Байсейит баатыр

Бул макала Канай уулу Байсейит (XIX к.) жөнүндө. Аталышы окшош башка адам тууралуу караңыз: Эр Солтоной Байсейит уулу.

Канай уулу Байсейит (көп учурда Байсейит баатыр деп да аталат; 1810—1872) — солто уруусунан чыккан кыргыз баатыры жана аймактык коомдук ишмер катары оозеки тарыхта жана жергиликтүү басылмаларда эскерилген инсан.Turmush: «Чек арада сайылган кылыч, кесилген кулак, ээн талаада калган 14 жашар кыз: Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026). Материалдын көчүрмөсү: OK.ru.«Чүйдөгү ыйык жерлер жана эл билими» (PDF; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Өмүр баяны 
Б. Асанкулованын маалыматына ылайык, Байсейит Канай баатырдын (Канай бийдин) уулдарынын бири болуп, 1810-жылы туулуп, 1872-жылы дүйнөдөн кайткан.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Кокон хандыгындагы кызматы тууралуу маалымат 
Айрым баяндарда 1860-жылдары Кокон хандыгында «эшик ага бек» катары кызмат өтөгөнү, ошондой эле алайлык Алымбек датка менен баарлашып, хандык саясатындагы айрым маселелерге сын пикир айткандыгы жөнүндө маалымат келтирилет.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 1871-жылдагы чек маселеси тууралуу баян 
Turmush басылмасындагы маектеги айтылган маалыматтарга ылайык, 1871-жылы Чалдыбар аймагынын батыш тарабындагы Ашмара суусунун боюнда кыргыз жана казак тараптын өкүлдөрү катышкан жыйын өтүп, Байсейит баатыр ошол жыйында Ашмара суусун чек катары кароону сунуштаганы баяндалат.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Оозеки баяндар жана уламыштар 
Жергиликтүү уламыштарда Байсейит баатырдын айрым чечкиндүү жана «айкөл» мүнөздөмөсү айтылып келет. Маселен:

 уурулукка айыпталган адамды өлүм жазасына тартпай, кулагын кесүү менен жазалаганы тууралуу аңыз бар;Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).
 Рахматулла бектин сарбаздары тарабынан кармалган адамдарды бошотуп жибергени, алардын арасында жаш өспүрүм кыз болгондугу тууралуу баян да кезигет.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

Айрым элдик маалыматтарда Байсейит баатыр калмактар менен кармашкан баатыр катары сүрөттөлүп, алардын колунан каза болгону айтылат (оозеки маалымат).«Чүйдөгү ыйык жерлер жана эл билими» (PDF; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Үй-бүлөсү жана туугандары 
Turmush материалында Байсейит баатырдын бир тууганы катары Бошкой Канай уулу аталат; анда Бошкойдун күмбөзү Чорголуу (Чорголу) айылында экени да айтылат.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

Айрым булактарда Байсейит баатыр жана Бошкой баатыр Байтик баатырдын агалары катары да көрсөтүлөт.«Озбек Бошкоев и его гумбез», mp.kg (29.07.2020; орус тилинде; көрүлгөн күнү: 20.01.2026). StanRadar материалында Канай бийдин уулдары Байсейит, Бошкой жана Байтик «баатыр» аталганы жана алардын XIX кылымдагы коомдук-саясий турмушта ролу болгондугу жөнүндө айтылат.«Кыргызские манапы-солтовцы превратили уступки России в свой капитал», StanRadar (22.07.2020; орус тилинде; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Күмбөзү жана зыярат жайлары 

 Чалдыбар аймагындагы күмбөз 
Turmush макаласында Чалдыбар—Бишкек унаа жолунун боюнда Канай уулу Байсейит баатырдын күмбөзү бар экени, аны урпактары жана демөөрчүлөр колдоп-куруп турганы тууралуу маалымат берилет.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Чорголуу (Чорголу) аймагындагы ыйык жер 
«Чүйдөгү ыйык жерлер жана эл билими» аттуу жыйнактагы талаа материалдарында Чорголуу айылына байланышкан «Канай уулу Байсейиттин күмбөзү» аттуу ыйык жер эскерилет. Анда ыйык жердин түрү катары булак көрсөтүлүп, элдин зыярат кылып келери жана айыгуу тилеп баргандар болору айтылат (оозеки маалымат).«Чүйдөгү ыйык жерлер жана эл билими» (PDF; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Эскерүү 
Turmush материалындагы маалыматка ылайык, 2001-жылы 9–11-сентябрда Байсейит баатырдын 190 жылдыгы белгиленгендиги, ошондой эле Чалдыбар айылындагы көчөлөрдүн бирине анын ысмы берилгени айтылат.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Адабият 
(Төмөнкү эмгектер жөнүндө маалымат Turmush материалында эскерилет.)

 Дуулат уулу Илья. Тагай бий жана анын урпактары. — 2011.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).
 Нааматов, Аман. Канай уулу Байсейит баатыр. — 2003.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).
 Биялиев, Сабыр. Кут ээрчиген инсан.Turmush: «…Байсейит баатыр баяны» (20.01.2022; көрүлгөн күнү: 20.01.2026).

 Эскертмелер 

 Сырткы шилтемелер 

 Turmush — Байсейит баатыр тууралуу макала
 Turmush — «Чүйдүн тургундары Байсейит баатырдын эрдигин даңазалашты»
 «Чүйдөгү ыйык жерлер жана эл билими» (PDF)