Футбол боюнча дүйнө чемпионаты

Футбол боюнча дүйнө чемпиондугу, расмий түрдө ФИФА Дүйнө кубогу деп аталган (), көбүнчө Футбол боюнча дүйнөлүк кубогу, ФИФА дүйнөлүк чемпиондугу, мундиаль деп аталган () — 1930-жылдан бери өткөрүлүп жаткан негизги эл аралык футбол мелдеши. Чемпиондукту дүйнөлүк футболдун башкаруучу органы — ФИФА уюштурат жана ага бардык континенттерден ФИФАнын мүчөсү болушкан өлкөлөрдүн эркектер курама командалары катыша алат.

Дүйнөлүк чемпиондуктардын финалдык турнирлери Олимпиада оюндары сыяктуу төрт жылда бир өткөрүлөт, бирок аймактык турнирлерди эске алсак, ар бир Дүйнөлүк кубок үч жылдан ашык созулат. Чемпиондуктун тандоо мелдештерине 200дөн ашык команда катышат. Алдын ала тандалган кабыл алуучу өлкөдө (же бир нече кабыл алуучу өлкөлөрдө) төрт жылда бир өтүүчү финалдык турнирге 48 команда (2026-жылдан баштап; 1998—2022-жылдары — 32 команда) катышат: квалификациялык турнирдин жыйынтыгы боюнча 47 командага чейин жана (1938-жылдан бери) кабыл алуучу өлкөнүн командасы же бир нече кабыл алуучу өлкөлөрүнүн командалары катышат. 1938-жылдан 2002-жылга чейин Дүйнөлүк кубогунун мурунку мелдешинин жеңүүчүсү финалдык турнирге квалификациясыз кирчү; 2006-жылдан бери мурунку Дүйнө чемпиондугунун жеңүүчүсү жалпы негизде квалификациялык турнирде жолдомо алат.

Анын дээрлик бир кылымдык тарыхында Дүйнө чемпиондугу Австралиядан башка бардык континенттерде өткөрүлгөн, бирок Дүйнө чемпиондору Түштүк Америка менен Европанын гана командалары болгон.

Футбол боюнча дүйнө чемпионатынын финалдык бөлүгү чоң аудиторияга ээ жана дүйнө жүзү боюнча чоң кызыгууну жаратууда. Маселен, 2022-жылкы чемпиондуктун финалын 1,5 миллиарддан ашык көрүүчү көргөн, ал эми турнирдин жалпы аудиториясы дүйнөнүн бардык булуң-бурчунан 4 миллиард күйөрмандан ашкан.

Акыркы жыйынтыкталган футбол боюнча дүйнө чемпионаты 2022-жылдын 20-ноябрынан 18-декабрына чейин Катарда өткөн. Учурдагы дүйнө чемпиону Аргентина курамасы.

 Жалпы маалымат 
Дүйнө чемпиондугунун бүткүл тарыхында 8 гана өлкө чемпион наамына ээ болгон. Бразилия эң көп титулга ээ – анын командасы Дүйнө чемпиондугун беш жолу жеңип алган. Италия менен Германия Дүйнө чемпиондугун төрт жолу жеңип алышкан; Аргентина үч жолу жеңишке жетишкен; Уругвай менен Франция эки жолу чемпион болушса, Англия менен Испания бирден чемпион болушкан.

Оюнчу катары үч жолу дүйнө чемпиону болгон жалгыз адам — Пеле (1958, 1962 жана 1970-жылдардагы чемпиондуктарында). Дагы 20 оюнчу эки жолку чемпион болгон, негизинен бразилиялыктар (1958 жана 1962-жылкы чемпиондуктарда — 13 оюнчу, 1994 жана 2002-жылкы чемпиондуктарында — экөө), ошондой эле Италия курама командасынын төрт оюнчусу (1934 жана 1938-жылкы чемпиондуктарында) жана бир оюнчу Аргентина курама командасы (1978 жана 1986 чемпиондуктарында). Витторио Поццо — командасын эки жолу (1934 жана 1938-жылдары) Дүйнө чемпиондугунун жеңишине жеткизген жалгыз башкы машыктыруучу. Марио Загалло, Франц Беккенбауэр жана Дидье Дешам оюнчу катары да, башкы машыктыруучу катары да чемпиондукту жеңип алышкан. Загалло - оюнчу катары эки жолу, 1958 жана 1962-жылдары, бир жолу машыктыруучу катары, 1970-ж. Беккенбауэр жана Дешам - ар бири бирден, Беккенбауэр - 1974 жана 1990-жылдары, Дешам - 1998 жана 2018-жылдары. Чемпиондук наамдардын саны боюнча абсолюттук рекорд Марио Загаллого таандык, ал жалпысынан төрт жолу чемпион болгон (1994-жылы башкы машыктыруучунун жардамчысы катары).

 Жыйынтыктар 
ЖылӨткөрүлгөнжерФиналисттерЖарым финалисттерЧемпионЭсеп2-орун3-орунЭсеп4-орун1930 4:2(1)1934 2:1кош. убакыт3:21938 4:24:21942 Экинчи дүйнөлүк согуштан улам өткөрүлгөн эмес.1946 Экинчи дүйнөлүк согуштун кесепеттеринен улам өткөрүлгөн эмес.1950 2:1(2)3:1(2)1954 3:23:11958 5:26:31962 3:11:01966 4:2 кош. убакыт2:11970 4:11:01974 2:11:01978 3:1 кош. убакыт2:11982 3:13:21986 3:24:2 кош. убакыт1990 1:02:11994 0:0(3:2 пен.)4:01998 3:02:12002   2:03:22006 1:1 (5:3 пен.)3:12010 1:0кош. убакыт3:22014 1:0кош. убакыт3:02018 4:22:02022 3:3 (4:2 пен.)2:12026     2030 2034 

1 — 1930-жылкы дүйнө чемпиондуктагы үчүнчү орун үчүн оюн өткөрүлгөн эмес. Югославия жана АКШ экөө тең жарым финалда Уругвайга жана Аргентинага тиешелүү түрдө 1:6 эсебинде утулушкан. Бирок, ФИФАнын чечими боюнча, чемпионаттагы жалпы көрсөткүчтөрүнө жараша АКШга үчүнчү орун, ал эми Югославияга төртүнчү орун берилген. 

2 — 1950-жылы расмий финалдык матч өткөрүлгөн эмес, анткени алдыңкы орундар төрт команданын катышуусундагы финалдык топтук турнирде чечилген. Бирок, акыркы турдун Уругвай менен Бразилия курама командаларынын ортосундагы матчы (Мараканасо деген ат менен белгилүү) иш жүзүндө финалдык оюн болуп калды. Анткени бул беттеште 2:1 эсебиндеги жеңиш Уругвайга финалдык топтук турнирдин биринчи ордун жана чемпиондук наамды алып келген. Ушуга окшош, Швеция менен Испаниянын беттеши, анда Швеция 3:1 эсебинде жеңишке жетишкен, финалдык топтук турнирде Швецияга үчүнчү орун алып келип, иш жүзүндө үчүнчү орун үчүн матч болуп калды.

 Дагы караңыз 
 Футбол

 Булактар 

 Шилтемелер 

 Турнирдин расмий сайты
 Обзор турнира на сайте RSSSF