Мале

Мале  —  Мальдивдин борбору жана калкы эң жыш жайгашкан шаары. 2022-жылга карата анын административдик аймагында 211,908 калк жашайт, ал эми географиялык аянты 8.30 чарчы километрди түзөт. Мале дүйнөдөгү эң жыш жайгашкан шаарлардын бири болуп саналатю  Географиялык жактан шаар Түндүк Мале Атоллунун (Каафу Атолл) түштүк четинде жайгашкан .  Административдик жактан шаар Мале шаардык кеңеши тарабынан башкарылган борбордук аралдан, аэропорт аралынан жана дагы беш башка аралдан турат.

Салт боюнча, бул байыркы королдук династиялар башкарган жана сарай жайгашкан Падышанын аралы болгон. Ошол кезде шаар Махал деп аталган .  Мурда ал чептер жана дарбазалар (дороши) менен курчалган дубалдуу шаар болгон. Падышалык сарай (Ган'дувару), ошондой эле көрүнүктүү чептер (коши) жана бастиондор (бурузу) 1968-жылы монархия жоюлгандан кийин Президент Ибрагим Насирдин башкаруусу астында шаар кайра курулганда талкаланган. Бирок, кээ бир имараттар, атап айтканда, Мале жума мечити сакталып калган. Акыркы он жылдыктарда арал жерди калыбына келтирүү аркылуу кыйла кеңейтилди. Жылдар бою Мале саясий нааразычылыктардын жана маанилүү окуялардын борбору болуп келген.

Ислам дини шаардын тарыхында негизги ролду ойногон. Бул 1153-жылы Түндүк Африкалык соодагерлердин жана миссионерлердин таасири астында Мальдив аралдары Буддизмден Исламга өткөндө болгон. Бул диний өзгөрүү Маленин маданий жана архитектуралык өзгөчөлүгүнө терең таасирин тийгизген. Бул таасирди бүгүнкү күндө маржан ташынан курулган жана өлкөдөгү эң байыркы мечиттердин бири болуп эсептелген 17-кылымдагы Хукуру Миский  сыяктуу мечиттерден көрүүгө болот. Кылымдар бою Мале жөн гана борбор эмес, ошондой эле Мальдив аралдарынын символдук жана тарыхый өзөгү бойдон калууда.

Тарыхы
Бүтүндөй аралдар тобу, Мальдивдер, өзүнүн борборунун атынан аталган. "Мальдивдер" деген сөз "Маленин аралдары (dives)" дегенди билдиретCaldwell, Comparative Dravidian Grammar, pp. 27–28. 

Мальдив аралдарына алгачкы отурукташуучулар — бул азыркы Индия субконтинентинин жана Жээктеги Цейлондун (Шри-Ланка) коңшу жээктеринен келген Дравид элдери болгонXavier Romero-Frias, The Maldive Islanders, A Study of the Popular Culture of an Ancient Ocean Kingdom. Мальдив тилинин, оозеки жана башка маданий салттарынын, ошондой эле фольклорунун салыштырмалуу изилдөөлөрү байыркы доорлордон бери Малеге багытталган Мальдив коомуна Дравиддердин күчтүү таасирин көрсөтөт. Гираавару эли Мальдивдерге биринчи келген Тамил отурукташуучуларынан тараган деп айтышат. 

Баштапкы Тамил отурукташуучулары бул аралдарды "Маалаитиву" деп аташкан, бул "Гирлянда аралдары" же "Чынжыр аралдары" дегенди билдирет. Алгачкы жазууларда бул арал Мале деп аталганга чейин "Атхамана Хураа" деп аталганы да көрсөтүлөт. Жергиликтүү уламыштар боюнча, Гираавару балыкчылары жакшы балык уулагандан кийин, өз атоллунун түштүк четиндеги чоң кум дөбөгө (finolhu)барып тунец балыктарын тазалап турушкан. Көп сандагы тунецтин калдыктарынан жана канынан улам, ал кум дөбөнүн айланасындагы суулар чоң кан көлмөсүнө окшош болгон ("маа лей гандех": "маа" Санскритче मह (маха) — чоң дегенди, ал эми "ле̄" — кан дегенди билдирет). Салт боюнча, Мальдивдердин биринчи жашоочулары, анын ичинде Гираавару эли да, падышасыз жашашкан. Алар жөнөкөй коомдо жашап, жергиликтүү башчылар тарабынан башкарылган.

Бир күнү субконтиненттен Коимала аттуу ханзаада түндүктөн чоң кеме менен келип, Мале атоллуна сүзүп жеткен. Гираавару эли анын кемесин алыстан көрүп, аны тосуп алышкан. Алар ханзаада Коималага балыктын каны менен булганган суулардын ортосундагы чоң кум дөбөгө отурукташууга уруксат беришкен. Кум дөбөгө дарактар отургузулуп, ал жерде өскөн биринчи дарак папайя дарагы болгон деп айтылат. (Бирок, бул архаикалык Дивехи тилинде жана азыркы Махал тилинде жемиш (falhoa) үчүн колдонулган сөз папайя үчүн колдонулган сөз менен бирдей болгондуктан, жегенге жарактуу жемиш берген каалаган даракты билдириши мүмкүн). Убакыт өткөн сайын жергиликтүү арал тургундары бул Түндүк ханзааданын бийлигин кабыл алышкан. Сарай курулуп, арал расмий түрдө Маа-ле (Мале) деп, ал эми эң жакын арал Хулху-ле деп аталган.

Мале аралынын негизги төрт районунун же бөлүгүнүн аталыштарын баштапкы Гираавару балыкчылары берген деп айтылат: Маафанну: Маа (чоң) жана фанну (айылдын жолу деңизге кошулган жер) дегенден. Хенвейру: Эн-бейру (балыкчылар жемин алган сырткы жер) дегенден. Галолху: Галу-олху (таш оюк) дегенден. Маччанголхи: Мати-анголхи (шамалдуу жол айрылышы) дегенден.

Баштапкы чет элдик булактарда Мале Амбриа же Махл деп аталган. [Мальдивдиктер үчүн ал Фура Мале, б.а. "Көрүнүктүү Мале" болгон.

Ибн Баттута 1343-жылы Малеге саякаттаганда ( al-Maḥal, ошондуктан бүткүл Мальдив аралдары ذِيبَةُ المَحَل Dhībat-ul-Maḥal деп аталган), ал шаарды, ошондой эле жалпы Мальдив аралдарын абдан кеңири сүрөттөгөн. Ал Ханыша Рехендхи Хадижанын Маледе резиденциясы болгонун айткан, бул сүрөттөмө кийинки султандардын сарайына окшош, аралдын борборунда жайгашканibid., pp. 204-5..  Сарайдын аймагында каури үлүлдөрүнүн запастары бар бир нече чуңкурлар болгон, алар соодалоого даярдалган. Ибн Баттута ошондой эле жыгачтан курулган бир нече мечиттерди да эскерген. 

Мале XVII кылымда Султан Мухаммад Имадуддин тарабынан чептелген. Ал аралдын түндүк, чыгыш жана батыш тарабына дубалдарды курган. Ички портту балык уулоочу кемелер жана кичинекей дхонилер (жергиликтүү кемелер) колдонсо, чоң кемелер Вилингили жана Хулхуле аралдарынын ортосундагы сырткы портко токтоого аргасыз болушкан. Арал бир чарчы мильден азыраак аянтты ээлеп, тайыз лагуна менен курчалган. 

1888-жылы Маледе 2,148 тургун болгон, бирок калктын өсүшү көп өтпөй турак-жай үчүн жаңы жерлерди издөөгө алып келген. Эски чептер жана эскирген дубалдар Мухаммад Шамсуддин III башкарган мезгилде, 1925–1927-жылдары монархия жоюлгандан кийин кичирээк масштабда кайра куруу үчүн демонтаждалган. Жолдор да кеңейтилип, түздөлгөн. Турак-жай аянтын көбөйтүү максатында мурунку чоң көрүстөндөр да тазаланган.

Королдук сарай (Ган'дувару) көрктүү чептер (коши) жана бастиондор (бурузу) менен бирге Президент Ибрагим Насирдин башкаруусу астында шаар кайра курулганда, 1968-жылы монархия жоюлгандан кийин талкаланган. Азыркыга чейин акыркы султандын резиденциясы болгон Улуттук музейдин имараты, ошондой эле Мале жума мечити гана калган.

Маленин тургундарынын саны 1967-жылга карата 11,453кө, ал эми 1977-жылга карата 29,522ге чейин өскөн. Өсүп жаткан калкты тейлөө үчүн, 1986-жылга чейин Маленин айланасындагы тайыз лагуна кургатылып, жер калыбына келтирилген.

Маледеги эң ыйык жер — Медху Зияарайы, ал Мале жума мечитинин каршысында жайгашкан: бул Абу ал-Баракат Юсуф ал-Барбаринин мүрзөсү, ал 1153-жылы Мальдивдерди Исламга киргишине себепчи болгон.

Булактар