Казакстандын административдик бөлүнүшү

Казакстан Республикасы — унитардык мамлекет, 2022-жылдын 1-июлуна карата, курамындаАдминистративно-территориальные единицы Республики Казахстан на 1 июля 2022 года:

 Биринчи деңгээлдеги 20 административдик-аймактык бирдик: 17 облус жана 3 республикалык маанидеги шаар;
 Экинчи деңгээлдеги 224 административдик-аймактык бирдик: облустарда 170 район, облустук маанидеги 38 шаар, республикалык маанидеги шаарларда 16 район;
 Үчүнчү деңгээлдеги 2352 административдик-аймактык бирдиктер: райондук маанидеги шаарлардын 48 акими, обулстук маанидеги шаарлардын 4 район акими, 29 поселкалык округдардын, 2179 айылдык округдардын акимдиктери, 92 айыл акимдиктери.

Жалпысынан Казакстанда 89 шаар, 29 конуш, 6293 айыл бар.

Россия Федерациясы Казакстандан Байкоңур космодромунун жана аскердик полигондун 95 727 км² (Казакстандын бүткүл аймагынын 3,51% ашууну) аянтын ижарага алат, бул жерде Байкоңур өзгөчө статусу бар шаар да жайгашкан.

 Заманбап административдик бөлүнүшү 

 Биринчи деңгээли 
Казакстан Республикасы административдик жактан 17 облуска жана республикалык маанидеги 3 шаарга бөлүнөтГеографическое положение, природные условия В республике 17 областей, 86 городов, в том числе 3 города республиканского подчинения (г. Астана, г. Алма-Ата, г. Шымкент), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка.

Мындан тышкары, өзгөчө статусу бар Байконур шаары бар, ал 2050-жылга чейин Орусия Федерациясы тарабынан ижарага алынган жана ушул мезгилге чейин аны менен болгон мамиледе Россия Федерациясынын федералдык маанидеги шаарына тиешелүү статуска ээ болгон.

2022-жылы үч жаңы облус түзүлдү: Абай (Чыгыш Казакстан облусунан бөлүнгөн, мурда Семей деп аталган), Жети-Суу (Алматы облусунан бөлүнгөн, мурда Талды-Коргон деп аталган) жана Улуу-Тоо (Караганды облусунан бөлүнгөн, мурда Жезказган деп аталган)).
+№БелгисиШаары/ОблусуОблустун аты
()Акимий борборуАянты, 
км², 08/06/2022Калкы
(1-08-2022)

адамкалктын жыштыгы адам/км²()()()Республикалык маанидеги шаарлар1link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Emblem_of_Astana_(latin).svg|50x50pxАстана ш.АстанаАстанаАстана797,332link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Coat_of_arms_of_Almaty.svg|50x50pxАлмата ш.АлматаАлматыАлматы,
Алма-АтаСогласно ВП:Имена6823link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Shymkent_logo.svg|51x51pxЧымкен ш.ЧымкенШымкентШымкент1 162,8Облустар450x50 pxАбай облусуАбай облысыСемейСемейСемей185 5005link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Coat_of_Arms_of_Aqmola_Province_(new).png|50x50pxАкмоло облусуАқмола облысыКөкчө-ТооКөкшетауКокшетау146 2196link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|frameless|54x54pxАктөбө облусуАқтөбе облысыАктөбөАқтөбеАктобеУказ Президента Республики Казахстан «О переименовании отдельных административно-территориальных единиц Жамбылской и Северо-Казахстанской областей и об изменении транскрипции названия города Актюбинска» 300 6297link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B1.png|50x50pxАлмата облусуАлматы облысыКонаевҚонаевКонаев105 2638link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Coat_of_arms_of_Atyrau.svg|50x50pxАтырау облусуАтырау облысыАтырауАтырауАтырау118 6319link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Coat_of_Arms_Batys_Oblysy.png|50x50pxБатыш Казакстан облусуБатыс Қазақстан облысыОролОралУральск151 33910link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Zhambyl_province_seal.png|51x51pxЖамбыл облусуЖамбыл облысыТаразТаразТараз144 26411link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Jetisu_Region_Emblem.jpg|50x50pxЖети-Суу облусуЖетісу облысыТалды-КоргонТалдықорғанТалдыкорган118 64812link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Coat_of_Arms_of_Karagandy_Province.svg|50x50pxКараганды облусуҚарағанды облысыКарагандыҚарағандыКараганда239 04513link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B1_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0.png|50x50pxКостанай облусуҚостанай облысыКостанайҚостанайКостанай196 00114link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kyzylorda_province_seal.svg|50x50pxКызыл-Ордо облусуҚызылорда облысыКызыл-ОрдоҚызылордаКызылорда226 01915link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83.jpg|59x59pxМаңкыштоо облусуМаңғыстау облысыАктооАқтауАктау165 64216link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Logo_Pavlodar_region.png|50x50pxПавлодар облусуПавлодар облысыПавлодарПавлодарПавлодар124 75517link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:North_Kazakhstan_province_seal.png|52x52pxТүндүк Казакстан облусуСолтүстік Қазақстан облысыПетропавлПетропавлПетропавловск97 9931850x50pxТүркстан облусуТүркістан облысыТүркстанТүркістанТуркестан116 28019link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Coat_of_arms_of_Ulytau_Region.svg|50x50pxУлуу-Тоо облусуҰлытау облысыЖезказганЖезқазғанЖезказган188 93620link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Coats_of_arms_of_East_Kazakhstan_Province.svg|50x50pxЧыгыш Казакстан облусуШығыс Қазақстан облысыӨскеменӨскеменУсть-Каменогорск97 800Бардыгы2 724 902

 Экинчи деңгээли 

Администрациялык бөлүнүштүн экинчи деңгээлинде 161 айылдык район, 16 шаардык район жана 37 облустук маанидеги шаарлар бар.

Республикалык маанидеги шаарлардагы шаар аймактары: Астана - 4 район, Алма-Ата - 8 район, Шымкент - 4 район.

Обулстук маанидеги шаар статусу өнүккөн өндүрүштүк-социалдык инфраструктурасы жана 50 миңден ашык калкы бар ири экономикалык жана маданий борборлорго берилет.

 Үчүнчү деңгээли 
Үчүнчү деңгээлде райондук маанидеги 47 шаар, 4 шаардык район (ар биринен Караганды жана Актөбө шаарларында 2ден), 26 поселкалык акимчилик, 2283 айылдык округ жана 82 айылдык акимчилик бар.

Аймактарында өнөр жай ишканалары, коммуналдык чарба, мамлекеттик турак жай фондусу, билим берүү жана маданий-агартуу, медициналык жана соода объектилеринин өнүккөн тармагы жайгашкан, калкынын саны 10 миңден кем эмес калктуу конуштар райондук маанидеги шаарлар болуп саналат. Жумушчулар, кызматчылар жана алардын үй-бүлө мүчөлөрү жалпы калктын учтен эки бөлүгүн түзөт.

Райондук маанидеги шаарларда шаардык райондор райондук маанидеги шаардын калкынын саны 400 миң адамдан ашкан учурда түзүлөт: Караганда шаарында - 2 район, Актөбө шаарында - 2 район.

 Тарыхы 



 Казак хандыгы 

 Орусия империясы 
20-кылымдын башында азыркы Казакстандын аймагы жети облустун курамына кирген:

 Күңгөй Каспий облусу
 Орол облусу
 Торгой облусу
 Ак-Молдо облусу
 Семей облусу
 Жетисуу облусу
 Сырдарыя облусу

Бөкөй Ордосу Астрахань губерниясынын курамында болгон.

 Советтик мезгили 
400 px|thumb|Казак ССРдин административдик бөлүнүшү 1959-ж
 1920 — Борбору Оренбург шаары менен ОСФСРдин курамында Кыргыз АССРи түзүлгөн.
 1925 — Борбору Кызыл-Ордо болгон Кыргыз АССРи Казак АССРи болуп өзгөртүлүп, Советтердин республикалык съезди элдин атына ылайык орусча ат коюуну калыбына келтирген.
 1927 — Казак АССРинин борбору Алма-Атага көчүрүлгөн.
 1928 — Казак АССРинин бардык губерниялары жоюлуп, анын аймагы 13 округга (Адаев, Акмола, Актөбө, Алма-Ата, Гурьев, Каркаралы, Кызыл-Ордо, Костанай, Павлодар, Петропавл (Кызыл-Жар), Семей, Сырдарыя жана Урал ).
 1929 — Адаев округу таратылган
 1930 — Кара-Калпак автономиялуу округу Казак АССРинин курамынан чыгарылып, түздөн-түз ОСФСРга баш ийген. Бардык округдар жоюлган.
 1932 — Мурда Казак АССРинин курамына кирген Кара-Богаз-Гол булуңунун боюндагы бардык аймак Түркмөн ССРинин карамагына өткөн.
 1933 —  Бүткүл россиялык Борбордук Аткаруу Комитетинин Президиуму азыркы алты облустун (Актөбө, Алма-Ата, Чыгыш Казак, Батыш Казак, Караганда, Түштүк) ордуна Казак АССРинин жаңы административдик-аймактык бөлүнүшүн бекитти. Казак), жүз жыйырма үч округга жана бир округга (Гурьев) бөлүнгөнО новом административно-территориальном делении Казакской АССР.
 1934 — Республиканын түндүгүндөгү бир аймак ОСФСРдин жаңыдан түзүлгөн Оренбург облусуна өткөрүлүп берилген. Каркаралы округу түзүлдү.
 1936 — Жаңы Конституциянын кабыл алынышы менен Казак АССРинин статусу союздук республикага көтөрүлүп, РСФСРдин курамынан чыгарылды. Казак-орустардын өкүлдөрү менен чаташтырбоо үчүн республиканын титулдук улуту казактар, республика болсо Казак ССРи деп атала баштады. Эки жаңы облус – Костанай жана Түндүк Казакстан түзүлдү. Гурьев жана Каркаралы оодандары таратылды.
 1938 — Гурьев, Кызыл-Ордо жана Павлодар облустары түзүлдү.
 1939 — Акмола, Жамбыл жана Семей облустары түзүлдү.
 1944 — Көкчө-Тоо жана Талды-Коргон облустары түзүлдү.
 1959 — Талды-Коргон облусу жоюлду.
 1960 — Акмоло облусу жоюлду
 1961 — Акмоло облусу Целиноград деген ат менен калыбына келтирилген.
 1962 — Батыш Казакстан облусу Орол облусу, Түштүк-Казакстан облусу Чымкен облусу болуп аталды. 3 четтери түзүлөт:
 Батыш Казакстан (Актөбө, Гурьев, Орол облустары).
 Целина (Көкчө-Тоо, Костанай, Павлодар, Түндүк Казакстан, Целиноград облустары).
 Түштүк Казакстан (Жамбыл, Кызыл-Ордо, Чымкен облустары)
 1964 — Бардык 3 чети жоюлган.
 1967 — Талды-Коргон облусу калыбына келтирилди.
 1970 — Торгой облусу түзүлгөн.
 1973 — Жезказган жана Манкыштак облустары тузулду.
 1988 — Манкыштак жана Торгой облустары жоюлган.
 1990 — Торгой жана Маңкыштоо (мурдагы Манкыштак) облустары калыбына келтирилди.

 Постсоветтик мезгили 
 1991 — Казакстандын эгемендүүлүгү жарыяланды. 
 1992 — Гурьев облусу – Атырау, Целиноград – Акмоло, Алма-Ата – Алматы болуп өзгөртүлгөн. Орол облусуна Батыш Казакстан, ал эми Чымкен - Түштүк Казакстан деген аталыш кайтарылды.
 1993 — Жамбул облусу Жамбыл, Көкчетав – Көкчө-Тоо, Талды-Коргон – Талдыкорган болуп өзгөртүлгөн.
 1995 — Джезказган облусу Жезказган облусу болуп өзгөртүлдү.
 1996 — Кызыл-Ордо облусу Кызылорда, Кустанай облусу Костанай болуп өзгөртүлдү.
 1997 — Жезказган, Көкчө-Тоо, Семей, Талды-Коргон, Торгой облустары жоюлду. Облустар ​​аралык бөлүм (райондор) өзгөртүлдү. Казакстандын борбору Акмоло шаарына көчүрүлдү.
 1998 — Акмоло шаары – Казакстан Республикасынын борбору – Астана деп өзгөртүлдүУказ президента Республики Казахстан о переименовании города Акмолы — столицы Республики Казахстан в город Астана — столицу Республики Казахстан .
 1999 — Түндүк-Казакстан облусунун райондорунун бир бөлүгү (Көкчө-Тоо шаары менен) Акмоло облусуна (Акмола облусунун борбору Астанадан Көкчө-Тоого которулган) берилген.
 2001 — Алматы облусунун облустук борбору Талды-Коргон шаарына көчүрүлдү.
 2018 — Чымкен шаары Түштүк Казакстан облусунан бөлүнүп, ага республикалык маанидеги шаар статусу берилип, облустун борбору Түркстан шаарына өтүп, облус Түркстан деп аталды.
 2019 — Казакстандын туңгуч президенти Нурсултан Назарбаевдин урматына мамлекеттин борбору Астана шаары Нур-Султан деп аталды.
 2022 — Казакстандын президенти Касым-Жоомарт Токаев Казакстандын административдик түзүмүнө олуттуу өзгөртүүлөр киргизилиши керектигин билдирди:
 — мурдагы Жезказган облусун Улуу-Тоо облусу деген ат менен административдик борбору Жезказган шаары менен калыбына келтирүү (аны 1997-жылы курамына кирген Караганды облусунан бөлүп);
 — административдик борбору Семей шаарында (1997-жылы курамына кирген Чыгыш Казакстан облусунан бөлүнүп) менен мурдагы Семей облусун Абай облусу деген ат менен калыбына келтирүү;
 — административдик борбору Талды-Коргон шаарында болгон мурдагы Талды-Коргон облусун Жети-Суу облусу деген ат менен калыбына келтирүү (аны областтын Алматы облусунан бөлүп, 1997-жылы курамына кирген),
 — Капчыгай шаарын Алматы облусунун борбору кылып, ал эми жергиликтүү калк каалоосун билдирген учурда бул шаарды Динмухамед Кунаевдин урматына кайра аташсын. 
 2022 — Мамлекеттин борбору Нур-Султан шаарынын аты Астана болуп өзгөртүлдү.

 Булактар 

 Шилтемелер