Pacta sunt servanda

Pacta sunt servanda (лат. "келишимдер сакталышы керек") —  жарандык жана эл аралык укуктун негизги принциби. Бул түшүнүк авторитеттүү диний булактарда да чагылдырылган. Ал дүйнө жүзү боюнча укуктук системалардын пайдубалын түзүп, келишимдердин ыйыктыгын жана аткарылышынын зарылдыгын баса белгилейт.

 Мааниси 
Латын тилиндеги "Pacta sunt servanda" деген сөз айкашы негизги укуктук принципти камтыйт. Анын өзөгүндө, бул келишимдер жана келишимдер катышкан тараптар тарабынан сыйланышы жана сакталышы керек экендигин билдирет. Бул окуу келишимдер милдеттүү экенин жана алардын ичиндеги милдеттенмелер жана милдеттенмелер ак ниеттүүлүк менен аткарылышы керектигин ырастайт.

Pacta sunt servanda принциби Байыркы Рим мыйзамынан келип чыккан. Римдик юристтер, анын ичинде Ульпиан жана Гай, келишимдерди аткаруунун маанилүүлүгүн терең түшүнүшкөн. Алардын юридикалык эмгектери бул принципти иштеп чыгууга негиз салган. 17-кылымда бул түшүнүк Европанын укуктук ой жүгүртүүсүндө кеңири тараган, айрыкча Уго Гроций сыяктуу юристтердин эмгектери аркылуу. Гроций, «эл аралык укуктун атасы» деп аталган, келишимдердин ыйыктыгын жана алардын милдеттүү экенин баса белгилеген.

Коммерциялык бүтүмдөр: бизнес дүйнөсүндө келишимдерди сактоо ишенимди арттыруу жана сооданын үзгүлтүксүз агымын камсыз кылуу үчүн өтө маанилүү. Pacta sunt servanda коммерциялык мамилелер үчүн туруктуу укуктук негиз болуп саналат.

 Эл аралык мамилелер: эл аралык укуктун чөйрөсүндө принцип эң маанилүү. Өлкөлөр ортосундагы келишимдер жана келишимдер бул доктринага таянып, милдеттенмелердин аткарылышын камсыз кылат, дипломатияны жана тынчтыкта чогуу жашоону жайылтат.

 Укуктук алдын ала айтуу: келишимдердин ыйыктыгын сактоо менен бул принцип укуктук алдын ала айтууну күчөтөт. Тараптар келишимдердин аткарылышына таянып, укуктук талаш-тартыштарда белгисиздикти азайта алышат.

 Адам Укуктары: Pacta sunt servanda адам укуктарын коргоодо да роль ойнойт, анткени адам укуктарына байланыштуу эл аралык келишимдер ушул принципке көз каранды

 Эл аралык укуктагы мааниси 

 Келишимдердин аткарылышы: ал келишимдердин жана келишимдердин мыйзамдуу түрдө аткарылышын камсыз кылуу менен келишим укугунун пайдубалын түзөт. Бул принцип эл аралык коомчулукта тартипти сактоо үчүн абдан маанилүү.

 Дипломатия жана эл аралык мамилелер: Pacta sunt servanda элдердин ортосундагы дипломатиялык мамилелерди өнүктүрөт. Келишимдик милдеттенмелерди аткаруу менен өлкөлөр ишенимди жана кызматташтыкты бекемдеп, тынчтыкта чогуу жашоого өбөлгө түзүшөт.

 Адам Укуктарын коргоо: көптөгөн эл аралык адам укуктары боюнча келишимдер бул доктринага таянып, мамлекеттердин адам укуктарын глобалдык деңгээлде коргоо жана жайылтуу боюнча милдеттенмелерин сакташын камсыз кылат.

 Экономикалык жана соода келишимдери: Дүйнөлүк Соода Уюмунун (ДСУ) келишимдери сыяктуу эл аралык экономикалык жана соода келишимдери Pacta sunt servanda принцибине негизделген, адилеттүү жана болжолдуу соода мамилелерин камсыз кылат.

 Ар тараптуу түшүндүрмө 
 Милдеттүү келишимдер: Pacta Sunt Servanda мыйзамдуу жарактуу келишимдер, жазуу жүзүндө же оозеки болобу, мыйзам боюнча милдеттүү жана күчүнө кирет деп белгилейт.

 Жакшы ишеним: Бул келишимдик мамилелерде жакшы ишенимдин жана адилеттүү мамиленин маанилүүлүгүн баса белгилейт. Тараптар келишимдик милдеттенмелерин аткарууда чынчыл жана чынчыл иш-аракет кылышы керек.

 Ырааттуулук жана ишенимдүүлүк: бул принцип келишимдердин ырааттуулугун жана ишенимдүүлүгүн жогорулатат, Коммерциялык бүтүмдөр, эл аралык мамилелер жана жеке келишимдер үчүн туруктуу алкакты түзөт.

 Эл аралык колдонуу: Pacta sunt servanda ички келишимдер менен гана чектелбейт, ал эл аралык келишимдерге жана келишимдерге да тиешелүү. Бул эл аралык милдеттенмелердин ыйыктыгын баса белгилеген эл аралык коомдук укуктун негизги принциби.

 Эксперттик пикирлер жана укуктук прецеденттер 
Белгилүү укук таануучулар жана эксперттер Pacta sunt servandaнын эл аралык укуктагы маанисин баса белгилешти. Эл аралык укук боюнча белгилүү окумуштуу сэр Герш Лаутерпахт мындай деп билдирген: "Pacta sunt servanda келишимдер Мыйзамынын негизи болуп саналат, ал келишимдер Мыйзамынын бүтүндөй түзүлүшүн колдойт.”

Бул окуунун колдонулушун көрсөткөн көрүнүктүү юридикалык прецедент-келишимдер мыйзамы боюнча Вена конвенциясы (1969). Бул келишим келишимдик укуктун принциптерин кодификациялайт, Pacta sunt servanda негизги принцип болуп саналат.

Pacta sunt servanda доктринасы Байыркы Рим укугунан келип чыккан жана кылымдар бою юридикалык илимдин өнүгүшү менен эл аралык укуктун негизги принциби болуп саналат. Анда келишимдердин милдеттүү мүнөзү, ак ниеттүүлүктүн маанилүүлүгү жана эл аралык мамилелерге алып келген туруктуулук баса белгиленет. Pacta sunt servanda жетекчилик принцип катары дипломатияны, тынчтыкты жана эл аралык келишимдерди аткарууну колдойт, бул аны заманбап эл аралык укуктук базанын ажырагыс элементи кылат.

 Булактар 

 Bryan Mixon/Pacta Sunt Servanda: The Best Overview November 28, 2024 (Amaze Law) 
 Max Planck Encyclopedia Oxford Public International Law
Венская конвенция о праве международных договоров 23 мая 1969 года