Төрткөл

Төрткөл (, ) — Каракалпакстандагы шаар (Өзбекстан), Төрткөл районунун административдик борбору. Аму-Дарыянын оң жээгинде жайгашкан. Калкы - 66 365 адам (01.01.2023).

 Тарыхы 
1873-жылы Аму-Дарыянын оң жээгинин Хива хандыгынан Орусияга өтүшү менен Хива сепили Төрткөлдүн ордунда Орусия империясынын Сыр-Дарыя облусунун курамында Петроалександровск шаары (башында Петро-Александровск чеби) түзүлгөн. Петро-Александровское чеби Түркстан аскер округунун Аму-Дарыя бөлүмүнүн башчысынын резиденциясы болуп калды, ал Аму-Дарыянын Хива тарабында арак өндүрүүгө тыюу салуу жана Хива ханы менен кат алышууда. аны орус тарапка контрабанда менен алып өтүүО возделывании водки в Хиве (усл.)  . Письмо начальника Аму-Дарьинского отдела Туркестанского военного округа Хану Хивинскому. 4 ноября 1874 года, № 420., ошондой эле мал уурулук үчүн дарыядан өткөн ууруларды издөө жана жазалооО краже туркменами имущества каракалпаков (усл.)   Письмо начальника Аму-Дарьинского отдела Туркестанского военного округа Хану Хивинскому. 28 ноября 1874 года, № 3579..

1913-жылы телеграф жана 1922-жылы радиостанция менен жабдылган; станция 1930-жылы үзгүлтүксүз берүүлөрүн баштаган.

1932-жылы шаар Төрткөл деп аталып, 1932-1939-жылдары жаңы түзүлгөн Каракалпакстан автономиялык республикасынын борбору болгон.

Шаар өзүнүн тарыхында бир нече жолу агымынын багытын олуттуу түрдө өзгөрткөндүгү менен белгилүү болгон чоң Аму-Дарыянын жанында турган. 1932-жылы Амударыя дагы бир жолу жер бетин өзгөртүп, Төрткөлдү каптап кеткен. Аму-Дарыя келтирген ушул жана буга чейинки зыяндар бийликти 1939-жылы Каракалпакстандын борборун 170 чакырымдан ашык жерге Нүкүскө көчүрүүгө түрткөн. Дарыянын жээктери бекемделип, андан ары сел токтоду. Бирок 1942-жылы күтүүсүздөн дарыя Төрткөлгө куюлуп, түн ичинде талкаланган. Демек, 1949-жылы Төрткөл көчүп келген.

Байыркы заманда Канка шаарынын тургундары Жаңы-Дарыяны бойлоп азыркы Төрткөл аймагынын аймагына сүзүп келген болушу ыктымал. Ушундан улам жергиликтүү диалект () хорезм элинин башка диалектилеринен айырмаланат.
+ЖылыКалкы±%195910,500—197018,300 +5.18%197522,000 +3.75%199040,000 +4.07%199545,000 +2.38%200048,600 +1.55%201658,200 +1.13%

 Эл тамгасы 
Петроалександровск уезддик шаарынын эл тамгасы Сыр-Дарыя облусунун башка эл тамгалары менен бирге 1909-жылдын 21-апрелинде бекитилген. «Кара жердеги кочкул кызыл калкандын ичинде 3 мунаралуу күмүш чеп дубалы жана ачык дарбазасы бар, анын үстүндө 3 тал жүзүмдүн коштоосунда турат. Ал эми бош бөлүгүндө Сыр-Дарыя облусунун герби түшүрүлгөн». Калкан алтын жүзүмдүн бутактары менен курчалган, Искендер лентасы менен байланган жана күмүш дубал таажы менен кооздолгон.

 Социалдык-экономикалык абалы 
Учурда Төрткөл Каракалпакстандын ири шаарларынын бири. Анын өзүнүн телеберүүсү (ТТВ) бар. Аба жай 1999-жылга чейин иштеген. Каттамдардын көбү өлкө ичинде Ташкен-Төрткөл-Ташкен багыты боюнча ишке ашырылган. 1996-жылы темир жол бекети курулган. 2010-жылы жайында чоң тамак-аш жана кийим-кече базары ачылган.

Шаарда пахтаны кайра иштетүүчү завод, «Төрткөлтекстиль», темир-бетон буюмдары заводу, асфальт-бетон заводу бар.

 Белгилүү тургундары 

 Атажан Кудайшукуров (; ) – өзбек элдиу ырчысы, музыканты, акыны, композитору жана актёру. Каракалпакстандын эмгек сиңирген артисти (1967), Каракалпакстандын эл артисти (1969)
 Султан Рахманов (; ) – кеңештик оор атлетчи, Европанын чемпиону, дүйнөнүн чемпиону, Олимпиаданын чемпиону. КСРБдин эмгек сиңирген спорт чебери (1979).
 Тоту Жусупова () – Өзбекстандын жараны, улуту каракалпак. Өзбекстанда жүз жылдыктын эң эскиси болуп эсептелет. Бул доомат анын туулгандыгы тууралуу күбөлүктө жана паспортунда көрсөтүлгөн датага негизделген. Анын жашын тастыктаган башка маалымат жок.

 Белгилери 

Категория:Каракалпакстан шаарлары