Чыбылдый бий

Чыбылдый бий — XIX кылымдын башында Тайлак баатыр менен бирге Кытайдын Цин баскынчыларына каршы күрөшкөн кыргыз баатыры.

Чыбылдый бий Жоруп уулу болжол менен 1785-86-жылдары жарык дүйнөгө келген, 1825-жылы кытайлар менен болгон согушта курман болгон, басыз уруусунун Кудайлат уругунан чыккан.

Чыбылдый бий акылман, бардык ишке кѳзү жеткен, алп денелүү, эр жүрѳк, аскердик иш-аракеттерди мыкты билген адам болгон.

Ата-тегинин кыштоосу, туруктуу турган жери азыркы Сузак районунун Ак-Баш деген жеринде болгон. Чыбылдый эр жеткенде тууган-уругу менен Ак-Талаага кѳчүп келген.

Тарыхчы К. Молдожунусовдун маалыматы боюнча Чыбылдый бий ѳз уругу менен барып Тайлак баатырга кошулган. Кѳрсѳткѳн эрдиги үчүн Тайлак баатырдын чечими менен бир кезде Анжиян тараптан ѳз уругу менен келип кошулган Чыбылдый бийге жана анын урук-туугандарына да өзүнчө жер бөлүнүп берилген.

Ч. Валихановдун, Н. А. Аристовдун, В.С. Кузнецовдун маалыматтарында Чыбылдый бий болгон, профессор С. Закировдун маалыматы боюнча “Чыбылдый датка болгон, жалпы басыздарды бийлеп турган” деп айтылат.

Чыбылдый бий Тайлак баатыр менен бирдикте кыргыз элинин эркиндиги үчүн чет жактан келген душмандар менен жан аябай күрѳшкѳн.

Тарыхый булактарда: Ч. Ч. Валихановдун, Н. А. Аристовдун, В.С. Кузнецовдун,  Т. Н. Ɵмүрбековдун, Т. К. Чоротегиндин, Т. Ш. Ариповдун, К. Молдожунусовдун эмгектеринде, “Кыргыз тарыхы” энциклопедиясында, “Кытай жазмаларындагы кыргыздар” деген булакта Чыбылдый бийдин кытай баскынчылары менен болгон согушта кѳрсѳткѳн эрдиги баяндалат. 

1825-жылы Кытайдын Цин императору генерал Баянбату жетектеген 500 (беш жүз) аскерди Жааңгер кожону кармап келүүгѳ ак-талаалык кыргыздарга жиберген. Бирок, ошол кезде Жааңгердин бактысына ал Тайлактын айылында жок болчу. Тайлак ѳзү дагы айылда жок болгон. Кытайлар кол салып, 100гө жакын адамды, жаш-кары дебей, аял-эркек дебей  өлтүрүп, айылды тоноп, кайра кайтышкан. Болгон окуяны уккандан кийин Басыз уруусунан чыккан Чыбылдый бий баштаган кыргыздар кытайларды кууш капчыгайда кууп жетишкен. Чыбылдый бий аларга ушунчалык тез кол салгандыктан, бир гана кытай качып кутулуп, калгандары генералы менен кошо кырылып, жок кылынган.

В. С. Кузнецов: Пекинде Баянбатунун о трядынын катастрофасы Асман империясынын беделине олуттуу зыян келтирди деген чечимге келишкен. Аны көтөрүү үчүн кыргыздарды аёосуз кыруу керек деген Жарлык чыгарылган.

Кыргыздардын урууларынын ич ара касташуулары Цин бийлигинин пайдасына ойногон. Кытайлар чоңбагыштардын бийи Жанболоттун жардамы менен басыздардын бийи Чыбылдый баатырды өлтүрүшкөн жана анын баласы менен инисинин уулун (же жээни — орусча племянник деп жазылган) колго түшүрүшкѳн”.

Чыбылдый баатырдын урпактары, жан сактап калыш максатында түштүк тарапка бет алган. Азыркы учурда анын урпактары Сузак районунун Октябрь айылында отурукташкан.

Чыбылдый баатыр жашап, курман болгон жер “Чыбылдый коо” деп аталат. Баатырдын сѳѳгү ошол жерге коюлган. Тайлак баатыр шейит кеткен досуна күмбөз тургузган. Күмбѳз Ак-Талаа районунун азыркы Терек, Орто-Сырт айылдарына жакын аймакта жайгашкан.

Тарыхта баатырлардын жана көрүнүктүү ишмерлердин даңктуу ысымдары көп. Кээ бирлери ушул күнгө чейин биздин эсибизде сакталып келатса, айрымдарынын ысымдары убакыттын өтүшү менен унутулуп калган. Ошондой маанилүү, бирок, тилекке каршы, дээрлик унутулган баатырлардын бири — Чыбылдый бий. Канчалаган кас-душмандарды жеңип, урпактардын келечегине кам көрүп, керемет Кыргызстанды Мекен кылып, бизге аманат калтырган баатыр бабаларды эсибизден чыгарбашыбыз керек!

Чыбылдый баатырдын атын, кылган ишин даңазалаш — урпактардын милдети. Элибизде “Ɵткѳн улуу инсандар даңкталмайын, тирүүлѳр баркталбайт” деген жакшы сѳз бар. Ата Мекендин тарыхын, баатырларын түбөлүккө эске тутуу жана алардын эрдиктерин түбөлүккө калтырууга багытталган туруктуу патриоттук иш-чараларды кеңири жайылтуу зарыл.

 Колдонулган адабияттар 
Закиров С. Кыргыз санжырасы. Б., 1996.
Молдожунусов К. 1825-жылдагы Тайлак менен Баянбатунун чабышы: окуянын жүрүшү. Б., 2015.
Записки Императорского Русского Географического Общества. Исследования и материалы. О состоянии Алтышара или шести восточных городов Китайской провинции НАНЪ-ЛУ (Малой Бухарии) в 1858-1859 году (Извлечение из отчёта Штабс-Капитана Ч. Валиханова) / ред. Бекетов А. Н. — СПб, 1861.
Аристов Н.А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001.
Кузнецов В.С. Цинская империя на рубежах Центральной Азии (вторая половина XVIII — первая половина XIX в.). Н., 1983.
Кыргыз тарыхы. Энциклопедия. / Жооптуу ред.  Асанканов А. А. — Б., 2003.
Кытай жазмаларындагы кыргыздар/Мүдүрлөр: Ваң шинхуай, Мамбетасан Токталы, Ву фухуан, Ваң шуанчуан. Шинжаң эл басмасы, 2004.
Ɵмүрбеков Т.Н., Чоротегин Т.К. Кыргызстандын тарыхы. Б., 2009.
Арипов Т.Ш. Кыргызстан XVI – XIX кылымдарда. Кыргызстандын түштүгүнѳн чыккан улуу инсандардын кѳз карандысыздык үчүн күрѳшү. Б., 2012.

Категория:Кыргыз баатырлары
Категория:Басыз уруусу
Категория:Кыргызстандын тарыхы