Гранада

Гранада (  [ɡɾaˈnaða] ) — Испаниядагы шаар жана муниципалитет, Андалусия автономиялык коомчулугунун курамындагы Гранада провинциясынын борбору. Муниципалитет Вега-де-Гранада аймагынын (комарка) курамына кирет. Аянты 88,02 км². Гранаданын калкы 232 208 адамды түзөт (2018-жылга карата).

 Тарых 
Гранада биздин заманга чейин 500-жылдан бери Иберра жана Финикия конушу катары белгилүү. Курчап турган тоолор арасында корголгон жана абдан түшүмдүү жер болгондуктан, бул жерде байыркы доорлордо конуштар болгон деп болжолдонууда. Римдиктер Пиреней жарым аралын басып алгандан кийин Илиберра деген конуш бар экендиги жазуу жүзүндө далилденген. Рим империясы кулагандан кийин, аймак Түндүк африкалык Вандал мамлекетинин таасиринде калган, 534-жылы ал кулагандан кийин бир нече ондогон жылдар бою Византиянын бийлигинде болгон. 7-кылымдын башынан вестготтордун ибериялык мамлекетине кирген.

 Гранада Эмираты 
711-жылы шаарды маврлар басып алып, аны арабча - Илбира деп атай башташкан. Мадинат Илбира шаары 756-жылы провинциянын борбору катары 10 км түндүк-чыгышта негизделген, ал эми эски конуштун аймагы Калат Гарната деп аталып калган, шаардын азыркы аталышы ошол жерден келип чыккан.

1012-жылы Кордова халифаты кулагандан кийин, шаардын үстүнөн бийлик берберлердин башкаруучусу Зави ибн Зириге өтүп, Гранаданы 80 жыл башкарган Зириддердин династиясынын резиденциясы кылып, аны түштүк Андалусияда эң гүлдөгөн мамлекеттердин бирине айландырган. Алар кулатылгандан кийин Альморавиддер династиясы Гранаданын башкаруучусу болуп, алардан кийин Насрид султандыгы (1238-жылдан 1492-жылга чейин) орнотулган. Акыркысынын сарайында асыл Абенсерагис көрүнүктүү ролду ойногон.

 Реконкистанын аягы 
2-январь 1492-жылы Насридик башкаруучу Мохаммед XII (Боабдил) Гранаданы курчоого алган испандарга багынып, жарым аралдагы исламдын акыркы чеби болгон шаарды Кастилия ханышасы Изабелла менен Арагон падышасы Фердинанд IIге өткөрүп берген . Бул окуя Христиан дүйнөсүнүн Пиреней жарым аралын кайра басып алуу процессинин соңуна чыкты. Багынуу учурунда түзүлгөн келишимге ылайык, католик армиясы мавр калкын жээкке чейин коштоп, ал жерден Түндүк Африкага, азыркы Марокконун чек арасына чейин барган. Башында багынып берүү келишими жеңилгендерге берилгендикти кепилдегени менен, көп узабай испандар калкты эзип, анын эркиндигин чектеп, салыктарды көбөйтүп, христиан динин күч менен кабыл ала башташкан Н. Н. Непомнящий, А. Ю. Низовский. Испания, которую мы не знали. Исторический путеводитель. М., 2007, с.225 .

31-март 1492-жылы Гранададагы Альгамбра сарайында католик падышалары Фердинанд менен Изабелла кол коюлган жердин аты менен аталган еврейлерди өз падышачылыгынын аймагынан чыгаруу жөнүндө атактуу жарлыкка кол коюшкан (El Decreto de la Alhambra же Edicto de). Гранада)  .

1499-жылы Толедо архиепискобу Хименес де Сиснеростун көрсөтмөсү менен Гранададагы Бибаррамбла борбордук аянтында ислам теологиясы боюнча он миңге жакын трактат, Курандын көчүрмөлөрү жана башка жазуулар өрттөлгөн. Архиепископ философия, тарых, медицина жана табигый илимдер боюнча 300 гана кол жазманы сактап калган, алардын айрымдары Алкаладагы Сан-Идельфонсо коллегиясына өткөрүлүп берилген. Кереметтүү кол жазмалар, каллиграфиялык искусствонун шедеврлери өрттөлгөн Рафаэль Альтамира-и-Кревеа. История средневековой Испании. М.2003, с.491 . Буга катар эле христиан эмес калктын погрому болгон. Шаарда бир нече кылымдар бою болгон жөөт кварталы (La Juderia) негизинен талкаланган.

Гранададагы кол өнөрчүлүк өндүрүшүнүн төмөндөшүнө кийинки жылдарда мурунку мусулман калкынын сүрүлүп чыгышы да таасир эткен, 1568-жылдагы көтөрүлүштөн кийин морисколордун көбү жок кылынган же кууп чыгылган. Кийинки кылымдарда Гранаданын соода жана маданий борбор катары мааниси, өзгөчө, көз карандысыз мамлекеттин борбору катары статусун жоготкондугуна байланыштуу кескин төмөндөгөн.

1492-жылдан Гранада архиепископтун борбору болгон, 1531-жылы анда университет негизделген (ага чейин шаарда 1349-жылы негизделген медресе болгон) жана ал шаар үчүн өзгөчө 20-кылымда негизги киреше булагы болгон. Ушул күнгө чейин Гранада университети Испаниядагы жана Европадагы эң абройлуу университеттердин бири. Франконун диктатурасы аяктагандан кийин, туризм көбүрөөк мааниге ээ боло баштаган.

 Атактуу жерлер 
Гранада мооризм доорунан, ошондой эле готика доорунан жана кайра жаралуудан мураска калган архитектуранын көптөгөн тарыхый эстеликтери менен белгилүү. Мындан тышкары, шаар гитара куруучулардын устаканалары менен белгилүү.

Гранададагы гана эмес, бүткүл Испаниядагы мавр доорунун эң көрүнүктүү эстеликтерине Альгамбра архитектуралык ансамбли кирет. Ал 14-кылымда Насриддердин резиденциясы катары курулган. 16-кылымда Король Карл Vнын буйругу менен Альгамбранын аймагында сарай курулган, ал үчүн баштапкы имараттын бөлүктөрү талкаланган. Карл V-ну урматтагандыктан, испан бийликтери дагы эле архитектуралык казуулардан баш тартышууда.

Альгамбрадан тышкары Гранаданын кооз жерлерине орто кылымдагы дубалдар жана эмирлердин жайкы резиденциялары болгон Хенералифе бакчалары кирет.

Альгамбра жана Альбайцин, Мавлардын байыркы турак-жай кварталы, бүгүнкү күндө ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк маданий мурастарынын бир бөлүгү болуп саналат . Коңшулаш Сакромонтеде цыгандар жашаган "cuevas" (үңкүрлөр) деп аталган жерге барууга болот. Кээде ал үңкүрлөрдө дагы эле адамдар жашайт, ал эми кээ бирлери таң калыштуу түрдө заманбап ыңгайлуулуктар менен жабдылган. Ренессанс собору шаардын борборунда жайгашкан. Анын жанында 1521-жылы курулган королдук чиркөө бар, ал жерде католиктердин Улуу урматтуу Изабелла менен Фердинанддын сөөгү коюлган. Hospitalite орденинин негиздөөчүсү Кудайдын Ыйык Иоанн Базиликасында коюлган.

Мындан тышкары, Гранадада археологический музей  Museo Arqueológico y Etnológico de Granada ), обсерватория жана илимий парк  Parque de las Ciencias ) бар.

 Кылмыш 
ЭТА Баск террордук уюму Гранадада бир катар террордук актыларды ишке ашырды. 1997-жылы 10-февралда Гранададагы жумушчу кыймылынын лидери Доминго Пуэнте Марин унаасында жардырылган. 2000-жылы Андалусиянын Жогорку сотунун мүчөлөрүнүн бири Луис Портеро Гарсиа өлтүрүлгөн.

 Туризм жана көркөм жерлери  
Жакын жерде 1996-жылы FIS тоо лыжа спортунун дүйнө чемпионаты өткөн Сьерра-Невада лыжа станциясы жайгашкан. Эң жакын аэропорт — Федерико Гарсия Лорка атындагы Гранада-Хаэн аэропорту.

Заманбап Гранаданын рим доорундагы Илиберис менен тождугу жана бул эки калктуу пункттун ортосундагы тарыхый улантуулук көптөн бери окумуштуулардын талкуусунун предмети болуп келет. Альбайсин дөңүндө жүргүзүлгөн заманбап археологиялык казууда бул жайда чоң рим шаары болгондугун тастыктаган табылгалар табылган. 

Гранадалык башкы кооздуктардын бири — Альгамбра сарай-паркы ансамбли, мусулман архитектурасынын керемети, андан Сьерра-Невадага укмуштуудай көрүнүш ачылат. Бул ислам архитектурасынын эң белгилүү эстеликтеринен бири жана Испаниядагы эң көп кыдырылуучу туристтик жайлардын бири. Альгамбра — тоо Сьерра-Невада өрөөнүнөн Гранаданы караган Сабика дөңүндө жайгашкан бекемделген сарай комплекси. Ал ислам архитектурасынын эң белгилүү эстеликтеринин бири жана тарыхый ислам дүйнөсүнүн эң жакшы сакталып калган сарайларынын бири, ошондой эле испан Ренессанс архитектурасынын атактуу үлгүлөрү жайгашкан жер. Бул Испаниянын негизги туристтик тарыхый жерлеринин бири болуп, 1984-жылдан бери ЮНЕСКО дүйнөлүк мурастар тизмесине киргизилген. Альгамбранын батыш тарабында анын коргоо системасынын борбору болгон Алькасаба калаасы жайгашкан. Насрүүлөрдүн сарай архитектурасы алдыңкы кылымдарда өнүккөн марокко архитектурасынын салтын чагылдырууда. Кооздолуу имараттын ичинен жайгашкан, негизинен төмөнкү дубалдарында плиткадан жасалган мозайка жана жогорку дубалдарында оюлган штукатурка менен жасалган. Негизги декоративдик элементтер — геометриялык үлгүлөр, өсүмдүк мотивдери жана араб каллиграфиясы. Ошондой эле, мукарнас деп аталган сталактиттерге окшош скульптура колдонулуп, күрөң чатыры сыяктуу көлөмдүү формалар түзүлгөн.

Гранадалык университетте болжол менен 47 миң студент 5 ар башка кампуста билим алышат. Гранат (исп. granada) — Гранада шаарынын гербдик символу.

 Атактуу адамдары 

 Педро де Мена 17-кылымдын эң маанилүү скульптору, Гранадада төрөлүп, иштеген.
 Альфонсо Церон (1535-1575) - испан дин ишмери, шахматчы жана шахмат теоретиги, тарыхта биринчи жолу эл аралык шахмат турниринин катышуучусу.

 Ошондой эле 

 Кышкы Универсиада 2015 - Гранадада 2015 -жылдын 4-14-февралында өттү  .

 Шилтемелер: 

Категория:Испания
Категория:Pages with unreviewed translations