Аялдарга карата басмырлоонун бардык түрлөрүн жоюу жөнүндө конвенция

Аялдарга карата басмырлоонун бардык түрлөрүн жоюу жөнүндө конвенция2002-жылдын 23-апрелиндеги № 72 «Кыргыз Республикасынын аялдарга карата басмырлоонун бардык түрлөрүн жоюу жөнүндө Конвенцияга карата Факультативдик Протоколго кошулуусу тууралу» Кыргыз Республикасынын МыйзамыКыргыз Республикасынын Ɵкмɵтүнүн 2012-жылдын 31-декабрындагы № 872 «Аялдарга карата басмырлоонун бардык формаларын жоюу жөнүндө БУУнун конвенциясынын ченемдерин аткаруу боюнча Кыргыз Республикасынын төртүнчү мезгилдүү баяндамасы жөнүндө» токтому — Бириккен Улуттар Уюмунун Башкы Ассамблеясы тарабынан 1979-жылы кабыл алынган эл аралык келишим. 189 мамлекет тарабынан ратификацияланган.

Конвенцияны ратификациялаган элүүдөн ашык өлкөлөр муну белгилүү бир билдирүүлөр, эскертүүлөр жана каршылыктар менен жасашты, анын ичинде 38 өлкө Конвенцияны чечмелөөгө же колдонууга байланыштуу талаш-тартыштарды чечүүнүн жолдорун караган 29-беренени аткаруудан баш тартышты. АКШ менен Палау кол коюшту, бирок келишимди ратификациялаган жок. Ыйык Такты, Иран, Сомали, Судан жана Тонга CEDAWга кол койгон эмес.

CEDAW төрайымы кызматын учурда Хилари Гбедема ээлейт.

 Конвенция 

 Жыйынтык 
Конвенция расалык дискриминациянын бардык формаларын жок кылуу жөнүндө конвенцияга окшош форматка ээ, "өзүнүн олуттуу милдеттенмелеринин көлөмү боюнча да, анын эл аралык мониторинг механизмдери боюнча да".  Конвенция 30 беренеден турган алты бөлүктөн турат. 

 I бөлүк (1–6-беренелер) дискриминацияга жол бербөөгө, сексуалдык стереотиптерге жана сексуалдык сатууга багытталган.
 II бөлүк (7–9-беренелер) саясий турмушка, өкүлчүлүккө жана жарандык укуктарга басым жасоо менен коомдук чөйрөдөгү аялдардын укуктарын баяндайт.
 III бөлүк (10–14-беренелер) аялдардын экономикалык жана социалдык укуктарын сүрөттөйт, өзгөчө билимге, жумушка жана ден-соолукка көңүл бурат. III бөлүктө ошондой эле элеттик аялдар үчүн өзгөчө коргоо чаралары жана алар туш болгон көйгөйлөр камтылган.
 IV бөлүктө (15 жана 16-беренелер) аялдардын никеде жана үй-бүлөлүк жашоодо тең укуктуулук укугу жана мыйзам алдында тең укуктуулук укугу көрсөтүлгөн.
 V бөлүк (17–22-беренелер) Аялдарга карата дискриминацияны жоюу боюнча Комитетти, ошондой эле катышуучу мамлекеттердин отчет берүү тартибин түзөт.
 VI бөлүк (23–30-беренелер) конвенциянын башка келишимдерге тийгизген таасирин, катышуучу мамлекеттердин милдеттенмелерин жана конвенцияны башкарууну сүрөттөйт.

 Негизги жоболор 
1-берене аялдарга карата дискриминацияны төмөнкүдөй аныктайт: Аялдардын үй-бүлөлүк абалына карабастан, эркектер менен аялдардын тең укуктуулугунун, саясий, экономикалык, социалдык, маданий, жарандык же башка чөйрөдө адамдын укуктарынын жана негизги эркиндиктеринин негизинде, адам укуктарын таанууга, пайдалануусуна же жүзөгө ашыруусуна зыян келтирүүчү же жокко чыгаруучу натыйжага же максатка ээ болгон жынысына жараша жасалган ар кандай айырмалоо, четтетүү же чектөө.

2-берене Конвенцияны ратификациялаган катышуучу-мамлекеттер гендердик теңчиликти өздөрүнүн ички мыйзамдарында бекемдөөгө, өз мыйзамдарындагы бардык дискриминациялык жоболорду жокко чыгарууга жана аялдарга карата басмырлоодон коргоо үчүн жаңы жоболорду кабыл алууга ниеттенүүнү билдирет.  Конвенцияны ратификациялаган мамлекеттер ошондой эле аялдарды басмырлоодон натыйжалуу коргоону кепилдөө үчүн сотторду жана коомдук институттарды түзүүгө жана жеке адамдар, уюмдар жана ишканалар тарабынан аялдарга карата колдонулган дискриминациянын бардык түрлөрүн жоюу үчүн чараларды көрүүгө тийиш. 

3-беренеге ылайык, катышуучу мамлекеттер аялдардын негизги укуктарын жана негизги эркиндиктерин “эркектер менен тең укуктуулуктун негизинде” “саясий, социалдык, экономикалык жана маданий чөйрөлөрдө” кепилдикке алууну талап кылат.

4-беренеде "... эркектер менен аялдардын ортосундагы иш жүзүндө тең укуктуулукту тездетүүгө багытталган атайын чараларды кабыл алуу дискриминация болуп эсептелбейт" деп белгилейт. Энеликти өзгөчө коргоо гендердик басмырлоо катары каралбайт, деп дагы кошумчалайт.

5-берене катышуучу мамлекеттерден бир жыныстын төмөндүгү же артыкчылыгы же эркектер менен аялдардын стереотиптик ролу идеясына негизделген бейкалыс пикирлерди жана каада-салттарды жоюу үчүн чараларды көрүүнү талап кылат. Ал ошондой эле катышуучу-мамлекеттерге “...балдарын тарбиялоодо жана өнүктүрүүдө эркектер менен аялдардын жалпы жоопкерчилигин таанууну камсыз кылууну” тапшырат.

6-берене катышуучу мамлекеттерди “ аялдарды сатуунун жана аялдардын сойкулукту эксплуатациялоонун бардык формаларына бөгөт коюу үчүн бардык тийиштүү чараларды, анын ичинде мыйзамдарды көрүүгө” милдеттендирет.

7-берене аялдардын саясий жана коомдук турмушта тең укуктуулугун кепилдикке алуу менен добуш берүүдөгү теңчиликке, мамлекеттик башкарууга катышууга жана “өлкөнүн коомдук жана саясий турмушуна тиешеси бар өкмөттүк эмес уюмдарга жана бирикмелерге” катышууга басым жасайт.

8-беренеде катышуучу-мамлекеттер аялдардын «эл аралык деңгээлде өз өкмөтүнүн өкүлү болуу жана эл аралык уюмдардын ишине катышуу мүмкүнчүлүгүнө» кепилдик берерин камсыздайт.

9-беренеде катышуучу-мамлекеттер “аялдарга өз жарандыгын алууга, өзгөртүүгө же сактап калууга эркектер менен бирдей укуктарды” жана “балдарынын жарандыгына карата бирдей укуктарды” берүүгө милдеттендирилген.

10-берене аял студенттердин билим алууда бирдей мүмкүнчүлүктөрүн камсыздайт жана чогуу окууга үндөйт. Ал ошондой эле жеңил атлетикага, стипендияларга жана гранттарга бирдей мүмкүнчүлүктү камсыз кылат, ошондой эле "аял студенттердин окуусун таштоо деңгээлин кыскартууну" талап кылат.

11-беренеде аялдардын иштөө укугу "бардык адамдардын ажырагыс укугу" катары көрсөтүлгөн. Ал бирдей эмгекке бирдей эмгек акыны, социалдык камсыздоого укукту, акы төлөнүүчү өргүүлөрдү жана "мурдагы иштеген жеринен, стажынан жана социалдык жөлөкпулдарын жоготпостон, акы төлөнүүчү же салыштырылуучу социалдык жеңилдиктер менен" кош бойлуулук жана төрөт боюнча өргүүнү талап кылат. Энелик, кош бойлуулук же нике абалы боюнча иштен бошотууга тыюу салыныш керек.

12-берене катышуучу-мамлекеттерди “саламаттык сактоо кызматтарына, анын ичинде үй-бүлөнү пландаштырууга байланыштуу кызматтарга жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу максатында саламаттыкты сактоо тармагында аялдарга карата дискриминацияны жок кылуу үчүн бардык тийиштүү чараларды көрүүгө” милдеттендирди. 

13-беренеде аялдардын “экономикалык жана социалдык турмушта” тең укуктуулугуна, өзгөчө “үй-бүлөлүк жөлөкпулдарга, кредиттерге, ипотекага жана финансылык кредиттердин башка түрлөрүнө, ошондой эле эс алуу иш-чараларына, спортко жана маданий турмуштун бардык аспектилерине катышуу укугуна” кепилдик берилет".

14-берене айылдык аялдарды жана алардын өзгөчө көйгөйлөрүн, аялдардын өнүгүү программаларына катышуу, "адекваттуу медициналык кызматтарга жетүү", "бардык коомдук иш-чараларга катышуу", "айыл чарба кредиттерине жетүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу" жана "адекваттуу жашоо шарттарына" ээ болуу укугун коргоону камсыздайт.

15-берене катышуучу мамлекеттерди “аялдардын мыйзам алдында эркектер менен тең укуктуулугун”, анын ичинде “эркектердикине окшош укук жөндөмдүүлүгүн” кепилдетүүгө милдеттендирет. Ал ошондой эле «эркектерге жана аялдарга адамдардын кыймылына байланыштуу мыйзам боюнча бирдей укуктарды жана алардын жашаган жана отурукташкан жерин тандоо эркиндигин берет.

16-беренеде "никеге жана үй-бүлөлүк мамилелерге тиешелүү бардык маселелерде аялдарды басмырлоого" тыюу салынат. Атап айтканда, ал эркектер менен аялдарга "никеге турууга, жубайды эркин тандоого", "никеге турганда жана аны бузууда", "ата-эне катары", "өз балдарынын санын жана аралыктарын эркин жана жоопкерчиликтүү чечүүгө", "күйөөсү менен аялы сыяктуу эле жеке укуктар, анын ичинде фамилияны, кесипти жана ишти тандоо", "жубайлардын экөөнө тең мүлккө ээлик кылуу, сатып алуу, башкаруу, пайдалануу жана тескөө боюнча" бирдей укуктар жана милдеттер таанылган.

17—24-беренелер Бул беренелер CEDAW комитетинин курамын жана жол-жоболорун сүрөттөйт. Мисалы иерархиялык түзүлүш, CEDAW менен улуттук жана эл аралык мыйзамдардын ортосундагы мамилелердин эрежелери жана ченемдери, конвенцияны ишке ашыруу үчүн зарыл болгон чараларды көрүүгө мамлекеттердин милдеттенмелери.

25—30-беренелер Бул беренелер ратификация жана тиешелүү мамлекеттердин эскертүүлөрүн киргизүү боюнча жалпы административдик процедураларды сүрөттөйт.
 Мүчөлөр жана ратификация 
Конвенцияны ратификациялабаган же ага кошулбаган БУУнун алты мүчөсү Иран, Палау, Сомали, Судан, Тонга жана Америка Кошмо Штаттары"Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women". Бириккен Улуттар Уюму сайты. Зиярат күнү 01.03.2023..

Конвенцияга кошулбаган Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө эмес мамлекет бул Ыйык Такты/Ватикан.

2007-жылы Кытай Республикасы (Тайвань) да келишимди өзүнүн мыйзам чыгаруу органында ратификациялады, бирок Бириккен Улуттар Уюму тарабынан таанылган эмес жана расмий түрдө гана келишимдин катышуучусу болуп саналатInternational review of CEDAW national report underway in Taipei (анг.) .Taiwan Today 29.11.2022.

Конвенцияга акыркы кошулган мамлекет 2015-жылдын 30-апрелинде Түштүк Судан болду.

Америка Кошмо Штаттары 1988, 1990, 1994, 2000 жана 2010-жылы ратификациялоо боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттерди жасаганL. Baldez, Why Hasn't the US Ratified the UN Women's Rights Convention? (анг.) APSA 2011 Annual Meeting Paper. Зиярат күнү 01.03.2023.. 

 Эскертмелер 
Конвенциянын айрым беренелерине каршы көптөгөн эскертүүлөр киргизилгенMarsha A. Freeman "Reservations to CEDAW: An Analysis for UNICEF"  (анг.). Зиярат күнү: 01.03.2023.. Конвенциянын бир беренесине эмес, бардык аспектилерине жалпы эскертүүлөр да бар. Маселен,Henkin, Louis (2009). Human Rights. Foundation Press.(анг.) Мавритания Конвенцияны "Ислам шариятына карама-каршы келбеген ар бир бөлүгүндө" бекиткени тууралуу эскертүү жасады. Бир катар эскертүүлөр, айрыкча ислам мамлекеттеринин тараптары тарабынан киргизилген эскертүүлөр көп талкууларга алып келет.

КонвенциянынConvention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women New York, 18 December 1979 (анг.) ohch.org. Зиярат күнү: 01.03.2023. 28-беренесинде "ушул Конвенциянын объектисине жана максатына туура келбеген эскертүүлөргө жол берилбейт" деп айтылат. Натыйжада, көптөгөн катышуучу мамлекеттер башка катышуучу мамлекеттердин эскертүүлөрүнө каршы пикирлерин билдиришкен.

 Булактар