Закарпатье облусу

Закарпатье облусу () — Украинанын түштүк-батышындагы Украина Карпат жана Закарпат ойдуңунун батыш бөлүгүндө жайгашкан облус. Түндүгүнөн Львов менен, чыгышынан Украинанын Ивано-Франковск облустары менен чектешет. Түштүктө Румыния, түштүк-батышта Мажарстан, батышта Словакия, түндүк-батышта Польша менен. Обулстун борбору —  Ужгород шаары.

 Тарыхы 

 Закарпатьенин мамлекеттүүлүгүнүн хроникасы 
Закарпатьенин бүткүл тарыхый жолу - байыркы мезгилден бүгүнкү күнгө чейин - бир нече мезгилдерге бөлүүгө болот:

 IX кылым — легендарлуу Князь Лаборец жетектеген ак хорваттардын мифологиялык славян княздыгы;
 XI—XVI к. — Мажар Падышалыгы;
 XIII-к. аягы — XIV к. башталышы. — Закарпатьенин бир бөлүгү Галиция-Волынский княздыгынын карамагында;
 XVI-к. 1867-ж. чейин — Батыш бөлүгү - Парциум, Жогорку Венгрия королдугу, Австрия монархиясынын курамында, караңыз (Австрия империясы); 17-кылымга чейин чыгыш бөлүгү. — салык төлөө менен Осмон империясынын Трансильван княздыгынын курамында;
 1867–1918-ж. — Австро-Мажарстан
 1919-ж. — Советтик Венгрия Республикасы
 1919–1939-ж. — Чехословакия
 1939-ж. — Карпат Украина
 1939–1944-ж. — Мажар Падышалыгынын курамындагы Закарпатье губернаторлугу
 1944–1945-ж. — Кызыл Армиянын баскынчылыгында Закарпат Украина;
 1945–1991-ж. — Украина Кеңештик Социалисттик Республикасы КСРБ курамында
 1991-жылдан бери — Украина.

 Эгемендүү Украинанын бир бөлүгү катары 
1991-жылдагы Бүткүл украиналык референдумда Закарпатье калкынын 78% облустун негизинде Украинанын курамында өзүн-өзү башкаруучу аймак түзүүгө добуш берген. 1992-жылы Закарпатский аймактык кеңеши русин улутун таануу жөнүндө чечим кабыл алып, Украинанын Жогорку Кеңешинин бул маселени мамлекеттик деңгээлде чечүүнү суранган.Деструктивний потенціал русинського руху на Закарпатті  — Карпатський Євроміст, № 10 (64), 08.03.2003.

 Орусиянын Украинага басып кириши 
2022-жылдын 3-майында орус-украин согушу башталгандан бери Россия Федерациясынын Куралдуу күчтөрү биринчи жолу Закарпатьеге ракеталык чабуул жасаган. Кийинчерээк белгилүү болгондой, бутага Воловци айылы, тактап айтканда, анын жергиликтүү инфраструктурасы, атап айтканда, газ түтүгү болгон. Закарпатья облустук мамлекеттик администрациясынын башчысы Виктор Мыкытанын айтымында, өрттү 53 өрт өчүрүүчү 3 сааттын ичинде өчүрдү.

 Калкы 
2020-жылдын 1-январына карата облустун калкынын иш жүзүндөгү саны 1 253 791 адамды түзөт, анын ичинен шаар калкы 465 904 адам же 37,2%, айыл калкы 787 887 адам же 62,8%Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року  // Державна служба статистики України. Київ, 2020. Стор. 28-31.

Украинанын облустарынын ичинен аймагы, калкынын саны боюнча акыркыдан кийинки Закарпатье Херсонду (1 173,7), Ровнону (1 173,1), Тернополду (1 142,0), Кировоградды (1 128,7), Волынды (1 066,6) айланып өтүп, 19-орунда турат. ), Черновцы (922,7 миң адам) облусу. Бул аймак Украинанын жалпы калкынын 2,6% түзөт.

Облустун калкынын 50 жыл ичиндеги өзгөрүү динамикасы бирдей эмес. Анын бир кыйла есушу 1950—1960-жылдарда байкалган, анда калктын табигый есушу орто эсеп менен 13,6 миң адамды тузген. Кийинки жылдарда өсүш уланган, бирок жалпы өсүштүн төмөндөө тенденциясы байкалган. 1995-жылы Закарпатьеде биринчи жолу калктын азайышы катталып, 7 жылдын ичинде (2002-жылга чейин) 30,4 миң адамды түзгөн. Калктын азайышы шаар тургундарынын эсебинен - ​​47,1 миңге болгон, ал эми айыл жеринде калктын саны ушул мезгилде 16,7 миң адамга көбөйгөн. Украинанын Юстиция министрлигинин басма сөз кызматы тараткан маалыматка караганда, 2008-жылы Закарпатьеде төрөттүн көрсөткүчү көп жылдардан бери биринчи жолу өлүм көрсөткүчүнөн ашып кеткен. 2009-жылдын I кварталында төрөлгөндөрдүн өлүмдөн 2%В 2010 году в Украине показатели смертности снижались // УНИАН, II кварталда 7%, 2010-жылдын жыйынтыгы боюнча 19% ашыкча болгон.

 Улуттук курамы 
2001-жылдагы эл каттоого ылайыкНациональный состав регионов Украины:

 Украиндер — 1 036 220 (81,7%)
 Мажарлар — 142 990(11,0 %)
 Румындар — 34 100 (2,9 %)
 Орустар — 26 770 (2,1 %)
 Цыгандар — 14 790 (1,2 %)
 Русиндер — 12 600 (1,0 %)
 Словактар — 5900 (0,7 %)
 Немистер — 3020 (0,2 %)
 Белорустар — 1570 (0,1 %)
 Жөөттөр — 497 (0,03 %)
 Поляктар — 511 (0,02 %)
 Молдавандар — 500 (0,02 %)

 Генетикалык изилдөөлөр 
2015-жылдагы изилдөөгө ылайык, төмөнкү төрт Y-хромосома гаплогруппалары Закарпатьедеги украиналыктардын арасында 30% дан 14% га чейин жыштыктары менен табылган (жыштыктардын азаюу тартибинде):

 R1a1a1*(М198),
 I2a (Р37.2),
 R1a1a1g (М458),
 E1b1b1a1 (M78)

I1 (M253) жана R1b1b2 (M269) гаплогруппаларынын жыштыгы ар бири болжол менен 4%ды түздү. Сандалган алты Y-хромосома линиясы изилденген Закарпатия популяциясынын генофондунун 96%ке жакынын түзөт. Украинанын башка популяцияларынан айырмаланып, Закарпатия үлгүсүндө N1c (M178) гаплогруппасынын бир да алып жүрүүчүсү табылган эмес. Ошондой эле, бул гаплогруппа венгрлерде жана румындарда дээрлик жок. Албетте, Карпаттар түштүк-батыш багытта N1c (M178) таралышы үчүн эффективдүү табигый тосмо болгон.

 Административдик-аймактык түзүлүшү 

Закарпатье облусунун административдик борбору — Ужгород шаары.

 Райондору 
2020-жылдын 17-июлунда облустун жаңы 6 районго бөлүнүшү кабыл алынган:
+№РайонуКалкы
(миң адам)Аянты
(км²)Акимий борбору1Берегово району209,21 460Берегово ш.2Мукачево району254,62 056Мукачево ш.3Рахов району82,81 843Рахов ш.4Тячев району185,31 873Тячев ш.5Ужгород району255,82 362Ужгород ш.6Хуст району269,13 180Хуст ш.
Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык бириккен аймактык жамааттарга бөлүнөт ().

 Колдонулган адабияттар 

 Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Категория:Украина
Категория:Украинанын облустары
Категория:1946-жыл