) ишканасы чыгаратVoice of America (VOA). S. Korea Makes Money by Making Money.
 Сүрөт Номинал Диаметр
(мм) Калыңдыгы
(мм) Салмагы
(г) Материал Сүрөттөөмөсү Дата Кыры  (гурт) Аверс Реверс чыгарылган алынган 120px 1 агора 17 1,2 2 92 % жез6 % алюминий2 % никель жылмакайИзраилдин герби, байыркы галера, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган номинал, дата 1985-жыл 4-сентябрь 1991-жыл 1-апрель 120px 5 агора 19,5 1,3 3 жылмакай Израилдин герби, байыркы галера, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган 2008-жыл 1-январь200x200px 10 агора 22 1,5 4 жылмакай Израилдин герби, байыркы галера, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган жүгүртүүдө 200x200px ½ шекель 26 1,6 6,5 жылмакай лира номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган жүгүртүүдө200x200px 1 шекель 18 1,8 4 75 % жез25 % никель жылмакай лилия, ивритче «Йехуд» жазуусу, Израилдин герби номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган 1985-жыл 4-сентябрь жүгүртүүдө 120px 2 шекель 21,6 2,3 5,7 никель жана болот жылмакай Эки мүйүзү жана Израилдин герби номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган 2007-жыл 9-декабрь жүгүртүүдө 120px 5 шекель 24 2,4 8,2 мельхиор75 % жезь25 % никель жылмакай түркүк капители, Израилдин герби номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган 1990-жыл 
2-январь жүгүртүүдө 200x200px 10 шекель 23, ортосу  16 2,2 7 шакекчеси: никель жана болотортосу: коло кесикче жети жалбырактуу курма жана эки себет, даталар, Израилдин герби, байыркы жана азыркы еврей тилдеринде «Сиондон куткаруу үчүн» жазуусу номинал, дата, ивритче, арабча жана англисче «Израиль» деп жазылган 1995-жыл 7-февраль жүгүртүүдө

 Банкноттор 

 Биринчи серия (1985–1999) 
1985-жылдын 4-сентябрынан тартып жаңы банкноттор жүгүртүүгө киргизиле баштаган. Биринчи болуп ₪5, ₪10 жана ₪50 номиналындагы банкноттор чыккан. Кийин 1986-жылдын 8-майында ₪1 номиналындагы банкноту жана ошол эле жылдын 19-августунда ₪100 номиналындагы банкноту чыгарылган. 1988-жылдын 2-апрелинде ₪20, ал эми 1992-жылдын 16-февралында ₪200 номиналындагы банкноттор жүгүртүүгө киргизилип, банкноттордун бул сериясы толукталганBank of Israel. First Series of the New Sheqel.

₪1, ₪5 жана ₪10 номиналындагы банкноттор мурдагы 1000, 5000 жана 10 000 шекелдин негизиндеги дизайн менен чыгарылып, номиналы гана өзгөртүлгөн.

Кийинчерээк ₪1, ₪5 жана ₪10 банкноттору монеталар менен алмаштырылган. Алгачкы чыгарылыштагы айрым монеталардын бетине ошол банкноттордо сүрөттөлгөн белгилүү адамдардын элестери түшүрүлгөн.
 Биринчи серия Сүрөт Номинал Өлчөмү  (мм) Түсү Сүрөттөөмөсү Басып чыгарылгын датасыКолдонуудан чыгарылган датасы Алдыңкы бети  Арткы бети 97px ₪1 76×138   жашыл Маймонид Маймонид коюлган Тиберия 1986-жыл 8-май1995-жыл 97px ₪5 76×138   көк Леви Эшколь Суу түтүгү 1985-жыл 4-сентябрь1995-жыл 97px ₪10 76×138   кызгылт сары Голда Меир 1948-жылы Голда Мейрдин Москвага Израилдин элчиси катары келген учуру 1985-жыл 4-сентябрь1995-жыл 97px ₪20 76×138   боз Моше Шарет Герцлия гимназиясынын имараты 1988-жыл 2-апрель2000-жыл 1-июль97px₪5076×138  кызгылт көкШмуэль Йосеф АгнонИерусалимдин пейзажы1985-жыл 4-сентябрь2000-жыл 1-июль97px₪10076×138  күрөңИцхак Бен-ЦвиПекиин синагогасы1986-жыл 19-август2000-жыл 1-июль97px₪20076×138  кызылЗалман ШазарШазар тарабынан демилгеленген милдеттүү билим берүү мыйзамынын символу катары столдо жазып жаткан кыз, фондо еврей тамгалары1992-жыл 16-февраль2000-жыл 1-июль

 Экинчи серия (1999–2017) 
Экинчи сериядагы банкноттор 1999-жылы жүгүртүүгө чыгарылып, 2005-жылга карата биринчи сериядагы банкнотторду толугу менен алмаштырганBank of Israel. Second Series of the New Sheqel.

1995-жылы Ицхак Рабин өлтүрүлгөндөн көп өтпөй, анын сүрөтү түшүрүлгөн ₪500 номиналындагы банкнот чыгаруу планы жарыяланган. Бирок өлкөдөгү инфляциянын төмөн болушуна байланыштуу мындай чоң номиналдуу купюрага муктаждык болбой, ₪500 номиналындагы банкнот басып чыгарылган эмес.
 Экинчи серия Сүрөт Номинал Өлчөмү  (мм) Түсү Сүрөттөөмөсү Басып чыгарылгын датасыКолдонуудан чыгарылган датасы Алдыңкы бети  Арткы бети 50px50px ₪20 71×138   жашыл Моше Шарет Экинчи дүйнөлүк согуштагы жөөт ыктыярчылары, күзөт мунарасы 1999-жыл 3-январь 99px ₪20 71×138   жашыл Моше Шарет Экинчи дүйнөлүк согуштагы жөөт ыктыярчылары, күзөт мунарасы 2008-жыл 13-апрель 99px ₪50 71×138   кызгылт сары Шмуэль Йосеф Агнон Агнондун дептери, калеми жана көз айнеги 1999-жыл 31-октябрь 99px ₪100 71×138   күрөң Ицхак Бен-Цви Пекиин синагогасы 1999-жыл 3-январь 99px₪20071×138   кызылЗалман ШазарСафеддеги көчө жана Шазардын Сафед жөнүндөгү эссесинен алынган текст1999-жыл 31-октябрь   көкИцхак РабинМаркум премьер-министрдин өлтүрүлүшүнүн алдында сүйлөгөн сөзүнөн үзүндүБасылып чыккан эмес

 Үчүнчү серия (2014– а.у.) 
Комитет жаңы сериядагы банкноттордо көрүнүктүү еврей акындарынын сүрөттөрү чагылдырылышы керек деген сунуш берген. Алардын катарында Рахель Блувштейн, Шауль Черниховский, Лея Голдберг жана Натан Альтермандар болгонИзраиль для Вас. Новые израильские деньги: вместо политиков поэты.

Бирок 2010-жылдын декабрында жарыяланган маалыматта жаңы банкноттордо Менахем Бегин, Ицхак Рабин, Рахель жана Шмуэль Йосеф Агнондун сүрөттөрү түшүрүлө турганды айтылган. Бегиндин үй-бүлөсү бул чечимге каршы чыккандан кийин, комитет баштапкы сунушун кайра кабыл алган.

2012-жылдын 14-ноябрында Израил банкы жаңы банкноттордун сериясыясыны дизайн боюнча иштери акыркы этапта экенин жарыялаган. Жаңы сериядагы биринчи ₪50 номиналындагы банкнот 2014-жылдын 16-сентябрында жүгүртүүгө кирген. 2015-жылдын 23-декабрында ₪200 номиналындагы банкнот чыккан. ₪20 жана ₪100 номиналындагы банкноттор 2017-жылдын 23-ноябрында чыгарылып, «С сериясындагы» банкнотторду чыгаруу толугу менен жыйынтыкталганBank of Israel. Third Series of the New Shekel,2014.

Жаңы банкноттор Швейцариядагы Orell Füssli Security Printing басмаканасында чыгаратMinuten. Israel lässt in Zürich Geld drucken.
Үчүнчү серияСүрөтНоминалӨлчөмү  (мм)ТүсүСүрөттөөмөсүБасып чыгарылгын датасыКолдонуудан чыгарылган датасыАлдыңкы бетиАрткы бети99x99px₪20129×71кызылРахель БлувштейнГалилей деңизинин жээгинин көрүнүшү2017-жыл 23-ноябрь99x99px₪50136×71ачык жашылСаул Черниховский«Мен ишенем» поэмасынан кыска үзүндү2014-жыл 16-сентябрь100x100px₪100143×71кызгылт сарыЛеа ГольдбергЖейрендердин тобу, «Ак күндөр» поэмасынан кыска үзүндү2017-жыл 23-ноябрь105x105px₪200150×71көгүшНатан АльтерманАй нурундагы флора, «Таң ыры» поэмасынан кыска үзүндү2015-жыл 23-декабрь

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 

 Израиль банкы