Суфражизм

Суфражизм (французча suffrage - шайлоо укугу), 20-кылымдын башында аялдарга саясий укуктарды (биринчи ирээтте шайлоо укугун) берүүнү максат кылган коомдук-саясий кыймыл. Суфражисттер - аялдар үчүн шайлоо укуктарын талап кылган кыймылдын мүчөлөрү. Ошондой эле, суфражисттер экономикалык жана саясий жашоодо аялдарды басмырлоого каршы чыгышкан. Алар радикалдуу ыкмаларды колдонуу менен күрөш жүргүзүүгө мүмкүн деп эсептешкен.

 Суфражисттик кыймылдын тарыхы 
Суфражисттик кыймылдар XIX кылымдын аягында - XX кылымдын башында, өзгөчө Улуу Британияда жана АКШда кеңири жайыла баштаган. Бул кыймылдын активисттери жарандык баш ийбөөнүн агрессивдүү ыкмаларын активдүү колдонушкан: алар өздөрүн дарбазага чынжыр менен байлашкан, темир жолго отуруп, жол тосушкан, демонстрацияларды өткөрүшкөн жана баннерлерди көтөрүп көчөдө турушкан.

Эммелин Панкхёрст башында турган британдык аялдардын коомдук-саясий биримдигинин активисттери митингдерди жана чогулуштарды уюштуруп гана тим болушкан эмес. Алар коюлган талаптарын ишке ашыруу үчүн Британиянын саясий маданияты үчүн салттуу эмес ыкмаларды да колдонушкан, мисалы, суфражисттер өкмөттүк имараттардын айнектерин сындырышкан, саясий оппоненттеринин үйлөрүн өрттөшкөн, полиция менен кагылышууларды атайын жаратышкан, ал эми абакка камалган учурларда ачкачылык жарыялап турушкан.

 Улуу Британияда суфражисттер 
Суфражист термин 1903-жылы Эммелин Панкхёрст тарабынан негизделген британдык аялдардын коомдук-саясий биримдигинин (WSPU) мүчөлөрүнө тиешелүү болгон деп эсептелинет. Бул биримдикке жалаң гана аялдар мүчөлүккө кабыл алынган. Кыймылдын негизги өзгөчөлүгү - анын жарандык баш ийбөө позициясы чечкиндүү иш-аракеттер менен коштолгон.Holton, Sandra Stanley (November 2011). “Challenging Masculinism: personal history and microhistory in feminist studies of the women's suffrage movement”. Women's History Review. 20 (5): (829–841), 832. DOI:10.1080/09612025.2011.622533.

XIX кылымдын аягында айрым өлкөлөрдө аялдар шайлоого катышуу укуктарына ээ боло башташкан. 1893-жылы Жаңы Зеландия өз алдынча өлкөлөрдүн ичинен биринчилерден болуп, 21 жаштан өткөн аялдарга шайлоо укугун берген.Harper, Ida Husted. History of Woman Suffrage, volume 6 (National American Woman Suffrage Association, 1922) p. 752.  Ал эми 1903-жылы Британияда аялдарга шайлоо укуктарын берүүдөн баш тартылганда, кыймылдын негиздөөчүсү Эммелин Панкхёрст “ишти аялдар өздөрү колго алганын” билдирет.  WSPU  кыймылынын урааны “Сөздөн-ишке!” болуп калат.Pankhurst, Christabel (1959). Unshackled: The Story of How We Won the Vote. London: Hutchison, p. 43. Суфражисттер саясатчылардын артынан аңдууга түшүшкөн, полиция менен кагылыш учурунда сексуалдык ыдык көрсөтүүлөргө кабылышкан, тепкичтерге өздөрүн чынжыр менен байлап коюшкан, терезелерди сындырышкан, почта кутучаларын, бош имараттарды жардырышкан, чиркөөлөргө жана алардын мүлктөрүнө зыян келтирүү үчүн жардыргычтарды орнотушкан, мына ушундай аракеттери менен суфражисттер массалык маалымат каражаттарында шылдыңга жана жектөөгө туш болушкан. Түрмөгө камалгандар ачкалык жарыялашкан, суфражисттердин бул аракетине жооп кылып, өкмөт аларды күчтөп тамактандырууга өткөн. Мындай күч менен тамактандырууга алгачкылардан болуп Эвалин Хильда Беркитт дуушар болгон. Ал эми 1903-жылы жарыш учурунда суфражист Эмили Девисон  королго тиешелүү аттын алдынан чуркап чыгат. Натыйжада, активист каза болот.  Бул тууралуу дүйнөлүк басылмалар негизги бетке жазып чыгарышкан. WSPU өнөктүгү суфражисттик кыймыл ичинде ар кандай деңгээлде колдоого ээ болгон. Айрым топтор кыймыл ичинен бөлүнүп чыга башташкан,  ал эми WSPU кыймылынын мындай активдүү аракеттерин колдобогон да мүчөлөрү болгон.Holton, Sandra Stanley (November 2011). “Challenging Masculinism: personal history and microhistory in feminist studies of the women's suffrage movement”. Women's History Review. 20 (5): (829–841), 832. DOI:10.1080/09612025.2011.622533.

Суфражисттердин өнөктүгү 1914-жылы Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда убактылуу токтогон.  Согуштан кийин  Улуу Британияда “1918-жылдагы элдик өкүлчүлүк тууралуу мыйзам” жарыяланып, мүлк боюнча айрым бир талаптарга жооп берген, жашы 30 дан ашкан аялдарга шайлоо укугу берилип баштаган. Туура 10 жыл өткөн соң, “1918-жылдагы элдик өкүлчүлүк тууралуу мыйзам”  21 жаштан жогору болгон бардык аялдарга шайлоо укуктарын берген. Натыйжада, аялдар эркектер менен теңме-тең шайлоо укуктарына ээ болушкан.

 Аялдардын  коомдук-саясий биримдигинин иш-чаралары (WPSU) 
1905-жылы Манчестрде өткөн саясий митингде атактуу либерал саясатчылар Уинстон Черчилл жана Эдвард Грей эл алдына чыгып сүйлөп жаткан учурларында, Кристабель Панкхёрст жана фабрика жумушчусу Энни Кенни саясатчыларга аялдардын саясий укуктары тууралуу суроолорун беришип, саясатчыларга тоскоолдук жаратышат. Качан гана алар “Аялдар үчүн добуш берүү” деп жазылган плакаттарын алып чыгышканда, активисттерди “полицияга кол салды” деген айып менен камака алышкан. Панкхёрст жана Кенни сот алдында айып пул төлөөдөн баш тартышат,  активисттер алардын иши коомчулукка жайылышы үчүн түрмөгө отурууну чечишет.Trueman, C.N. Women's Social and Political Union. History learning site. C.N. Trueman. (англ.) Текшерилген күн: 26.03.2023

1908-жылы июлда WSPU Манчестердин жанындагы Хитон паркында чоң демонстрация уюштуруп, спикерлер 13 ар башка жерлерде, анын ичинде Эммелин, Кристабел жана Адела Панкхёрст эл алдында чыгып сүйлөшкөн. Бул тууралуу “Manchester Guardian” басылмасы төмөнкүдөй жазган:

“Аялдардын шайлоо укуктары үчүн кыймылдын тарапташтары аялдардын коомдук-саясий биримдигин уюштурган Хитон-парктагы кечээки демонстрацияны кандайдыр бир триумф катары баалоого акылуу. Суфражисттер ачык аба-ырайынын аркасында көп сандагы адамдарды чогулта алышты. Топтолгондордун баардыгы эле аялдардын шайлоо укугу кыймылынын колдоочулары болгон эмес. Ошондуктан, активисттер мындай мүмкүнчүлүктү колдон чыгарбашы керек болчу, чогулгандар менен бул теманы талкуулоо бул кыймылга олуттуу пайда алып келмек. Бирок уюштуруу иштери да мактоого татыктуу болду. Полиция аз санда болду, алар дээрлик байкалган жок. Чыгып сүйлөөчүлөр атайын унаа менен Бери-олд-роуддун кире беришине келишти жана аларды полиция платформага чейин коштоп келди. Активисттер сүйлөп бүткөн соң, полиция аларды кайрадан унааларына чейин узатып келишти, бирок мындай коштоп жүрүүгө муктаждык деле жок болчу. Жада калса, бул кыймылга каршылаштардын да баяндамачыларга карата мамилеси жакшы болуп турду. Бирок чогулгандардын көпчүлүгү жөн гана бул күрөштүн миссионерлерин өз көздөрү менен көрүүгө келгендер эле”.Anon. Women Suffrage: The Demonstration in Heaton Park: A Great Gathering, The Manchester Guardian, The Manchester Guardian (20 July 1908).

1912-жыл суфражисттер үчүн бурулуш жыл болду, анткени алар агрессивдүү тактикага өтүшүп, “терезелерди сындыруу” өнөктүгүн башташкан. WSPU айрым мүчөлөрү, алардын ичинде Эммелин Петик-Лоуренс жолдошу Фредерик менен биргеликте бул стратегияга каршы чыгышкан. Бирок Кристабель Панкхёрст алардын каршы позициясын көңүлгө албай коет. Суфражисттердин мындай аракеттерине жооп кылып, өкмөт кыймылдын лидерлерин камоого буйрук берет. Натыйжада, Кристабель Панкхёрст Францияга качып кеткенге үлгүрөт, ал эми Петик-Лоуренстер кармалып, аларды сот 9 айлык мөөнөткө түрмөгө камоо чечимин чыгарган.Simkin, John The Suffragette. spartacus-educational.com. Spartacus Educational Publishers Ltd. Дата

Бул камоолордон соң, суфражисттер андан да агрессивдүү ыкмаларга өтүшкөн: алар өздөрүн тепкичтерге чынжыр менен байлай башташкан, почта кутучаларын өрттөшүп, терезелерди сындыра башташкан. Кийинчерээк жардыргыч заттарды колдонууга өтүшкөн.SUFFRAGETTES., Adelaide: National Library of Australia (16 April 1913), С. 7. Архивировано 4 ма 1914-жылы Бириккен Королдуктун аймагында аз дегенде 7 чиркөө өрттөлгөн, же жардырууларга туш болгон. Байлар, адатта эркектер көп барган жерлер да өрттөлүп, жок кылынган, бирок адамдардын өмүрүнө коркунуч аз болгон убактарда чабуул жасалчу. Крикет павильондору, ат чабыш павильондору, чиркөөлөр, сепилдер жана байлардын кошумча турак-жайлары сыяктуу жерлер талкаланган. Мындан тышкары, суфражисттер гольф аянтчаларынын чөптөрүндө «Аялдарга добуш берүү укугу» деген ураандарды өрттөп, жазуу калтырышкан. 1913-жылдын алты айында 250 өрттөө же талкалоо учурлары катталган.Porter, Ian Suffragette attack on Lloyd-George. London walks. London Town Walks. Текшерилген күн: 26.03.2023

Парламенттин документтеринде “жардыруучу каражаттардын”, жардыруулардын, көркөм өнөрдү жок кылуунун (анын ичинде Лондон улуттук галереясындагы Веллингтон герцогунун портретине балта менен кол салуу), өрттөө, терезелерди сындыруу, почта кутучаларын өрттөп жиберүү сыяктуу окуялардын тизмелери камтылган эсептер бар. Ошондой эле, согуштук маанай күчөп турган 1910-1914-жылдары телеграф кабелдерин кесүүлөр да катталганы парламенттик отчетто айтылат.  Полиция менен кошо суфражисттер тарабынан да “террор падышалыгы” тууралуу айтыла баштаган. Ал эми гезиттердин баш макалалары "Суфражисттик терроризм" темаларына көңүл бура баштаган.Kitty Marion: The actress who became a 'terrorist'. BBC News (27.05.2018). Текшерилген күн: 26.03.2023

 Эркиндикти чектөө 
20-кылымдын башында жана Биринчи дүйнөлүк согуш башталганга чейин Британияда миңге жакын суфражисттер түрмөгө камалган. Эң алгачкы камоолор тартип бузуу жана айып пул төлөбөгөндүгү үчүн ишке ашырылып келген.

1909-жылы июлда  Марион Уоллес Данлоп вандализм үчүн бир айга камакка кесилген. Ал нааразылык билдирүү максатында тамак ичүүдөн баш тарткан, жана медициналык себептерден улам бошотулган.Geddes, J. F. Culpable Complicity: the medical profession and the forcible feeding of suffragettes, 1909–1914 (англ.) // Women's History Review[en] : journal. — 2008. — Vol. 17. — P. 79—94. — doi:10.1080/09612020701627977 Данлоптун стратегиясын түрмөгө камалган башка суфражисттер да  колдоно башташкан. Бул активисттер үчүн камакка алынганда, тамак ичүүдөн баш тартуу кадыресе көрүнүшкө айланган. Мындай ачкалык жарыялоодон соң, алар бир нече убакыттан кийин боштондукка чыгырылып турган. Эркиндикке чыккан активисттер кайрадан “согуш линиясына” кайтып келишчү.

Суфражисттердин мындай катуу кадамдары улам агрессивдүү түргө өтө баштагандыктан,Geddes, J. F. Culpable Complicity: the medical profession and the forcible feeding of suffragettes, 1909–1914 (англ.) // Women's History Review[en] : journal. — 2008. — Vol. 17. — P. 79—94. — doi:10.1080/09612020701627977. британ өкмөтү буга чараларды көрө баштаган. Тамактануудан баш тарткан суфражисттерди эркиндикке чыгарууну каалабаган бийлик, 1909-жылдын күз айларынан тарта түрмөдөгү ачкалыкка каршы чечкиндүү иш-аракеттерди баштайт. 1909-жылдын сентябрында Ички иштер министрлиги ачкалык жарыялаган суфражисттерди мөөнөтү бүтмөйүнчө, эркиндикке чыгарууга тыюу салат.Geddes, J. F. Culpable Complicity: the medical profession and the forcible feeding of suffragettes, 1909–1914 (англ.) // Women's History Review[en] : journal. — 2008. — Vol. 17. — P. 79—94. — doi:10.1080/09612020701627977. Бийлик үчүн суфражисттер жүк боло баштайт, анткени түрмөдө каза болгон активисттердин өлүмү үчүн түрмөгө жоопкерчилик жүктөлгөн. Ошондуктан, түрмө жетекчилиги тамактан баш тарткан суфражисттерди түтүкчө менен күчкө салып тамактандырууну колго алган.Miller, Ian. Necessary Torture? Vivisection, Suffragette Force-Feeding, and Responses to Scientific Medicine in Britain c. 1870–1920 (англ.) // Journal of the History of Medicine and Allied Sciences[en] : journal. — 2009. — Vol. 64. — P. 333—372. — doi:10.1093/jhmas/jrp008. — PMID 19357183.

1913-жылы апрель айында Ички иштер министрлигинен Реджинальд Макенна туткундар тууралуу мыйзам кабыл алган. Бул мыйзам ден-соолугу начарлаган активисттерди убактылуу бошотууга уруксат берген жана коомчулукка “мышык-чычкан мыйзамы” деген аталышта кеңири белгилүү болгон. Аталган мыйзам ачкалыкка уруксат берген, бирок абалы начарлаган суфражисттер убактылуу гана кое берилген. Ден-соолугу калыбына келген активисттер кайрадан камакка алынган. Мыйзам аркылуу Британ бийлиги суфражисттердин ачкалыктан мүмкүн болгон өлүмү боюнча айыптоолордон өзүн коргоп калган. Ошондой эле, ден-соолугу начарлаган алсыз жана оорулуу суфражисттер эркиндик убагында эч кандай митингдерге катыша албастыгы мыйзамдуу түрдө кепилденген.

Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда, британдык суфражисттер өз активдүүлүгүнөн убактылуу баш тартып, согуш муктаждыктарына көңүл бура башташкан. Ачкалык акциялары дээрлик токтотулган. 1914-жылдын август айында британ өкмөтү амнистия аркылуу бардык суфражисттерди бошоткон, ал эми Эммелин Панкхёрст мындан кийин күч колдонгон суфражисттик акцияларды өткөрүүдөн баш тарткан. Суфражисттердин согушка аттанышы - алардын коомчулук алдында беделин өстүрүп, 1918-жылы аялдарга шайлоо укуктарын жарым-жартылай берүүгө түрткү болгон.Jones, J. Graham. «Lloyd George and the Suffragettes», National Library of Wales Journal (2003) 33#1 pp. 1-34

1918-жылы 6-февралда “Эл өкүлчүлүгү тууралуу мыйзамга” кол коюлуп, анда 21 жаштан жогорку бардык эркектерге жана минималдуу мүлк талабына жооп берген, жашы  30дан ашкан аялдарга добуш берүү укугу берилген.“Britain marks a century of votes for women”. The Economist. 3 February 2018. Текшерүү күнү: 26.03.2023.  Бул болжол менен 8,4 миллион аял добуш берүү укуктарына ээ болгон дегенди билдирет. Ал эми 1918-жылы ноябрда аялдардын парламентке шайлануусуна уруксат берген мыйзамга кол коюлган.Fawcett, Millicent Garrett. The Women’s Victory — and After. p.170. Cambridge University Press 1928-жылдагы “Эл өкүлчүлүгү тууралуу” мыйзамы 21 жаштан жогорку бардык аялдарга добуш берүү укугун берди.  Натыйжада, эркектерге 10 жыл мурун берилген мындай укуктарга эми аялдар да ээ болушту.Stearns, Peter N. (2008). In 1979 the first British women prime minister Margaret came. The Oxford encyclopedia of the modern world, Volume 7. p.160. Oxford University Press, 2008

 Америка Кошмо Штаттарында суфражисттер 
Аялдардын мыйзамдуу добуш берүү укугу Америка Кошмо Штаттарында жарым кылымдан ашык убакыттын ичинде, адегенде ар кайсы штаттарда, кээде чектелген негизде, андан кийин 1920-жылы 19-түзөтүүнүн (19th Amendment) кабыл алынышы менен улуттук деңгээлде түзүлгөн.

1700-дөн 1800-жылдардын башына чейин Нью-Джерси аялдарга 19-түзөтүү кабыл алынганга чейин добуш берүү укугун берген, бирок 1807-жылы штат добуш берүү укугун "...салык төлөгөн, ак түстөгү эркек жарандарга..." гана чектеген."Did You Know: Women and African Americans Could Vote in NJ before the 15th and 19th Amendments? (U.S. National Park Service)". (англ.) www.nps.gov. Текшерилген күн: 26.03.2023."Was New Jersey Exceptional?: The Nation's First Women Voters". www.amrevmuseum.org. Текшерилген күн: 26.03.2023.

Аялдардын шайлоо укугуна болгон суроо-талап 1840-жылдары күч ала баштаган. 1848-жылы Сенека-Фолс конвенциясы, аялдардын укуктары боюнча биринчи конвенция, идеяны өтө ашынган деп эсептеген уюштуруучулардын айрымдарынын каршылыгына карабай, аялдардын шайлоо укугун жактаган резолюция кабыл алган.Katz, Elizabeth D. (July 30, 2021). "Sex, Suffrage, and State Constitutional Law: Women's Legal Right to Hold Public Office". Yale Journal of Law & Feminism. Rochester, NY. SSRN 3896499. 1850-жылы биринчи Улуттук Аялдардын Укуктары Конвенциясы кабыл алынган учурда, шайлоо укугу кыймылдын ишинин барган сайын маанилүү аспектиси болуп калды.

Биринчи улуттук суфражист уюмдары 1869-жылы, бири Сьюзан Б. Энтони жана Элизабет Кэди Стэнтон жана экинчиси Люси Стоун жана Фрэнсис Эллен Уоткинс Харпер тарабынан түзүлгөн. Көп жылдык атаандаштыктан кийин алар 1890-жылы Америкалык Аялдардын шайлоо укугу боюнча улуттук ассоциациясы (NAWSA) катары биригишкен. 1873-жылы түзүлгөн жана ошол кездеги эң чоң аялдар уюму болгон Аялдардын Христиан Тынчтык Биримдиги (WCTU) дагы аялдардын шайлоо укугун колдоп, кыймылга чоң түрткү берген.Burlingame, Dwight (2004). Philanthropy in America: A Comprehensive Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. pp. 511. ISBN 9781576078600.

АКШнын Жогорку Соту аялдардын конституциялык добуш берүү укугуна ээ деп чечет деп үмүттөнүп, суфражисттер 1870-жылдардын башында бир нече жолу добуш берүүгө аракет кылышкан. Алардын аракеттери ийгиликсиз болгондон кийин сотко кайрылышкан. Энтони 1872-жылы добуш берүүгө жетишкен, бирок бул иш үчүн камакка алынган жана күнөөлүү деп табылган. 1875-жылы Жогорку Сот  “Минор Хапперсеттке каршы” иш боюнча суфражисттерге каршы чечим чыгаргандан кийин, алар АКШнын Конституциясына аялдарга укук бере турган түзөтүүлөрдү киргизүү үчүн ондогон жылдарга созулган кампанияны башташкан. Бирок, кыймылдын күчүнүн көбү ар бир штатта шайлоо укугун камсыз кылуу ишине багытталган.

Аялдарга добуш берүү укугун берген биринчи штат Вайоминг (1869-жылы), андан кийин 1870-жылы Юта, 1893-жылы Колорадо, 1896-жылы Айдахо, 1910-жылы Вашингтон, 1911-жылы Калифорния, 1912-жылы Орегон жана Аризона, 1914-жылы Монтана, 1917-жылы Түндүк Дакота, Нью-Йорк жана Род-Айленд, 1918-жылы Луизиана, Оклахома жана Мичиган."Timeline and Map of Woman Suffrage Legislation". Mapping American Social Movements Project. University of Washington. Текшерилген күн: 26.03.2023.

1916-жылы Элис Пол улуттук шайлоо укугуна өзгөртүүлөрдү киргизүүгө багытталган Улуттук Аялдар партиясын (NWP) түзгөн. Анын 200дөн ашуун жактоочулары 1917-жылы Ак үйгө пикетке чыкканда камакка алынган. Алардын айрымдары түрмөгө камалып ачкачылык жарыялагандан кийин күч менен тамактандырылышкан. Кэрри Чапман Кэтттин жетекчилиги астында эки миллион мүчөдөн турган  Америкалык Аялдардын шайлоо укугу боюнча улуттук ассоциациясынын (NAWSA) дагы приоритеттүү максаты улуттук шайлоо укугуна өзгөртүүлөрдү киргизүү болгон. АКШ Конгрессинде жана штаттын мыйзам чыгаруучу органдарында бир катар катуу добуштардан кийин 19-түзөтүү 1920-жылдын 18-августунда АКШнын Конституциясына киргизилген."The 19th Amendment". National Archives. May 16, 2019. Текшериоген күн: 26.03.2023. Анда мындай деп айтылат: «Америка Кошмо Штаттарынын жарандарынын добуш берүү укугу Америка Кошмо Штаттары же кайсы бир штат тарабынан жыныстык өзгөчөлүгүнө байланыштуу четке кагылбайт же кыскартылбайт».

 Аялдарга шайлоо укуктарын берүү 
Эң биринчи аялдарга шайлоо укуктарын берген өлкө Жаңы Зеландия болгон. 1893-жылы бул өлкөнүн 21 жашка толгон кыздары шайлоо укугуна ээ болушкан. Ал учурда Жаңы Зеландия Британ империясынын курамында болгон. Ал эми 1902-жылы Австралия аял жарандарына шайлоого жол ачып берген. Андан соң Европанын айрым өлкөлөрүндө 18 ге толгон билимдүү аялдарга бул укуктар бериле баштаган: Орусия империясында - Улуу Финляндык княздыгында - 1906-жылы, Норвегияда - 1913-жылы, Данияда жана Исландияда - 1915-ж. Ал эми Орусия Империясынын калган аймактарында 15-апрель, 1917-жылы аялдар шайлоо укугун алышкан.

Ал эми Грузияда, Азербайжанда, Польшада жана Канадада 1918-жылы аялдарга шайлоо укуктары берилген. Бирок 1919-жылга чейин бул укуктар чектелүү болгон, анткени аялдар өздөрүнүн атынан эмес, аскер кызматындагы эң жакын туугандары үчүн гана добуш бере алышкан. 1919-жылы Германияда, Нидерландда, Швецияда, Люксембургда жана Бельгияда (муниципалдык шайлоолор үчүн гана) аялдар шайлоо жана шайлануу укугуна жетишишкен. Ал эми 1920-жылы - АКШда, Чехословакияда, Австрияда жана Мажарстанда жалпы шайлоо укугу киргизилген. Ушул эле укуктарды аялдарга берүү өнөктүгү 1922-жылы - Ирландияда,  1928-жылы - Улуу Британияда, 1931-жылы - Испанияда, 1932-жылы - Бразилияда, 1934-жылы - Кубада ишке аша баштаган.

1944-жылы Францияда жана Болгарияда, 1945-жылы Италияда, 1947-жылы Пакистанда, Индияда жана Кытайда, 1948-жылы Румынияда жана Бельгияда (улуттук деңгээлде), 1952-жылы Грецияда, 1962-жылы Монакодо аялдарга шайлоо укугу берилген. Ал эми 1971-жылы - Швейцария, 1974-жылы - Португалия, 1984-жылы - Лихтенштейн, 2005-жылы - Кувейт, 2006-жылы - Бириккен Араб Эмираттары, 2008-жылы - Бутан, 2011-жылы - Сауд Арабиясы аялдарга шайлоого жана шайланууга укуктарды беришкен. Ал эми бүгүнкү күнгө чейин Ватикан мамлекети гана аялдарга добуш берүүгө тыюу салган.

 Аялдарга добуш укугун берүү хронологиясы 
 Өлкө Аялдарга биринчи жолу улуттук деңгээлде шайлоо укугу берилген жыл. Кошумча маалымат  Ооганстан 1964  Албания 1945  Алжир 1962 Эгемендүүлүка алгандан кийин  Андорра 1970  Ангола 1975  Аргентина 1947Gregory Hammond, The Women's Suffrage Movement and Feminism in Argentina From Roca to Peron (U of New Mexico Press; 2011)  Армения 1917 (Орусия мыйзамдары кабыл алуу менен)1919 March (өзүнүн мыйзамдарын кабыл алуу менен)Simon Vratsian Hayastani Hanrapetutyun (The Republic of Armenia, Arm.), Yerevan, 1993, p. 292.  Австралия 1902 (жергиликтүү эместер гана)
1962 (толук)  Австрия 1918  Азербайжан 1918 Багама аралдары 1960  Бахрейн 2002  Бангладеш 1971 (эгемендүүлүк алгандан кийин)  Барбадос 1950 Британ Ливард аралдары 
(Бүгүн: Антигуа жана Барбуда, Британ Виргин аралдары, Монтсеррат, Сент-Китс жана Невис, Ангилья) 1951 Британ Виндворд аралдары (Бүгүн: Гренада, Ыйык Люсия, Сент Винсент жана Гренадиндер, Доминика) 1951  Беларусь 1919  Бельгия 1919/1948 Гондурас (Бүгүн: Белиз) 1954Дагомея (Бүгүн: Бенин) 1956 Бермуда аралдары 1944 Бутан 1953  Боливия 1938/1952 Боствана 1965  Бразилия 1932 Бруней 1959 Учурда Брунейде улуттук шайлоо токтотулду. Аялдар да, эркектер да жергиликтүү шайлоолордо гана добуш берүүгө укуктуу.  Болгария 1937/1944 Жогорку Вольта (Бүгүн: Буркина Фасо) 1958 Бурма 1922  Бурунди 1961 Камбоджа 1955  Британиялык Камерун (Бүгүн: Камерун) 1946  Канада 1917–1919 Канаданын көпчүлүк бөлүгү үчүн;   Кабо-Верде 1975 (эгемендүүлүгүн алгандан кийин) Кайман аралдары 1957  Борбордук Африка Республикасы 1986  Чад 1958  Чили 1949  Кытай 1949  Колумбия 1954  Комор аралдары 1956  Заир (Бүгүн: Конго Демократиялык Республикасы) 1967  Конго Республикасы 1963 Кук аралдары 1893  Коста-Рика 1949  Куба 1934  Кипр 1960  Чехословакия (Today: Чех Республикасы, Словакия) 1920  Дания (Фарер аралдары жана, ошол убакта, Исландия кошо) 1908 жергиликтүү добуш берүү, 1915 улуттук парламентке  Жибути 1946 Доминикана Республикасы 1942  Чыгыш Тимор 1976  Эквадор 1929/1967 Мысыр 1956  Эль Сальвадор 1939/1950 Экваториадык Гвинея 1963 ЭритреяДобуш беришпейт  Эстония 1917 Эсватини (Мурун:  Свазиленд) 1968 Эфиопия империясы (кийин Эритрея менен кошо) 1955  Фижи 1963  Финляндия 1906  Франция 1944  Габон 1956  Гамбия 1960  Грузия Демократиялык Республикасы 1918 Веймар Республикасы 1918  Гана 1954  Греция 1930 (жергиликтүү добуш берүү, билими барлар үчүн), 1952 (толук) Гренландия 1948   Гватемала 1945/1965  Гвинея 1958  Гвинея-Бисау 1977 Гуяна 1953  Гаити 1950 Гавайи 1840–1852 ондурас 1955  Гонконг 1949  Мажар Республикасы (1918–19) 1919 (жарым-жартылай)1945 (толук)  Индия (эгемендүүлүк алгандан кийин) 1947  Индонезия 1937 (европалыктар учүн)1945 (эгемендүүлүк алгандан кийин баарына)  Иран 1963  Ирак 1948  Ирландия 1918 (жарым-жартылай)1922 (толук) Isle of Man 1881  Израиль 1948  Италия 1925 (жарым-жартылай), 1945 (толук)1925-жылы жергиликтүү кеңештерге шайлоо. 1945-жылы толук шайлоо укугу. Пил Сөөгү Жээги 1952  Ямайка 1944  Жапония 1946 Джерси 1919Loi sur les Droits Electoraux, 1919 Джордан 1974  Казак ССР 1924  Кения 1963  Кирибати 1967  Түндүк Корея 1946  Түштүк Корея 1948   Кувейт 2005  Кыргыз ССР 1918  Лаос 1958  Латвия 1917 Лебанон 1952  Лесото 1965  Либерия 1946  Ливия 1963 (1951 жергиликтүү кеңеш)Bernini, Simone. Le elezioni politiche del 1952 in Libia, "Oriente Moderno" Nuova serie, Anno 17 (78), Nr. 2 (1998), pp. 337–51, Fn. 10, p. 339. Лихтенштейн 1984  Литва 1918  Люксембург 1919  Мадагаскар 1959  Малави 1961  Малая Федерациясы (Бүгүн: Малайзия) 1955 Мальдив 1932  Мали 1956  Мальта 1947 Маршал аралдары 1979  Мавритания 1961   1956  Мексика 1953  Микронезия Федеративдик Штаттары 1979 Молдова  1929/1940  Монако 1962  Монголия 1924  Марокко 1963   Мозамбик 1975  Намибия 1989 (эгемендүүлүк алгандан кийин)  Науру 1968  Непал 1951 (демократияга жеткенден кийин)  Нидерланддар 1917 Нидерланд Антиль Аралдары (Бүгүн: Aruba, Кюрасао, Сент-Мартин, Кариб Нидерланддары) 1949  Жаңы Зеландия 1893  Никарагуа 1955  Нигер 1948  Нигерия  1958  Норвегия 1913  Оман 1994  Пакистан 1947 (эгемендүүлүк алгандан кийин)  Палау 1979  Палестина 1972  Панама 1941/1946 Папуа Жаңы Гвинея 1964  Парагвай 1961  Перу 1955  1937 Питкэрн аралдары 1838  Польша 1918  Португалия 1911/1931/1976  Пуэрто-Рико 1929/1935  Катар 1997  Румыния 1929/1939/1946  Орусия Федерациясы 1917 1961  Сауд Арабиясы 2015  Самоа 1990 Самоадагы шайлоолор матайдын талапкерлигин чектесе да, жалпы шайлоо укугу бар..  Сан-Марино  1959  Сан-Томе жана Принсипи 1975  Сенегал 1945 Сейшелдер 1948 Сьерра-Леоне 1961 1790-жылдары Сьерра-Леоне колония болуп турганда, аялдар шайлоодо добуш бере алышкан.  Сингапур 1947  Соломон аралдары 1974  Сомали 1956  Түштүк Африка 1930 (Европалык жана Азиялык аялдар үчүн)1994 (бардыгына)  Испания 1924, 1931 1977  Шри-Ланка (Мурда: Цейлон) 1931  Судан 1964 22px Суринам 1948  Швеция 1919  Швецария 1971 федеряциялык деңгээлде 1959 жана1990 жергиликтүү деңгээл  Сирия 1949 23px|border Тоскана Улуу Герцогдугу 1848  Тайвань 1947 1945-жылы Тайвань аралы Япониядан Кытайга кайтарылган. 1947-жылы аялдар Кытай Республикасынын Конституциясы боюнча шайлоо укугун жеңип алышкан. 1949-жылы Кытай Республикасынын Өкмөтү материктик Кытайдан ажырап, Тайванга көчүп кеткен.  Тажик ССР 1924  Танзания 1959 Тайланд 1932  Того 1945  Тонга 1960 Тринидад жана Тобаго 1925  Тунис 1957  Түркия 1930 (жергиликтүү деңгээл), 1934 (улуттук деңгээл) Түркмен ССР 1924  Тувалу 1967  Уганда 1962  Украина 1917 Украина Эл Республикасы, 1918 Батыш Украина Эл Республикасы, 1919 (Украиналык ССР)  Бириккен Араб Эмирликтери 2006 Бириккен Араб Эмираттарында шайлоолор улуттук деңгээлде өткөрүлөт. Бирок, алардын демократиялык пайдалуулугу талаштуу.2011 United Arab Emirates parliamentary election  Улуу Британия 1918 (жарым-жартылай)1928 (толук) 1918-жылдан 1928-жылга чейин аялдар 30 жашында мүлктүк квалификациясы бар же Улуу Британиянын университеттеринин бүтүрүүчүсү болсо добуш бере алышкан, ал эми эркектер 21 жашында эч кандай квалификациясы жок добуш бере алышкан. 1928-жылдан баштап аялдар эркектер менен бирдей шайлоо укугуна ээ болушту.  АКШ 1920 (дээрлик баары)
1965 (укуктук коргоо) 1920-жылы Он тогузунчу түзөтүү ратификацияланганга чейин айрым штаттар аялдарга шайлоонун ар кандай түрлөрүнө добуш берүүгө уруксат берген мыйзамдарды кабыл алышкан. Мыйзамдуу түрдө добуш берүүгө укугу бар болсо да, 1965-жылга чейин кара түстүү адамдар (анын ичинде кара түстүү аялдар) көптөгөн Түштүк штаттарда добуш берүү укугунан иш жүзүндө баш тартышкан. Вирджин Аралдары 1936 1936-жылдан баштап аялдар добуш бере алышат; бирок, бул добуш, эркектер сыяктуу эле, алар жылына $300 же андан көп кирешеси бар экенин далилдей алгандар менен гана чектелген.  Уругвай 1917/1927 Уругвай бүткүл Америкадагы биринчи өлкө болгон жана дүйнөдө биринчилерден болуп аялдарга толук бирдей жарандык укуктарды жана жалпы шайлоо укугун берген (1917-жылдагы Конституциясында), бирок бул шайлоо укугу биринчи жолу 1927-жылы ишке ашырылган.  Өзбек ССР 1938  Вануату 1975  ВатиканДобуш беришпейт Кардиналдар Колледжи тарабынан жашыруун добуш берүү аркылуу шайланган Рим папасы католик чиркөөсүнүн лидери болуп саналат жана Ватикан мамлекетинин үстүнөн жогорку мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигин ишке ашырат.  Венесуэла 1946 (жарым-жартылай)Венесуэладагы шайлоонун легитимдүүлүгү боюнча талаш-тартыштар болсо да, алар улуттук деңгээлде уланууда. Вьетнам  1946 Түндүк Йемен (Today: Йемен) 1970 Түштүк Йемен (Today: Йемен) 1967  Замбия 1962 (кийин Түндүк Родезия)1962-жылы Түндүк Родезияда аялдарга шайлоо укугу берилген. Түштүк Родезия (Today: Зимбабве) 1919 (актар үчүн гана) 1978 (толукl)  Югославия (Today: Сербия, Сонтенегро, Хорватия, Словения, Босния жана Герцеговина, Косово, Түндүк Македония) 1945  

 Шилтемелер