Айыр калпак

Айыр калпак (), Ак калпак (), Кызай калпак () — казактардын эркектерге арналган улуттук баш кийими. Бул жээктеринде тилиги бар кийиз баш кийим, мында «айыр» сөзү «айры, айыр», ал эми «қалпақ» — «калпак» дегенди түшүндүрөт. Анын бир жагы байлыкты, экинчи жагы бийликти символдоштурат. Мындай баш кийимдер кымбат баалуу кездемелерден тигилип, алтын же күмүш жиптер менен саймаланып кооздолгон. Айыр калпакты жибектен, парча жиптеринен, кээде баркыттан жасашкан. XIX кылымдын экинчи жарымында тегерек калпак кеңири тараган. Анын кайрылмасы кара же ачык түстөгү кездеме менен капталып, ал эми төбөсүнө кооздук үчүн ичке жиптер менен кыска чок (чачы) тагылган . Баш кийим эки окшош бөлүктөн турат, ал эми төмөнкү бөлүгү кайрылып, тилинген жазы жээктерди түзөт . Ак кийизден жасалган учтуу баш кийим «ақ қалпақ», ал эми жээктеринде тилиги бар жана төбөсү жалпак баш кийим — «айыр қалпақ» деп аталат. 

 Кызай-калпак 
Кытайдын Иле аймагындагы казактар айыр калпак менен ак калпакты Казакстандагы казактарга караганда кыйла көп кийишет. Бул жерде кийиз калпактардын ар кандай түрлөрү жакшы сакталган. Алардын бири — кызай калпак. Ал өз атын Орто жүздүн уруусунан алган, себеби дал ушул кызай уруусунун өкүлдөрү салттуу түрдө бул баш кийимди кийишкен.
Кызай калпактын жасалуу технологиясы өзгөчө. Аны жасоо үчүн жаш койдун мойнундагы ак жүн колдонулат; аны кылдат тазалап, жууп, кургатып, тытып, керектүү калыңдыктагы тегерек конус формасына келтиришет. Андан соң жүндү калыпка ороп, кийиз кылып басышат, атайын таяк менен бекемдешет, таш тектеринен жасалган ак унпа (порошок) себишип, кол менен тегиздешет. Андан кийин кийизди буулап, калпактын төбөсүн акыркы формасын берүү үчүн төрт бөлүккө бөлүшөт.

 Кызай калпактын пайда болушу тууралуу уламыш 
Кызай эне — казак элинин кадырлуу айымдарынын бири. Анын төрөлгөндөгү аты Күнбийке болгон. Атасы — Орто жүздөн чыккан Байдибек бий Караша уулу, ал эми энеси — Түркстандагы Баб-Араб мечитинин имамы болгон Мактым аганын кызы Домалак эне. Андыктан анын тектүүлүгү ата-энесинен өткөн. Анын акылмандыгы жана көрөгөчтүгү баарын таң калтырган.

Кызай эне

Ал 17 жашында Жандөөлөт бийдин уулу Шагыр баатырга турмушка чыгып, Итемген, Менис, Бегимбет жана Дербис аттуу төрт перзенттин энеси болгон. Кийинчерээк алардын урпактары Кызай деп аталып калган. «Актабан чубурунду, Алкакөл сулама» алааматы учурунда алар бир нече убакыт Сыр-Дарыянын жээгинде жашап, кийин Абылай хандын буйругу менен чыгышка көчүшкөн. Бүгүнкү күндө Иле аймагында жашаган кызайлардын саны 700 миңден ашат.

Кызай эне кырк жашка чыкканда төрт уулун — Итемгенди, Менисти, Бегимбетти жана Дербисти чогултуп, аларга мындай деп айткан:

«…Эки окшош дарак кулагандан кийин (бул жерде алардын жубайлары Шагыр жана Токторкожо тууралуу айтылууда), акырында силер төртөөң калдыңар. Буга Жаратканга шүгүр кылгыла! “Тамыры бир бөлүнбөйт, өзөгү бир жоюлбайт” деген макал бар. Силердин тегиңер бир, тамырыңар бир. Эгер муштумдай бирдикте болсоңор, өсүп-өнүгөсүңөр. Төрт дарактай болуп күчтөнөсүңөр. Ошондо ийгилик келип, тегерегиңерге эл чогулат!»

Кадырлуу эне сөзүн улады:

«Силердин бузулбас биримдигиңерди символдоштуруу үчүн мен силерге ак койдун калың жүнүнөн төрт ак калпак тиктим. Бул менин төрт балам бар экенин түшүндүрөт. Мен бул калпактардын төрт сайын (талаасын) бириктирдим — силер ар дайым чогуу жүрүп, башыңар бириккен болсун деп. Төбөсүнө шурудан жети чачы (чок) тактым — силерге эч ким суктанбасын (көз тийбесин), душмандар чегинсин деп. Калпактар кеңейтип же тарытып кийүүгө ыңгайлаштырылып жасалган — бири-бириңерге ар дайым кең пейил болгула деп. Калпактын жээги кара баркыт менен кыюуланган — айланаңарда чоң жана күчтүү коом болсун деп. Ал эми ак түс жана таза жүн — ата-бабаңар Байдибектин булагы жайгашкан Ала-Тоодо өсүп, ак кардай таза, кирсиз жана кайгы-капасыз жашагыла деген мааниде…» 
 Адабиятта 
Мына, белгилүү казак акындарынын ырларынын түп нускасы жана алардын кыргызчага рифмалаштырылган котормосу:

Абдильды Тажибаева 1949 жыл: Ақ қалпақ(Ак калпак)
ОригиналКыргызчадан котормоБасыма кидім ақ қалпақ
Оюлап шетін сырғызған
Менің де бетім жап-жалпақ,
Айырмам қайсы қырғыздан.
«Қоқи!» дей көрме, бикешжан,
Ақ қалпақсыз да өзіңмін,
Отынан ұшқын алып қал
Жалт еткен саған көзімнің.
Ақкөңіл жанмын, бар шыным,
Қырғызбен мені бірдей көр.
Тұтансын от боп ұшқыным,
Өшіріп алмай, үрлей бер!Башыма кийдим ак калпак, 
Оюулап четин жүргүзгөн. 
Менин да бетим жап-жалпак, 
Айырмам кайсы кыргыздан?
«Кокуй!» дей көрбө, бийкеч жан, 
Ак калпаксыз да өзүңмүн. 
Отунан учкун алып кал, 
Жалт эткен сага көзүмдүн.
Ак көңүл жанмын, бар чыным, 
Кыргыз менен бирдей көр. 
Тутансын от боп учкунум, 
Өчүрүп албай, үйлөй бер!
Сырбай Мауленов — Ақ қалпағы басында(Ак калпагы башында):
ОригиналКыргызчадан котормоКөгінде күн күркіреп,
Алды үйіріп даланы.
Жаңбырлы бұлт сіркіреп,
Шайып өтті ауаны.
Көктем желі шарлаған
Қыс көйлегін сыпырды.
Қызғалдақтар аумаған,
Қызыл тулар сықылды.
Ақты өзен алға ұзап,
Ақ тал қалмай шашында,
Алатау тұр жалғыз-ақ,
Ақ қалпағы басында.Көгүндө күн күркүрөп, 
Алды үйүрүп талааны. 
Жамгырлуу булут сиркиреп, 
Чайып өттү абаны.
Жаздын жели шарлаган, 
Кыш көйнөгүн шыпырды. 
Кызгалдактар ообогон, 
Кызыл туулар сыкылдуу.
Акты өзөн алга узап, 
Ак тал калбай чачында. 
Ала-Тоо тур жалгыз-ак,
Ак калпагы башында.

 Эскертмелер 

 Ошондой эле караңыз 
Ак калпак