Улугбек медресеси (Бухара)

Улугбек медресеси — Бухарадагы архитектуралык эстелик (1417-жыл). Бул Орто Азияда сакталып калган эң эски медресе, ошондой эле Улугбек курдурган медреселердин эң байыркысы. Абдуллахан II башкарган доордо чоң оңдоо иштери жүргүзүлгөн (1586-ж.).

Имарат Орто Азия архитектурасынын гүлдөгөн дооруна таандык эстелик болуп, анын үлгүсүндө аймактын башка шаарларында да медресе имараттары курулган. Азыркы учурда медресе Бухарада Темуриддер сулалеси доорунан бери сакталып калган мындай чоңдуктагы жалгыз имарат болуп эсептелет.

Ал Абдулазиз хан медресесинин тушунда жайгашкан жана ал менен бирге бирдиктүү архитектуралык ансамблди түзөт. Орто Азия архитектурасында бири-бирине карама-каршы турган эки имараттын жупташкан ансамбли "кош" (жуп) деп, ал эми эки медресеге карата "кош медресе" термини менен белгиленет. "Бухара шаарынын тарыхый борбору" курамында 1993-жылы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген. Учурда Улугбек медресесинде Бухара эстеликтерин оңдоо тарыхы музейи жайгашкан.

Тарыхы
XV кылымдын биринчи жарымында Орто Азиянын монументалдык курулушунда медресе тиби үстөмдүк кылган. Амир Темирдин (1370—1405) доорунда кээ бир медреселерде диний кадрлар гана эмес, мамлекеттик кызматтарга даярдалып жаткан ак-сөөк үй-бүлөлөрдүн уулдары да тарбияланган. Улугбектин (1409—1449) доорунда медреселер өзүнчө университеттин ролун аткарып, анда теологиялык илимдер менен катар астрономия, математика жана философия боюнча да лекциялар окулган..

Шахрух (1409—1447) Темуриддер империясын башкарууда өзүнүн уулу Улугбекти Маверанахрдын султаны кылып, борборду Самаркандга жана экинчи маанилүү борбор — Бухарага дайындаган. Мирзо Улугбек өзүнө баш ийген шаарларды империянын интеллектуалдык борборлоруна айлантууну максат кылган. Улугбек тарабынан курулган үч медресе — Бухарада (1417), Самаркандда (1417—1420) жана Гиждуванда (1433) сакталып калган..

Бухара медресесинин курулушу 1417-жылдын күзүндө аяктаган. Бирок мамлекеттик иштер менен алек болгон, ошондой эле жубайы Огабегимдин каза болушуна байланыштуу аза күткөн Улугбек, аны курулуштун демөөрчүсү катары жеке өзү 1419-жылдын 28-ноябрында гана көрүүгө жетишкен. Улугбектин доорунда жана андан кийинки кылымдарда бул медресе Бухарада илим-билим жана маданий турмуштун борбору болгон.

Улугбек курдурган медресе азыркы доорго өзгөртүлгөн абалда жетти. 1585-жылы Абдуллахан II (1583—1598) доорунда имарат кайра оңдолгон. 1586-жылы таасирдүү Жуйбар шейхтеринен болгон Кожо Сааддын (каза болгон 1589-ж. 23-окт.) демилгеси жана колдоосу менен тышкы тарабы жана бардык хужралар оңдолгон. Реставрация учурунда жазуулуу жана оймо-чиймелүү кафелдер колдонулган. Кийинчерээк XVI–XVII кылымдарда да, имараттын убакыттын өтүшү менен бузулган бөлүктөрү оңдолгон.

1841–1842-жылдары Бухарада болгон Н. В. Хаников ошол кезде Улугбек медресесинде 80 хужра болуп, анын студенттери вакуфтун документтеринен 3,5 алтын киреше алганын жазып калтырган. 

А. Фитраттын жазуусу боюнча, XX кылымдын башында медресе жыл сайын 800 таңга (жергиликтүү валюта) киреше алган.

Улугбек китепканасы жер мүлкү, дүкөндөр, соода комплекстери ж.б. түрүндө өзүнчө вакуфка ээ болгон. Бул китепкананын материалдык жана финансылык жактан көз карандысыз иштешине мүмкүндүк берген. Медресе кийинчерээк 1950—1970- жана 1990—1996-жылдары оңдолуп, чоң өзгөрүүлөргө дуушар болгон..

Архитектурасы
Башкы фасадында чоң пештак (аркалуу кире бериш), эки тарабында 2 кабаттуу хужралар жана бурчтарында гүлдөстөлөр (декоративдүү мунаралар) жайгашкан. Гүлдөстөлөрдүн үстү күмбөздүү жасалган. Медресенин негизги жасалгасы пештагында болуп, анда сырдуу кирпичтерден тышкары, түрдүү гүлдүү парчин (мозаика) жана кафел (кашын) колдонулган.

Аркалуу пештактан мийонсарой (өтмөк) аркылуу короого өтүлөт. Мийонсаройдун ички күмбөзү 12 кырдуу, кирпичтен тор сымал формада жасалып, ортолоруна көк жана асман көк түстөгү кафель терилген. Короонун (26х25 м) айланасын 2 кабаттуу хужралар катары жана пештактуу 2 айван (терраса) ээлеген. Короонун түндүк жана түштүк тарабы кыскараак көрүнүштө болуп, дубалдары, аркалары жана пештактары ак, бирюза жана кызгылт-көк түстөгү сырдуу кирпичтер менен кооздолгон. Хужралардын ичи ганч (алебастр) шыбактуу.
Медресе (53х41,6 м) анча чоң эмес, хужралары чакан, бирок өз ара шайкеш, ички жана тышкы түзүлүшү өзгөчө. Мечит (15,5х5,5 м) жана дарсхана (5,5х5,5 м) күмбөздүү болуп, мийонсаройдун эки капталында жайгашкан. Мийонсаройдун 2-кабатында китепкана бар.
Эшиктин канаттарына араб тилинде: "Билим алуу ар бир мусулман эркек жана аял үчүн парз" деген сөз оюлуп жазылган. Короонун батыш тарабындагы хужранын үстүндөгү ганчкордук (алебастрдык) оюм-чийимдердин арасында оңдоочу уста Исмаил ибн Тахир ибн Махмуд Исфаханинин аты сакталып калган. Оюуларында жылдыз сымал жасалгалар көп. Айван түркүктөрү алтындалган.
Булактар