Канай бий

Канай бий Түлөберди уулу (болжол менен 1770 жылдары туулган — 1838(1840) жылдары каза болгон) — кыргыздын белгилүү саясий ишмерлеринин бири; баатыр, бий; солто уруусунан чыккан ири манап.Абдырахманов Ы. Кыргыздардын келип чыгышы. КР УИА КЖФ Инв. №116 (319)

 Өмүр-баяны 
Атасы Түлөберди акүйлүү болуп казактарга көчүп барганда Канай энесинин курсагында болгон. Ошол жакта төрөлүп, тили дагы ошол жактан чыгып, казакча сүйлөп баштаганда көчүп келишкен.Үмөт молдонун архивинен көчүрмө, 301-б.

Этнографиялык эмгекте Түлөбердинин уулдары атасы каза болгондон кийин солто ичиндеги айрым уруктарды өз ара бөлүшкөнү баяндалат; ошол маалыматта Канайга төлөк тийгендиги көрсөтүлөт.Труды Киргизской археолого-этнографической экспедиции. Т. IV. — Фрунзе: Изд-во АН Киргизской ССР (жылы такталууда). — С. 25.

 Үй-бүлөсү 
Канайдын Наал деген аялынан: Бошкой, Байсейит, Нурсейит, Куттуксейит. Эренче деген аялынан: Бүтөш, Тилеш, Байаке, Байтик. Күмүш деген аялынан: Байгазы, Сатылган, Муңайтпас.Абдырахманов Ы. Кыргыздардын келип чыгышы. КР УИА КЖФ Инв. №116 (319)

 Ишмердүүлүгү 

 Эл башкаруу жана уруу ичиндеги иштер 
18-к. аягы – 19-к. башында солто уруусунун башында Түлөберди уулу Канай бий турган. Эшкожо, Канай, Момокондон Алыбек, Боку, Жайылдан Атай, Бектен – бул алтоо калмактан кийин кырк жылы Чүй жерин башкарып турушчу, чыр-чатакты өздөрүнчө кеңеш менен сурак кылган экен. Канайдын тушунда солто уруусу сарыбагыштар менен да, кокондуктар менен да чабышып, Илеге да бир качып барып келишкендиги маалым. 1819–20-жылдары Ысыката менен Кегетинин алкымында согуш башталган. Ошол учурда Канай, Эшкожо жана башка солтонун манаптары кеңешип, «колду Канай баштасын» деп Канай бий согуштарда дайым кол башчы болуп келген. Кокондуктардын алгачкы жортуулдарында, анын сарбаздарынан жеңилип калган солтолордун бийи Канай баштаган солто, саруу урууларынан турган чоң көч 1824–25-жылдар чамасында Балхаш көлүнүн чыгыш тарабына, Иле боюна көчүп барышкан. Көчүүгө сарыбагыштан Төрөгелди, саяктан Атантай, Тайлактардын катышкандыгы санжыраларда маалымдалат. Иледе казактардын жаныш, чапырашты уруулары менен ымаласы келбей көп өтпөй өз жерине кайтып келишкен.Беделбаев А. «Байтик баатыр» // Кыргыздар. — 7-том. — (Adabiyat.kg сайтындагы электрондук басылма, 16.04.2025-ж.).

 Сугат системасындагы ролу (Ала‑Арча — Пишпек арыгы) 
1876-жылдагы «Пишпек и Аламедин» макаласында Ала‑Арча жана Аламедин суулары тоодон чыккан соң көп салааларга жана арыктарга бөлүнүп, айдоо жерлерин сугарары айтылат. Ошол эле жерде Ала‑Арчадан Пишпекке кеткен ири сугат арыгы Канай‑Тлеуберди тарабынан чыгарылганы жана анын кыргыздардын айдоо жерлерин сугарууга кызмат кылганы жазылган.

Акыркы жылдары

1838–1840-жылдарда өзбектин улугу Канайга уу берип өлтүргөн деген кабар бар. Канай бий өлгөндө бийлик Жанкарачка өтөт.  Кийин Жанкарач бий Канайдын уулу Байтик баатырга бийликти берет.

 Эл оозунда 
Түлөберди баатыр уулунун ысымын Канай деп Канай Куттымбетулы (1695-1780) аттуу казак бийдин (Орто Жузунун жетекчилеринин бири, Аблай хандын баш кеңешчиси) урматына коюлган деген божомол бар.Астанадан чыккан тарыхчы, тарых илимдеринин кандидаты Назар Түнтеевдин маалыматы боюнча

Канайдын аты элдик ыр-ырдоолордо да жолугат: «Шабдан баатыр» аттуу басылмадагы ыр саптарында Канай жана Эшкожо «Солтодон чыккан мыкты эр» катары аталат.Шабдан баатыр (басылган жылы/чыгарылыш маалыматы сүрөттө так көрүнгөн эмес). — 88-б.

А. Беделбаев Байтиктин бала кезинде ойноп жүргөндө атасынын урматынан «Канай» деп чакырып жүргөнү тууралуу маалымат келтирет (эл ичинде ат ыйыктоо/ураан чакыруу салты менен байланыштуу деп түшүндүрүлөт).

 Эс тутум 
Канай атындагы болуштук, айыл да болгон.Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. "Астана полиграфия", 2008. 11 том, 20 б.

Эшкожо менен Канай бийлердин күмбөздөрүн бузуп өрттөтүп жиберген Кенесары хандын зөөкүрлүгү муундан муунга эскерилип келет.КР УИА КЖБ. Инв. № 516 / 269.

 Булактар 

 Адабият 
 Бала Айылчы. Бала Айылчынын санжыра-тарыхы. — Бишкек, 1994.
 Туркестанские ведомости. — 1876. — №22 (8-июнь). — «Пишпек и Аламедин».
 Труды Киргизской археолого-этнографической экспедиции. — Т. IV. — Фрунзе: Изд-во АН Киргизской ССР (М.: 1960 г.). — С. 25.

Категория:Арип боюнча инсандар
Категория:Бийлер
Категория:Солто уруусу
Категория:Кыргыз тарыхы
Категория:XIX кылым