Улугбек медресеси (Самарканд)

Улугбек медресеси – Самарканддагы архитектуралык эстелик. Регистан ансамблинин батыш тарабында жайгашкан. Бул Регистан аянтында курулган алгачкы архитектуралык жай болуп саналат жана XV кылымдын өзүнчө академиясы катары каралат.

Тарыхы
Регистан аянты Амир Темурдун доорунан бери Самарканддын негизги базар аянты жана социалдык борбору болгон. Темурдун небереси Улугбек борбордук Азиядагы эң чоң ислам университетин куруу менен аянттын көрүнүшүн өзгөртө баштаган. Курулуштун так башталган датасы белгисиз. Бирок, кире бериштеги жазууда: "820 (1417) жыл деп көрсөтүлгөн. Билгиле: бул имарат дүйнөдөгү эң мыкты жана эң бийик жайлардын, чеберчиликтеги жана иштеги имараттардын эң жеткилеңи..." деп сакталган. Бул 1417-жылы курулуш бүткөн деген тыянак чыгарууга мүмкүндүк берет. Курулуш 1415-жылы башталган деп болжолдонот, ал эми негизги иштер 1420-жылы аяктаган. Долбоордун автору Амир Шахрух Кавом-ад-дин Ширази деп эсептелет, бирок Улугбектин замандашы Васифи архитектор Казизада ар-Руминин шакирти Камолиддин Мухандис болгонун айтат. 

Курулуш аяктагандан кийин, Улугбек медресеси XV кылымда Мусулман Чыгышындагы эң атактуу университеттердин бирине айланган. Атактуу акын, окумуштуу жана философ Абдурахман Жами бул жерде окуган. Накшбандия тарикатынын шейхи Кожо Ахрар жана акын Алишер Навоий да медресенин угуучуларынын арасында болгон. Бул жерде математика, геометрия, логика, табият таануу илимдери, теология, философия боюнча лекциялар окулган. Лекцияларды Казизада Румий, Жамшид Гиясиддин Ал-Коший, Ал-Кушчи сыяктуу белгилүү окумуштуулар, ошондой эле Улугбектин өзү окуган. Биринчи мударриси (ректору) терең илимий билимге ээ болгон Мавлана Мухаммад Хавафий дайындалган.

1533-жылы Шейбаний Убайдулла хандын бийликке келиши жана борбордун Бухарага көчүрүлүшү менен Самарканд өз статусун жоготкон. Бирок, медресе Борбордук Азиядагы эң мыкты билим берүү жайларынын бири катары сакталып калган. XVIII кылымда шаардын акими козголоңчулар медресенин бийик дубалдарынан анын резиденциясына ок ачышы мүмкүн деп коркуп, имараттын экинчи кабатын бузууну буйруган.

XIX кылымдын башындагы (1817-1818) жана 1897-жылдагы күчтүү жер титирөөлөр имаратка чоң зыян келтирген.

Кайра калыбына келтирүү иштери 1920-жылдары башталып, жетимиш жылдан ашык убакытка созулган.

1932-жылы В. Г. Шухов жана М. Ф. МауэрдинMauer, Mixail Fyodorovich (1866-posle 1932) – russkiy voenniy injener i arxitektor. Titulyariy sovetnik (1907). V 1932 godu – zaveduyuщiy stroitelnoy seksiey Turkestanskogo komiteta po delam muzeev, oxrani pamyatnikov starini, iskusstva i prirodi долбоору боюнча түндүк-чыгыш мунарасын түздөө реконструкциясы жүргүзүлгөн. Негизги реставрация 1950–1960-жылдары жасалган.
1965-жылы Е. М. Хандель жана Е. О. Нелле түштүк-чыгыш мунараны кайра тиктеп, калыбына келтиришкен.

Архитектурасы
Улугбек медресеси өз доорунун талаптарына толук жооп берип, мусулман мыйзамдарынын негизинде курулган. Бул – Борбордук Азиядагы рухий-агартуу мекемесинин классикалык үлгүсү. 2 кабаттуу, туура төрт бурчтуу (56×81 м). Пештак (Кире бериш): Аянтка караган башкы фасадында кенен, кооз аркалуу пештак (бийиктиги 16,5 м) жана анын эки тарабында гүлдөстөлөр (бийиктиги 32 м) жайгашкан. Арканын үстүндөгү жылдыздуу асманды чагылдырган оюм-чийимдер өзгөчө. Пештак аркылуу чарчы короого (30×30 м) өтүлөт. Короонун айланасы 2 кабаттуу 48 даана хужралар (бөлмөлөр) менен курчалган.
Көк жана жашыл керамикалык плиткалар жана кирпичтер аркылуу геометриялык оймо-чиймелер менен кооздолгон дубал бети жазуулар менен айкалышып, көзгө даана көрүнүп турат. Улугбек медресеси (Самарканд) архитектуралык формасы жана түзүлүшү жагынан Орто Азия архитектурасындагы ушул типтеги имараттардын арасындагы эң жеткилең жана бийик искусство үлгүсү болуп эсептелет.
Булактар