Джон Дэвисон Рокфеллер

Рокфеллер, Джон Дэвисон 

Джон Дэвисон Рокфеллер (8-июль 1839-жыл, Ричфорд, Нью-Йорк - 23.5.1937, Ормонд-Бич, Флорида) - филантроп, америкалык ишкер, 1916-жылы Рокфеллер адамзат тарыхында дүйнөдөгү биринчи расмий долларлык миллиардер болгон.

Ал 1870-жылы Standard Oil компаниясын негиздеп, 1897-жылы расмий пенсияга чыкканга чейин аны башкарган. Standard Oil Огайо штатында Джон Рокфеллер, анын бир тууганы Уильям Рокфеллер, Генри Флаглер, Джейбез Боствик, химик Сэмюэл Эндрюс жана добуш берүүгө укугу жок бир өнөктөш Стефан Харкенстин өнөктөштүгү катары негизделген. Керосин менен бензинге болгон суроо-талаптын өсүшү менен Рокфеллердин байлыгы да көбөйүп, ал өлгөндө 1,4 миллиард АКШ доллары (1937-жылы номиналдуу) же ИДПнын 1,54% түзгөн таза байлыгы менен ошол кездеги дүйнөдөгү эң бай адам болуп калган. АКШ. Инфляцияга ылайыкталган The New York Times анын байлыгын 2006-жылдагы эквивалентинде 305 миллиард долларга же 2021-жылдагы эквивалентинде 423 миллиард долларга барабар деп эсептейт.

Рокфеллер америкалык филантроптордун бири, Рокфеллер фондунун негиздөөчүсү, билим берүү жана медициналык изилдөөлөргө, атап айтканда, сары безгекке каршы күрөшкө ири суммадагы каражат бөлгөн. Ал ошондой эле Чикаго университетин жана Рокфеллер университетин негиздеген. Ал баптист болгон жана кирешесинин бир бөлүгүн өмүр бою чиркөө мекемелерин колдоо үчүн берген. Ал эмгекчил, максаттуу жана динчил христиан катары белгилүү болгон, бул үчүн өнөктөштөрү аны «Дьякон» деп аташкан. Ал ар дайым сергек жашоого, алкоголдук ичимдиктерди жана тамеки чегүүдөн толук баш тартууга үгүттөгөн. Анын төрт кызы жана бир уулу болгон, алар Рокфеллер фондунун башкаруусун мурастап алышкан.

 Окуя 
Граждандык согуштан кийин АКШнын экономикасы экономикалык өсүү мезгилине кирди.

Нефть өнөр жайы, атап айтканда Standard Oil тез өнүккөн. Компания чакан жана орто ишканаларды активдүү сатып алды. 1880-жылга чейин компания Кошмо Штаттарда өндүрүлгөн мунайдын 95% кайра иштеткен. 1882-жылы Standard Oil компаниясынын негиздөөчүсү Джон Рокфеллер 40 өнөр жай корпорациясынын (трест) турган Standard Oil Trust тобун уюштуруп, ага бүт мунай иштетүү тармагын көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгүн берген. 1894-жылы Рокфеллер биринчи америкалык миллиардер болгон.

Ошол учурда, көпчүлүк корпорациялар өздөрүнүн корпорация штатынан тышкары мүлккө ээ боло алышпайт. Бул Рокфеллер чечүүгө аракет кылган белгилүү бир көйгөйдү жаратты. Standard Oil башка көптөгөн чакан компаниялар сыяктуу эле иштей баштады. Рокфеллер жаңы структура потенциалдуу инвесторлор үчүн кандай болушу керектиги жөнүндө түшүнүккө ээ болгон, ошондуктан ал компаниянын кызматкерлери эч кандай эмгек акы албастан, акцияларды гана алышын талап кылган Standard Oilдун Хартиясын жазган. Ал акцияларга ээ болуу кызматкерлерди өз баасын жогорулатуу үчүн натыйжалуу иштөөгө түрткү берет деп эсептеген. Ошол учурда Рокфеллер жана анын өнөктөштөрү Эндрюс жана Флагер үнөмдөө планын иштеп чыгышкан. Мисалы, баррелди 2,50 долларга сатып алуунун ордуна, алар 1 доллардан өздөрүн жасай башташты.

Рокфеллер ар кандай транспорттук компаниялардын ортосундагы атаандаштыкты пайдаланып, Standard Oil Company расмий ачылганга чейин, транспорттук кызмат көрсөтүүлөрдүн орточо наркына мунайдын бир баррелине 1,65 долларга жеткен, ал эми өнөр жайдын баасы орто эсеп менен 2,40 долларды түзгөн. Бул айырма күчтүү атаандаштык артыкчылык болуп калды.

Чындыгында, мунай алпы менен жергиликтүү темир жолдун ортосунда жашыруун узак мөөнөттүү келишим болгон, ага ылайык Standard Oil жүк ташууда олуттуу жеңилдиктерди алган. Джон Рокфеллердин нефтини кайра иштетүү жана ташуу процесси менен алектенүү аны өндүрүүдөн алда канча пайдалуу деген ою туура болуп чыкты. Ал өз стратегиясын кендерден Кливлендге мунай ташуу жана майда өндүрүүчүлөрдү жүк ташуучулардан көз каранды кылуу үчүн иштелип чыккан темир жолдордун тегерегинде курган. Арзандатуулар системасын колдонуп, ал максималдуу пайда алып, сатып алган мурдагы атаандаштарын дагы деле ошол бойдон калгандардын арасында шпион катары колдонуудан тартынган эмес. Бул ага 1870-жылы 1 миллион доллар капиталы менен Standard Oil компаниясын түзүүгө мүмкүндүк берген, анын 27% үлүшүнө ээ болгон. Көп өтпөй, продюсерлердин картели менен Standard Oil жетектеген жүк ташуучу картелинин ортосунда уруш чыкты.

Ал кезде чийки нефти жалпак вагондордо ачык жыгач челектерде ташылып, жүктүн эң баалуу бөлүгү бууланып кетчү. Келгенден кийин негизги баалуулугун жоготкон коюу чөкмө гана калды. Жашыруун Union Tank Car темир жол транспорттук компаниясынын ээси жана бүгүнкү күндө дагы колдонулуп жаткан металл жана мөөр басылган вагондорго патентке ээ болгон Джон Рокфеллер аларды өз продукциясын мунай иштетүүчү заводдорго ташуу үчүн атаандаштарына ижарага берген. Жаңы өндүрүүчүлөр өндүрүштү көбөйтүү үчүн инфраструктурасын өнүктүргөндүктөн, Union Tank Car мунай ташуучу унааларды ижарага алуу келишимдерин бир тараптуу токтотуп, өндүрүшүн модернизациялоого көп акча жумшаган өндүрүүчүлөр чоң жоготууларга учурап, акыры банкротко учурашкан. Андан кийин Рокфеллердин Standard Oil компаниясы банкротко учураган компанияларды арзыбаган акчага сатып алып, адатта жанаша турган темир жолдорду сатып алган. Ал «Союз» автоцистернасынын ээси экенин эч ким билбегендиктен, ал бул куулукту көп жылдар бою эч кандай каршылык көрсөтпөй колдонгон.

1901-жылдан 1904-жылга чейин журналист Ида Тарбелл бул тема боюнча он алты макаланын сериясын жарыялаган. Алар буткул мунай енер жайы учун сенсациялык айыптоо болуп калды.

 Шилтемелер 

 https://ru.wikipedia.org/wiki/Standard_Oil 
 https://www.britannica.com/topic/Standard-Oil Britannica, Энциклопедиянын редакторлору
 https://bigenc.ru/c/standard-oil-c47f09/?v=4858293Улуу орус энциклопедиясы: илимий жана билим берүү порталы

Категория:Компаниялар 1870-жылы
Категория:Рокфеллер
Категория:АКШнын мунай компаниялары
Категория:Компаниялар алфавит боюнча
Категория:Компаниялар 1911-жылы жоюлган
Категория:Инсандар:АКШ