Карапапактар

Карапапак же терекеме (азербайжан тилинде: ) – Түндүк Кавказдагы Дербентте, Грузиядагы Квемо-Картлиде, Азербайжандагы Казакта, Ирандагы СулдуздаAhmet Caferoğlu, Türk Kavimleri, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1988, s. 69. Ахмет Жафероглу түндүк Азербайжан жана Грузиядагылардын толук көчкөнүн жана Түркиядагы жашаш жерин Карс жана Муш экендигин билдирет.  жана жалпысынан Түркиянын Түндүк-Чыгыш Анадолу аймагында жашаган азербайжандыктарды түзгөн этникалык уруулардын бириНароды Кавказа, т. 2, М., 1962. Библ. см. также к ст. Азербайджанская ССР, ист. очерк. А.Г. Трофимова..

 Этимологиясы 
Карапапак атын аларга Кавказдагы коңшу элдер кара койдун жүнүнөн токулган астрахан папак кийгендиктен коюшканNevzat Özkan, Türk Dilinin Yurtları, Akçağ Yayınları, 2002, ISBN 978-975-338-436-0..  Карапапактардын дагы бир аталышы "терекеме" араб тилиндеги Terâkime (تراکمه) сөзүнөн келип чыккан, бул "түркмөндөр" сөзүнүн эквивалентиTürk Dünyası Araştırmaları Vakfı, "Türk dünyası araştırmaları", 1981, s. 216..

Карапапактар көбүнчө терекеме деп да аталат, көп учурда азербайжандыктардын субэтникалык тобу катары сүрөттөлөт, бирок алар "Брокгауз жана Эфрон энциклопедиялык сөздүгүнө" ылайык өзүнчө этникалык топ катары эсептелген. Фахреттин Кырзыоглу жана Зеки Велиди Тоган сыяктуу кээ бир тарыхчылардын теориялары боюнча карапапактардын тукуму кумыктарга негизделген. 

Терекемелер алгач Грузиянын түштүгүндө, Армениянын түндүк-батышында, Дагстандын түштүгүндө, Азербайжандын ички жана түндүк-батыш жерлеринде жашашкан. Россиянын Түштүк Кавказды басып алуусу менен 1813-1828-жылдар аралыгында Осмон империясына жана Иранга катуу миграциялык кыймылдар болгон. Осмон-орус согушунун натыйжасында Россия чек арасын Карсты да кошо кеңейткенде, терекеме конуштары кайрадан орус бийлигине өткөн. Орус революциясынан кийин башталган Совет бийлигинен кийин карапапактар Кеңештер Бирлигинде өзүнчө улут катары аныктала баштаган. 1930-жылдары карапапактарды өзүнчө эл катары кабыл алуу саясаты токтотулуп, 1944-жылы Ахыска түрктөрү менен бирге массалык түрдө Орто Азияга сүргүнгө айдалган. 

XX кылымдын орто ченинде жүргүзүлгөн эл каттоодо карапапактар месхет түрктөрү жана азербайжан түрктөрү менен бирге саналса, бүгүнкү эл каттоодо өздөрүн карапапак же терекеме деп тааныштырган эл массасы аныкталган. 1926-жылы Кеңештер Бирлиги жүргүзгөн эл каттоого ылайык, Түштүк Кавказда өзүнчө улут катары кирген карапапактардын калкы 6311 деп аныкталган.

 Тарыхы 
 Келип чыгышы жөнүндө тезистер 
Элди кээде Орто Азиянын каракалпактары менен чаташтырышат. Карапапактар огуз мүнөздүү түрктөрKotlyar İ. F. Polovçı v Qruzii i Vladimir Monamax. - V kn.: İz istorii ukrainsko-qruzinskix svyazey. Ç. 1. Tbilisi, 1968''Jizneopisanie tsarya tsarey Davida. Perevod s drevnoqruzinskoqo, primeçaniya i kommentarii Y. Nasibova. Sm. Srednevekovıy Vostok: istorii i sovremennost. Pod red. Z. Bunyatova. Baku, 1990., каракалпактар кыпчак мүнөздүү түрктөр деген жалпы пикир барYaşar Kalafat, İran Türklüğü - Jeokültürel boyut -, Yeditepe, Şubat 2005, ISBN 975-6480-25-4, s. 57-58..

 Сефеви доору 
Исмаил I 1520-1522-жылдары шиизмди жайылтуу үчүн Квемо-Картлиге экспедиция уюштурган. Исмаил I өлгөндөн кийин Тбилисиде шиизмге каршы көтөрүлүш башталып, 1549-жылы Борчалыдагы карапапактар Осмон империясы султаны Сулейман Iге баш ийгендигин жарыялашкан. Бирок 1555-жылы кол коюлган Амасия келишими менен Сефевилердин карамагында калганSemra Alyılmaz, "Borçalı (Gürcistan) Karapapaklarının / Terekemelerinin Tarihine Dair", Yeni Türkiye, Yıl 8, Sayı 43, Ocak-Şubat 2002, ISSN 1300-4174, s. 290..

Борчалыдагы карапапактардын кээ бирлери кызыл лента байлап шииттер экенин баса белгилешкен. Экинчи бөлүгү баштарына кой терисинен жасалган кара калпак кийгизип, сүннөт экендигин баса белгилешти. Кээ бир сүннөттөр көчүп кетүүгө аргасыз болушкан.

Тахмасп I өлгөндөн кийин Сефевилердин кысымына каршы грузиндер менен бириккен. Аббас Iдин тушунда шииттерден башкаларга сакал салыгы салынып, миграция кайра күчөйгөн.

 Кажарлар доору 
Карапапактар 1828-жылга чейин Түндүк Азербайжандын Казак-Шемседдин хандыгында Борчалы дарыясынын жээгинде жана Ереван менен Гянджа ортосунда, Гөкче көлүнүн тегерегинде жашаганAli Sinan Bilgili, 'Azerbaycan Türkmenleri Tarihi', Türkler, C. 7, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-33-1, s. 29..

 Орусия-Иран согушу 
1826-1828-жылдардагы Орусия-Иран согушунда Азербайжандын генерал-губернатору Аббас Мырза Азербайжандан алып чыгып,ушнунун чыгышында ХV кылымда Мукри күрддөрү тарабынан басып алынып, Сулдузга отурукташканAhmet Caferoğlu, a.g.y..

1828-жылы түзүлгөн Түркмөнчай келишиминен кийин бир тобу Мераганын Сулдуз районуна, экинчи тобу Карс, Чылдыр, Сарыкамыш, Арпачай, Ыгдыр, Агбаба, Чалдыран, Сөкменова, Каракөсе жана Ташлычайы тегерегине көчкөн. Сулдуз аймагында Агкареване, Али Дервишли, Чакал Мустафа, Челеби, Делис Ахи, Хамидшах, Кызанлу-йы Ширан, Мамашалу, Окчы, Султанлу, Тавуклу, Тимур сыяктуу уруулар жашаган.

 Россия империясынын доору 
Ушул эле булакта 1878-1881-жылдары Россия империясынын кол астына өткөн бул аймактан Осмондуктардын колунда калган жерлерге 82 миң мусулман көчүп барганы жазылган. Алардын 11 миңи Карстан кеткен.

 Карс облусу 
Фридрих фон Хелвальддын (1878-99) маалыматы боюнча, орус баскынчылыгына чейин Осмон жериндеги 105 кыштакта 29 миң карапапак жашаган. Россия империясында татарлардан (түрк калыктарынын жалпы аты) башка, карапапактар да болгон.

"Брокгауз жана Эфрон энциклопедиясы"нда келтирилген маалыматтарга караганда, 1892-жылдын 1-январында Карс облусунда 200 868 адам (1 версттик аянтта 12 адам) жашаган. Алардын 7%ы орусиялыктар, 13,5  %ы грек, 15 % күрд, 21,5 % армяндар, 24% түрктөр, 14% карапапактар, 5% түркмөндөр болгон.

1897-жылы Карс облусунун жалпы калкы 290 654 киши (эркек: 160 576, аялдар: 130 083, шаардыктар: 37 838), эне тили боюнча калкы 73 406 армян, 63 547 түрк, 42 968 күрт, 32 593 грек 29 879 карапапак, 27 856 орус (анын ичинде 5279 кичи орус), 8442 түркмөн, 2347 татар жана 6383 башка топтордун жактоочулары болгон.

Дини боюнча: калктын 14% православ, 5% христиан сектасы, 21% армян-грегориан, 0,75% башка христиан диндери, 58% мусулмандар (37% сүннөт жана 10% шииттер, 11% алеви), 1,25 % йезиди болгон. Орус калкынын басымдуу бөлүгүн секталар (молокан, духобор, прыгун жана башка секталар), гректер - православдар, түрктөр - сүннөт мусулмандары, карапапактар - сүннөттөр жана жарым-жартылай шииттер, терекемелер - али-аллахи шииттер, күрттөр - сүннөт мусулмандары жана жарым-жартылай йезиддер болгон. Карапапактар башка калк сыяктуу эле мал чарбачылык жана жер иштетүү менен алектенишкен, терекемелердин бир бөлүгү күрттөр менен бирге көчмөн болгон деп айтылат.

 Советтик мезгил 
Башкалары 1921-жылы орустар чегингенден кийин Карска келишкен. "Гюмри келишими" менен болгон эл алмашуу менен Агбаба, Тбилиси, Казак жана Борчалы аймактарынан көчүп келишкен.

1926-жылдагы Кеңештер Бирлигинин эл каттоосу боюнча Түштүк Кавказда 6311 адам өзүн карапапак деп тааныштырган (3252 эркек жана 3059 аял).

1939-жылы Сталин тарабынан "азербайжандыктар" деп аталган этникалык топ түзүлгөндөн кийин, месхеттерден башка Азербайжандагы бардык түрктөр сыяктуу эле, алар эл каттоодо көрүнбөй калганElnur Ağoğlu, "Azerbaycan'ın Etnik ve Demokrafik Yapısı", Türkler, C. 19, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ISBN 975-6782-52-8, s. 218.  жана "Чоң советтик энциклопедия"да азербайжандыктар же азербайжандыктардан алдыңкы этникалык топ деп саналган"Азербайджанцы" . Büyük Sovyet Ansiklopedisi.

 Дини 
Түркияда карапапактар негизинен исламдын сүннөттүк (ханафий мазхабы) сектасына кирет.

Азербайжандагы, Грузиядагы жана Иранда Сулдуздагы карапапактар жарым-жартылай сүннөт (ханафий) жана жарым-жартылай шиит (жафарий).

 Тили 
Ахмет Жафероглу карапапактардын сүйлөгөн тили «таза түрк тили» деп жазатAhmet Caferoğlu, a.g.e., s. 70.. 

"Ислам энциклопедиясындагы" карапапактар макаласында азербайжан тилинин бир диалектинде сүйлөшкөндүгү жазылганİslam Ansiklopedisi, Karapapaklar,s.470.  С. Дүндардын айтымында, карапапактар азербайжан тилинде сүйлөшөтS. Dündar, Terekemeler (Karapapak Türkleri), s. 411.

XIХ кылымда Осмон булактары карапапактардын азербайжан тилинде сүйлөшкөнүн жазышатYrd.doç.dr.Selahattin Tozlu, Karapapaklar Hakkında Bazı Notlar -1, s.94.

Эндрюс болсо эне тили азербайжан тилине жакын батыш огуз тилдеринин бири карапапак тили экенин, карапапактар терекеме диалектиси карапапак тилинен оройураак деп ырасташкан.

 Булактар 

 Йылмаз, Салих (2007). Түркияда жана Кавказда жашаган Карапапак (Терекеме) түрктөрүнүн тарыхы жана маданияты, Призма басмасы, Стамбул. ISBN 978-9944-414-13-5
 Papakçı, Zihni (2010). Терекемелер (Карапапактар) келип чыгышы, тарыхы, каада-салттары жана ишенимдери, Су басмасы, Стамбул. ISBN 978-975-6709-88-7
 - Карапапактарда Ишеним/Дин - Terekemeyiz.biz

 Тышкы шилтемелер 

 TDV Ислам энциклопедиясындагы карапапактар 
Категория:Орусия элдери
Категория:Pages with unreviewed translations
Категория:Этнография
Категория:Түрк элдери