Бакча-Сарай

Бакча-Сарай (, ) — Украинадагы шаар, Кырым Муктар Республикасынын Бакчасарай районунун административдик борбору. Кырым-татар тилинен которулган ысым "бак-сарай" (bağça - бакча, saray - сарай) дегенди билдирет.

Шаар Кырым тоолорунун ички тилкесинде, Чүрүк-Суу дарыясынын өрөөнүндө, Акмечит шаарынан 30 км алыстыкта ​​(Н06 шоссе) жайгашкан.

 Тарыхы 
5-6-кылымдарда азыркы Бакчасарайдын четинде Кырк-Ор үңкүр шаары пайда болгон. 15-кылымдын 30-жылдарында Кирк-Ор Крым хандыгынын Алтын Ордодон көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн Кырым ханы Ажы I Герейдин резиденциясына айланган. 1449-жылы Крым хандыгы көз карандысыздыкка жетишкен.

1485-жылы Ажы Герейдин уулу Меңли Герай Кирк-Ордун этегинде, Салачык конушунда (азыркы аймак Староселье деп аталат, ал эски Бакчысарай шаарынын бир бөлүгү) жаңы Дөөлөт-Сарай сарайын курдурган. Девлет-Сарай сарай комплекси бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган эмес. 1500-жылы сарайдын жанына Хажы Герейдин Зынжырлы медресеси жана түрбөсү курулган, ал жерде Меңли Герей өлгөндөн кийин да коюлган.

16-кылымдын башында Салачыктын кууш капчыгайынан кененирээк жерге жаңы хан сарайы курула баштаган. Бул сарай Бакчысарай (кырым татарчадан которгондо "бакчадагы сарай") деп аталып, кийинчерээк бул ат сарайдын айланасында тез өсүп, Кырым хандыгынын борборуна айланган шаарга тараган. 1532-жылы хандын резиденциясы официалдуу түрдө Бакчасарай сарайына көчүрүлгөндүктөн, быйыл шаардын түптөлгөн жылы деп эсептелет.

17-18-кылымда Хан сарайы бир нече жолу курулуп, кайра курулган. Сарай комплексинин эң эски имараттары — Улуу Хан мечити жана Сара-Гүзел мончолору 1532-жылга таандык. 1736-жылы орус-түрк согушунда бүт шаарга жакын жайгашкан Хан сарайы фельдмаршал Миних баштаган орус аскерлери тарабынан өрттөлгөн. 1740-жылдары сарай кайра курулуп, кайра курулган. Анын биздин мезгилге чейин сакталып калган имараттары негизинен ошол мезгилде курулган.

1783-жылы Бакчасарай бүткүл Кырым менен бирге Орусия империясынын курамына кирген (чынында Крым 1771-жылдан баштап орус аскерлеринин көзөмөлүндө болгон). Императордук доордо шаар борборлук маанисин жоготуп, калкынын басымдуу бөлүгү татарлар жашаган чакан провинциялык калктуу пунктка айланган.

1794-жылы «Кырымдын камералык сүрөттөлүшү» боюнча Бакчасарайда 5 тегирмен, 20 нан заводу, 13 булгаары заводу, 6 темир уста, курал-жарак өнөрканасы, 2 шарап заводу (грузин жана молдаван), 17 кербен-сарай болгон.

Шаар түрк салтында курулган. Сарайга алып баруучу борбордук көчөлөрдөн башка көчөлөр дагы жолго окшош эле. Алар эңкейиштерде террасаларга салынган, көп үйлөр ташка бир же эки дубал менен калыптанган. Салттуу татар үйлөрүнүн шыбы жапыз, эки кабаттуу, экинчиси биринчисине караганда кененирээк болгон. Чыгыштын архитектуралык салты боюнча көчө тарабында жагымсыз фасаддар жасалып, көбүнчө бош дубалдар менен кооздолгон, ал эми ички жагында жайлуу короолор уюштурулган.

Ар бир райондун өзүнүн мечити болгон жана мунаралар бул жерден жогору карай багытталган.

Шаарда чоподон жасалган суу түтүгү болгон. Короолордо 70ке жакын фонтан (булак), 47 жерде жол боюндагы суу булактары болгон.

Шаарда татарлардан тышкары гректер, армяндар, жөөттөр жашашкан.

Кырым Россия империясынын аннексиясынан кийин Бакчасарай сарайы Ички иштер министрлигинин карамагына өткөн. 19-кылымдын 1-жарымында ийгиликсиз реставрация иштери жүргүзүлгөн (1820-жылы дворецке келген Александр Пушкиндин айтымында, «жарым европалык өзгөртүүлөр»). Гарем, мончо комплекси, кышкы сарай талкаланган.

Кырым согушу маалында Хан сарайында оорукана жайгашкан, ага дарыгер Николай Пирогов көп келип турган.

1860-1862-жылдары Кырым согушунан кийин Кырымдан эмиграциянын экинчи толкуну учурунда көптөгөн кырым татарлары шаарды таштап кетишкен. Ошого карабастан, 20-кылымдын башында Бакчасарай калкынын басымдуу бөлүгүн кырым татарлары түзгөн Кырымдын үч шаарынан бири болгон (башка татарлар басымдуу болгон шаарлар Карасуубазар жана Алушта болгон).

1875-жылы Севастополго темир жолду курууда Бахчисарайдын өзүнүн темир жол станциясы болгон.

XIX кылымынын аягында Ысмайыл Гаспыралы тесиринде жадидчилик, б.а. кырымтатарлардын маданиятынын жаңылышы Бакчысарайда туулган. Татар жазуу системасы калыптанып, 1883-жылы «Тержиман» гезити чыга баштаган. Ага чейин орто кылымдык мүнөзгө ээ болгон медреселердин окуу программаларында жаңы заманбап дисциплиналар пайда болууда.

1935-жылы шаардын четинде Эгиз-Оба суу сактагычынын курулушу аяктаган.

1944-жылы май айында шаардын татар калкы депортацияланган. Бул трагедия шаарды олуттуу түрдө өзгөрттү, анткени 1944-жылга чейин калктын басымдуу бөлүгүн Кырым татарлары түзгөн.

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин шаарда жаңы райондор пайда болгон: Бакчасарай Эски-Журтту өзүнө сиңирип, түштүктө көп кабаттуу үйлөрү бар жаңы шаар пайда болгон.

1959-1963-жылдары Бакчасарайда цемент заводу курулуп, акыры «Будиндустрия» заводуна айланган.

1961-1964-жылдары Хан сарайынын сүрөттөрүн жана архитектуралык деталдарын илимий реставрациялоону Украина ССРинин Мамлекеттик курулушунун Украина илимий-реставрация бөлүмү жүргүзгөн. Бул реставрацияда мурунку реставрациялардын каталары оңдолуп, сарайдын сырткы көрүнүшү түп нускага жакындатылды.

1989-жылы Кырым татарларынын Кырымга кайтып келиши башталды. Алар Бакчасарайда эски шаардын эки тарабында (5, 6 жана 7-кичи райондор) жаңы райондорду куруп жатышат. Райондор жеке үйлөр менен, түз көчөлөрү менен курулган.

СССР кулагандан кийин көптөгөн диний эстеликтер калыбына келтирилген: 1990-жылдардын башында Успен монастырь, Улуу Хан мечити, Такталуу Жами мечити калыбына келтирилген. 2000-жылдары Зынжырлы медресеси жана Орто Жами мечити калыбына келтирилген.

Эски Бакчасарай шаары туристтик борборго айланууда: кеп сандаган кафелер жана ресторандар, чакан мейманканалар курулуп жатат. Хан сарайы, Успен монастыры жана Чуфут-Кале крымдык туристтердин эң популярдуу жерлерине айланууда.

2013-жылы шаардын кароосуз калган борбордук паркынын ордуна Бахчисарай миниатюралык паркы түзүлгөн.

2014-жылдын февраль-март айларында шаар Россия Федерациясынын аскерлери тарабынан оккупацияланган.

 Калкы 
2014-жылдын 1-январына карата Бакчасарайда 26 651 адам жашаган. Улуттук курамы: 49% орустар, 25% кырым татарлары, 23% украиндер, 3% башкалар.

 Белгилери 

Категория:Украина шаарлары