Мандела эффекти

Мандела эффекти 
Мандела эффектиси – бул реалдуу фактыларга карама-каршы келген бир нече адамдардын эскерүүлөрүнүн дал келиши. Ошентип, бул жалган жамааттык эс менен байланышкан көрүнүш. Психологдор Мандела эффектисин кээде адам кандайдыр бир окуяны эстеп, аны аң-сезиминде өзгөртүшү же окуяны адегенде жаңылыш кабыл алуусу менен түшүндүрүшөт. Окумуштуулар Мандела эффектисин конфабулация менен түшүндүрүшөт - адам иш жүзүндө болбогон же башка убакыт аралыгында болгон фактылар жөнүндө эс тутумдарды пайда кылган феномен. Күнүмдүк жашоодо конфабулация кеңири таралган.

 Пайда болуу тарыхы 
2013-жылы интернетте көп сандаган адамдар капысынан саясатчы жана мамлекеттик ишмер Нельсон Манделанын өлүмүн талкуулай башташты. Эл саясатчынын 1980-жылдары түрмөдө каза болгонуна ынанган. Мындан тышкары, алар Нельсон Манделанын өлүмү тууралуу кабарларды да эстей алышкан. Негизи саясатчы 1990-жылы эркиндикке чыгып, 2013-жылы каза болгон. Бул жалган жамааттык эстутумду, ошондой эле башка мисалдарды түшүндүрүү үчүн Фиона Брум "Мандела эффектиси" деген терминди ойлоп тапкан . Фиона Брум өзү ырастайт, Мандела эффектиси адамдын альтернативалуу реалдуулукка жылышынын натыйжасында көрүнөт.

Мандела эффектине болгон кызыгуу эң оболу интернетте маалыматтын жайылышынан улам өстү. Бүгүнкү күнгө чейин саясатта, тарыхта, искусстводо, популярдуу маданиятта Мандела эффектиси байкалган мисалдар бар.

Мандела эффектинин көрүнүшүнүн бир мисалы Аум Синрикё сектасынын башчысы Шоко Асахаранын өлүмү менен байланыштуу. Анын жактоочуларынын айрымдары лидер камерада өз жанын кыйды деп ишенишсе, башкалары аны атып кетишкен деп ырасташат. Чындыгында секта башчысы 2018-жылдын 6-июлунда Японияда дарга асылган.

 Эксперттик пикир 
Клиникалык жана соттук психолог Джон Пол Гаррисон популярдуу маданияттагы Мандела эффектин белгилейт: «Мен кабарды окуганда кээ бир эскерүүлөр өзүнөн-өзү пайда болот деп ойлойм. Жана биз белгилүү бир маалыматты кабыл алганыбызда, биз ага ар дайым ээлик кылгандай сезилиши мүмкүн. Бирок, Мандела эффектиси биздин эс тутумубуздун жеткилеңсиздигинен экинчи орунда турат.

Эффекти математикалык ыкмалар менен талдоо аракети жасалган.

 Эффекттин көрүнүштөрү 

 Коомго тийгизген таасири 
Мандела эффектинен келип чыккан дезинформация көп сандаган адамдар тарабынан колдоого алынып, таралса, талашсыз факт катары кабыл алынышы мүмкүн. Ошентип, бир адамдын жалган эскерүүлөрү башка адамдардын эс тутумуна таасир этет жана алар да ушундай жол менен фактыларды эстеп калышат. Бул бүтүндөй коомдо кандайдыр бир көрүнүштү туура эмес кабыл алууга алып келиши мүмкүн.

Коомчулукка саясий таасир көрсөтүүдөн баштап, коомго таптакыр таасир этпеген майда көрүнүштөргө чейин дезинформациянын мындай таасиринин бир нече мисалдары бар. Мандела эффектинин мисалынын бири - "Жылдыздар согушунун" орусча котормосу. V эпизод: Империя кайра сокку урат", андан Дарт Вейдердин "Лука, мен сенин атаңмын" деген сүйкүмдүү фразасы чыккан. Чындыгында орусча котормодо да, оригиналдуу үндө да Вадер мындай сөз айкашын айткан эмес, анын ордуна “Жок, мен сенин атаңмын” деп айткан, бирок Россияда жана КМШнын көптөгөн өлкөлөрүндө Мандела эффектисине байланыштуу биринчи сөз айкашы бекитилди.

 Саясатка таасири 
Мандела эффектиси саясий окуялардын жүрүшүнө таасир эткен деп эсептелет. Адамдар акыл-эсинде бекемделген жалган эскерүүлөргө таянып, алардын негизинде тандоо жасоого түрткөн. Шайлоодо же референдумда добуш берүүдө шайлоочулар өздөрүнүн тажрыйбасына таянышат, башкача айтканда, жалган эскерүүлөр алардын чечимине таасир этиши мүмкүн. Ушуга байланыштуу фейк жаңылыктар феномени кеңири кулач жайды, бул талапкер жөнүндө массалык жалган пикирдин калыптанышына шарт түзөт.

Элдин оозунан алынган цитаталар оозеки сөз айкашына айланган мисалдар көп[. Бул Борис Ельциндин 1999-жылдын 31-декабрында айткан сөздөрү менен болгон. Анда саясатчы: «<…>, мен отставкага кетем» деп, бир аздан кийин «мен отставкага кетем. Мен колумдан келгендин баарын жасадым». Бирок бул учурда да Мандела эффектиси иштеп, анын 2002-жылкы КВНдеги пародиясы: “Мен чарчадым, мен кетем” деген канаттуу болуп калган. Бирок, жаздыруунун Ельциндин так “Чарчадым, кетем” деп айткан версиялары бар.

 Сын 
Н.Дагнол жана К.Дринкуотер жалган эс тутум Мандела эффектиси менен байланышпайт деп эсептешет. Алар жамааттык жалган эскерүүнү адамдардын кабылдоо кыйын болгон маалыматтын жүгүн жеңилдетүүгө умтулуусу жана реалдуу окуяларды ойдон чыгарылган окуялардан ажырата албагандыгы менен байланыштырышат.

Буга мисал катары америкалык когнитивдик психолог Элизабет Лофтус менен психолог Джим Коандын "Lost in the Mall" экспериментин айтсак болот. Коан үй-бүлөсүнө бала чагындагы төрт окуяны айтып берди, анын бири Коандын бир тууганы соода борборунда адашып калганы жана аны кантип ойлоп тапкандыгы тууралуу болгон. Коандын бир тууганы болбогон окуяга ишенип, атүгүл бир нече деталдарды кошкон.