Кара лейлек

Кара лейлек (лат.Ciconia nigra) — Лейлек тукумундагы канаттуулар. Кызыл китептерге Белоруссия, Болгария, Казакстан, Өзбекстан, Украина, Тажикстан жана Россия Федерациясы, ошондой эле анын айрым аймактары (Волгоград облусу, Мордовия, Саратов облусу, Иваново облусу, Хабаровск крайы, Сахалин облусу) кирет.
 Жайылуу 
Ал Евразиянын токой зонасында жашайт, адамдардан качууга аракет кылат. Россияда кара лейлек Балтика деңизинен Урал аркылуу 60-61-параллелди бойлой жана бүт Түштүк Сибирден Ыраакы Чыгышка, анын ичинде Сахалин аралына чейинки аймактарды мекендейт. Курил жана Камчатка жарым аралында кездешпейт. Өзүнчө калк Россиянын түштүгүндө, Чеченстандын, Дагестандын, Ставрополь крайынын токойлорунда жашайт. Россияда эң көп канаттуулар Приморье аймагында уя салышат. Кара лейлектин дүйнөдөгү эң көп популяциясы Белоруссияда жайгашкан Борбордук Припять коругунун аймагында жашайт.

Кыш Түштүк Азияда (Пакистандын, Индиянын жана Кытайдын чегинде Гималайдын жапыз тоолору, Индиянын борбордук аймактары, түштүк-чыгыш Кытай, анын ичинде Тайвань) жана Африка [3]. Түштүк Африкада кара лейлектердин отурукташкан популяциясы жашайт.

Ак лейлектен айырмаланып, деңиз үстүндө учуудан качпайт. Австрия, Хорватия жана Венгрияда уя салган кара лейлектердин миграция жолдору Сицилия же Крит аркылуу өтөт.

 Жашоо образы 
Кара лейлектин жашоо образы начар түшүнүлөт. Бул сырдуу канаттуу, ак лейлектен айырмаланып, адамдарга жакын болгонду жактырбайт жана дүлөй, кары токойлорго, суу объектилерине - токой көлдөрүнө, дарыяларга, саздарга жакын түздүктөрдө жана тоо этектеринде отурукташканды жакшы көрөт. Учуп баратканда кара лейлек дагы башка лейлектерге окшоп канаттарын жайып учат. Баардык лейлектерге окшоп, кара да мойнун алдыга созуп, узун ичке буттарын артка таштайт.

 Тамактануу 
Негизинен балыктар, майда суу омурткалуулары жана омурткасыздар менен азыктанат, тайыз сууларда, суу баскан шалбааларда жана суу объектилерине жакын жерлерде азыктанат. Кыштоо жерлеринде жогоруда айтылгандардан тышкары майда кемирүүчүлөр, чоң курт-кумурскалар, азыраак жылан, кескелдирик жана моллюскалар менен азыктанат.

 Репродукция 
Кара лейлек моногамдуу куш, үч жашынан баштап көбөйө баштайт. Жылына бир жолу 10-25 м бийиктикте карыган, бийик бак-дарактардын таажысына же адам жашаган жерден алыс жердеги таш бооруна, калың бадалдарга уя салат. Кээде кара лейлектин уялары тоолордо – деңиз деңгээлинен 2200 метр бийиктикте кездешет. Уялары массивдуу, дарактардын калың бутактарынан жана бутактарынан жасалган, чым, топурак жана чопо менен бириккен. Ак лейлектерге окшоп, кара лейлектердин бир эле уясы бар, алар канаттуулардын бир нече муундарына көп жылдар бою кызмат кыла алышат. Лейлек уя салган жерге марттын аягында – апрелдин башында келишет. Эркеги ургаачысын уяга чакырып, ак куйруктун түбүн үлпүлдөтүп, ышкырык чыгарат. Ата-энеси экөө тең инкубациялаган кличкада 4төн 7ге чейин жумуртка болот. Инкубация 30 күнгө созулат. Инкубация биринчи тууган жумурткадан башталгандыктан, балапандар ар кайсы убакта чыгышат. Жумурткадан чыккан балапандар ак же боз, түбүндө кызгылт сары тумшук. Тумшугунун учу жашыл-сары. Кара лейлектин балапандары 10 күндөй уяда жөн эле жатып, анан отуруп башташат. 35-40 күн болгондо бутуна туруп калышат. Бардыгы болуп балапандар уяда 55-65 күн отурушат. Ата-энелер балапандарын күнүнө 4-5 маал тамактандырып, тамакты регургитациялап беришет.

 Үн 
Кара лейлек, ак лейлекке окшоп, үнүн өтө каалабай, сейрек чыгарат. Эреже катары, учуп баратканда ал катуу кыйкырык чыгарат, аны "че-ли" же "чи-линг" деп айтууга болот, уяда акырын сүйлөйт. Ошондой эле тумшугу менен сейрек тыкылдатат. Жупталуу маалында ал катуу ызылдап чыгат. Кара лейлек балапандарынын үнү орой жана жагымсыз болот.

 Кара лейлек жана адам 
Зоопарктарда ак жана кара лейлектерди кесип өтүү аракеттери болгон. Эркек кара лейлектин ургаачы ак лейлек менен бир короодо болуп, ага кам көрүүсү сейрек эмес. Бирок жупталуу ырым-жырымдарынын күчтүү айырмачылыгынан улам бул эки түрдүн гибрид балапандарын чыгаруусу мүмкүн эмес.
alt=|center|thumb|231x231px

 Адабият 

 Бейчек В., Штиасный К. Канаттуулар. Иллюстрацияланган энциклопедия. М .: Лабиринт-пресс
 Акимушкин I. Жаныбарлар дүйнөсү. Канаттуулар, балыктар, жерде-сууда жашоочулар жана сойлоп жүрүүчүлөр М.: Ой 1995
 Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Категория:Куштар