Кытайдагы адам укуктарынын абалы

Кытай Эл Республикасындагы адам укуктарынын абалы көптөгөн мамлекеттер жана укук коргоо уюмдары тарабынан олуттуу даттанууларга алып келүүдө. Бир нече булактар, анын ичинде Америка Кошмо Штаттарынын Мамлекеттик департаменти, Кытай Эл Республикасындагы адам укуктары боюнча жылдык отчетторун жарыялап келет. Эмнести Интернейшнал жана Хьюман Райтс Вотч сыяктуу башка уюмдардын изилдөөлөрү менен бирге бул отчеттор КЭРде эл аралык таанылган адам укуктары стандарттарынын бузулушун документтештирет     .

Кытай өкмөтү адам укуктары жашоо деңгээлинин, ден соолуктун жана экономикалык бакубаттуулуктун көрсөткүчтөрүн камтышы керек деп,   бул жааттагы прогрессти белгилейт   .Инсан укугу – бул ар бир адамдын төрөлүшү менен ээ болгон укугу. Ал расасына, жынысына, сексуалдык багытына, улутуна, этностук тегине, тилине, динине же башка кандай гана болбосун статусуна карабастан бардыгына бирдей. Инсан укугу жашоо жана эркиндик укугун, кулчулукта жана кыйноодо болбоо укугун, пикир билдирүү жана сөз эркиндиги укугун, эмгектенүү жана билим алуу укугун жана башка көптөгөн укуктарды камтыйт. Ар бир адам эч кандай дискриминациясыз ушул укуктардан пайдаланууга акылуу.

Кытайдагы адам укуктары боюнча талаштуу маселелерге өлүм жазасы саясаты, Тибет автономиялык району менен Синьцзян-Уйгур автономиялык райондорундагы этникалык элдердин маданий интеграциялоо саясаты, басма сөз жана диний эркиндиктин корголбогондугу кирет     . Ошондой эле, Фалунгун руханий тажрыйбасынын жолдоочулары Кытайда дене мүчөлөрүн мажбурлап алып салуу аракетине дуушар болгондугу белгилүү болуп, 2013-жылдын 12-декабрында бул маселе боюнча "Европарламенттин Кытайдагы адам органдарын мажбурлап алуу боюнча резолюциясы кабыл алынган" .

Бир катар уюмдар Кытайдагы адам укуктарынын абалын жакшыртуу жана түшүндүрүү иштерин жүргүзүү иштерин алып барышат. Алардын катарында "Amnesty International", "Human Rights Watch", "Адам укуктары Кытайда", "Кытайдагы укук коргоочулар", жана "Кытайдагы укук коргоочу юристтердин тобу" бар.

2004-жылы март айында өткөн 10-Бүткүл Кытай Эл өкүлдөр жыйынынын 2-сессиясында Кытай Эл Республикасынын Конституциясына өзгөртүүлөр кириктүү добуштардын басымдуу көпчүлүгү менен кабыл алынып, ага биринчи жолу “адам укуктары” жөнүндөгү беренелер киргизилген, анда «мамлекет адамдын укуктарын урматтайт жана кепилдик берет»  деп так жазылган.

 Адам укуктары боюнча эл аралык келишимдерде катышуу 
БУУнун негизги документтериКЭР катышатБаардык рассалык басмырлоонун (дискриминациялоонун) түрлөрүн жок кылуу (ликвидациялоо) боюнча келишим (конвенция)1981 ж. кошулганЖарандык жана саясий укуктар боюнча эл аралык макулдашуу (пакт)1998 ж. кол коюлганЖарандык жана саясий укуктар боюнча эл аралык макулдашууга Факультативдик ПротоколКол коюлбаганЖарандык жана саясий укуктар боюнча эл аралык макулдашууга экинчи Факультативдик ПротоколКол коюлбаганЭкономикалык, социалдык жана маданий укуктар боюнча эл аралык макулдашуу2001 ж. ратификацияланганАялдарга карата басмырлоонун бардык түрлөрүн жоюу жөнүндө конвенция1980 ж. ратификацияланганАялдарга карата басмырлоонун бардык түрлөрүн жою жөнүндө конвенцияга Факультативдик ПротоколКол коюлбаганКыйноолорго жана башка катаал, адамгерчиликсиз же кадыр-баркты басмырлаган мамилеге же жазага каршы конвенция1988 ж. ратификацияланганКыйноолорго жана башка катаал, адамгерчиликсиз же кадыр-баркты юасмырлаган мамилеге же жазага каршы конвенцияга карата Факультативдик ПротоколКол коюлбаганБаланын укуктары жөнүндө конфенция1992 ж. ратификацияланганБалдардын куралдуу кагылышууларга катышуусу жөнүндө балдар укуктары жөнүндө конвенцияга карата Факультативдик Протокол2008 ж. ратификацияланганБалдарды сатуу, балдар сойкулугу жана балдар порнографиясы боюнча Балдардын укуктары жөнүндө конвенцияга карата Факультативдик Протокол2002 ж. ратификацияланганБардык эмгек мигранттарынын жана алардын үй-бүлө мүчөлөрүнүн укуктарын коргоо боюнча эл аралык конвенцияКол коюлбаганМайыптыгы бар адамдардын укуктары боюнча конвенция2008 ж. ратификацияланганМайыптыгы бар адамдардын укуктары боюнча конвенцияга Факультативный ПротоколКол коюлбаган

 Жарандык эркиндик 

 Сөз эркиндиги 
Кытайда сөз эркиндиги конституция тарабынан кепилденген, бирок иш жүзүндө бардык маалымат булактары, анын ичинде өлкөгө жеткирилген чет элдик тасмалар, китептер жана видео оюндар да көзөмөлдөнөт. Басма сөз эркиндигинин индексине ылайык, Кытай 2017-жылы медианын көз карандысыздыгы боюнча 180 өлкөнүн ичинен 176-орунда турган.

Кытайда көз карандысыз басма сөз дээрлик жок, дээрлик бардык баса сөз уюмдары мамлекетке же Коммунисттик партияга таандык. Бийликти сындагандар репрессияга дуушар болушат  .

 Диний эркиндик 
Кытайда дин эркиндиги саясат менен тыгыз байланышта. Бийлик беш салттуу динди ( буддизм, даосизм, ислам, католицизм жана протестантизмди ) тааныйт жана алардын институттарын көзөмөлдөө системасын орноткон. Ошол эле учурда, Гуанин кудайына, Фалунгунга жана Чжунгунга сыйынууга ( цигон көнүгүүлөрү) өкмөт тыюу салат. Мисалы, "жер астындагы" чиркөөнүн иш-аракеттери " Нанле округунун христиан чиркөөсү" мыйзамсыз деп эсептелет  .

 Бир балалуу болуу саясаты 
1979-жылдан 2015-жылга чейин Кытайда бир үй-бүлөдө бирден ашык балалуу болууга уруксат берилген эмес (бир катар өзгөчөлүктөр менен). Учурда үч балага чейин уруксат берилген.

 Өлүм жазасы 
Кылмыштын 46 түрү боюнча (2016-жылдын башына карата), анын ичинде баңги заттарды сатуу жана коррупция боюнча өлүм жазасы каралган  . Кытай мызамы өлтүрүлгөндөн кийин өлүк адам дене мүчөлөрүн трансплантациялоо үчүн колдонуу уруксатын берген  . Бирок, КЭРде өлүм жазасын акырындык менен алып салуу тенденциясы байкалууда, мисалы, 2015-жылы 9 кылмыш өлүм жазасына тартылуучу аракеттердин тизмесинен чыгарылган .

 Басмырлоолор 

 Тибет автономиялуу району 
1960-жылы августта Эл аралык юристтер комиссиясы өз баяндамасында «Тибеттиктерди диний топ катары жок кылуу аракети менен геноцид аракеттери жасалганын» белгилеген  . 1992-жылы Amnesty International укук коргоо уюму Тибетти "КЭР пенитенциардык системасынын кыйноо лабораториясы" деп атаган  .

 Синьцзян-Уйгур автономиялуу району 
2014-жылдан бери Синьцзян-Уйгур автономиялык районунда ислам динин тутунган кытай жарандарын тергөөсүз, соттун чечимисиз, эч кандай айыптоосуз жана эч кандай чектөөсүз мажбурлап кармоо үчүн “кайра тарбиялоо лагерлери” бар экени тууралуу маалыматтар чыга баштаган    .

КЭР өкмөтү “экстремисттик идеологиялык тарбияны жүргүзүү” үчүн “кесиптик окуу борборлорун” түзүү зарылдыгын жарыялаган , Аймактагы бардык чиновниктер жана полиция кызматкерлери “Коммунисттик партиянын ишенимдүү мүчөлөрү” деп ант берип жана эч кандай динди карманбый, марксизм-ленинизмге гана ишениши керек  .

БУУнун расалык дискриминацияны жок кылуу боюнча комитетинин мүчөсү, Гэй Макдуггал бир нече жолу кытай лагерлеринин бар экендиги жөнүндө өзүнүн тынчсыздануусун ачык билдирип келет   .

 Окшош темалар 

 Кытай Эл Республикасы

 Колдонулган адабияттар 

 Шилтемелер 

 Глава II конституции КНР, «Основные права и обязанности граждан»
 Раздел ежегодного доклада «Международной амнистии» о КНР 
 Права человека в КНР на портале УВКПЧ ООН 
 Китайская сеть по правам человека  
 Права человека на сайте представительства КНР в ООН  
 Прогресс в области прав человека в Китае в 2009 году
 Национальный план действий по правам человека 2009—2010  
 Assessment Report on the National Human Rights Action Plan of China (2009—2010) Госсовет КНР, 2011
 Promises Unfulfilled. An Assessment of China’s National Human Rights Action Plan  Хьюман Райтс Вотч 2011
 Национальный план действий по правам человека 2012—2015 
 Assessment Report on the Implementation of the National Human Rights Action Plan of China (2012-15)  Госсовет КНР, 2016
 New China Plan a Step Backward For Universal Rights Protection  Хьюман Райтс Вотч 2012
 Национальный план действий по правам человека 2016—2020 
 Доклад ГосДепа США о правах человека в Китае за 2011 год 
 Права человека в Китае на портале МИДДС Великобритании 
 Подборка документов на сайте Tibet Human Rights  
 Инициатива открытой конституции  
 «Права человека в Китае»
 Китайская группа юристов по правам человека
Категория:Кытай Эл Республикасы
Категория:Кытайдагы адам укуктары
Категория:Адам укуктары Кытайда