Чад

Чад (, ), расмий аталышы — Чад Республикасы (, ) — Борбордук Африкадагы мамлекет.

2021-жылдын июнуна карата өлкөнүн калкы 19 093 595 адам түзгөн. Аянты — 1 284 000 км², калкынын жыштыгы — 14,4 адам/км².

Борбору — Нжамена шаары. Мамлекеттик тилдери — француз жана араб тили.

Унитардык мамлекет, президенттик республика.

 Этимология 
«Чад» атылышы Чад көлүнүн аталышы болгон гидронимден келип чыккан. Бул гидроним арабдарга XIV кылымдан бери белгилүү жана анын мааниси канури тилинен которгондо «чоң суу мейкиндиги», «көл» деген маанини билдиретПоспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь.

 Тарых 
Чаддын аймагында адамдар илгерки убактан бери жашап келген. XIX кылымда Канем мамлекети Чад көлүнүн бассейнинде пайда болгон. Канем мамлекетинин кулашынан кийин, кылымдын аяк ченинде, Борну мамлекети түзүлгөн. XIX кылымдын аягына чейин азыркы Чаддын аймагында Вадай (XIV кылым), Багирми (XVI кылым), Рабба (XIX кылым) мамлекеттери болгон. XIX кылымдын аягында жана XX кылымдын башында Чад көлүнүн бассейнинин аймагын Улуу Британия, Германия, Франция талап кылганDecalo, Samuel (1987). Historical Dictionary of Chad (2 ed.). Metuchen: The Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-1937-5. 1900-жылы Чад Франциянын аскердик округу деп жарыяланган. Анын айрым бөлүктөрүн басып алуу 1914-жылга чейин созулган. 

 География 
Чад — Африканын борборунун түндүк бөлүгүндө жайгашкан деңизге чыга албаган аянты жагынан чоң өлкөLe TCHAD en bref. Анын аянты 1 284 000 чарчы километр жана дүйнөдө жыйырманчы орунда туратCIA. The World Factbook. Country Comparison: Area.

Чад түндүгүнөн , чыгышынан , батышынан ,  жана , түштүгүнөн  менен чектешет. Өлкөнүн борбору болгон Нжамена шаары Камерундун Дуала шаарындагы порттон 1060 км алыстыкта, чек арага жакын жайгашканUnited Nations Commission on Human Rights. Chad. Деңизден алыс жайгашкандыктан жана өлкөнүн чөлдүү климатынан улам Чад кээде «Африканын өлүк жүрөгү» деп аталатS.H. Frankel: Reminiscences of an Economist (Review Article).

Чаддын аймагы негизинен жалпак түздүктөрдөн турат. Түндүк бөлүгү Сахара чөлүнүн чегинде. Түндүгүнөн — өлкөнүн 3415 метрге жеткен эң бийик чекити жайгашкан Тибести бийик тоолуу аймагы, түндүк-чыгышынан Эрди жана Эннеди тайпак тоолору (бийиктиги 1450 метрге чейин жетет), түштүк-чыгышынан Вадай тоо кыркалары (бийиктиги 1666 метрге чейин жетет) курчап турат.

 Климат 
Өлкөнүн түндүк бөлүгүнүн климаты тропиктик чөлдүү. Түштүк бөлүгүнү климаты экватордук-муссондук.

 Фауна 
Чөлдүү аймактарда жаныбарлардын түрү дагы, саны дагы өтө эле аз. Саванналарда ири сүт эмүүчүлөр көп кездешет — пил, керик, буйвол, акыра, антилопа. Жырткычтардан арстандар, илбирстер, чөөлөр, көкжалдар Чаддын аймагын байырлашат. Шари дарыясынын жогорку жагындар маймылдар (павиандар жана кооз маймылдар) кездешет. Жыландар жана кескелдириктер, курт-кумурскалар дагы көп кездешет.

 Административдик-аймактык түзүлүшү 
2008-жылга чейин Чад 18 префектурадан турган. 2012-жылы административдик түзүлүшү өзгөрүлүп, азыркы учурда 23 аймакка (облуска) бөлүнөт. 
№Аймак (облус)Аймак (облус)
(фр. аталышы)Адм. борборуАдм. борбору
(фр. аталышы)Аянты,
км²Калкы,
(2009) адамЖыштыгы,
адам/км²1БатхаBathaАтиAti88 000527 0315,992Бахр-эль-ГазальBarh El GazelМуссороMoussoro53 000260 8654,923БоркуBorkouФайя-ЛаржоFaya-Largeau241 00097 2510,404ВаддайOuaddaïАбешеAbéché30 000731 67924,395Вади-ФераWadi FiraБильтинBiltine51 000494 9339,706Чыгыш Майо-КебиMayo-Kebbi EstБонгорBongor19 000769 19840,487Чыгыш ЛогонLogone OrientalДобаDoba24 000796 45333,198Чыгыш ЭннедиEnnedi EstАм-ЖересAm Djarass85 4919ГераGuéraМонгоMongo62 000553 7958,9310Батыш Майо-КебиMayo-Kebbi OuestПалаPala14 000569 08740,6511Батыш ЛогонLogone OccidentalМундуMoundou9000683 29375,9212Батыш ЭннедиEnnedi OuestФадаFada127 53813КанемKanemМаоMao75 000354 6034,7314ЛакLacБолBol23 000451 36919,6215МандульMandoulКумраKoumra17 000637 08637,4816НжаменаVille de NdjamenaНжаменаNdjamena1000993 492993,4917СаламатSalamatАм-ТиманAm Timan66 000308 6054,6818Сила (Дар-Сила)SilaГоз-БейдаGoz Beïda37 000289 7767,8319Ортоңку ШариMoyen-ChariСархSarh41 000598 28414,5920ТанжилеTandjiléЛаиLaï17 000682 81740,1721ТибестиTibestiБардаиBardaï130 00021 9700,1722Шари-БагирмиChari-BaguirmiМасеньяMassenya46 000621 78513,5223Хаджер-ЛамисHadjer-LamisМасакориMassakory29 000562 95719,41Жалпы1 284 00011 175 9158,70

 Саясий түзүлүшү 
Чаддын Конституциясы саясий системаны башкарган президенттин жетекчилиги астында күчтүү аткаруу бийлигин камсыз кылат. Президент премьер-министрди жана өкмөттү дайындоо укугуна ээ жана судьяларды, генералдарды, провинциялык кызматкерлерди жана Чаддын катышы бар мекемелердин жетекчилерин дайындоого олуттуу таасир этетChad 1996 (rev. 2005). Коркунуч туулган учурларда президент, Улуттук Ассамблея менен кеңешип, өзгөчө кырдаал жарыялай алат. Президент беш жылдык мөөнөткө элдик добуш берүү менен түздөн-түз шайланатChad votes to end two-term limit.

Мыйзам чыгаруу бийлиги жашыруун добуш берүү менен 4 жылдык мөөнөткө шайланган 155 Улуттук Ассамблеянын депутаттарына таандык. Мыйзам чыгаруу органына акыркы шайлоо 2002-жылдын апрелинде өткөн. 2005-жылы кабыл алынган Конституциялык түзөтүүлөр парламенттин жогорку палатасы болуп эсептелген Сенатты жойгонPrevious Editions of Chad Background Note.

Чаддагы ички саясий абал калктын африкалык жана араб бөлүгүнүн ортосундагы куралдуу кагылышуулар cоциалдык, саясий жана экономикалык себептер боюнча топтордун өз ара тирешүүлөрү менен мүнөздөлөт. Республикада 90-жылдардын башынан бери өкмөткө каршы бир нече топтор иштеп, мезгил-мезгили менен өкмөт менен тынчтык келишимин түзүп же андай келишимдерди бузуп келишкен. Тынчтыкты орнотууга оппозициянын фракционализмге болгон олуттуу ыктоосу тоскоол болуп келүүдө.

 Куралдуу күчтөрү 
Чаддын аскердик бюджети 2006-жылга карата ИДӨ 4,2% түзөт деп болжолдонгон. Аскердик чыгымдар болжол менен 300 миллион долларды түзгөн. Чаддагы жарандык согуш аяктагандан кийин (2005-2010) Дүйнөлүк банктын 2011-жылдагы баалоосу боюнча аскердик чыгымдар ИДӨ 2,0% чейин төмөндөгөнMilitary expenditure (% of GDP).

 Тышкы саясаты 
Чад колониялык системадан толук арыла элекTCHAD: VERS LE RETOUR DE LA GUERRE?. Чад өкмөтүнүн тышкы саясаты жыл сайын унитардык болуп баратат. 1970-1980-жылдар аралыгында Чаддын тышкы саясаты коңшулар менен болгон талаш-тартыштарды чечүүгө багытталганInstability on the March in Sudan, Chad and Central African Republic. Эгемендүүлүккө ээ болгондон кийин, Чад негизинен батыш өлкөлөрү — биринчи кезекте АКШ жана Франция тарабынан берилген тышкы каржылоого көз каранды болгон жана анын тышкы саясий багытына чоң таасирин тийгизген.

 Калкы 
Калкынын саны — 16,877,357 адам (2020-жылдын июль айындагы маалыматтар боюнча)The World Factbook. Africa. Chad. 

Калктын жылдык өсүшү — 3,18%. 

Төрөттүн деңгээли — 1000 адамга 41,7. Фертилдүүлүктүн жалпы коэффициенти — 5,68.

Өлүмдүн деңгээли — 1000 адамга 10 (ымыркайлардын өлүмү —  1000 адамга 68,6). 

Эмиграция — 1000 адамга 4.

Орточо жашоо узактыгы: эркектер 53 жаш, аялдар 57 жашChad Demographics 2020 (Population, Age, Sex, Trends) - Worldometer. ВИЧ жуктургандардын пайызы — 1,3%.
+Чаддын шаарларынын калкынын саны№ШаарКалкыАймагы (облусу)199320091.Нжамена530,965951,418Нжамена2.Мунду99,530137,251Батыш Логон3.Абеше54,62897,963Ваддай4.Сарх75,49697,224Ортоңку Шари5.Кело31,31957,859Танжиле6.Ам-Тиман21,26952,270Саламат7.Доба17,92049,647Чыгыш Логон8.Пала26,11649,461Батыш Майо-Кеби9.Бонгор20,44844,578Чыгыш Майо-Кеби10.Гоз-Бейда3,08341,248Сила

 Этникалык курамы 
Чадды байырлаган адамдардын ата-бабалары Чыгыш Африка, Борбордук Африка, Батыш Африка жана Түндүк Африкадан келип отурукташканChad Genetic Diversity Reveals an African History Marked by Multiple Holocene Eurasian Migrations.

Чадда 200дөн ашуун этникалык топтор бар, алардын 74 ар түрдүү социалдык структураларга ээ. Колониялык администрация жана көз карандысыз өкмөт улуттук коомду орнотууга аракет кылышкан, бирок көпчүлүк жарандары үчүн жергиликтүү же аймактык, үй-бүлөлүк жана коомдук бөлүүнү эң маанилүү бойдон калууда. Чаддын калкы улуттарга, улуттук топторго, аймактарга, урууларга бөлүнөтEncyclopædia Britannica. Chad.

Түштүгүндө сара эли отурукташкан, бул Чаддын негизги этникалык тобу. Сахелде өлкөнүн экинчи негизги этникалык тобу болгон араб улуттундагы көчмөн элдердөр жашашат. Түндүгүндө дагы көчмөндөр жашайт, алардын көбү тубу улутундагылар.

 Диний курамы 
Чаддын калкынын көпчүлүгү мусулмандар (57,8%)Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices. Өлкөдө малики жана шафий мазхабынын ислам дининдеги сүннөттүк багытын тутунган мусулмандар басымдуулук кылат. Өлкөнүн түндүгүндө кадырилердин таасири, түштүгүндө тижаниялардын, өлкөнүн бир катар аймактарында Ас-Санусийалардын тассири чоң.

Эң ири христиан конфессиялары католиктер (2,5 миллион), Чад Евангелиялык чиркөөсүнөн чыккан евангелиялык христиандар (437 миң), плимут боордоштору (300 миң) жана пентокосталистер (187 миң).

 Тили 
Чаддын расмий тилдери болуп араб жана француз тилдери саналат. Бирок чаддын калкы 100 ашуун тилдерде сүйлөшөт.

 Экономикасы 
Жаратылыш ресурстары — мунай, боксит, уран, алтын, берилл, калай, тантал, жез, каустикалык сода, туз кендери.

2009-жылы калктын жан башына ИДӨ 1,6 миң АКШ долларын түзгөн. Жакырчылыкта жашагандар калктын 80% түзөт. Чад тышкы жардамга жана инвестицияга абдан көз каранды мамлекеттердин бири.

Экономикасында айыл чарба багыты басымдуулук кылат (ИДПӨ 57%). Жумуш менен камсыз болгондордун 80% чарбаларда, негизинен мал чарба багытында (кой, эчки, төө багышат) жана дыйканчылык багытында (пахта, сорго, таруу, жер жаңгак, күрүч, картошка өстүрүшөт) эмгектенишет.

2003-жылдын аягынан тартып олуттуу өлчөмдө мунай өндүрүлө баштады, 2004-жылдан бери мунай экспорттолот. Мунай өндүрүү тармагын өнүктүрүүгө АКШ компаниялары жана Кытай активдүү катышууда. 2013-жылы мунай өндүрүү 5,0 миллион тоннаны түзгөн, күнүнө 94,0 миң баррель мунай өндүрүлгөнСтратегии нефтегазавых ТНК в странах Африки южнее Сахары. 2018-жылы Чад OPEC уюмуна байкоочу катары кошулганСтраны ОПЕК договорились о сокращении добычи нефти, «кара алтындын» запасы боюнча өлкө 41-орунда турат, ал эми мунай кендеринин көлөмү 1.500.000.000 баррелге барабар деп бааланатМировые запасы нефти.

Өнөр жай тармагы — мунай казып алуу, пахта иштетүү, эт иштетүү, сыра кайнатуу, самын жана тамеки өндүрүү.

 Маданияты 
Чаддын элдери жана элдеринин тилдери ар түрдүү болгондуктан маданий мурасы дагы кызыктуу жана ар түрдүү. Чад Өкмөтү Чад улуттук музейи жана Чад маданий борбору сыяктуу мекемелерди ачуу менен Чад маданиятын жана улуттук салттарын активдүү жайылтууда. 

 Ашкана 
Чаддын негизги тамактары таруунун негизинде даярдалат. Күнгө кургатылган жана ыштылган балыктардан дагы тамктар даярдалатSymposium on the evaluation of fishery resources in the development and management of inland fisheries.

Гибискустун жалбырактарынан жасалган каркаде кара чайы популярдуу алкоголсуз ичимдик болуп саналат. Алкоголдук ичимдиктер Чаддын түндүгүндө ичилбейт, ал эми түштүктө кызыл таруудан жасалган  Билли-Билли деп аталган жана ак таруудан жасалган алкоголдуу ичимдиктер кеңири таралганChad: A Cultural Profile.

 МайрамдарChad Public Holidays 

 1-январь — Жаңы жыл
 Ай календары менен аныкталат — Табаски (Курман айт)
 Ай календары менен аныкталат — Таза дүйшөмбү
 1-май — Эмгек күнү
 11-август — Эгемендүүлүк күнү (1960)
 Ай календары менен аныкталат — Рамазан (Орозо айт)
 1-ноябрь — Бардык ыйыктардын күнү
 28-ноябрь — Республика жарыяланган күн
 1-декабрь — Эркиндик жана демократия күнү
 25-декабрь — Рождество

 Социалдык тармагы 

 Билим берүү 
1920-жылдары Түштүк Чадда протестант мектептеринин түзүлүшү өлкөгө батыш билим берүү системасынын келишинин башаты болуп саналат. Башынан эле, колониялык администрация диний класстардан тышкары, бардык окутуу француз тилинде өтүшү керек деген талаптарды койгон. Стандарттык окуу программасы бардык каалоочулар үчүн мамлекеттик субсидиялар аркылуу жеткиликтүү болгон.

Чаддагы билим берүү баштапкы окутууга багытталган. 1942-жылга чейин Чаддын орто билим алууну каалаган студенттери Конго Республикасынын Браззавиль шаарындагы мектептерде окууга аргасыз болушкан. Чадда мамлекеттик орто мектептер 1942-жылы ачылган, бирок мектеп программасы 1950-жылдардын ортосуна чейин стандартташтырылган эмесCHAD - A Country Study.

1960-жылы эгемендүүлүк алгандан кийин, өкмөт жалпы башталгыч билим берүүнү камсыз кылуу максатын койгон жана балдар он эки жашка чыкканга чейин мектепке барууга милдеттүү болгон. Ошого карабастан, стандарттуу окуу программаларын иштеп чыгуу көптөгөн мектептер үчүн кыйынга турган, анткени эки жана үч жылдык окуу жайлары стандарттуу беш жана жети жылдык колледждер жана лицейлер менен катар билим берүү багытында иш алып барышкан. 1960-жылдардын орто эсеп менен алты жаштан сегиз жашка чейинки балдардын 17% мектептерде окуган. Мусулман мектептеринде сабактар араб тилинде окутулган. Чад дагы Ecole Mohamed Illech аталышындагы биринчи мусулман мектеби 1918-жылы негизделген.

Өкмөттүн аракеттерине карабастан, эгемендүүлүктүн биринчи декадасынын аягында өлкөдөгү билим деңгээли төмөн бойдон калган. 1971-жылы он беш жаштан ашкан эркектердин 88% жакыны жана аялдардын 99% французча окуй, жаза же сүйлөй алышкан эмес (ал кезде ал жалгыз расмий мамлекеттик тил болгон). Араб тилин билүү деңгээли 7,8% түзгөн. 1982-жылы сабаттуулуктун жалпы деңгээли болжол менен 15% ды түзгөн. Эгемендүүлүктөн кийин Чадда билим берүүнүн өнүгүшүнө тоскоол болгон негизги көйгөйлөр: каржылоонун жетишсиздиги жана мугалимдердин санынын аздыгы. Эгемендүүлүктөн кийинки жылдары көптөгөн башталгыч класстардын мугалимдери жетишсиз квалификацияга ээ болушкан. Орто мектеп деңгээлинде абал андан да начар болгон.

1970-1980-жылдары Чад билим берүүдөгү көйгөйлөрдү чечүүдө олуттуу ийгиликтерге жетишкен. Башталгыч мектептер үчүн мугалимдерди даярдоо боюнча программа иштелип чыккан. 1971-72-жылдары Нжаменада университет ачылган.

Дагы бир көйгөй Чад мектептери үчүн француз окуу программалары натыйжасыз болгондугу. Башталгыч мектептерде окутуу француз тилинде жүргүзүлгөн, бирок көпчүлүк окуучулар мектепте окуп баштаганда француз тилин билишкен эмес. Чаддагы жарандык согуш Өкмөттүн билим берүү реформасындагы бардык ийгиликтерин токтоткон. Өлкөнүн кеңири аймактарындагы коопсуздуктун жоктугу мугалимдердин борбордон чет жакка иштөөгө баруудан баш тартуусуна алып келген. Мындан тышкары, согуш өлкөнү башаламандыкка алып келип, балдар мектептердеги сабактарга барбай калышкан. Өкмөт жарандык согушта жеңишке жетүү үчүн ресурстарды сарптап, билим берүүнү каржылоону дээрлик токтоткон.

Жарандык согуш аяктагандан кийин, өкмөт билим берүүдөгү көйгөйлөрдү чечүү үчүн олуттуу аракеттерди жасады. 1983-жылы пландоо жана реконструкциялоо министрлиги 1982-83-окуу жылында мектептердин ачылышы 1979-жылы согуш башталгандан берки эң ийгиликтүү болгонун билдирген. 1984-жылы Нжамена университети кайрадан иштей баштаган.

2005-жылы Чадда жарандык согуш кайрадан башталып, экономиканын ар кайсы тармактарын каржылоого каралган акча каражаттары Куралдуу Күчтөрдү колдоого жумшалган.

 Саламаттыкты сактоо 
Чадда саламаттыкты сактоо багытында иштер жана аларадын жыйынтыгы абдан начар. Жугуштуу жана мите оорулары көп кездешет. Ичүүчү таза суунун жетишсиздиги ичеги-карын ооруларынын чыгышына жана алардын бат жайылып кетишине алып келип турат. Орточо жашоо узактыгы 55 жаш.

2000-жылы калктын 29% гана медициналык тейлөө жеткиликтүү болгон, саламаттык сактоого чыгымдары ИДӨ 3,1% гана түзгөн. 2003-жылы СПИД менен ооругандар жана ВИЧ-инфекциясын жуктургандардын саны 200 миң адам болгон жана аларданы 18 миң адамы ушул жылы каза болгон. СПИД оорусунун өсүү темпи жылына 4,8% түзөт. 

Чадда бойдон алдырууга (абот) тыюу салынган.

Дарыгерлер чет өлкөлөрдө жана Нжамендеги университеттин медицина факультетинде даярдалат. Нжамена жана Абеше сыяктуу чоң шаарларда гана саламаттыкты сактоо мекемелери бар. Бул мекемелерге Кызыл Крест уюмунда иштеген француз дарыгерлери жардам көрсөтүшөт. Нжаменада БУУнун классификациясы боюнча экинчи деңгээлдеги бир жеке оорукана бар.

 Булактар 

 Тышкы шилтемелер 
 Чаддын мамлекеттик органдарынын тизмеси жана сайттарына шилтемелери

Категория:Мамлекеттер арип боюнча