Үстөмөн

Үстөмөн () — Чыгыш Казакстан облусундагы шаар, аймактын өнөр жай жана маданий борбору. Шаар 1720-жылы Эртиш жана Үлбү дарыяларынын кошулган жеринде негизделген.

Казакстандын чыгыш бөлүгүндө, Эртиш жана Үлбү дарыяларынын кошулган жеринде жайгашкан ал 54,4 миң гектар аянтты ээлейт. Жаратылышы континенталдык. Шаардын калкынын саны 333 112 адамды түзөт (2019). Учурда Үстөмөндө 76,8 миң пенсионер бар (жалпы сандын 23,9у).%, анын ичинен 2476сы Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучулары болгон.

Үстөмөн - Казакстандын эң кооз шаарларынын бири. Мамлекеттик бийлик Казакстандын Конституциясына ылайык мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигинин принциптерине негизделген. Шаардагы мыйзам чыгаруу бийлигин Маслихат жүргүзөт. Ал 25 депутаттан турат. Сот бийлигин Үстөмөн шаардык соту жана Арбитраждык сот жүргүзөт.

 Кыскача сүрөттөмө 
Үстөмөн Казакстандын чыгыш бөлүгүндө, Эртиш жана Үлбү дарыяларынын кошулган жеринде жайгашкан, аянты 54,4 миң гектарды түзөт. Климаты континенталдык. Шаардын калкынын саны 320,2 миң адамды түзөт. Учурда Үстөмөндө 76,8 миң пенсионер бар (жалпы сандын 23,9у). %, анын ичинен 2476сы Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучулары болгон.

Азыркы Үстөмөн - Казакстандагы түстүү металлдардын борборлорунун бири. Аймактын алдыңкы тармактары түстүү металлдарды өндүрүү, машина куруу болуп саналат. Үстөмөн шаарында 6072 чарба жүргүзүүчү субъект, 143 акционердик коом, 2335 жоопкерчилиги чектелген шериктештик, 48 дыйкан чарбасы, 1333 соода ишканасы катталган. Үстөмөн шаарынын ири жана орто ишканаларында жана уюмдарында 78,7 миң адам иштейт, анын ичинде өндүрүш тармагында 31,4 миң адам, курулушта 5,8 миң адам, билим берүү жана саламаттыкты сактоодо 16,1 миң адам, соодада 9,7 миң адам, транспорт жана байланышта 10,3 миң адам ж.б.

17,7 миң адам чакан жана орто бизнес менен алектенет. Чыгыш Казакстан облусунда байланыш автомобиль, темир жол, дарыя жана аба жолдору аркылуу жүргүзүлөт. Унаа тармагы автомобиль жолдоруна негизделген. Шаардын аймагында 631 адамды батырган 10 мейманкана, 47,1 миң студентти кабыл алган 63 мектеп (52 мамлекеттик жана 11 жеке менчик), 14 жогорку окуу жайы (17,1 миң студент), 11 орто окуу жайы (6,3 миң студент), 7 кесиптик окуу жайы (3,4 миң студент), 26 мектепке чейинки билим берүү мекемеси жана 29 маданият мекемеси бар.

Үстөмөн - көз карандысыз Казакстандын эң кооз шаарларынын бири. Мамлекеттик бийлик Казакстандын Конституциясына ылайык мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигинин принциптерине негизделген. Шаардагы мыйзам чыгаруу бийлигин Маслихат жүргүзөт. Ал 25 депутаттан турат. Сот бийлигин Үстөмөн шаардык соту жана Арбитраждык сот жүргүзөт.

 Шаардын негизделген тарыхы 
17-кылымда орус өкмөтү Үстөмөн дарыясынын жогорку агымы боюнча кеңейүү үчүн бир нече кадамдарды жасаган. Бул каалоонун бир нече себептери болгон:

 а) Орусиянын чыгыш чек араларын бекемдөө;
 б) чыгыш өлкөлөрү менен соода мамилелерин кеңейтүү;
 в) Алтайдын байлыгына ээ болуу.

Чепти Үлбүнүн дарыясынын Эртиш дарыясына кошулган жерине куруу пландаштырылган. Араандын командири гвардия майору Иван Михайлович Лихарев император Петр Iге "рапорт" жазган. 1720-жылдын 12-17-августунда чептин курулушу башталган. И.М. Лихарев подполковник Ступиндин жетекчилиги астында 363 адамдан турган гарнизон калтырган. Курулушту инженер Летранж жетектеген.

Убакыттын өтүшү менен адамдар чептин жанына отурукташа башташкан. Ал айылга, андан кийин станицага айланган. Станица 1804-жылы шаар деп атала баштаган. Ал эми 1868-жылы Үстөмөнгө  шаар мартабасы берилген. Шаарда соода жана айыл чарба продукцияларын кайра иштетүүчү жайлар өнүгө баштаган, порт (пирс) курула баштаган. Кийинчерээк жеңил өнөр жай жана темир жол курулушу башталган. Улуу Ата Мекендик согуш учурунда оор өнөр жай өнүккөн.

 Иш-чаралардын күнбарагы 
Үстөмөн чебинин курулушу тууралуу жазма маалыматты бояр Федор Байков калтырган.

1714 — Шибердин губернатору М. Гагарин Петр Iге Иркут дарыясынын жээгинде "алтын кумдар" бар экенин айткан.

1715-жылдын июль айы – Тоболдон келген И. Бухгольцтун отряды Эртиш дарыясы боюнча сүзүп жөнөйт. Көп өтпөй Ямышев чеби курулат.

1719-жылы Петр I Яркенд алтынын издөө жана Шибердин губернатору Матвей Гагаринин зулумдугун ашкерелөө үчүн жаңы араан жөнөткөн.

1720-жылдын май айында И.М. Лихаревдин экспедициясы Эртиш дарыясы аркылуу Зайсан көлүнө чейин сүзүп барган. Үлбү дарыясынын Эртишке куйган жеринде жаңы чептин - Үстөмөндүн пайдубалы түптөлгөн. Үстөмөн чеби Орусия империясынын картасында пайда болгон.

1882–1885 – Покров чиркөөсү курулган.

1902-жылы Мариин аялдар коллежи курулган. Педагогикалык курстун студенттери Элди билим берүү коомунун эсебинен окушкан.

1912-жылы "Эхо" кинотеатры ачылып, кийинчерээк ал "Октябрь" кинотеатры деп аталып калган.

1917-жылдын октябрь-ноябрь айларында Үстөмөн шаарында большевиктик уюмдар түзүлгөн. Большевиктер өздөрүнүн Депутаттар Кеңешин түзүшкөн, аны жыйырма төрт жаштагы фронтчу Яков Васильевич Ушанов жетектеген.

1918-жылдын 14-мартында бийлик большевиктик Кеңешин колуна өткөн.

1918 -жылы "Усть-Каменогорская жизнь" гезити жарык көргөн.

1919-жылдын жайында Үстөмөн түрмөсүндө Колчак тарабынан жүргүзүлгөн кызылдардын көтөрүлүшү болуп, андан Н. Тимофеев менен С. Гончаренко гана аман калган.

1919-жылдын күзүндө жергиликтүү партизандык отряддар биригишкен. Биринчи Алтай Кызыл Бүркүт полку түзүлгөн. Полктун командири болуп коммунист Никита Иванович Тимофеев дайындалган.

1920-жылдардын башында Кендүү Алтайда Кеңеш бийлиги орногон.

1920-жылдын 4-апрелинде Үстөмөн жаштары Элдик үйгө чогулушкан. Бул Үстөмөн комсомолунун биринчи чогулушу болгон.

1924-жыл - Шаардык комиссариат менен Шаардык кеңештин ортосунда биринчи телефон линиясы тартылган.

1925-жыл - В-4 тибиндеги биринчи радио кабыл алгыч түзүлгөн.

1930-жылдын октябрь айы – Семей шаарынан алынып келинген жабдуулардын негизинде шаардык телефон станциясы уюштурулган. Бул жабдуулар номер терүүчү аппараттан жана 20 телефон аппаратынан турган.

1931-жылы Рубцовка-Риддер темир жолунун курулушу башталган. 1938-жылы бул линия Алтай тоолорун Трансшибер жана Орто Азия автомобиль жолдору менен байланыштырган.

1934 – Сергей Киров биздин республикага дан эгиндерин оруп-жыюу үчүн келген. Ал Чыгыш Казакстанда үч күн болгон. Бул учурда Большая көчөсүнө Кировдун ысымы ыйгарылган. Киров 1934-жылы сөз сүйлөгөн эски имарат (мурдагы облустук Аткаруу Комитети) азыр тарыхый эстелик деп эсептелет.

1935-жыл - Регионду райондор менен байланыштырган аба жолу ачылган.

1936-жыл - Покров чиркөөсү атеисттик саясий көз караштардын таасири астында бузулган.

Пожарный деп аталган көчөгө Максим Горькийдин ысымы ыйгарылган.

1939-жыл - Үстөмөн Чыгыш Казакстан облусунун борбору болуп калган.

Үстөмөн гидроэлектростанциясынын курулушу башталды.

Жол курулушунун экинчи этабы 1941-жылы 8-майда башталган. Согуш жолдун курулушуна бир топ тоскоолдук кылган, бирок курулуш улантылып, согуштун биринчи жылында аяктаган.

1942-жыл - Жез өндүрүүчү электролиттик заводдун курулушу башталган.

1947-жылдын сентябрь айы – Жез заводу өзүнүн биринчи металл продуктусун чыгарган.

1949-жыл - Октябрь айында Үлбү металлургиялык заводу өз продукциясын чыгара баштаган.

1950-жыл - Кадмий металлын өндүрүү өздөштүрүлдү.

1950-жыл – Түстүү металлдар боюнча илимий-изилдөө институтунун Алтай филиалы – “Гинцветмет” – “Алтайцветмет” түзүлгөн. 1955-жылы ал Бүткүл союздук түстүү металлдар боюнча тоо-кен институту (ВНИИцветмет) деп өзгөртүлгөн.

1951-жыл — Үстөмөн шаардык пионерлер үйү Областтык пионерлер үйү деп өзгөртүлгөн.

1951-жылы Үстөмөн жез заводу коргошун-цинк заводу деп өзгөртүлгөн.

1952-жылдын июнь айы - коргошун заводу алдыңкы ишканалардын бирине айланган.

1952-жылдын 20-декабры – Гидроэлектростанция өзүнүн биринчи коммерциялык электр энергиясын өндүргөн.

1953-жылдын 3-июну - Үстөмөн ГЭСинин биринчи шлюзу ишке киргизилген.

Конденсатордук цехтин курулушу июнь айында башталган.

1954-жылы январда Защита-Зырян темир жолу ишке киргизилген.

1955-жылдын июнь айы. Жаңы жез заводу ишке киргизилген. Дүйнөлүк стандарттарга ылайык металл өндүрүүгө ылайыктуу жаңы технология өндүрүшкө киргизилген.

1956-жылдын 19-июну - Үстөмөн эмерек фабрикасы өзүнүн алгачкы продукциясын чыгарган.

1957 -жылдын 30-апрелинде Үстөмөн шаарында металлургдардын маданият сарайы ачылган.

1958-жылдын 15-марты - Үстөмөн телекөрсөтүү борбору биринчи телекөрсөтүүнү уюштурган, андан кийин телекөрсөтүү тынымсыз улантылган.

1958-жылдын октябрь айы - Үстөмөн курулуш жана жол институту ачылган.

1958-жылдын 6-ноябры - аянтта В.И. Лениндин эстелиги тургузулган.

1958-жылы Чыгыш машине куруу заводунда болот эритилген.

1959-жылдын апрель айы - Үстөмөн конденсатор заводу өзүнүн биринчи продукциясын чыгарган. (62 конденсатор чыгарылган.)

1959-жылдын аягында Үстөмөн куруучулары шаардын тургундарына Байланыш үйүн белек кылышкан.

1961-жылдын 16-октябрында Үстөмөн приборлор заводу өзүнүн алгачкы продукциясын чыгарган.

1962 -жылдын 11-августунда Үстөмөн шаарынын борбордук маданият үйү ачылган.

1962-жыл, 10-октябрь - Үстөмөн титан-магний комбинаты өзүнүн алгачкы продукциясын чыгарган.

1963-жыл, 3-март - Үстөмөн титан-магний комбинатынын эксперименталдык цехи титан губкасын чыгарган.

1965 -жылдын 27-мартында Үстөмөн титан-магний комбинаты толук ишке киргизилген.

1965-жыл, 12-октябрь - Үстөмөн аэропортуна Үстөмөн-Алматы каттамын аткарган Ан-24 учагы конгон.

1965-жыл, 6-ноябрь – "Юбилейный" кинотеатры ачылган.

1968 -жылдын январь айы - Үстөмөндө керамзит заводунун курулушу башталган.

1969-жыл, 22-март - Үстөмөндө Спорт сарайы ачылган. (5100 орундуу)

1970-жыл, январь – Чыгыш Казакстандын тургундары Маскөө жана Алматы шаарларынан телеберүүлөрдү көрө алышы үчүн магистралдык байланыш тармагы ишке киргизилген.

1970 -жылдын 9-августунда Үстөмөн шаарында Эртиш дарыясы аркылуу өтүүчү көпүрө пайдаланууга берилген.

1970-жыл, октябрь - Үстөмөн мейманканасы ишке киргизилген.

1970-жыл, июль - Үстөмөн жибек кездеме фабрикасы негизделген.

1973-жыл, апрель - Үстөмөндө эки район түзүлгөн: Үлбү жана Октябрь райондору.

1974-жылдын ноябры – Жаңы Согра айылында Кеңеш Бирлигинин Коммунисттик партиясынын XXIII съезди атындагы атайын мамлекеттик чарба уюштурулуп, бакча продукцияларын өндүргөн.

1975-жыл, 7-май - Үстөмөндөгү Эртиш дарыясынын жээгинде Улуу Ата Мекендик согушта курман болгон чыгыш казакстандыктардын эстелиги тургузулган.

1975-жылдын сентябрь айы - Үстөмөн маданий-агартуу училищеси ачылган.

1979-жылдын декабрь айы – 500 тигүүчү машинадан турган Жибек жана кездеме фабрикасынын курулушунун үчүнчү этабы башталган.

1980-жылдын май айы - Чыгыш Казакстандын аймагындагы коруктар боюнча чечим кабыл алынган: Күрчүм, Тарбагатай, Маркакөл жана "Рахман көлү" коруктары киргизилген.

1981-жыл, ноябрь – О. Бөкөевдин "Кум чоорчулар ырдайт" аттуу китеби жарык көргөн.

1982 -жылдын август айында Үстөмөн шаарында казак композиторлорунун ырларына арналган фестиваль өткөрүлгөн.

1986-жылы Малеев кени эксплуатацияга киргизилген.

1987-жылдын декабрь айы - Үлбү көпүрөсү катуу үшүк учурунда кулап түшкөн.

1989-жылы аймактык басмакананын курулушу аяктаган.

1990-жыл, 14-июнь. - Зайсан районунда 9,0 баллга жеткен күчтүү жер титирөө болгон.

1990 -жылдын 12-сентябры - Үлбүнүн металлургиялык заводунун бериллий өндүрүшүндө жарылуу болгон.

1992-жылдын январы - "Кудуреттүү Машаяктын" сөлөкөтү калыбына келтирилген Троица соборуна кайтарылган.

1994-жыл, январь - Үстөмөндөгү биринчи менчиктештирилген жогорку окуу жайы - Чыгыш гуманитардык институту негизделген.

1996-жылдын январы – Троица собору 70 жылдан кийин кызматын баштаган.

1997-жыл, май – Чыгыш Казакстан жана Семей облустары бириктирилди. Сентябрь айында Краснооктябрь көчөсүнө жазуучу Мухтар Ауэзовдун ысымы ыйгарылды. Азыр ал М. Ауэзов проспектиси деп аталат.

1998-жыл, 25-октябрь – Эртиш дарыясы аркылуу жаңы көпүрө пайдаланууга берилди.

1999-жылы Казакстандын хоккей боюнча улуттук курама командасы Азия кышкы оюндарынын чемпиону болгон. 

 Калк саны 
Усть-Каменогорск шаарынын калкы http://www.oskemen.kz 
1897-жыл 1959-жыл 1970-жыл 1979-жыл 1989-жыл 1991-жыл 1999-жыл 2004-жыл 2005-жыл 2006-жыл 8721 150 371 ▲ 230 340 ▲ 274 287 ▲ 324,478 ▲ 332 900  310 950  294,507  291 518  288 509 2007-жыл 2008-жыл 2009-жыл 2010-жыл 2011-жыл 2012-жыл 2013-жыл 2014-жыл 2015-жыл 2016-жыл 2017-жыл 2018-жыл  287,693 ▲ 286 709 ▲ 303,720 ▲ 304 973 ▲ 307 251 ▲ 309,534  309 510 ▲ 314 069 ▲ 316 893 ▲ 321 202 ▲ 328 294 ▲ 329 090 2019-жыл 2020-жыл 2021-жыл ▲ 331 614 ▲ 346 127 ▲ 349 463
+2021-жылдагы улуттук эл каттоонун (2009, 2021) жыйынтыгы боюнча калктын саны  2009-жыл 2021-жыл 2021-жыл 2009-жылга салыштырмалуу пайыз менен Эркектер 2009 Эркектер 2021 2021-жыл 2009-жылга салыштырмалуу пайыз менен Аялдар 2009 Аялдар 2021 2021-жыл 2009-жылга салыштырмалуу пайыз менен 303720 ▲ 349463 115.1 137031 ▲ 162980 118.9 166689 ▲ 186483 111.9

 Үстөмөн шаарынын символдору 

 Үстөмөн шаарынын желеги: 
Желек – тик бурчтуу, ак кездеме, анын ортосунда дарак, четтерине чейин жылышып, Үстөмөн шаарынын герби чагылдырылган. Дарактын улуттук оюм-чийим менен кооздолгон тилкеси бар. Кездеменин карама-каршы тараптарында эки кыйгач тилке биригип, Үлбү жана Эртиш дарыяларынын кошулушун символдоштурган тилке пайда болот. Мамлекеттик желек көк түстө, оюм-чийим жана кыйгач тилкелер шаардын аймактык таандыктыгын символдоштурат. Түстөрдүн айкалышы (ак, көк, гербдин ар түрдүүлүгү) тазалыкты, байлыкты жана гүлдөп-өнүгүүнү символдоштурат. Желектин туурасы менен узундугунун катышы 1:2.

 Өскемен шаарынын герби: 
Герб классикалык калканга негизделген, анда тоо чокулары жана алардын ортосундагы суу мейкиндиктери жайгашкан. Анда жашыл жээктер менен курчалган Үлбү жана Эртиш дарыялары чагылдырылган.

Гербдин жогорку бөлүгү шаардын аталышы, ал эми төмөнкү бөлүгү чептин негизделген жылы жазылган лентага оролгон күзөт мунарасы. Гербдин түстөрү: сары - байлык жана күч, көк - сулуулук жана улуулук, жашыл - жаратылыш байлыгы. Гербдин туурасы менен узундугунун катышы 4:3.

 Гимн 
Жаса, Өскемен!

Сөзү: В. Юркина, С. Апасова Обону: С. Апасова

1. В самом сердце Рудного Алтая

Над рекой, у каменных высот

Ты стоишь как крепость вековая

Мира и спокойствия оплот.

Подружились Левый с Правым

Две судьбы в одну объединив,

Всем народом трудовым и славным

Крепость в город-сказку превратив!

ПРИПЕВ: Славься, Усть-Каменогорск!

Встанем рядом и споем друг-другу:

"Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!"

2. Твой металл известен всей планете???

В Атомпроме нет тебя сильней,

Здесь в хоккей играют наши дети,

В Высшей Лиге знают твой хоккей!

Жасай бер қиындық көрместен,

Әр күнi дәулетiң өрлеткен.

Жасай бер жылдармен жасарып,

Ұл-қызың бесiктей тербет сен.

ПРИПЕВ: Жаса, Өскемен, Жаса!

Әсем әнмен, әсем жырмен өрiлiп.

Мақтанамыз өзiңмен

Сүйемiз сенi

Оттай ыстық сезiмменен.

Славься, Усть-Каменогорск

Встанем рядом и споем друг-другу:

"Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!"

"Мы тобой гордимся, Усть-Каменогорск,

Город казахстанских металлургов!"

Город казахстанских металлург

 Экологиясы 
Бүгүнкү күндө экология маселеси Үстөмөн шаары үчүн эң актуалдуу маселелердин бири болуп саналат, анткени Үстөмөн Казакстандын эң ири өнөр жай борборлорунун бири болуп саналат жана ал уникалдуу урбанизацияланган системаны көрсөтөт.

Шаардагы учурдагы экологиялык кырдаалды эске алуу менен, жергиликтүү аткаруу бийлиги экологиялык маселелерге жана айлана-чөйрөнү жакшыртууга жана турукташтырууга багытталган айлана-чөйрөнү коргоо чараларын ишке ашырууга чоң көңүл буруп жатат, алар аймактык жана жергиликтүү бюджеттердин, ошондой эле жаратылышты пайдалануучу ишканалардын жеке каражаттарынын эсебинен пландаштырылып жана ишке ашырылууда.
"ЧКОнун 2008-2010-жылдарга арналган айлана-чөйрөнү коргоо" аймактык программасынын алкагында, келишимдик планга ылайык, 2010-жылы облустук бюджеттен Үстөмөн шаарына 54,6 миллион теңге бөлүнгөн, ал жылдын аягында 100 миллион теңгени түзгөн. % иштелип чыккан.

2010-жылга карата кайра каралган планга ылайык, Үстөмөн шаарын жакшыртуу боюнча айлана-чөйрөнү коргоо чараларын ишке ашыруу үчүн жергиликтүү бюджеттен 12,1 миллион теңге бөлүнгөн, ал 100-жылы ишке ашырылат. % иштелип чыккан.

Үстөмөн шаарындагы жаратылышты пайдалануучу ири ишканалар ("Казцинк" ЖЧК, "УМЗ" ААК, "ТМК" ААК, "Үстөмөн ЖЭБ" жана "Согралык ЖЭБ" ЖЧК) тарабынан 2010-жылга пландаштырылган айлана-чөйрөнү коргоо иш-чаралары пландаштырылган иш-чаралардын 108%ын түздү. % өздөштүрүлдү.

Үстөмөн шаарынын акиминин төрагалыгы астында экологиялык маселелер боюнча жумушчу топ түзүлдү, анын курамына аймактык коомдук кеңештин эксперттик комиссиясынын өкүлдөрү кирди. 2010-жылы жумушчу топ 12 жыйын өткөрүп, алардын жүрүшүндө шаар үчүн төмөнкү артыкчылыктуу экологиялык маселелер изилденип, каралды:

1. Шаардык абанын булганышынын анализи 2005-2009-жылдар аралыгында жүргүзүлгөн;

2. Шаардын борбордук бөлүгүндө унаалардын токтоп турушу чектелүү болгондуктан, шаардын борбордук көчөлөрү бошотулуп, светофорлордун жыштыгы жөнгө салынды;

3. Шаардын жүргүнчү ташуучу транспорт ишканаларынын жылма курамы керектөө нормаларына ылайык текшерилди;

4. Суунун деңгээлинин төмөндөшүнүн себебин аныктоо үчүн Эртиш бассейнин деталдуу изилдөө жүргүзүлдү, анын натыйжасында Эртиш бассейниндеги суунун деңгээлинин төмөндөшү табигый жана климаттык өзгөрүүлөргө байланыштуу экени аныкталды;

5. Атмосфералык абанын абалын көзөмөлдөө, зыяндуу заттарды нейтралдаштыруу жана суу агымдарын тазалоо боюнча башка өлкөлөрдүн тажрыйбасы изилденип, аларды Үстөмөн шаарына киргизүү мүмкүнчүлүктөрү каралды.

Климаты кескин континенталдуу. Январдагы орточо температура -17ден -26 градуска чейин, июлда +19,6дан +23 градуска чейин. Кышында абсолюттук температура -55, жайында +41 градус. Жаан-чачындын көлөмү бирдей эмес, негизинен жылына 1000 мм. 2004-жылдын 1-октябрына карата маалыматтар боюнча, шаардын калкынын саны 302,9 миң адамды түзөт, анын ичинде 292,2 миң шаардык жана 10,7 миң айылдык тургундар. Меновной айылдык округунун курамына кирген Ахмер, Жана Ахмер, Ново-Явленка, Самсоновка, Меновной, Ново-Троицк, Прудхоз айылдары шаардын аймагына кирет. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу өкүлчүлүктүү жана аткаруучу органдар аркылуу жүзөгө ашырылат. Аткаруу бийлигин шаардын акими жүргүзөт. Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун иш-аракеттеринин экономикалык жана финансылык негизин жергиликтүү бюджет жана шаардын коммуналдык менчигинин карамагындагы мүлк түзөт. Экономикалык түзүмдө өнөр жай 57%, соода 29%, курулуш 10%, транспорт жана байланыш 2%, ал эми айыл чарбасы 1% түзөт.

Үстөмөн шаарынын аймактык ички дүң продукциясындагы үлүшү өнөр жайда 49,7%, негизги капиталга инвестицияларда 46,2%, жүргүнчү ташууларда 50,4%, тышкы соода жүгүртүүдө 72,1%, соодада 51,7% жана айыл чарбасында 1,2% түзөт.

 Өнөр жай 
Акыркы жылдары шаардын экономикалык абалы туруктуу өнүгүп келе жатат. Буга өнөр жай көрсөткүчтөрүнүн жылдан-жылга өсүшү өбөлгө түзүүдө (2000-жыл - 12,2%, 2001-жыл - 116,3%, 2002-жыл - 102,3%, 2003-жыл - 105,8%, 2004-жыл - 105,9%). Экономиканын негизги тиреги - түстүү металлургия. Бул тармак аймактын, ошондой эле шаардын экономикасынын барометри болуп саналат. Шаардын өнөр жайы республика боюнча белгилүү болгон "Үлбү металлургиялык заводу" ААК, "Казцинк" ТК, "Үстөмөн титан-магний заводу" ААК ж.б. сыяктуу ишканалары менен белгилүү.

Машина куруу комплексинде башка ишканалар да бар: "Чыгышмашзавод" АК, "Азия Авто" АК, "Үстөмөн арматура заводу" АК, "Үстөмөн конденсатор заводу" АК, алар негизинен тоо-кен казып алуу жана кайра иштетүүчү жабдууларды, мунай жана газ түтүктөрү үчүн арматураларды, автомобильдерди жана конденсаторлорду чыгаруу менен алектенишет. Шаарда ошондой эле ири тамак-аш өнөр жайы, атап айтканда: "Май" АК, "Эмил" ЖЧК, "Үлбү-Комплекс" ЖЧК, "Адил" АК бар. Өндүрүш кубаттуулугу эт жана сүт азыктарын кайра иштетүүгө, жашылча-май, кондитердик азыктар, спирт ичимдиктери жана башка айыл чарба продукцияларына багытталган.

 Маданият 

 Музей 

 Аймактык жергиликтүү тарых музейи
 Чыгыш-Казакстан аймактык архитектуралык-этнографиялык жана жаратылыш-ландшафттык музей коругу
 Чыгыш Казакстан искусство музейи

 Китепканалар 

 А.С. Пушкин атындагы облустук китепкана
 Үстөмөн шаардык акимчилигинин "Оролхан Бөкөй атындагы борборлоштурулган китепкана системасы"
 Чыгыш Казакстан облустук балдар жана өспүрүмдөр китепканасы
 Чыгыш Казакстандагы Республикалык илимий-техникалык китепкананын филиалы
 Чыгыш Казакстан облустук сокурлар жана начар көргөндөр үчүн атайын китепкана (Чыгыш Казакстандагы жалгыз китепкана)

 Театрлар жана залдар 

 Жамбул Чыгыш Казакстан драма театры
 Чыгыш Казакстан облустук филармониясы
 Облустук Элдердин достугу үйү
 Металлургдардын маданият сарайы
 Борис Александров атындагы спорт сарайы


 Кинотеатрлар 

 Jubilee - 6 кинотеатр
 Hollywood — 2 кинотеатр
 ECHO — 3 кинотеатр
 5D кинотеатры

 Диний имараттар 
2017-жылга карата шаарда 28 диний бирикме иштейт. Анын ичинде: беш мечит; православдык чиркөөлөр – 7; протестанттык бирикмелер – 13; "Ыйык тескейдин Ыйык Мариясы" Рим-католик чиркөөсү; Усть-Каменогорск шаарындагы Кришна аң-сезими коому; Чыгыш Казакстан облусунун жөөт коомчулугу.

Жогоруда айтылган диний бирикмелердин 25 сыйынуу жайы бар.

 Массалык маалымат каражаттары 

 Телеканалдар 

 "Алтай" телеканалы
 "Атамекен" телеканалы

 Радиобекеттер 

 "NS радиосу" — 107.0 МГц
 "Орус радиосу" — 100,5 МГц
 "Европа Плюс Казакстан" — 101.8 МГц
 "TENGRI FM" — 103.5 МГц
 "Радио МИКС" — 107.9 МГц
 «Авторадио Казахстан» — 104,7 МГц
 "Гакку FM" — 106.0 МГц
 "Радио Дача" — 102.3 МГц
 "Казак радиосу" — 104.0 МГц
 "Шалкар радиосу" — 105.6 МГц

 Гезиттер 

 "Устинка Плюс" жумалык маалымат гезити
 "Менин шаарым" жумалык гезити
 "Рудный Алтай" коомдук-саясий жумалыгы
 "Дидар" саясий жумалыгы
 "7 күн" аймактык гезити
 "Мыйзам" гезити мыйзам жөнүндө
 "Усть-Каменогорск кыймылсыз мүлк" гезити
 "Флэш" гезити
 "Стимул" гезити
 "Моя усадьба" гезити
 "Регион-Пресс" гезити
 "Вестник Компания" гезити
 "Кол кармашкан" жеке жарнамалар гезити
 "1000 жарнама" жеке жарнамалар гезити
 "Баары сиз үчүн" жеке жарнамалар гезити
 "Авто Инфо" жарнамалык-маалыматтык гезити
 "Жарнама" гезити

 Билим берүү жана илим 
2017-жылдын 1-июлуна карата шаарда 44 мектепке чейинки билим берүү мекемеси жана 48 мектеп (анын ичинде 2 жеке менчик мектеп) иштеп келген.

 Орто кесиптик билим берүү 

 С. Аманжолов атындагы Чыгыш Казакстан мамлекеттик университетинин жогорку колледжи
 Д. Серикбаев атындагы Чыгыш Казакстан мамлекеттик техникалык университетинин жогорку техникалык колледжи
 Чыгыш Казакстан менеджмент жана технология колледжи
 Үстөмөн медициналык техникуму
 Техникалык жана экономикалык колледж
 Кумаш Нургалиев колледжи
 Чыгыш Казакстан юридикалык колледжи
 Чыгыш Казакстан техникалык-экономикалык колледжи
 Чыгыш техникалык жана гуманитардык колледжи (ETHC)
 Үстөмөн курулуш колледжи
 Үстөмөн техникалык колледжи
 Үстөмөн тейлөө өнөр жай колледжи
 «Квансонг» казак-корей колледжи
 Транспорт жана жашоо коопсуздугу колледжи
 Кесиптик окутуу жана тейлөө колледжи
 Стоматологиялык колледж
 Бизнес жана укук колледжи
 Абдуллин бир туугандардын атындагы Чыгыш Казакстан искусство колледжи
 KAEU колледжи
 Үстөмөн политехникалык колледжи

 Университеттер 

 Дөөлөт Серикбаев атындагы Чыгыш Казакстан техникалык университети
 Сарсен Аманжолов атындагы Чыгыш Казакстан университети
 Казак-Америка Эркин Университети (КАФУ)
 Чыгыш Казакстан аймактык университети (ЭКРУ)
 Алматы экономика жана статистика академиясы (AESA)
 бутактар:
 Плеханов атындагы Орусия экономика университетинин Үстөмөн шаарындагы филиалы
 "Маалыматтык технологиялар" жеке ишканасынын Үстөмөн филиалы

Шаарда 1950- жылдан бери КСРБ Министрлер Кеңешинин чечими менен Бүткүл союздук тоо-кен жана металлургия илим-изилдөө институту катары түзүлгөн Чыгыш түстүү металлдардын тоо-кен жана металлургия изилдөө институту иштеп келет.

 Үстөмөн маданиятында 
Шаар Николай Ановдун "Жоголгон бир тууган" жана "Эртиштеги жарыктар" китептеринде, Николай Чекменевдин "Семиречье" романында, " Бриллианттарды издөөчүлөр" телесериалында, " Экипаж" жана " Тагдыр жомогу" тасмаларында эскерилет. Павел Васильевдин "Серафим Дагеевдин шаары" жана Михаил Чистяковдун "Усть-Камень" ырлары Усть-Каменогорск шаарына арналган. Ал Виктор Дьяковдун "Эч жакка баруучу жол" романында, "Бухтармага саякат" аңгемесинде кездешет.

 Шаар жетекчилери 

 Акимдери 

 Николай Тимофеевич Носиков (1992 — 1995)
 Юрий Анатольевич Кудинов (1995 — 1997)
 Александр Александрович Лукин (саясатчы) (1997-жылдын 16-майы — 1999-жыл)
 Вера Николаевна Сухорукова (сентябрь 1999 — январь 2003)
 Александр Васильевич Гречухин (январь 2003 — январь 2004)
 Амангелди Кажыбаевич Кажыбаев (15.01.2004 — январь 2005)
 Магзам Тогжанович Баяндаров (2005-ж. январь — 30.05.2005)
 Александр Михайлович Быстров (30.05.2005 — 2006)
 Манарбек Кадылкумарович Сапаргалиев (14.09.2006 — 2007)
 Шакарим Сабырович Бухтыгутов (2007-ж. март — 2008-ж. август)
 Темирбек Жумакулы Касымжанов (август 2008 — 2009)
 Ислам Алмаханович Абишев (март 2009 — февраль 2012)
 Серик Шауенович Таукебаев (3.02.2012 — 25.05.2013)
 Темирбек Жумагулулы Касымжанов (25.05.2013 — 20.04.2016)
 Эрлан Капарулы Аймукашев (20.04.2016 — 3.05.2017)
 Кубат Мухитович Тумабаев (30.05.2017 — 16.08.2018)
 Жакшылык Мукашулы Омар (20.08.2018 — азыркы)

 Окшош шаарлар 

  Каннын, Түштүк Корея — 2011 жылдан баштап.
  Бурса, Түркия — 2011 жылдан баштап.
  Бобруйск, Беларусь.
  Йокнеам-Илит, Израиль — 2012 жылдан баштап.
  Барнаул, Орусия — 2012 жылдан баштап.
  Өлгий, Моңголстан — 2018 жыл 1 ақпаннан баштап.

 Сүрөттөр 

 Булактар 

Категория:Казакстан шаарлары
Категория:Pages with unreviewed translations